|

سپانلو و پرسه‌گری شهری

حریق کلمات

محمدرضا اصلانی

«سپانلو» بر آمده دهه سی و چهل است.
نه بر آمده، که پرسه دهه چهل است در چند دهه بعدی. و امروز
پرسه‌گری شهری، یکی از شاخصه‌ها، یا باز نمودهای مدرنیته می‌تواند بود. که در ابتدا اگر با سفر آغاز شد و سفر‌گران، جهان را در کشف کردن به غارتگران واگذاشتند که چه نشسته‌اید، بیایید. و آمدند و هرمز را به آتش گشودند و سوختند آن افسانه رنگین را و شد آغاز استعمار کلاسیک جهان صنعتی. در گسترش شهرها، اما از پسِ این ثروت غارتی و هیجانِ پا‌نهادن به جهان، شهرها، خود جهان خویشتن شدند، و سفر گران، پرسه‌گران شهری روزمره؛ که در پرسه خود مفهوم شیئیت جهان را به جهان می‌دهند، و فضا را همچون فاصله‌ای از دیگر انسان‌ها، - فضا به مثابه فاصله بین دو انسان - در شیئی شدنِ تحت نظاره به انسان، و به خود می‌بخشند. نگاه سیال پرسه‌گران شهری، چون یک کار روزمره و بخشی از آیین‌شهری مدرن، شهر را به متنی خوانشی بدل می‌کند، که عناصر آن، یا گزاره‌های آن، گزاره‌های هلوگرافیک‌اند. و هر گزاره در عین اینکه همه متن را در خود دارد، می‌تواند هوشمند باشد در وصل شدن به عناصر دیگر. و این، نوعی دیالوگ دموکراتیک عناصر شهری است. عناصر به مثابه گزاره، دیگر کارگزار شیئیت خود نیستند، بلی، خود، پرسه‌گری هستند که می‌توانند آزاد و رها باشند در رسیدن به عناصر دیگر و از آنها بگذرند یا آنها را در یادگری مکالمه‌ای، حاضر کنند. - از این‌رو شاید شهرهای امروز از دور شلوغ می‌نماید، و از نزدیک هیجانی از بودن - شهر، متن - زبانی می‌شود که هر واژه آن در شیئیتِ خود، یک گزاره ارتباطی است. در عین‌حال، ‌شیئیت خود را به مثابه یک نگاه پرسه‌گری شهری، انتقال می‌دهد. این، پرسه‌گر نیست که آن عنصر - شیئی را می‌بیند. این، آن شیئی است که سمج و قاطع، او را نگاه می‌کند. باید گفت زیر نگاه می‌گیرد. و شهر ما را می‌بیند. و ما در درونِ این نگاه در برگیرنده و گم‌کننده، پرسه‌گرانی هستیم که دیدن را همچون نیاز زیستی، به امر مجازی بدل می‌کنیم و اگر صادق باشیم به گزاره‌هایی که نوعی اعتراف است. اعترافی سیال، که منطق آن در اعتراف بودنِ آن است، نه در سامان دادن یا معنابخشی به جهان.
بر این شاخصه، در واقع شعر سپانلو، زندگی سپانلوست. انسان این دوره، - دوران مدرن، و هنوز نه پسامدرن - که نمی‌تواند جهان را در گوناگونی خود واگذارد. اراده‌ای معطوف به سرک کشیدن در همه چیز. انسان‌ سرک‌کشنده به درهای نیمه‌باز پس‌کوچه‌ها، به لابه‌لای خبرها، به سایه‌های مبهم اشباح‌وار، از شهری به شهری، از کاری به کاری، از شعری به تئاتری، از سینمایی به بازیگری، از جمع‌آوری روزمره بی‌هوا به تحقیقی تاریخ یافته، به تاریخ، به ترجمه، به بی‌پروایی، به بحث‌‌های شبانه بی‌‌انقطاع. که این‌همه نه سرگردانی، که سرک‌کشیدن انسان مدرن است، حتی نه به تجربه، که به وسوسه لرزاننده دیدن. خود را دیدن در متن جهان. و این، در درون زبانِ سپانلو هست. زبانی که از خود زاده می‌شود، نه آنکه از زبان شاعر زاده شود. کلمات آزادند تا پرسه زنند در درون متن و از وزن‌ها بگریزند و به وزن‌های دیگر سرک کشند و گاه از متنِ زبان بیرون جهند و به تصویری سرد و افشاگر بدل شوند.
شعر سپانلوست که می‌تواند این شاخصه مدرنیته شهری را در خود اعتراف کند. از کوچه‌های آب‌منگل، تا لاله‌زاری که نمی‌دانیم دیگر کجاست، تا قاهره تا استکهلم، یا فرقی نمی‌کند، نیویورک؛ و این بازار مسگرانِ گمشده در شعر سپانلو، نه پیدایی، که اعترافی است گاه نوستالژیک، گاه به غثیان. و این‌ همه جایی سرک‌کشیدهِ بی‌ضرورت، بی‌کجایی گم‌گشتگی نسلی است که دیدن را به مثابه محاکمه خود از همه خبط‌های تاریخی، بردوش می‌کشد.
به خلاف نیما که رود است و کوه، و اگر «وازنا» پیدا نباشد، دلش می‌گیرد، سپانلو از شیشه بخارکرده یک اتاق یا کافه، می‌خواهد یا می‌تواند هوای پر گفت‌وگوی شهری را در سفر - پرسه، به هر بهانه‌ای، به درون فضا - متن آورد.
جز سعدی که از شهر خود عاشقانه و هوایی شده سخن می‌گوید و حافظ آن را لابد به تبع و به استقبال از سعدی، بی‌مثال می‌بیند - چون به‌جز شیراز، جایی را ندیده بود و به توفان بلا هم رضایت نمی‌داد. - شاعران ما کم از شهر خود گفته‌اند. یا به شمع و شاهد سرشان مشغول بوده، یا نشسته بودند لب جو و گذر عمر می‌دیدند، یا می‌خواستند که چو سبزه برای‌شان امید بردمیدن باشد، یا به شکایات عاشقانه، سیاسی، اجتماعی و سرانجام تقدیری، چو نای در حصارنای نالیده‌اند و وقت آنکه شهر را به مثابه یک متن - یا یک زیست‌بوم - ببینند، نداشتند. و شهر هم جویی بوده است به تمایل گذرعمر. سپانلو، وضعیت خود را معلوم می‌کند. کجاست. این کجا بودن، اعتراف وجود نیز هست. من در کجای این جهان هستم. و جهان با من در کجاست.
چه بی‌نشانه گذشت/ به اشتباه آمده بودم که در مراسم شرکت کنم/زمان به غلط رفته بود و /صبح به پاس پیشین برگشته/ ... / شما جماعت اشباح بازیگرید یا سارق؟
و این، شعر سپانلو را به سوالی از جهان - که متن‌هایی در هم فشرده و به دایم دیگر شونده‌اند - می‌کشاند، بی‌که علامت سوالی برگزاره‌ها باشد. شعر، به سوال گرفتن جهان است. و شعر سپانلو، با سوال در خود، حریق کلمات است. بی‌که بخواهد شورش علیه کلمات، یا زبان باشد. زبان در کار سپانلو، کلاسیک است، اما محذوری ندارد که همه نام‌های جهان را با خود همراه کند و پرسه‌زنان در کناره‌های خیابان‌های مشکوک کشته شده.
و پس‌کوچه‌های مانده و نمانده، از آنها بپرسید که آیا می‌شنوند؟ / نمی‌توان شهرها را دید/ نمی‌توان شهرها را شنید/ نمی‌توان به راز شهر فرو رفت/که هیچ رازی نیست فقط اشاره به رازی دیگر است/ که در مداری از اشاره‌ها سر گردانند/پس این تماشا را بگذار/به کفش آنان که پای پیاده عصازنان جهان را پیمودند/ بیندیش/ مگر درون تو شهری نیست.
نگاه این زبان، پرسشگری است که می‌تواند فضا - زمان را به فراسوی خود ببرد؛ و خودِ زبان، پرسه‌گری باشد که تصاویرش را در خود و در فاصله‌ای دور از خود می‌بیند.
فقط سپانلو پرسه‌گر شهری نیست. - سپانلو شاعر تهران است، اما شاعر کلان شهری - زبان او نیز پرسه‌گر شهری است. گویی او هرگز از هیچ روستایی، و دشتی نگذشته و اگر گذشته، گذرنده بوده، شهری و تاریخی. او فقط در شهرها زندگی می‌کند. در شهر به مثابه متن. و دیدارهای او، متن‌خوانی این شهریانِ کلافه‌اند، یا اشیایی که در کلافکی خود بخار می‌کنند.
چرت می‌زند / یا فکر می‌کند/ یا هیچ کدام؟ / با لوچه آویزان/چشمان به زیر افتاده، / شاید/ شست پای غایبیش را می‌جوید/ لاغرتر از کوتاه‌ترین جمله‌هایش. / یا
محله‌ها جا عوض می‌کند پامنار به پاریس می‌آید نواب به مخبرالدوله می‌رسد تا «امیر خواتین» با اسب سفید وحشی از آن بگذرد، چه بود صحبت این پایتخت:
غرغر دود آلودگی از گلوی غول خجول.
نگاه پرسه‌گر سپانلو، از درون مدرنیته آشوبیده و بر آشوبنده دهه چهل است به چند دهه دگردیس و شتاب‌آلود. و همراه دگردیسی زمان - شهر، شاعر است از پرسه‌گر به ولگرد سپیده‌دم.
سپانلو ناظر است بر جهان! یا خبرنگاری است که برای هیچ خبرگزاری‌ای خبری تولید نمی‌کند. اما خود مداوم موظف است به خبر دادن و این یعنی شاعر مدرن.
بس است.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکه‌ای از «قایق‌سواری درتهران»
لذت ساختن لابیرنت

عجب طنینی دارد ترانه لابیرنت!
هزار و اندی برگ - اگر کتاب باشد
هزار لت نامه- اگر خبر برساند
هزار تو ست - اگر دالان باشد
هزار زمزمه جویبار
که در سکوت درختان جنگلی پنهان باشد
جناب معمار تبریک!
تو گم نشدی - برعکس-
بداعتِ هنرت
تو را گرفت و به گردش برد؛
توازنی که پدید آمد
به زخم درد خودت خورد
چراکه لابیرنت
مهندسی زمان است.
بدون وسوسه وقت
تمام عمر در آن می‌گردی
و زندگانی خوشبخت حق توست.
چه‌قدر فرق است
میان کار تو با شاعری
که گور خود را در گوشه حیاط بنا می‌کند؛
تو زنده‌ای
و از برکت اثرت همیشه لذت خواهی برد
صدای منفردی
سکوت کاغذی نثر را
به شعر دالان‌دالان تبدیل می‌کند
گل هزار قافیه می‌بینی
که ریشه هر بیت پرچم گلِ دگل است
ردیف قایق‌ها
در سواحل متقارن
به کشتی بزرگی می‌ریزند
ظهور ناگهانی بارانداز
که طی دوره طراحی، در اندیشه تو شکل نداشت؛
سکوت‌ها تلفن می‌زنند
و نور
-چون عمر سنگ فندک‌ها، یا عشق‌های دیر شده-
موقتی است...
(وشعر می‌گوید: استاد!
بشوی دست و دلت را، مرا هزار بار بخوان.)...
«سپانلو» بر آمده دهه سی و چهل است.
نه بر آمده، که پرسه دهه چهل است در چند دهه بعدی. و امروز
پرسه‌گری شهری، یکی از شاخصه‌ها، یا باز نمودهای مدرنیته می‌تواند بود. که در ابتدا اگر با سفر آغاز شد و سفر‌گران، جهان را در کشف کردن به غارتگران واگذاشتند که چه نشسته‌اید، بیایید. و آمدند و هرمز را به آتش گشودند و سوختند آن افسانه رنگین را و شد آغاز استعمار کلاسیک جهان صنعتی. در گسترش شهرها، اما از پسِ این ثروت غارتی و هیجانِ پا‌نهادن به جهان، شهرها، خود جهان خویشتن شدند، و سفر گران، پرسه‌گران شهری روزمره؛ که در پرسه خود مفهوم شیئیت جهان را به جهان می‌دهند، و فضا را همچون فاصله‌ای از دیگر انسان‌ها، - فضا به مثابه فاصله بین دو انسان - در شیئی شدنِ تحت نظاره به انسان، و به خود می‌بخشند. نگاه سیال پرسه‌گران شهری، چون یک کار روزمره و بخشی از آیین‌شهری مدرن، شهر را به متنی خوانشی بدل می‌کند، که عناصر آن، یا گزاره‌های آن، گزاره‌های هلوگرافیک‌اند. و هر گزاره در عین اینکه همه متن را در خود دارد، می‌تواند هوشمند باشد در وصل شدن به عناصر دیگر. و این، نوعی دیالوگ دموکراتیک عناصر شهری است. عناصر به مثابه گزاره، دیگر کارگزار شیئیت خود نیستند، بلی، خود، پرسه‌گری هستند که می‌توانند آزاد و رها باشند در رسیدن به عناصر دیگر و از آنها بگذرند یا آنها را در یادگری مکالمه‌ای، حاضر کنند. - از این‌رو شاید شهرهای امروز از دور شلوغ می‌نماید، و از نزدیک هیجانی از بودن - شهر، متن - زبانی می‌شود که هر واژه آن در شیئیتِ خود، یک گزاره ارتباطی است. در عین‌حال، ‌شیئیت خود را به مثابه یک نگاه پرسه‌گری شهری، انتقال می‌دهد. این، پرسه‌گر نیست که آن عنصر - شیئی را می‌بیند. این، آن شیئی است که سمج و قاطع، او را نگاه می‌کند. باید گفت زیر نگاه می‌گیرد. و شهر ما را می‌بیند. و ما در درونِ این نگاه در برگیرنده و گم‌کننده، پرسه‌گرانی هستیم که دیدن را همچون نیاز زیستی، به امر مجازی بدل می‌کنیم و اگر صادق باشیم به گزاره‌هایی که نوعی اعتراف است. اعترافی سیال، که منطق آن در اعتراف بودنِ آن است، نه در سامان دادن یا معنابخشی به جهان.
بر این شاخصه، در واقع شعر سپانلو، زندگی سپانلوست. انسان این دوره، - دوران مدرن، و هنوز نه پسامدرن - که نمی‌تواند جهان را در گوناگونی خود واگذارد. اراده‌ای معطوف به سرک کشیدن در همه چیز. انسان‌ سرک‌کشنده به درهای نیمه‌باز پس‌کوچه‌ها، به لابه‌لای خبرها، به سایه‌های مبهم اشباح‌وار، از شهری به شهری، از کاری به کاری، از شعری به تئاتری، از سینمایی به بازیگری، از جمع‌آوری روزمره بی‌هوا به تحقیقی تاریخ یافته، به تاریخ، به ترجمه، به بی‌پروایی، به بحث‌‌های شبانه بی‌‌انقطاع. که این‌همه نه سرگردانی، که سرک‌کشیدن انسان مدرن است، حتی نه به تجربه، که به وسوسه لرزاننده دیدن. خود را دیدن در متن جهان. و این، در درون زبانِ سپانلو هست. زبانی که از خود زاده می‌شود، نه آنکه از زبان شاعر زاده شود. کلمات آزادند تا پرسه زنند در درون متن و از وزن‌ها بگریزند و به وزن‌های دیگر سرک کشند و گاه از متنِ زبان بیرون جهند و به تصویری سرد و افشاگر بدل شوند.
شعر سپانلوست که می‌تواند این شاخصه مدرنیته شهری را در خود اعتراف کند. از کوچه‌های آب‌منگل، تا لاله‌زاری که نمی‌دانیم دیگر کجاست، تا قاهره تا استکهلم، یا فرقی نمی‌کند، نیویورک؛ و این بازار مسگرانِ گمشده در شعر سپانلو، نه پیدایی، که اعترافی است گاه نوستالژیک، گاه به غثیان. و این‌ همه جایی سرک‌کشیدهِ بی‌ضرورت، بی‌کجایی گم‌گشتگی نسلی است که دیدن را به مثابه محاکمه خود از همه خبط‌های تاریخی، بردوش می‌کشد.
به خلاف نیما که رود است و کوه، و اگر «وازنا» پیدا نباشد، دلش می‌گیرد، سپانلو از شیشه بخارکرده یک اتاق یا کافه، می‌خواهد یا می‌تواند هوای پر گفت‌وگوی شهری را در سفر - پرسه، به هر بهانه‌ای، به درون فضا - متن آورد.
جز سعدی که از شهر خود عاشقانه و هوایی شده سخن می‌گوید و حافظ آن را لابد به تبع و به استقبال از سعدی، بی‌مثال می‌بیند - چون به‌جز شیراز، جایی را ندیده بود و به توفان بلا هم رضایت نمی‌داد. - شاعران ما کم از شهر خود گفته‌اند. یا به شمع و شاهد سرشان مشغول بوده، یا نشسته بودند لب جو و گذر عمر می‌دیدند، یا می‌خواستند که چو سبزه برای‌شان امید بردمیدن باشد، یا به شکایات عاشقانه، سیاسی، اجتماعی و سرانجام تقدیری، چو نای در حصارنای نالیده‌اند و وقت آنکه شهر را به مثابه یک متن - یا یک زیست‌بوم - ببینند، نداشتند. و شهر هم جویی بوده است به تمایل گذرعمر. سپانلو، وضعیت خود را معلوم می‌کند. کجاست. این کجا بودن، اعتراف وجود نیز هست. من در کجای این جهان هستم. و جهان با من در کجاست.
چه بی‌نشانه گذشت/ به اشتباه آمده بودم که در مراسم شرکت کنم/زمان به غلط رفته بود و /صبح به پاس پیشین برگشته/ ... / شما جماعت اشباح بازیگرید یا سارق؟
و این، شعر سپانلو را به سوالی از جهان - که متن‌هایی در هم فشرده و به دایم دیگر شونده‌اند - می‌کشاند، بی‌که علامت سوالی برگزاره‌ها باشد. شعر، به سوال گرفتن جهان است. و شعر سپانلو، با سوال در خود، حریق کلمات است. بی‌که بخواهد شورش علیه کلمات، یا زبان باشد. زبان در کار سپانلو، کلاسیک است، اما محذوری ندارد که همه نام‌های جهان را با خود همراه کند و پرسه‌زنان در کناره‌های خیابان‌های مشکوک کشته شده.
و پس‌کوچه‌های مانده و نمانده، از آنها بپرسید که آیا می‌شنوند؟ / نمی‌توان شهرها را دید/ نمی‌توان شهرها را شنید/ نمی‌توان به راز شهر فرو رفت/که هیچ رازی نیست فقط اشاره به رازی دیگر است/ که در مداری از اشاره‌ها سر گردانند/پس این تماشا را بگذار/به کفش آنان که پای پیاده عصازنان جهان را پیمودند/ بیندیش/ مگر درون تو شهری نیست.
نگاه این زبان، پرسشگری است که می‌تواند فضا - زمان را به فراسوی خود ببرد؛ و خودِ زبان، پرسه‌گری باشد که تصاویرش را در خود و در فاصله‌ای دور از خود می‌بیند.
فقط سپانلو پرسه‌گر شهری نیست. - سپانلو شاعر تهران است، اما شاعر کلان شهری - زبان او نیز پرسه‌گر شهری است. گویی او هرگز از هیچ روستایی، و دشتی نگذشته و اگر گذشته، گذرنده بوده، شهری و تاریخی. او فقط در شهرها زندگی می‌کند. در شهر به مثابه متن. و دیدارهای او، متن‌خوانی این شهریانِ کلافه‌اند، یا اشیایی که در کلافکی خود بخار می‌کنند.
چرت می‌زند / یا فکر می‌کند/ یا هیچ کدام؟ / با لوچه آویزان/چشمان به زیر افتاده، / شاید/ شست پای غایبیش را می‌جوید/ لاغرتر از کوتاه‌ترین جمله‌هایش. / یا
محله‌ها جا عوض می‌کند پامنار به پاریس می‌آید نواب به مخبرالدوله می‌رسد تا «امیر خواتین» با اسب سفید وحشی از آن بگذرد، چه بود صحبت این پایتخت:
غرغر دود آلودگی از گلوی غول خجول.
نگاه پرسه‌گر سپانلو، از درون مدرنیته آشوبیده و بر آشوبنده دهه چهل است به چند دهه دگردیس و شتاب‌آلود. و همراه دگردیسی زمان - شهر، شاعر است از پرسه‌گر به ولگرد سپیده‌دم.
سپانلو ناظر است بر جهان! یا خبرنگاری است که برای هیچ خبرگزاری‌ای خبری تولید نمی‌کند. اما خود مداوم موظف است به خبر دادن و این یعنی شاعر مدرن.
بس است.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکه‌ای از «قایق‌سواری درتهران»
لذت ساختن لابیرنت

عجب طنینی دارد ترانه لابیرنت!
هزار و اندی برگ - اگر کتاب باشد
هزار لت نامه- اگر خبر برساند
هزار تو ست - اگر دالان باشد
هزار زمزمه جویبار
که در سکوت درختان جنگلی پنهان باشد
جناب معمار تبریک!
تو گم نشدی - برعکس-
بداعتِ هنرت
تو را گرفت و به گردش برد؛
توازنی که پدید آمد
به زخم درد خودت خورد
چراکه لابیرنت
مهندسی زمان است.
بدون وسوسه وقت
تمام عمر در آن می‌گردی
و زندگانی خوشبخت حق توست.
چه‌قدر فرق است
میان کار تو با شاعری
که گور خود را در گوشه حیاط بنا می‌کند؛
تو زنده‌ای
و از برکت اثرت همیشه لذت خواهی برد
صدای منفردی
سکوت کاغذی نثر را
به شعر دالان‌دالان تبدیل می‌کند
گل هزار قافیه می‌بینی
که ریشه هر بیت پرچم گلِ دگل است
ردیف قایق‌ها
در سواحل متقارن
به کشتی بزرگی می‌ریزند
ظهور ناگهانی بارانداز
که طی دوره طراحی، در اندیشه تو شکل نداشت؛
سکوت‌ها تلفن می‌زنند
و نور
-چون عمر سنگ فندک‌ها، یا عشق‌های دیر شده-
موقتی است...
(وشعر می‌گوید: استاد!
بشوی دست و دلت را، مرا هزار بار بخوان.)...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.