|

عاشقی ‌مدام

جواد مجابی

من و سپانلو از یک نسلیم و درعین تفاوت عقیده و نوع زندگی، شباهت‌هایی هم داریم. هر دو دانشکده حقوق را تمام کرده‌ایم. افسانه‌های ایران و متون ادبی قدیمی را هر دو زیاد خوانده‌ایم، تجربیات سیاسی ما گرد مبارزات نهضت ملی و مردمگرایی شرقی و ملت دوستی نوستالژیک شکل‌گرفته و نوع مطالعه ما در ادبیات تقریبا شبیه بوده. او در گفت‌وگوها اشاره کرده که مطالعه‌اش را از افسانه‌های ایرانی شروع کرده و هنوز به آن قصه‌ها و فرهنگ عامه علاقه‌مند است. سیر مطالعه او مثل من و بسیاری از بچه‌های بعد از جنگ‌جهانی‌دوم سیر مشخصی بوده است؛ یک سیر متداول عمومی در خواندن کتاب‌ها، فیلم دید‌ن‌ها، نوع عاشق‌شدن و سفرها و پاتوق‌ها و شبگردی‌ها و اشتغالات فکر و مشغله‌ها و حتی گرفتاری‌های مشترک. در این دوران مشترک، وقایع اجتماعی خاص تاثیرات مشابهی روی ما گذاشته است، حتی زبان شعری ما بی‌تاثیرپذیری ما از همدیگر نزدیکی‌هایی دارد. اگرچه سپانلو به طور متمرکز روی شعر کارکرده و من در زمینه‌های دیگر مثل قصه، رمان، مقاله‌نویسی و روزنامه‌نگاری هم کار کرده‌ام اما به دلیل این هم ذهنی همیشه او را دوست داشته‌ام و او نیز با من رفیق مانده است. پس از اینکه دبیر هنری روزنامه اطلاعات شدم و در آنجا پایی سفت کردم از سپانلو خواهش کردم بیاید و با ما همکاری کند. او هم آمد و بیشتر در ویژه‌نامه‌ها به ما کمک می‌کرد. پیش از او «اشکوری» آمده بود و بعد از او براهنی. دوستی ما تا الان گرم و بدون خدشه ادامه داشته. سپانلو زندگی شاعرانه‌ای داشته، هیچ‌گاه دنبال شغل مشخص اداری نرفته و زندگی‌اش تلاطم‌های سهمگینی یافته، روابطش گسترده و عجیب بوده و قدرت ریسک‌کردن در او خیلی زیاد است.
شعر سپانلو
من شعر سپانلو را بسیار می‌پسندم. در شعر سپانلو نوعی شهری‌گری و مدرنیته و اتفاقات جاری و ماورایی جریان دارد که نه عاریتی و از سرِ بازی لفظی که طبیعی و درونی شده است و حسب حال آدم اکنون و اینجایی است، بی‌آنکه او خود را به اکنون و اینجا محدود بداند. البته در این هواخواهی تندوتیز، دیگران چندان با من همسو نیستند، طبیعی است هرکس افقی خاص دارد. من این نوع شعر را که نوعی احضار تاریخ است به زمان اکنون برای درک بیشتر این وقایع جاری، بیشتر می‌پسندم. همچنین بازی ظریف در ظرفیت‌های زبانی او را دوست دارم و عاشقی مدامش را در شعر و فروتنی بزرگوارانه‌اش را.
اولین آشنایی‌ها با سپانلو
سپانلو را از سال 38 دیده بودم، در دانشکده و اعتصابات دانشگاه و شعرخوانی‌های محفلی و عمومی. البته سپانلو یک‌سال بعد از من به دانشکده آمد و هم‌دوره سیمین بهبهانی بود. در دوران دانشکده با هم چندان آشنایی نداشتیم. دیدارهای‌گذری داشتیم، مخصوصا در روزهای اعتصاب سال 40. بیشترین دیدارهای ما در دوران اولیه انتشار مجله «جهان نو» بود در سال 46 که در میهمانی‌های مدیر مجله جهان نو که در باغش - دروس - برگزار می‌شد همدیگر را می‌دیدیم با دوستان مشترکی چون آشوری و ساعدی و عالیمرد و دیگران. بیشترین سرشناسان ادبیات پیشرو را می‌شد آنجا دید. بعد هم در شب‌های شعر خوشه و جلساتی که در مجله خوشه با حضور روشنی‌بخش شاملو ترتیب می‌یافت. اواسط دهه 40 بیشتر در مجله فردوسی او را می‌دیدم.
آشنایی بیشتر، رفاقت و سفر
آشنایی بیشتر من و سپانلو از 40 سال پیش شروع می‌شود که کتاب «آه... بیابان» او درآمده بود در انتشارات طرفه و من خوانده بودم. وقتی اولین کتاب شعرم: «فصلی برای تو» منتشر شد و «جزوه شعر»، تکه‌ای از آن را چاپ کرد، من رفتم به جلسات جنگ طرفه و سپانلو را با یاران طرفه آنجا بیشتر دیدم؛ بعد شعر او را و فعالیت ادبی و حتی سینمایی‌اش را جدی دنبال کرده‌ام تا امروز، همان‌طور که او در جریان کارهای ادبی من هست. در حضر و سفر با هم بوده‌ایم و هروقت فرصتی دست داده و مناسبتی برای دیدار و کار پیش آمده او جزو سه، چهار نفری بوده که بی‌اختیار به ذهن من رسیده و حضورش مغتنم بوده است. در چند سفر با هم بوده‌ایم، حتی در سفر ارمنستان. این سفر دو انگیزه عمده داشت؛ یکی شوق دیدن «مارکو گریگوریان» نقاش ساکن ایروان بود، یکی هم ذوق همسفری با سپانلو که همیشه این سفرها به ما خوش گذشته بود. سفری، من، سپانلو، دولت‌آبادی شهریار مندنی‌پور به آمریکا رفتیم. سفر خوشایندی بود و خاطره‌های زیبایی داشت که شاید روزی در مقاله‌ای آن خاطره‌ها بیاید. قبل از آن هم یک سفر با سپانلو به سوئد رفته بودم، در آغاز دعوت‌های ایرانیان فرهنگ‌دوست خارج‌نشین از ادبای داخل مملکت. بنا بود سپانلو و گلشیری بروند و گلشیری نتوانسته بود و سپانلو مرا پیشنهاد کرده بود و سپانلو و من و هوشنگ حسامی رفتیم به جایی که سرما و تاریکی بود و از لحاظ فضا و فصل چیز خوشایندی نداشت ولی ما در تمام آن مدت آن‌قدر گفتیم و خندیدیم که بچه‌های آنجا بالاخره به زبان آمدند و گفتند شما چرا این‌قدر شاد و شنگول هستید و انرژی دارید؟
موسیقی، شعر و ادبیات داستانی
من و سپانلو وقتی با هم هستیم به جای اینکه شعر بخوانیم، آواز می‌خوانیم. سپانلو تصنیف‌های قدیمی را خوب بلد است و صدای خوبی هم دارد، من هم تصنیف‌های قدیمی را بلدم ولی صدایم خوب نیست، با هم می‌خوانیم، درهم و نسبتا مقبول. به هر حال موسیقی ایرانی یکی از چیزهایی است که من و سپانلو را به هم نزدیک می‌کند. اگرچه سپانلو لقب شاعر جنبش دانشجویی را به حمید مصدق داده اما من معتقدم سپانلو که خودش از درون جنبش دانشجویی درآمده و متعلق به آن جنبش است خیلی عمیق‌تر از مصدق مطلوب آن جنبش، وابسته به شعر جوان ایران و دلبسته جوانان درگیر با شعر ایران است. گزینه‌ هزار و یک شعری که او گردآورده، نشان می‌دهد که ارتباطش با شعر جوانان تا چه حد گسترده و چند‌سویه است. در هر فرصتی سعی می‌کند کاشف استعدادهای نوظهور و اصیل باشد. در آنتولوژی که برای ادبیات داستانی معاصر فراهم کرده بهترین نمونه‌های قصه‌ این صد‌سال را انتخاب و تحلیل کرده، و یک عده را هم برای نخستین‌بار در آن دوجلد کتاب «بازآفرینی واقعیت» و «در جست‌وجوی واقعیت»، معرفی کرده که بعدا روزگار به کار او صحه گذاشته است. سپانلو آدمی است که در ادبیات جدی است و ادبیات، خاصه شعر، محور اصلی زندگی‌اش است.
من و سپانلو از یک نسلیم و درعین تفاوت عقیده و نوع زندگی، شباهت‌هایی هم داریم. هر دو دانشکده حقوق را تمام کرده‌ایم. افسانه‌های ایران و متون ادبی قدیمی را هر دو زیاد خوانده‌ایم، تجربیات سیاسی ما گرد مبارزات نهضت ملی و مردمگرایی شرقی و ملت دوستی نوستالژیک شکل‌گرفته و نوع مطالعه ما در ادبیات تقریبا شبیه بوده. او در گفت‌وگوها اشاره کرده که مطالعه‌اش را از افسانه‌های ایرانی شروع کرده و هنوز به آن قصه‌ها و فرهنگ عامه علاقه‌مند است. سیر مطالعه او مثل من و بسیاری از بچه‌های بعد از جنگ‌جهانی‌دوم سیر مشخصی بوده است؛ یک سیر متداول عمومی در خواندن کتاب‌ها، فیلم دید‌ن‌ها، نوع عاشق‌شدن و سفرها و پاتوق‌ها و شبگردی‌ها و اشتغالات فکر و مشغله‌ها و حتی گرفتاری‌های مشترک. در این دوران مشترک، وقایع اجتماعی خاص تاثیرات مشابهی روی ما گذاشته است، حتی زبان شعری ما بی‌تاثیرپذیری ما از همدیگر نزدیکی‌هایی دارد. اگرچه سپانلو به طور متمرکز روی شعر کارکرده و من در زمینه‌های دیگر مثل قصه، رمان، مقاله‌نویسی و روزنامه‌نگاری هم کار کرده‌ام اما به دلیل این هم ذهنی همیشه او را دوست داشته‌ام و او نیز با من رفیق مانده است. پس از اینکه دبیر هنری روزنامه اطلاعات شدم و در آنجا پایی سفت کردم از سپانلو خواهش کردم بیاید و با ما همکاری کند. او هم آمد و بیشتر در ویژه‌نامه‌ها به ما کمک می‌کرد. پیش از او «اشکوری» آمده بود و بعد از او براهنی. دوستی ما تا الان گرم و بدون خدشه ادامه داشته. سپانلو زندگی شاعرانه‌ای داشته، هیچ‌گاه دنبال شغل مشخص اداری نرفته و زندگی‌اش تلاطم‌های سهمگینی یافته، روابطش گسترده و عجیب بوده و قدرت ریسک‌کردن در او خیلی زیاد است.
شعر سپانلو
من شعر سپانلو را بسیار می‌پسندم. در شعر سپانلو نوعی شهری‌گری و مدرنیته و اتفاقات جاری و ماورایی جریان دارد که نه عاریتی و از سرِ بازی لفظی که طبیعی و درونی شده است و حسب حال آدم اکنون و اینجایی است، بی‌آنکه او خود را به اکنون و اینجا محدود بداند. البته در این هواخواهی تندوتیز، دیگران چندان با من همسو نیستند، طبیعی است هرکس افقی خاص دارد. من این نوع شعر را که نوعی احضار تاریخ است به زمان اکنون برای درک بیشتر این وقایع جاری، بیشتر می‌پسندم. همچنین بازی ظریف در ظرفیت‌های زبانی او را دوست دارم و عاشقی مدامش را در شعر و فروتنی بزرگوارانه‌اش را.
اولین آشنایی‌ها با سپانلو
سپانلو را از سال 38 دیده بودم، در دانشکده و اعتصابات دانشگاه و شعرخوانی‌های محفلی و عمومی. البته سپانلو یک‌سال بعد از من به دانشکده آمد و هم‌دوره سیمین بهبهانی بود. در دوران دانشکده با هم چندان آشنایی نداشتیم. دیدارهای‌گذری داشتیم، مخصوصا در روزهای اعتصاب سال 40. بیشترین دیدارهای ما در دوران اولیه انتشار مجله «جهان نو» بود در سال 46 که در میهمانی‌های مدیر مجله جهان نو که در باغش - دروس - برگزار می‌شد همدیگر را می‌دیدیم با دوستان مشترکی چون آشوری و ساعدی و عالیمرد و دیگران. بیشترین سرشناسان ادبیات پیشرو را می‌شد آنجا دید. بعد هم در شب‌های شعر خوشه و جلساتی که در مجله خوشه با حضور روشنی‌بخش شاملو ترتیب می‌یافت. اواسط دهه 40 بیشتر در مجله فردوسی او را می‌دیدم.
آشنایی بیشتر، رفاقت و سفر
آشنایی بیشتر من و سپانلو از 40 سال پیش شروع می‌شود که کتاب «آه... بیابان» او درآمده بود در انتشارات طرفه و من خوانده بودم. وقتی اولین کتاب شعرم: «فصلی برای تو» منتشر شد و «جزوه شعر»، تکه‌ای از آن را چاپ کرد، من رفتم به جلسات جنگ طرفه و سپانلو را با یاران طرفه آنجا بیشتر دیدم؛ بعد شعر او را و فعالیت ادبی و حتی سینمایی‌اش را جدی دنبال کرده‌ام تا امروز، همان‌طور که او در جریان کارهای ادبی من هست. در حضر و سفر با هم بوده‌ایم و هروقت فرصتی دست داده و مناسبتی برای دیدار و کار پیش آمده او جزو سه، چهار نفری بوده که بی‌اختیار به ذهن من رسیده و حضورش مغتنم بوده است. در چند سفر با هم بوده‌ایم، حتی در سفر ارمنستان. این سفر دو انگیزه عمده داشت؛ یکی شوق دیدن «مارکو گریگوریان» نقاش ساکن ایروان بود، یکی هم ذوق همسفری با سپانلو که همیشه این سفرها به ما خوش گذشته بود. سفری، من، سپانلو، دولت‌آبادی شهریار مندنی‌پور به آمریکا رفتیم. سفر خوشایندی بود و خاطره‌های زیبایی داشت که شاید روزی در مقاله‌ای آن خاطره‌ها بیاید. قبل از آن هم یک سفر با سپانلو به سوئد رفته بودم، در آغاز دعوت‌های ایرانیان فرهنگ‌دوست خارج‌نشین از ادبای داخل مملکت. بنا بود سپانلو و گلشیری بروند و گلشیری نتوانسته بود و سپانلو مرا پیشنهاد کرده بود و سپانلو و من و هوشنگ حسامی رفتیم به جایی که سرما و تاریکی بود و از لحاظ فضا و فصل چیز خوشایندی نداشت ولی ما در تمام آن مدت آن‌قدر گفتیم و خندیدیم که بچه‌های آنجا بالاخره به زبان آمدند و گفتند شما چرا این‌قدر شاد و شنگول هستید و انرژی دارید؟
موسیقی، شعر و ادبیات داستانی
من و سپانلو وقتی با هم هستیم به جای اینکه شعر بخوانیم، آواز می‌خوانیم. سپانلو تصنیف‌های قدیمی را خوب بلد است و صدای خوبی هم دارد، من هم تصنیف‌های قدیمی را بلدم ولی صدایم خوب نیست، با هم می‌خوانیم، درهم و نسبتا مقبول. به هر حال موسیقی ایرانی یکی از چیزهایی است که من و سپانلو را به هم نزدیک می‌کند. اگرچه سپانلو لقب شاعر جنبش دانشجویی را به حمید مصدق داده اما من معتقدم سپانلو که خودش از درون جنبش دانشجویی درآمده و متعلق به آن جنبش است خیلی عمیق‌تر از مصدق مطلوب آن جنبش، وابسته به شعر جوان ایران و دلبسته جوانان درگیر با شعر ایران است. گزینه‌ هزار و یک شعری که او گردآورده، نشان می‌دهد که ارتباطش با شعر جوانان تا چه حد گسترده و چند‌سویه است. در هر فرصتی سعی می‌کند کاشف استعدادهای نوظهور و اصیل باشد. در آنتولوژی که برای ادبیات داستانی معاصر فراهم کرده بهترین نمونه‌های قصه‌ این صد‌سال را انتخاب و تحلیل کرده، و یک عده را هم برای نخستین‌بار در آن دوجلد کتاب «بازآفرینی واقعیت» و «در جست‌وجوی واقعیت»، معرفی کرده که بعدا روزگار به کار او صحه گذاشته است. سپانلو آدمی است که در ادبیات جدی است و ادبیات، خاصه شعر، محور اصلی زندگی‌اش است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.