|

شاعری متشخص

علی باباچاهی

مدیا کاشیگر، مترجم و نویسنده معاصر در فیلم مستند «این قیافه مشکوک» (به کارگردانی وحید علیزاده‌رزازی) که مربوط به شعر و زندگی من است می‌گوید: «برای من شاعران متولد سال‌های 1320 و حول‌و‌حوش آن قابل درنگ هستند و از ویژگی‌های خاصی برخوردارند.» (نقل به مضمون) او در آنجا اشاره‌ای به «محمدعلی سپانلو» هم می‌کند و می‌گوید سپانلو در زمینه شعر دستاوردهایی داشته است که بدون شک آن دستاوردها قابل درنگ‌اند. من هم حرف مدیا کاشیگر را تصدیق می‌کنم و بر اهمیت سپانلو که حضوری چند‌وجهی در ادبیات امروز ایران دارد تاکید می‌کنم. سپانلو علاوه بر حوزه شعر، در زمینه شناخت داستان و رمان، ترجمه و همچنین تدوین آنتولوژی‌های شعر و داستان حضوری فعال داشته است. از طرف دیگر سپانلو محقق پرکاری بوده که در زمینه ادبیات و شعر دوران مشروطیت تالیفات متعددی دارد. اگر قرار باشد من بنا به تمایلات حرفه‌ای‌ام بر شعرهای سپانلو درنگ کنم، باید در وهله اول و بیش از هرچیز بگویم که نمی‌توان به سادگی از کنار سپانلو به عنوان یک شاعر حرفه‌ای گذشت و حتی اگر فردی یا مخاطبی شعر این شاعر را دوست نداشته باشد، نمی‌تواند جایگاه و حضور او را نادیده بگیرد. شعر پاره‌ای از شاعران ممکن است در تضاد با سلیقه هنری یک فرد باشد اما با این همه، عناصر غالبی که در آنها تعبیه شده باعث می‌شود که این شاعران، متشخص به نظر رسند که سپانلو قطعا یکی از این شاعران است. شعر سپانلو مختص به خودش است؛ اگرچه کارهای اولیه او همچنان که بارها گفته شده، شعر اخوان را تداعی می‌کند که این هم اصلا عیبی برای شاعر محسوب نمی‌شود. سپانلو بعدها اگرچه کم‌وبیش با اوزان اخوانی (اوزان مورد علاقه اخوان) یا زبان اخوانی به کار شعر می‌پردازد ولی فردیت خودش را همیشه حفظ می‌کند. سپانلو ذهنیت و حافظه تاریخی بسیار خوبی دارد و شاعری است با وسعت واژگان. او از واژه‌ها و کلمات سنتی و آرکاییک گرفته تا کلمات کوچه و بازار استفاده می‌کند و نیز با ادغام این واژه‌ها شعری می‌پردازد که البته غالبا درشتناکی خاص خودش را دارد و معمولا متکی بر معانی است. سپانلو در دوران فعالیتش خود را گرفتار جریان‌سازی نکرده یا به عبارتی شاعری جریان‌ساز نبوده است و این به خودی خود عیبی محسوب نمی‌شود؛ چرا که او در بسط و گسترش حوزه‌های مختص به خودش، وجهه تکاملی‌اش را نشان می‌دهد. از سویی دیگر، او از اینکه شاعری آوانگارد خوانده نشود نگران نیست و به همین دلیل کمتر دست به ریسک در شعرش زده است؛ به خصوص در مقوله تصرف ذوق همگانی. به بیان دیگر، او برای ذوق همگانی اهمیت قایل است و خودش به موازات این ذوق همگانی ابداع و ابتکار را در نظر دارد. ادراک هنری سپانلو نه صرفا سنتی است و نه چندان تجریدی. او به تجلی آیین ملی فخر می‌فروشد و البته کار خوبی هم می‌کند. شعر او ایدئولوژی زده نیست، گیرم در غالب موارد شعرش از وجوه حکایی، روایی یا روایی-حکایی برخوردار باشد. سپانلو منظومه‌پردازی حرفه‌ای با وجوه دراماتیک است و دارای منظومه‌های فراوانی است. اما او به یک چیز چندان اهمیت نمی‌دهد و آن اینکه کمتر به صیقل‌کاری و پرداخت و اجرای هنری می‌پردازد. مساله سپانلو مساله تفویض معانی است. به این معنا که او احساس مسوولیت می‌کند که معانی مهم را از قلم نیندازد. و اما من سپانلو را به عنوان یک انسان جذاب و نیز یک شاعر جذاب و دلنشین می‌شناسم و به رفاقت با او افتخار می‌کنم اما این مانع نمی‌شود که در این توضیحات، نظر و موضع خودم را در یک مورد بیان نکنم چراکه در غیر این صورت حمل بر ملاحظه کاری و تعارفات رایج می‌شود و بی‌شک سپانلو مغرورتر از آن است که این نوع همراهی را بپذیرد. من با تمام تلاشی که کرده‌ام، در آثار شعری او توانسته‌ام یک یا دو «نیمه شاهکار» پیدا کنم، با این وجود شعرهای سپانلو را بسیار دلنشین و دارای وجوه بسیاری برای کشف کردن می‌دانم.
مدیا کاشیگر، مترجم و نویسنده معاصر در فیلم مستند «این قیافه مشکوک» (به کارگردانی وحید علیزاده‌رزازی) که مربوط به شعر و زندگی من است می‌گوید: «برای من شاعران متولد سال‌های 1320 و حول‌و‌حوش آن قابل درنگ هستند و از ویژگی‌های خاصی برخوردارند.» (نقل به مضمون) او در آنجا اشاره‌ای به «محمدعلی سپانلو» هم می‌کند و می‌گوید سپانلو در زمینه شعر دستاوردهایی داشته است که بدون شک آن دستاوردها قابل درنگ‌اند. من هم حرف مدیا کاشیگر را تصدیق می‌کنم و بر اهمیت سپانلو که حضوری چند‌وجهی در ادبیات امروز ایران دارد تاکید می‌کنم. سپانلو علاوه بر حوزه شعر، در زمینه شناخت داستان و رمان، ترجمه و همچنین تدوین آنتولوژی‌های شعر و داستان حضوری فعال داشته است. از طرف دیگر سپانلو محقق پرکاری بوده که در زمینه ادبیات و شعر دوران مشروطیت تالیفات متعددی دارد. اگر قرار باشد من بنا به تمایلات حرفه‌ای‌ام بر شعرهای سپانلو درنگ کنم، باید در وهله اول و بیش از هرچیز بگویم که نمی‌توان به سادگی از کنار سپانلو به عنوان یک شاعر حرفه‌ای گذشت و حتی اگر فردی یا مخاطبی شعر این شاعر را دوست نداشته باشد، نمی‌تواند جایگاه و حضور او را نادیده بگیرد. شعر پاره‌ای از شاعران ممکن است در تضاد با سلیقه هنری یک فرد باشد اما با این همه، عناصر غالبی که در آنها تعبیه شده باعث می‌شود که این شاعران، متشخص به نظر رسند که سپانلو قطعا یکی از این شاعران است. شعر سپانلو مختص به خودش است؛ اگرچه کارهای اولیه او همچنان که بارها گفته شده، شعر اخوان را تداعی می‌کند که این هم اصلا عیبی برای شاعر محسوب نمی‌شود. سپانلو بعدها اگرچه کم‌وبیش با اوزان اخوانی (اوزان مورد علاقه اخوان) یا زبان اخوانی به کار شعر می‌پردازد ولی فردیت خودش را همیشه حفظ می‌کند. سپانلو ذهنیت و حافظه تاریخی بسیار خوبی دارد و شاعری است با وسعت واژگان. او از واژه‌ها و کلمات سنتی و آرکاییک گرفته تا کلمات کوچه و بازار استفاده می‌کند و نیز با ادغام این واژه‌ها شعری می‌پردازد که البته غالبا درشتناکی خاص خودش را دارد و معمولا متکی بر معانی است. سپانلو در دوران فعالیتش خود را گرفتار جریان‌سازی نکرده یا به عبارتی شاعری جریان‌ساز نبوده است و این به خودی خود عیبی محسوب نمی‌شود؛ چرا که او در بسط و گسترش حوزه‌های مختص به خودش، وجهه تکاملی‌اش را نشان می‌دهد. از سویی دیگر، او از اینکه شاعری آوانگارد خوانده نشود نگران نیست و به همین دلیل کمتر دست به ریسک در شعرش زده است؛ به خصوص در مقوله تصرف ذوق همگانی. به بیان دیگر، او برای ذوق همگانی اهمیت قایل است و خودش به موازات این ذوق همگانی ابداع و ابتکار را در نظر دارد. ادراک هنری سپانلو نه صرفا سنتی است و نه چندان تجریدی. او به تجلی آیین ملی فخر می‌فروشد و البته کار خوبی هم می‌کند. شعر او ایدئولوژی زده نیست، گیرم در غالب موارد شعرش از وجوه حکایی، روایی یا روایی-حکایی برخوردار باشد. سپانلو منظومه‌پردازی حرفه‌ای با وجوه دراماتیک است و دارای منظومه‌های فراوانی است. اما او به یک چیز چندان اهمیت نمی‌دهد و آن اینکه کمتر به صیقل‌کاری و پرداخت و اجرای هنری می‌پردازد. مساله سپانلو مساله تفویض معانی است. به این معنا که او احساس مسوولیت می‌کند که معانی مهم را از قلم نیندازد. و اما من سپانلو را به عنوان یک انسان جذاب و نیز یک شاعر جذاب و دلنشین می‌شناسم و به رفاقت با او افتخار می‌کنم اما این مانع نمی‌شود که در این توضیحات، نظر و موضع خودم را در یک مورد بیان نکنم چراکه در غیر این صورت حمل بر ملاحظه کاری و تعارفات رایج می‌شود و بی‌شک سپانلو مغرورتر از آن است که این نوع همراهی را بپذیرد. من با تمام تلاشی که کرده‌ام، در آثار شعری او توانسته‌ام یک یا دو «نیمه شاهکار» پیدا کنم، با این وجود شعرهای سپانلو را بسیار دلنشین و دارای وجوه بسیاری برای کشف کردن می‌دانم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.