|

چه‌گونه شعله‌ور است آفتاب1

سیمین بهبهانی

هر گاه از من می‌خواهند که درباره‌ دوست شاعر یا نویسنده‌ای شرحی بنویسم، نگران می‌شوم، نگران از بابت آنکه مبادا دریافتم از هنر او سراسر درست نیاید. اما همزمان امید این را هم دارم که آن دوست چندان بزرگوار و دریادل باشد که خطایم را ببخشاید. این بار شعر و شخصیت شاعر و نویسنده‌ هم‌روزگار ما، محمدعلی سپانلو، در میان است. آغاز آشنایی من با او و شعرش به سال‌های پایانی دهه‌ سی بازمی‌گردد: روزگاری که من و زنده‌یاد منوچهر کوشیار (همسر و همراهم که در تیر 1363 به مرگ مفاجا رفت)، در دانشکده‌ حقوق دانشگاه تهران، همدرس او بودیم. چند سالی که گذشت، آگاهی بیشتری از شعر سپانلو یافتم و شناختم از شخص شاعر نیز افزون شد و از بهار 1357 این شناخت به دوستی نزدیک انجامید. در اینجا می‌کوشم شمه‌ای از چیزی را باز بگویم که در ذهن خسته و آشفته‌ام برجاست.
سپانلو شاعر برجسته‌ای‌‌ است، دارای سبکی ویژه، نوآیین و تقلیدناپذیر. عنصر تخیل در بیشتر شعرهای او نیرومند و گاه شگفتی‌آور است:
زنی سیاهپوش/ میان جمعیتی خوابناک/ فراز گوری/ شعری می‌خواند
/ و بته‌جقه‌ سروی/ در آسمان غروب/ به دیده‌بان مقیمان خاک می‌مانَد.
/ .../ نسیم کُندر، در یادبود، می‌پیچد/ صدای ناطق/ (که با کلام شعر مزین شده‌ است) / به رنگ طوطی می‌شود؛ / و با شکفتگی واژه‌های گمشده‌اش/ درخت شاعر/ با ریشه‌های تازه/ نفس می‌کشد...
(«مراسم» آذر 66، ساعت امید) / اما تخیل او گاه به عنان‌گسستگی خیال رخصت می‌دهد: قایق‌سوار بودیم/ در ایستگاه آب/ بالای نهر‌ها/ در کوچه‌باغ تجریش/ از شیب جویبار/ رفتیم/ رو به پایین/ همراه آبشار/ رگ‌های شهر تهران/ جاری/ فصل بهار و آب‌سواری/ ...
(« قایق‌سواری در تهران»، پاییز 69، فیروزه در غبار)
می‌بینیم که خیابان‌های تهران بدل به رودی شده است که در آن می‌توان قایق‌سواری کرد. شب است و ماه در نیل آسمان «رخت عروس» می‌شوید (که یعنی آن رخت چرکین است.) درآمیختن «فیروزه با غبار»- در چشم من - دمدمه‌ سَحَر است و «پاییز و آب» و «طلا و خواب» شبِ مهرگانی و برگ‌ریزان. به هر صورت، دریافت آنکه ناممکن بودن بازگشت را به ندایی آگهی می‌دهد نشان حضور یأسی ا‌ست قاطع و لاینقطع. این شعر، بر روی هم، رویایی نومیدوار است که بیداری را آشفته می‌کند و دوباره بگویم: چندان «خیال پرداخته» که به وهم درمی‌آمیزد. دامنه‌ زبانی سپانلو هم بسیار گسترده است، یعنی تصویر را با واژگانی سرشار نمودار می‌کند. و اگر چه یکی/ دو بار به تاکید گفته است که زبان - خواه در نثر و خواه در شعر- «قیاسی» نیست و «سماعی» است (و من اینجا درباره‌ درستی یا نادرستی این نظریه داوری نمی‌کنم)، خود او گاه گرفتار این «قیاس واژگانی» شده است: چون به در خانه می‌رسد / دل ظلمت/ گوید شاید کلید گم شده باشد... / ... (« دسته کلید»، مهر 66، ساعت امید)
چه کسی «به در خانه می‌رسد»؟ گویا «دلِ ظلمت»! اما نه: فاعلِ «به خانه رسیدن» جز شخصیت شعر نیست که با «دل مغرور»ش «دلِ ظلمت» را، برای نمونه، با «سَرِ شب» قیاس گرفته و لفظ «در» را از ابتدای عبارت «دلِ ظلمت» برداشته و موجب تعقیدی در نخستین بندِ این شعر زیبا شده است. سپانلو، بیش و کم از همان شروع سرایش، به وزن شکسته‌ نیمایی روی می‌آورد، منتها با «تمرد»هایی که خود از آن به «کرشمه» در نواخت تعبیر می‌کند. ضمن توضیحی در پایان پیاده‌رو‌ها (1347) می‌نویسد که در «این کتاب مجبور به برداشت خاصی از وزن عروضی شده است به طور خلاصه، این برداشت عبارت است از رجعت در نیمه‌ مصرع به ابتدا یا میانه‌ افاعیلی که قبلا در همان مصرع ادا شده است.» زیرا نمی‌خواهد در پیاده‌رو‌ها «مجبور باشد، به جای پرسه‌زدن، با آهنگ مارش راه برود.» (تأکید از «مصنف این کتاب» است.) در قطعه‌ معروف «لیلی» (تیر 43) به زبانِ شعری یکی از «متغزلان نوین»2 (نادرپور) نزدیک می‌شود که در آن روزگار همچنان «شیوه‌ مألوف» بود.
لیلی، من از تو هیچ زیانی ندیده‌ام/ زیرا که تو چکیده‌ای از خاطر منی/ زیرا که من زخویش تو را آفریده‌ام...
با این همه، شعر و سرشت سپانلو از جنس و جَنَم دیگری‌‌ است؛ پس - چنان‌که در پیاده‌رو‌ها - به خود هی می‌زند که «دوباره کوشش کن/ که عکس شیوه‌ مألوف را ادامه دهی!» و ادامه هم می‌دهد: اما مرا توقع این ماجرا نبود / کز باد پوچ ناملموس/ این شکل ناشناس شود ترکیب... (رگبارها، 1346)
و، با این چرخش ناگهانی در تنکیتِ کلام، معادله‌ رمانتی‌سیستی رایج را، به سود یکپارچگی شعری تغزلی از شاعری غیر رمانتیک، برهم می‌زند و دیری نمی‌کشد که سالوسِ چیره بر زندگی این‌جهانی را هم به ارسال مَثَلی سخت شاعرانه بدل می‌کند: ... / خاگینه عطر صبحدمان دارد/ لیک این سپیده‌ها همه بی‌زردی‌ست... (« ترانه آواره»، پاییز 45، همان)
و آیا این طنزی دل‌انگیز نیست؟: / من برای تو گل می‌چینم/ (گُلُ میمون یعنی/ یاد رخسار تو می‌کردم)... (« اثرها»، بهار 43، همان)
در «ایستگاه پُر زمزمه» (زمستان 45) وصف وداعی مستعار می‌دهد، با حکایتِ اشک:
ایستگاهی‌ست پر از باران/ در چشم تو/ آویزان/ چمدانی بر دست/ پشت خورجین سفر دریا گسترده‌ست... (همان)
و این هم تصویر بکر و بدیعی ا‌ست از «خورشید خانم»های نگارگران کهن: از پلک مکحول خورشید / مژگان تابیده‌ قلع/ می‌ریزد آماجگیر و گدازان... / مرغ عرق‌ریز/ در خیرگی‌های پر نور/ محو است، چون نقطه‌ کور...
(«در بضاعت برگزیده‌ سفینه‌ای حادثه‌جو»، نبض وطنم را می‌گیرم، 1357)
صحنه‌ کوتاهِ «در اتاقک تلفن»، از منظومه‌ خانم زمان (تحریر نهایی در خرداد 65)، در چشم من، تصویر کلامی هنرمندانه‌ای‌ است از هراس و دلشوره‌ محض، همچنان که «در فردیس» نیز شمایل‌نگاری تابناکی از شاملوی همیشه زنده‌ ما است. تمامی صحنه‌ اول و بند اول از شمایلِ شعری دوم را در اینجا می‌آورم:
1) عجب سرد می‌پیچد این زنگ در آن سوی سیم / میان سراهای خورشید مرده/ کسی هست گوشی به دست ایستاده‌ست/ آن سوی اقلیم
و یاقوت انگشترش رنگ قلبش/ و در پشت این شیشه‌ چرک، در ابر و مه / چشم در چشم مأمور جلبش.
2) چرت می‌زند/ یا فکر می‌کند/ یا هیچ‌کدام؟ / با لوچه‌ آویزان/ چشمان به زیر افتاده/ شاید/ نشست پای غایبش را می‌جوید. / لاغرتر از کوتاه‌ترین جمله‌هایش/ - مداد شکسته‌ای در لیوان-/ در مرکز صندلی نشسته/ پنداری/ از تماس با پشتی و بازوها می‌ترسد...
از شعرهای خوب سالیان جوانی «سِپان» - که گویا در زندان زمان شاه سروده شده- یکی هم «پنجره‌های رو به حیاط» است از دفتر هجوم (1356)، که ملال و موسم غربت را «سرودی می‌کند»:
پشت پنجره/ ناشناس‌ها نشسته دود می‌کنند/ رنگ زرد فصل در حواس/ چشم‌ها به سوی گنبد کبود می‌کنند/ موش‌ها به جای ناشناس‌ها/ساز می‌زنند/ بی‌حواس‌ها / مرگ را سرود می‌کنند...
از هجوم گفتم، یادم آمد که در همان سال انتشار این دفتر، روزنامه‌نگار فرزانه‌ای بر پاره‌ای از شعرهای سپانلو حمله برده و به ویژه این بیت از قطعه «مبلغ ناکام» را آماجی ریشخندآمیز گرفته بود:
انسان نشدی بدین بلندی / زاغی هستی به جلد بوزینه.
باری، ایراد روزنامه‌نگار این بود که، مثلا، کلاه بوزینه برای سرِ زاغ گشاد است و «سایز» این پرنده و آن جانور با هم نمی‌خواند! اینجا، البته، نمی‌بایست مساله‌ «سایز» مطرح شود. زیرا اولا موضوع خُلق‌وخوی این دو موجود است که اهمیت دارد. دوم آنکه بوزینه اندازه‌های متفاوت دارد (از قد و قواره‌ گربه بگیر تا هیات و هیبت شامپانزه.) نکته‌ سوم اینکه با گشتی کوتاه در چند حکایت «زاغ و بوزینه»ی کلیله ‌و ‌دمنه، استنباط «امیرالجراید» اصلاح می‌شود. اما مساله‌ مهم اصلا چیز دیگری‌ است: به گمان من، «مبلّغ ناکام»، در بنیاد، شعر خوبی نیست و سر مویی بر جایگاه بلندِ هنر سپانلو نمی‌افزاید. شاعر ما در آن روزگار آثار درخشانی نوشته بود و در سال‌های سپری شده‌ بعد هم شعرهایی نوشته است، که نام او را در ادبیات فارسی جاوید می‌کند، از این قرارند: « نام تمام مردگان یحیی است» (اسفند 66)، «گاو سبز» (تیر 69)، «شط پری» (شهریور 69)، «دختری که تخت را مرتب می‌کرد» (مهر 76)، «عکس نوردیده» (تیر 78) و بسیاری دیگر.
شاعر، حتی با شهودی شاعرانه، پیشگویی می‌کند:
میراث پیشتازان از یاد رفته است/ آیا به رغمِ خشم و تعصب/ پارو زدن مخالفِ تاریخ، / تعبیر رودخانه تاریخی‌ست؟
و افسوس‌کنان پاسخ می‌دهد که:
... آن یاد تابناک که دیروز/ با زخم برگزیده‌ خود مُرده‌ست/ می‌گوید:‌ای...
... / قصد من از پذیره مرگ این نبود/ تا از کنارِ کُشته من/ آماده‌تر سلاحم را برگیرید...
(«ملامت مردگان»، جنگ پیشتاز، دفتر اول، پاییز 57، ص60-58)
سپانلو دارای خصلت‌های پسندیده‌ای‌‌ است. انصاف در نهاد اوست. هیچ‌گاه نپنداشته کسی جای او را تنگ کرده و هرگز هنر دیگران را نادیده نگرفته است. در دوستی استوار است. او را هیچ‌گاه تلخ‌جبین و خشم‌آگین ندیده‌ام. از گذشت روزگار و بد و خوب آن چندان شِکوه می‌کند نه زیاده شادمان می‌شود، زیرا که سرشتی سازگار و ژرف‌اندیش دارد. گوناگونی گذرِِ عمر را انگار خوب می‌شناسد و ناپایداری احوال جهان را طبیعی می‌شمارد. در برابر دشواری‌ها، گاه چندان صبور است که بر حیرتت می‌افزاید. در «شعر‌نامه»ی «رضایت» (ژالیزیانا، ص 90 تا 91، زمستان 81) تصویری تابناک از دریادلی و سازگاری در چشم می‌کشاند. این سروده بهره‌ور از اشارات ناسوتی و، همزمان لاهوتی‌‌ است- چندان‌که به عرفان می‌گراید: تو ساعتی، تو چراغی، تو بستری، تو سکوتی/ چگونه می‌توانم/ که غایبت بدانم/ مگر که خفته باشی در اندوه‌هایت! / تو واژه، تو کلامی، تو بوسه، تو سلامی/ چگونه می‌توانم که غایبت بدانم/ مگر که مرده باشی در نامه‌هایت!
/ تو یادگاری، تو وسوسه، تو گفت‌وگوی درونی/ چگونه می‌توانی که غایبم بدانی/ مگر که مرده باشم من در حافظه‌ات!
بهانه‌ها را مرور کردم/ گذشته را به آفتاب سپردم/ به عشق مرده رضایت دادم/ یعنی/ همین که تو در دوردست زنده‌یی/ به سرنوشت رضایت دادم.
چنین است که شاعر ما تیرگی و پیچیدگی زندگی را ساده و آسان از میان برمی‌دارد و دری از بهشت به روی انسان می‌گشاید. خدا را سپاس که به مدد همین بردباری بر بیماری چیره می‌آید و تندرستی را باز می‌یابد.
هنوز «شعله‌ور است آفتاب! »

پانوشت‌ها:
1. عنوان این گفتار از نخستین مصرع شعری سروده‌ محمدعلی سپانلو گرفته شده است. «ترانه‌ای ست... »، نبض وطنم را می‌گیرم (1357)
2. تعبیری از احمد شاملو، هم‌چون کوچه‌ای بی‌انتها، مقدمه‌ اثر، بهار 1352
هر گاه از من می‌خواهند که درباره‌ دوست شاعر یا نویسنده‌ای شرحی بنویسم، نگران می‌شوم، نگران از بابت آنکه مبادا دریافتم از هنر او سراسر درست نیاید. اما همزمان امید این را هم دارم که آن دوست چندان بزرگوار و دریادل باشد که خطایم را ببخشاید. این بار شعر و شخصیت شاعر و نویسنده‌ هم‌روزگار ما، محمدعلی سپانلو، در میان است. آغاز آشنایی من با او و شعرش به سال‌های پایانی دهه‌ سی بازمی‌گردد: روزگاری که من و زنده‌یاد منوچهر کوشیار (همسر و همراهم که در تیر 1363 به مرگ مفاجا رفت)، در دانشکده‌ حقوق دانشگاه تهران، همدرس او بودیم. چند سالی که گذشت، آگاهی بیشتری از شعر سپانلو یافتم و شناختم از شخص شاعر نیز افزون شد و از بهار 1357 این شناخت به دوستی نزدیک انجامید. در اینجا می‌کوشم شمه‌ای از چیزی را باز بگویم که در ذهن خسته و آشفته‌ام برجاست.
سپانلو شاعر برجسته‌ای‌‌ است، دارای سبکی ویژه، نوآیین و تقلیدناپذیر. عنصر تخیل در بیشتر شعرهای او نیرومند و گاه شگفتی‌آور است:
زنی سیاهپوش/ میان جمعیتی خوابناک/ فراز گوری/ شعری می‌خواند
/ و بته‌جقه‌ سروی/ در آسمان غروب/ به دیده‌بان مقیمان خاک می‌مانَد.
/ .../ نسیم کُندر، در یادبود، می‌پیچد/ صدای ناطق/ (که با کلام شعر مزین شده‌ است) / به رنگ طوطی می‌شود؛ / و با شکفتگی واژه‌های گمشده‌اش/ درخت شاعر/ با ریشه‌های تازه/ نفس می‌کشد...
(«مراسم» آذر 66، ساعت امید) / اما تخیل او گاه به عنان‌گسستگی خیال رخصت می‌دهد: قایق‌سوار بودیم/ در ایستگاه آب/ بالای نهر‌ها/ در کوچه‌باغ تجریش/ از شیب جویبار/ رفتیم/ رو به پایین/ همراه آبشار/ رگ‌های شهر تهران/ جاری/ فصل بهار و آب‌سواری/ ...
(« قایق‌سواری در تهران»، پاییز 69، فیروزه در غبار)
می‌بینیم که خیابان‌های تهران بدل به رودی شده است که در آن می‌توان قایق‌سواری کرد. شب است و ماه در نیل آسمان «رخت عروس» می‌شوید (که یعنی آن رخت چرکین است.) درآمیختن «فیروزه با غبار»- در چشم من - دمدمه‌ سَحَر است و «پاییز و آب» و «طلا و خواب» شبِ مهرگانی و برگ‌ریزان. به هر صورت، دریافت آنکه ناممکن بودن بازگشت را به ندایی آگهی می‌دهد نشان حضور یأسی ا‌ست قاطع و لاینقطع. این شعر، بر روی هم، رویایی نومیدوار است که بیداری را آشفته می‌کند و دوباره بگویم: چندان «خیال پرداخته» که به وهم درمی‌آمیزد. دامنه‌ زبانی سپانلو هم بسیار گسترده است، یعنی تصویر را با واژگانی سرشار نمودار می‌کند. و اگر چه یکی/ دو بار به تاکید گفته است که زبان - خواه در نثر و خواه در شعر- «قیاسی» نیست و «سماعی» است (و من اینجا درباره‌ درستی یا نادرستی این نظریه داوری نمی‌کنم)، خود او گاه گرفتار این «قیاس واژگانی» شده است: چون به در خانه می‌رسد / دل ظلمت/ گوید شاید کلید گم شده باشد... / ... (« دسته کلید»، مهر 66، ساعت امید)
چه کسی «به در خانه می‌رسد»؟ گویا «دلِ ظلمت»! اما نه: فاعلِ «به خانه رسیدن» جز شخصیت شعر نیست که با «دل مغرور»ش «دلِ ظلمت» را، برای نمونه، با «سَرِ شب» قیاس گرفته و لفظ «در» را از ابتدای عبارت «دلِ ظلمت» برداشته و موجب تعقیدی در نخستین بندِ این شعر زیبا شده است. سپانلو، بیش و کم از همان شروع سرایش، به وزن شکسته‌ نیمایی روی می‌آورد، منتها با «تمرد»هایی که خود از آن به «کرشمه» در نواخت تعبیر می‌کند. ضمن توضیحی در پایان پیاده‌رو‌ها (1347) می‌نویسد که در «این کتاب مجبور به برداشت خاصی از وزن عروضی شده است به طور خلاصه، این برداشت عبارت است از رجعت در نیمه‌ مصرع به ابتدا یا میانه‌ افاعیلی که قبلا در همان مصرع ادا شده است.» زیرا نمی‌خواهد در پیاده‌رو‌ها «مجبور باشد، به جای پرسه‌زدن، با آهنگ مارش راه برود.» (تأکید از «مصنف این کتاب» است.) در قطعه‌ معروف «لیلی» (تیر 43) به زبانِ شعری یکی از «متغزلان نوین»2 (نادرپور) نزدیک می‌شود که در آن روزگار همچنان «شیوه‌ مألوف» بود.
لیلی، من از تو هیچ زیانی ندیده‌ام/ زیرا که تو چکیده‌ای از خاطر منی/ زیرا که من زخویش تو را آفریده‌ام...
با این همه، شعر و سرشت سپانلو از جنس و جَنَم دیگری‌‌ است؛ پس - چنان‌که در پیاده‌رو‌ها - به خود هی می‌زند که «دوباره کوشش کن/ که عکس شیوه‌ مألوف را ادامه دهی!» و ادامه هم می‌دهد: اما مرا توقع این ماجرا نبود / کز باد پوچ ناملموس/ این شکل ناشناس شود ترکیب... (رگبارها، 1346)
و، با این چرخش ناگهانی در تنکیتِ کلام، معادله‌ رمانتی‌سیستی رایج را، به سود یکپارچگی شعری تغزلی از شاعری غیر رمانتیک، برهم می‌زند و دیری نمی‌کشد که سالوسِ چیره بر زندگی این‌جهانی را هم به ارسال مَثَلی سخت شاعرانه بدل می‌کند: ... / خاگینه عطر صبحدمان دارد/ لیک این سپیده‌ها همه بی‌زردی‌ست... (« ترانه آواره»، پاییز 45، همان)
و آیا این طنزی دل‌انگیز نیست؟: / من برای تو گل می‌چینم/ (گُلُ میمون یعنی/ یاد رخسار تو می‌کردم)... (« اثرها»، بهار 43، همان)
در «ایستگاه پُر زمزمه» (زمستان 45) وصف وداعی مستعار می‌دهد، با حکایتِ اشک:
ایستگاهی‌ست پر از باران/ در چشم تو/ آویزان/ چمدانی بر دست/ پشت خورجین سفر دریا گسترده‌ست... (همان)
و این هم تصویر بکر و بدیعی ا‌ست از «خورشید خانم»های نگارگران کهن: از پلک مکحول خورشید / مژگان تابیده‌ قلع/ می‌ریزد آماجگیر و گدازان... / مرغ عرق‌ریز/ در خیرگی‌های پر نور/ محو است، چون نقطه‌ کور...
(«در بضاعت برگزیده‌ سفینه‌ای حادثه‌جو»، نبض وطنم را می‌گیرم، 1357)
صحنه‌ کوتاهِ «در اتاقک تلفن»، از منظومه‌ خانم زمان (تحریر نهایی در خرداد 65)، در چشم من، تصویر کلامی هنرمندانه‌ای‌ است از هراس و دلشوره‌ محض، همچنان که «در فردیس» نیز شمایل‌نگاری تابناکی از شاملوی همیشه زنده‌ ما است. تمامی صحنه‌ اول و بند اول از شمایلِ شعری دوم را در اینجا می‌آورم:
1) عجب سرد می‌پیچد این زنگ در آن سوی سیم / میان سراهای خورشید مرده/ کسی هست گوشی به دست ایستاده‌ست/ آن سوی اقلیم
و یاقوت انگشترش رنگ قلبش/ و در پشت این شیشه‌ چرک، در ابر و مه / چشم در چشم مأمور جلبش.
2) چرت می‌زند/ یا فکر می‌کند/ یا هیچ‌کدام؟ / با لوچه‌ آویزان/ چشمان به زیر افتاده/ شاید/ نشست پای غایبش را می‌جوید. / لاغرتر از کوتاه‌ترین جمله‌هایش/ - مداد شکسته‌ای در لیوان-/ در مرکز صندلی نشسته/ پنداری/ از تماس با پشتی و بازوها می‌ترسد...
از شعرهای خوب سالیان جوانی «سِپان» - که گویا در زندان زمان شاه سروده شده- یکی هم «پنجره‌های رو به حیاط» است از دفتر هجوم (1356)، که ملال و موسم غربت را «سرودی می‌کند»:
پشت پنجره/ ناشناس‌ها نشسته دود می‌کنند/ رنگ زرد فصل در حواس/ چشم‌ها به سوی گنبد کبود می‌کنند/ موش‌ها به جای ناشناس‌ها/ساز می‌زنند/ بی‌حواس‌ها / مرگ را سرود می‌کنند...
از هجوم گفتم، یادم آمد که در همان سال انتشار این دفتر، روزنامه‌نگار فرزانه‌ای بر پاره‌ای از شعرهای سپانلو حمله برده و به ویژه این بیت از قطعه «مبلغ ناکام» را آماجی ریشخندآمیز گرفته بود:
انسان نشدی بدین بلندی / زاغی هستی به جلد بوزینه.
باری، ایراد روزنامه‌نگار این بود که، مثلا، کلاه بوزینه برای سرِ زاغ گشاد است و «سایز» این پرنده و آن جانور با هم نمی‌خواند! اینجا، البته، نمی‌بایست مساله‌ «سایز» مطرح شود. زیرا اولا موضوع خُلق‌وخوی این دو موجود است که اهمیت دارد. دوم آنکه بوزینه اندازه‌های متفاوت دارد (از قد و قواره‌ گربه بگیر تا هیات و هیبت شامپانزه.) نکته‌ سوم اینکه با گشتی کوتاه در چند حکایت «زاغ و بوزینه»ی کلیله ‌و ‌دمنه، استنباط «امیرالجراید» اصلاح می‌شود. اما مساله‌ مهم اصلا چیز دیگری‌ است: به گمان من، «مبلّغ ناکام»، در بنیاد، شعر خوبی نیست و سر مویی بر جایگاه بلندِ هنر سپانلو نمی‌افزاید. شاعر ما در آن روزگار آثار درخشانی نوشته بود و در سال‌های سپری شده‌ بعد هم شعرهایی نوشته است، که نام او را در ادبیات فارسی جاوید می‌کند، از این قرارند: « نام تمام مردگان یحیی است» (اسفند 66)، «گاو سبز» (تیر 69)، «شط پری» (شهریور 69)، «دختری که تخت را مرتب می‌کرد» (مهر 76)، «عکس نوردیده» (تیر 78) و بسیاری دیگر.
شاعر، حتی با شهودی شاعرانه، پیشگویی می‌کند:
میراث پیشتازان از یاد رفته است/ آیا به رغمِ خشم و تعصب/ پارو زدن مخالفِ تاریخ، / تعبیر رودخانه تاریخی‌ست؟
و افسوس‌کنان پاسخ می‌دهد که:
... آن یاد تابناک که دیروز/ با زخم برگزیده‌ خود مُرده‌ست/ می‌گوید:‌ای...
... / قصد من از پذیره مرگ این نبود/ تا از کنارِ کُشته من/ آماده‌تر سلاحم را برگیرید...
(«ملامت مردگان»، جنگ پیشتاز، دفتر اول، پاییز 57، ص60-58)
سپانلو دارای خصلت‌های پسندیده‌ای‌‌ است. انصاف در نهاد اوست. هیچ‌گاه نپنداشته کسی جای او را تنگ کرده و هرگز هنر دیگران را نادیده نگرفته است. در دوستی استوار است. او را هیچ‌گاه تلخ‌جبین و خشم‌آگین ندیده‌ام. از گذشت روزگار و بد و خوب آن چندان شِکوه می‌کند نه زیاده شادمان می‌شود، زیرا که سرشتی سازگار و ژرف‌اندیش دارد. گوناگونی گذرِِ عمر را انگار خوب می‌شناسد و ناپایداری احوال جهان را طبیعی می‌شمارد. در برابر دشواری‌ها، گاه چندان صبور است که بر حیرتت می‌افزاید. در «شعر‌نامه»ی «رضایت» (ژالیزیانا، ص 90 تا 91، زمستان 81) تصویری تابناک از دریادلی و سازگاری در چشم می‌کشاند. این سروده بهره‌ور از اشارات ناسوتی و، همزمان لاهوتی‌‌ است- چندان‌که به عرفان می‌گراید: تو ساعتی، تو چراغی، تو بستری، تو سکوتی/ چگونه می‌توانم/ که غایبت بدانم/ مگر که خفته باشی در اندوه‌هایت! / تو واژه، تو کلامی، تو بوسه، تو سلامی/ چگونه می‌توانم که غایبت بدانم/ مگر که مرده باشی در نامه‌هایت!
/ تو یادگاری، تو وسوسه، تو گفت‌وگوی درونی/ چگونه می‌توانی که غایبم بدانی/ مگر که مرده باشم من در حافظه‌ات!
بهانه‌ها را مرور کردم/ گذشته را به آفتاب سپردم/ به عشق مرده رضایت دادم/ یعنی/ همین که تو در دوردست زنده‌یی/ به سرنوشت رضایت دادم.
چنین است که شاعر ما تیرگی و پیچیدگی زندگی را ساده و آسان از میان برمی‌دارد و دری از بهشت به روی انسان می‌گشاید. خدا را سپاس که به مدد همین بردباری بر بیماری چیره می‌آید و تندرستی را باز می‌یابد.
هنوز «شعله‌ور است آفتاب! »

پانوشت‌ها:
1. عنوان این گفتار از نخستین مصرع شعری سروده‌ محمدعلی سپانلو گرفته شده است. «ترانه‌ای ست... »، نبض وطنم را می‌گیرم (1357)
2. تعبیری از احمد شاملو، هم‌چون کوچه‌ای بی‌انتها، مقدمه‌ اثر، بهار 1352

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.