محمدعلی سپانلو:
آخرین ببر کاسپین نیستم
پویا رفویی، شیما بهرهمند/عکس: مهدیحسنی، شرق

جمعی که در نهایت این شام
خوابی شگرف دیدند
اما به یادشان نیست
بیدر کجا، کدام، چه هنگام؟
« افسانه شاعر گمنام» م. ع سپانلو
بررسی کارنامه شعری و آثار محمدعلی سپانلو، دو وجه جهان شعری این شاعر را نشان میدهد: مواجهه شاعر با مکان زیستش که معرف سپانلوی جغرافیایی است و طی سالهای اخیر نیز بیشتر به این وجه شعری او پرداخته شده و سپانلوی تاریخی که شاید بازخوانی این وجه شعری او به دلیل وضعیت ادبی اخیر ما که شعر و داستانش چندان نسبتی با تاریخ ندارد، ضرورت بیشتری پیدا کرده است. نگاه سپانلو به تاریخ نگاهی منحصر بهفرد و غیرکلیشهای است: تاریخی که یکدستشده و تخت نیست و نابهنگام ظاهر میشود. «گذشته من آینده شماست. / - چه خوش خیال! / ما اعترافهای تو را میخوانیم/ - ولی هنوز من تاریخ محرمانهام را ننوشتهام.
/... -گذشته من آینده شماست/ شکست آیا در کدام لحظه آینده نطفه بست/ که این گذشته پراشتباه عاید ما شد؟ /... -دوباره برگشتم / به نسلهای قدیمی سلام میگویم / دیارِ ویران امید مشترک ما / درود یا بدرود! »
سپانلو جدای از شعرهایش در دیگر زمینههای ادبیات نیز حضور موثر و مستمری داشته است. «مقلدها» شاهکار گراهام گرین، «پچپچهای در ظلمت»، «عادلها»ی کامو و اشعار آپولینر از ترجمههای اوست. از سپانلو اخیرا چندین کتاب منتشر شده است: «بهترین رودکی همراه اشعار نویافتهاش»، چاپ دوباره «در جستوجوی واقعیت» که جلد دوم منتخب داستانهای ایرانی؛ «بازآفرینی واقعیت» توسط این شاعر است، «دیدهبان خوابزده» (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) که مقالات و یادداشتهای پراکنده سپانلو در مطبوعات را در بردارد، «قصههای قدیم» و ترجمه اشعارآپولینر و البته مجموعه شعر تازه این شاعر با عنوان «افسانه شاعر گمنام». سپانلو درباره وضعیت ادبیات اخیر میگوید: « اطلاعات کافی به اندازه 10سال پیش ندارم. در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هرچه هم به دستم میرسد میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود. جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است... در شعر امروز ما کلام مرده است، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. »
چگونه؟ / آیا زندگیام پردهای است که پس میرود تا به دیواری بیاویزد؟ / کتابههایم را فاتحان/ برای زینت دهلیزهای محبس خود، مشتری شدهاند...! / ولی گالریها نیز، به سهم خود، پس میروند/ و هیچ دیواری نیست/ در آن حدود که میخواهی از این ابدیت بیمرز/ به معنی مشخصی بگریزی! / و اسم او که نمیدانم چیست، شاید/ «نبود و نیست» باشد.
بهتازگی گزیده اشعار رودکی به انتخاب شما (بهترین رودکی همراه با اشعار نویافته) منتشر شده است. در کتاب «سندباد غایب» نیز -که ظاهرا از کتابهای نایاب شماست- شعری درباره رودکی وجود دارد. اگر موافقید صحبت را با اولالشعرا؛ رودکی شروع کنیم.
من بسیاری از شاعران کهنمان را در خوابها دیدهام، اما مرزهای نامرییای که روح شعر تعیین میکند باعث شد که در بازتاب شعری این خوابها اغلب رابطهها و به اصطلاح توضیحات صحنه حذف شود. بیمناسبت نمیدانم که به برخی ماجراهای اصلی در این لحظه روشنایی بیشتری بتابانیم چون شاید تبدیل به داستانهای کوچکی شود یادآور اعصار دوردست و بازگفت آن به زبان امروز احتمالا هیجان ویژهای بیافریند؛ مثلا در یک نمای عمومی به قول سینماییها «لانگشات»، زیر چند درخت سرو قهوهسرایی هست که در نور غروب لابد از دودکش آن دود بر میخیزد؛ حالا داخل قهوهسرا یا قهوهخانه هستیم. اینجا «انجمن شاعران کهن» است. مرشدی که نقالی میکند فردوسی است. در میان مستمعان یعنی شاعران حاضر، فینه قرمز یکی و دستار سفید دیگری به چشم میخورد. اکنون به سخنان مرشد گوش میدهیم. شکوه میکند نه از «چرخ بلند» بلکه از همکارانش. میگوید بارها در شعرهایتان پهلوان من (رستم) را طلب کردید، اما همیشه او را برای مبارزه با دیو درونتان خواستهاید در حالیکه دیو تاتار «مغول» سرزمین شما را ویران میکند. گویا این اشاره به صاحب فینه قرمز یعنی مولویبلخی برمیگردد. (میدانم که در آن روزگار در سرزمینهای اسلامی کسی فینه بر سر نمیگذاشته است، ولی این تصویری است که خواب به من داد) و به صاحب دستار سفید یعنی حافظ اشاره میکند. «بلخی» که سروده بود «رستم دستانم آرزوست» پاسخ میدهد «همرهان سستعناصر بودند» و «شیرازی» که سروده بود «کو رستمی؟» بهانهای میآورد که ظاهرا شکلی از پاسخ ندارد، چون میگوید «تو خود حجابخودی». سکوت و حیرت بر فضای قهوهخانه مستولی میشود. یکبار دیگر به همان لانگشات نخستین برمیگردیم: گوگرد غروب سروها را آتشزده است و شعر تمام میشود. طبعا وقتی این تجربه رویا در پانزده سطر کوتاه و با عنوان «انجمن شاعران کهن» و بدون نام بردن از مولوی و حافظ به شعر درآمده است بسیاری از نشانهها و ارتباطها حتما حذف شده و شعر در رازآمیزی خود نیمهپنهان است. خواننده کمتخیل شاید آن را پرتوپلایی حساب کند، ولی چه باک! ذهن من سرشار از قصههایی است که خودبهخود ساخته میشوند و از این بابت نمیتوانم خودم را با هیچ شاعری مشابه بدانم. در مجموعه شعر «فیروزه در غبار»، پس از این شعر قطعه دیگری یعنی قصهوار خودساخته دیگری میآید زیر عنوان «بازگشت از انجمن». غربت راوی شعر قبلی که حتما بسیار جوانتر از آن بزرگان چند صدساله است، گویا حس همدردی و دلنوازی آنها را برمیانگیزد. پس چند نفری به زعامت «رودکی»، که تنها با عنوان «استاد اولین» از او یاد میشود، این جوان بازگشته از آینده را به خانهاش بدرقه میکنند، زیرا راه ناامن است و شهر خاموش و خطرناک. سرانجام در آستانه اقامتگاه جوان، استاد چند کلمهای در پوشش خداحافظی به او میگوید، از آن جمله که «بیهوده سعی مکن که بهار را بنگاری» و هشدار میدهد که به خود مغرور مشو اگر گلهای باغچه برایت تبسم کنند؛ ستاره دست نویسنده تو فقط کلمهای است زیر دندانهای ما. در جزو مشایعتکنندگان، کمی دورتر، شاعری زیبا و مست از شراب شیراز به دیوار تکیه داده و به آرامی سر تکان میدهد «شاید به دلنوازی شاید به ناامیدی». این هم رویای دیگری بود.
اما رویاهای رودکی که مرا به بازخوانی و جستوجوی شعرهای پراکندهاش برانگیخت، بارها در ضمیر من روی داده است از جمله نزدیک به 40سال پیش او را در مجلس امیری دیدم که میکوشید شعرهای درباری شادمانه بخواند، اما کلامش سرآخر به اندوه میگرایید؛ کنیزی را که صله میگرفت صبحدم آزاد میکرد، چون آیندهای بهتر نمیدید.
اگر قرار باشد یک تقسیمبندی از جنبههای مختلف کارنامه شعری شما ارایه بدهیم، یک سپانلوی جغرافیایی داریم که ظرف سالهای اخیر بیشتر به آن توجه شده، یک سپانلوی تاریخی هم هست که به قدر کفایت مورد بررسی قرار نگرفته. اما از نظر تکنیک و فرم، شاید مهمترین خصیصه شعری شما حضور «روایت» باشد. شما از معدود شاعران بعد از نیما هستید که روایت را در شعرتان رها نکردهاید. گذشته از کارهایی که در حوزه داستاننویسی انجام دادهاید - دو جلد گزیده داستان و قصه قدیم- در شعرهایتان هم روایت نقشآفرین بوده است. البته روایت سپانلویی با نمونههایی از اشعار روایی نیما و اخوان متفاوت است. آنچه را در شعر شما روایت میشود، نمیتوان با نثر یا حتی در وضعیت داستاننویسانه بازگفت. ممکن است کمی در اینباره صحبت کنید؟
سوال به موقعی است، چون چند لحظه پیش از سبک روایی من که حتی در شعرهای کوتاه هم شبح آن خودنمایی میکند صحبت شد. معاصران خبر دارند که ذهن من با تاریخ و قصه بار آمده است؛ یکی از وسوسههای بیشتر آدمیان عنصر زمان است، منتها زمان در برخورد با مکان، تصویری متفاوت میگیرد. بهگمان من هر وقت که زمان متحرک باشد سایه روایت و بهخصوص اشارات تاریخ بر کلام گسترده میشود، در مقابل آنگاه که زمان میایستد مکان به شکلی زیرزمینی به جغرافیا تبدیل میشود. ورود و خروج متناوب به این دو ساحت نوعی سبک روایی منقطع پدید میآورد که گویا خصیصه بیشتر آثار این فقیر باشد. بدون مقدمه ناگاه در لحظهای از حادثه قدم میگذاریم و به همین شیوه بهطور نامنتظر لحظهای دیگر از آن بیرون میآییم. این نوع تخیلات در گرو عمق دادن یا ابعاد تازه دادن به ذهن خواننده است که به او واگذار میشود. مثل میزنم:
در یکی از شعرهای چاپ نشده من به نام «تحریر بیژن و منیژه» روایتکننده از شبی «رویشسته به قیر» شکایت میکند و زمزمهکنان میگوید که: نمیخواستم تسلیم تاریکی بشوم؛ در این لحظه مهربانی که در خانه داشتم شمعی افروخت و جامی در ساغری سپیدتر از اندامش به دستم داد و نامه باستان را پیشرویم گذاشت و تقاضا کرد یکی از سرگذشتها را بسرا؛ من این قصه را سرودم و کنار نهادم و زمانها گذشت. امشب، هزار سال و هزار شب پس از مرگ «سپیداندام»، ناگهان در این شب سیاه به یاد او افتادم و به نشانه سلام به عشق از دسترفته جامی نوشیدم.
آشکار است که در این شعر به تاریخ ادبیات و کتاب شاهنامه ارجاع شده است. برخی از پژوهشگران بر این باورند که قصه «بیژن و منیژه» از بخشهایی است که قبل از کل شاهنامه، یعنی در جوانی فردوسی، سروده شده و بعدا در داخل کتاب جای گرفته است؛ همسر شاعر نیز جوان است، چرا که میدانیم چون فردوسی درگذشت تنها وارث او دخترش بود یعنی پسر و همسر او پیشترها درگذشته بودند. در متن داستان بیژن و منیژه هم روحیهای جوان و شاداب هست و آن شکایتها از سالخوردگی و پیری که در جایجای شاهنامه وجود دارد به چشم نمیخورد. اکنون شاعر نیز در یک شب بیستاره یاد روزگار جوانی و عاشقی خود میافتد، روزگاری که آن «مهربان» زنده و جوان و زیبا بود، همان زیبایی که الهامبخش شاعر است در توصیف منیژه و نظم داستان خوشفرجام عشق او با بیژن؛ شاعر پیر به یاد محبوب جامی مینوشد و البته از سرگذشت غرورانگیز نیاکان خویش یادی میکند.
میبینید که چقدر مایه روایی در شعر هست، ولی به هرحال تاثیر گرفتن از «فاکت»های روایی فقط الهامبخش است و سهم اصلی که اثر را ترازبندی میکند وابسته به تخیل است. بدینگونه تفاوت نگاه من با روحیه شاعران نوستالژیک دوران ما در اینجاست که آنها با حسرت به گذشته مینگرند و من به طور غریزی گذشته را در آستر زندگی امروز باز مییابم، یعنی کوشیدهام گذشته را به جهان امروز بیاورم و با عناصر زندگی معاصر درآمیزم. نمیدانم این چقدر مدرنیزم ظاهری است و چقدر مدرنیزم ساختی. یکبار جوانی از نسل شما، درباره یکی از کتابهایی که خود من اصلا یادم نبود صحبت میکرد و میگفت یکی از شعرهای آن را بسیار دوست دارد. یکی از شعرهای کتاب «هجوم» که سال 51 در مجله فردوسی چاپ شده و آخر آن چنین است: «دختر جادو/عنبرین گیسو/ زنگ تعطیل خیابان درالنگوهاش/ طعمه باد مخالف بود.» اتفاق افتادن این صحنه به نظر من طبیعی بود، چون اصلا شعر با نگاه به پارکوی نوشته شد که در تهران ساخته میشد. آن موقع پارکوی، اولین شاهراهی بود که به سبک جدید ساخته میشد و مراد شعر، همین بوده. ولی حالا این دختری که در «سطح لیز میدان محدب... نقطهچین» گم میشود و میرود، در پایان دوباره ظاهر میشود: ناگهان با آهنگ النگوهای دختر خیابان شلوغ تعطیل میشود، در واقع یک بنیاد مدرن با یک چیز قدیمی متوقف میشود و بههرحال تعبیر «دختر جادو/ عنبرین گیسو» کاملا قدیمی است. ولی «زنگتعطیل خیابان» جدید است. و میشود گفت که «طعمه باد مخالف» شدن یک خرده ژست فلسفی دارد. این چندمرکزی بودن که مثلا یک نمونه آن همین شعر است، باعث میشود که تصویرها مثل مونتاژ سینمایی دایم از روی هم بپرند یا ترکیب شوند. اما خود من پیش از چاپ برای هر کدام دلیلی یافتهام، آخر من به ساختار کلی معتقدم، اگر یکجا شعر توصیف میکند که «ساغری سپید به رنگ اندامش»، آخر شعر معلوم میشود که نام این آدم سپید اندام است. عناصر شعر به یکدیگر پاسخ میدهند. هنوز هم همینطور فکر میکنم: در غیراینصورت، نمیدانیم چطور شعر را نقد کنیم لابد باید به جای نقد «اظهار معلومات» بفرماییم. یکی از مشکلات بررسی شعر امروز ما همین است. سابق بر این مثلا میگفتیم که این بخش شعر با بخش دیگر همخوانی ندارد یا عواطف آن به هم نمیخورند، حالا گفته میشود اصلا قصد شاعر این است که اینها به هم نخورند، اما چطور این دستپخت را بررسی کنیم؟ اگر هم در بخشی از شعر جهش هنرمندانهای بیابیم آن بخش نمیتواند به کلیت شعر مربوط باشد. در حالیکه وقتی شما یک اثر هنری ارایه میکنید، آن اثر باید با شما زندگی کند. در گوشهای از ذهنتان تاثیر کند، اما وقتی اثری یادمان نیست باید چکارش کرد؟ چطور و از کدام زوایای زبان، تکنیک و جهانبینی اثرش را بشناسیم؟ اگر شاعر جهانبینی باارزشی دارد در کجا باید سراغش را گرفت؟
برخلاف آن ایده مسلطی که در شعر ما تسری داشت و تا امروز هم تداوم داشته؛ که ایده شعر را نوعی نثر در نظر میگرفتند - این قضیه در مورد نیما و اخوان هم صادق است- اما در مورد شما روال کار معکوس میشود. به این معنا که ایده نثر شما از شعر ناشی میشود. خیلی وقتها از اوزانی ثقیل استفاده میکنید و در روایت، نظم کلمات چندصدایی میشود. نمونه درخشان آن «نام تمام مردگان یحیی است» شعری است که هیچگاه تمام نمیشود، ذرات شعری به یکدیگر برخورد میکنند و با هربار خواندن نکته تازهای از آن درز میکند. نمونه دیگرش، شعری در مجموعه «ژالیزیانا»ست که زنهای آثار کلاسیک ادبی در برابر صدای شعری ظاهر میشوند. به عبارت دیگر اصرار و سماجت آغازین برای روایت، به ناممکنی روایت در شعر دامن میزند. چنین فرآیندی آیا سنجیده و تعمدی است یا به صورت شهودی در شعر شما شکل میگیرد؟
من واقعا کشف و شهود را انتظاری منسوخ نمیدانم. هیچ چیز به اندازه شعر اینقدر به کشف و شهود نزدیک نیست. البته میشود شعر را ساخت و آدمی که تخصص داشته باشد میتواند شعر بسازد و راضیکننده هم باشد. ولی در بهترین شعرها، عنصر اصلی آن از جایی ناشناخته میآید. مثلا در ژالیزیانا، نوشته بودم یک کتاب روی زانوی من است و دارم باغچه را تماشا میکنم. یکی نوشت آنچه روی زانوی شاعر است، کتاب نیست و من ناگهان فکر کردم که موقع خواندن رمانهای بزرگ، قهرمانان آنها ظاهر میشوند و روی زانوی من مینشینند. برخی شخصیتهای زن در ادبیات داستانی برای من جالبترند مثل مالی بلوم در رمان «اولیس» یا در رمانهای ایرانی مثلا بلور خانمِ «همسایهها»، یا ماتیلد از«سرخ و سیاه» استاندال و این رشته سر دراز دارد. همه آنها از داخل کتابها بیرون میآیند. اگر ذهن آدمها بسته نباشد، ناچار سرشار از ارجاعهاست همه در لحظه خلاقیت خودشان را تحمیل میکنند و به اثر راه مییابند. البته یادآور شوم که این ظهور بهخودیخود کمالی به اثر نمیافزاید، عمده شکل دادن به آنهاست، وگرنه فهرستی بیش نیستند.
البته این مساله در بیشتر نوشتههای شما هست. دوسال پیش در شماره نوروزی مجله «سینما و ادبیات» یادی از دوستان رفتهتان کرده بودید. آخر مطلب نوشته بودید که دیگر لازم نیست بدانم گلشیری و شاملو و آتشی دارند چکار میکنند، یا چه مینویسند، چون آنها برخلاف دوستان زندهام مثل احمدی، مجابی یا دولتآبادی و بهبهانی فقط خوانده میشوند. همین برخورد را قبل از انقلاب هم میبینیم. وقتی که پرویز دوایی درباره «TheComedians» که اقتباس سینمایی شده بود، انتقادی میکند، شما از این فیلم دفاع میکنید و بعدها هم این کتاب را با نام «مقلدها» ترجمه میکنید. آنجا باز همین نگاه وجود دارد، یعنی نوعی احضار کردن که در آن یک وجه طنزآلود هم هست. این در نثر شما و در مقاله انتقادیای که خطاب به دوایی و دیگر منتقدان سینمایی نوشته بودید، هم وجود دارد...
نویسنده کتاب، گراهام گرین بود و مقالهای که من بهانه کردم و به آن اعتراض کردم را شاید جمشید ارجمند نوشته بود. در آن زمان برای اولین بار برای مجله فردوسی صفحهای به نام «از دیگران» مینوشتم، یعنی اخبار ادبی خارجه. چند نویسنده فرانسوی در پاریس با گراهام گرین مصاحبه کرده بودند، درباره «مقلدها» که شاید شاهکار گراهام گرین باشد (البته در کنار کتاب دیگر او «قدرت و افتخار»). من در آغاز بخشی از آن مصاحبه را ترجمه کردم، گراهام گرین آنجا میگوید: «من میدانم شما از صحنههای عاشقانه کتاب خوشتان میآید، ولی من قدرت خودم را در سیلیای میدانم که به گوش رژیم رییسجمهور هاییتی دووالیه و «تونتون ماکوت»ها میزنم.» «تونتون ماکوت» یعنی لولو خورخوره، اسم سازمان امنیت آنها بود و عینکهای تیره یونیفورم اصلی آنها بود. گراهام گرین یک سالی آنجا زندگی کرده و بعد این رمان را نوشته. تاثیر کتاب هم خیلی عجیب بود چون وقتی چاپ شد مثل بمب در دنیا ترکید. دولت هاییتی اعلام کرد که «تکذیب میکنیم» و گراهام گرین با خبرنگاران خارجی بیاید و از دروغ خودش شرمنده شود. گراهام گرین گفته بود «من به شرطی این کار را میکنم که فلان رفیق مرا که الان در زندان است آزاد کنند چون او همراه صدها نفر دیگر دارد شکنجه میشود.» من در دفاعم از فیلم گفتم آخر شما چرا نسبت به مسایل زمان ما این نگاه بیدرد را دارید؟ حرف من این بود که اگر فیلمی از هیچکاک باشد از قبل همه موافق هستند اما چون سازنده فیلم، کارگردان معروفی نیست همه ندیده مخالفاند. نوشتم که این جمله که «این فیلم سیلی به گوش تونتون ماکوتهاست»، چرا شما را تکان نمیدهد؟ بههرحال ترجمه با ارزش من سه بار چاپ شد تا حدود دو سال پیش نسخه دادند که در چاپ چهارم باید سیصد جمله کتاب حذف شود. من هم اجازه ندادم که یک شاهکار جهانی (اثر یک نویسنده مذهبی) مثله شود و کتاب در چاپ چهارمش ماند.
میتوانم ادعا کنم که زیباترین ترجمه من از یک رمان است. اما برگردیم به شعر «یحیی... » که شما اشاره کردید. بعضی اوقات خود اثر اقتضا میکند که چگونه پیش برود. معروف است که میگویند شعر کلمه منبسط است و من تجربه کردهام که شعر یک «عبارت منبسط» است. گاهی ممکن است که یکی فریاد بزند «آتش»، یعنی این خانه آتش گرفته است، پس در اینجا واژه «آتش» یک عبارت است. یکی هم ممکن است بگوید «اسب سپید وحشی»؛ فعل هم ندارد و جمله نیست ولی اتفاقا تمام شعر در همین عبارت بیفعل پنهان شده. در شعر «نام تمام مردگان یحیی است» هم همه چیز در کلمه «یحیی» متراکم شده است. خود من هم در آغاز نمیدانستم که یحیی این همه ارجاع دارد. عبدالعلی عظیمی درمقالهای نوشت که «یحیی» چه معناها دارد؛ گیرنده زندگی، غسلدهنده تولد، یا لقب عزراییل در واژه «ابویحیی» و از این قبیل.
نکتهای که مایلم در اینجا به غیاب آن اشاره کنم، اینکه موسیقی بهتدریج دارد از شعر معاصر فارسی میافتد. زمانی بهخاطر وزن، کمی موسیقی بهگوش میرسید، یعنی مشکل است که وزن به کار ببرند و موسیقی نداشته باشد. البته میتوان شعر بیوزن نوشت که موسیقی در آن باشد. شاملو میگوید: « بهراستی صلت کدام قصیدهای ای غزل؟ » در این مصراع پیچش خاص نوعی موسیقی پیدا میشود. اما عجیب است که امروز عدهای غزل میگویند که وزن دارد اما موسیقی ندارد. در حالیکه شما میتوانید شعر منثوری بگویید که در آن موسیقی حس شود؛ به نظر من موسیقی یکی از شاخصههای شعر است و فارق آن با حرف معمولی. وگرنه شعر با حرف معمولی چه فرقی دارد؟ ولی گمان نمیکردم که فرد شعر موزون بگوید، غزل بگوید با ردیف و قافیه ولی موسیقی نداشته باشد! در شعر امروز ما اغلب کلام به محض تولد مرده است گویا، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. گاهی خود رویا، موسیقی هم دارد. مثل شعر «یحیی» که چون آنچه به خواب من آمده بود موسیقی داشت، مجبور بودم برای نوشتن و کامل کردنش به دوسه نوع موسیقی توجه کنم، خلاف نظر تئوریسینهای حرفهای که امروزه مد دنیاگیر شده، هسته اصلی شعر یک رمز است، یک راز است. وقتی یک راز باز میشود از درونش دریاها بیرون میآید، ابرها بیرون میآیند، آدمها بیرون میآیند و شهرها با تمدن و توحش آنها. شما مجهولی دارید که مثل جعبه جادو باز میشود و از داخلش همه چیز بیرون سر میکشد. این را در شعر بهترین شاعران دنیا هم میبینید، نه در اثر آنان که «خوراکیت زبان» را با کلام شعر مشتبه میکنند.
این نگاه روایی شما یک نتیجه جانبی دیگر هم دارد و آن نگاه خاص شما به تاریخ است. اشاره کردید که به گذشته نمیروید بلکه گذشته را احضار میکنید. شعر شما گاهی مثل برهمنمایی در سینما میشود. یعنی پیوند دو لحظه تاریخی در دو موقعیت جداگانه یا پیوند لحظهای تاریخی با وضعیت اکنون. این نگاه تاریخی در نهایت مفهومها را مثل تور یا صفحه شطرنج دربرمیگیرد و آن هم شاید مفهوم ملیت باشد که در شعر شما متفاوت با شاعران دیگر است. کمتر کسی مانند شما اینقدر دغدغه حرف زدن از کشور و ملت را داشته است...
بله، و این در شرایط قبل از انقلاب عجیب بود. پیش از انقلاب مفاهیم وگرایشهای میهنی در شعر نو نادر بود، شاید من تنها کسی بودم که در این اقلیم سیر میکردم که البته از نگاه شعردوستان و روشنفکران مدرن بیاعتنا گذشت. این شعر را ببینید: «مه خاکستری تابستان /کوههای وطنم را/ به سحرگاهان در رویا میپیچد». در حالیکه در آن زمان کلمه «وطنم» جز در تبلیغات بینمک حاکم اصلا مطرح نبود یا فقط در بعضی از شعرای سبک قدیم در انجمنهای ادبی ممکن بود مطرح شود. در نسل جوان صحبت یکسره از خلقها بود. حتی میان چپگراها صحبت از «ملت» هم نبود، از «مردم» بود و من تنها نوپردازی بودم که این مفاهیم در شعرم به چشم میخورد به عنوان دوستار تاریخ ایران و فرهنگ تاریخی یک ملت.
نگاهتان به تاریخ منحصر به فرد است و هیچگاه کلیشهای نشده. این نگاه اتفاقی نیست بهخصوص در کتاب «چهار شاعر آزادی» و همچنین در مقدمه و بخشهای دیگر کتاب، مشخص است که این دغدغه از قبل وجود داشته. تاریخ در نگاه شما تاریخی یکدستشده و تخت نیست، بلکه تختهپارههایی شناور است که یکباره ظاهر میشوند...
من یک دوره «تهران مصور» قدیمی دارم. یکبار نشستم و چهار ماه تمام آن را ورق زدم. در آن میانه به نخستین فصلهای قصه «رابعه» اثر مستعان برخوردم، قصهای که اوایل آن وقتی برایم خوانده شد که هنوز سواد نداشتم. یکبار هم بهطور اتفاقی کتابی مربوط به مجلس چهاردهم را از کتابخانهام برداشتم و ورق زدم. در آن کتاب دکتر مصدق و پنج وکیل تودهای و یک عده محافظهکار یا فئودال مشغول مذاکرات مجلس هستند و بعد به یکباره دیدم من هم دارم با آنها بحث میکنم! در حالیکه آنها امروز خاکستر شدهاند. این شاید همان حضور در گذشته و حتی گذشتههای نزدیک و نقش عوضکردنی است که شما اشاره کردید. به هر حال ارزشهایی که به آن اشاره شد مثل میهن و آزادی، همیشه در کارهای من بوده است، با معیارهایی که میشود به آنها گفت ارزشهای اخلاقی. یکبار احمد غلامی به من گفت که شما شاعر سیاسی هستید و من گفتم که شاعر اخلاقی هستم. یعنی همواره نیک و بد و حقوق اساسی جامعه و یا ارزشهای اساسی انسان، برای من مطرح بوده است. اما نوع برخوردم با این قضایا مثل این است که چند نفر دارند درون من با هم جدل میکنند. گاهی آن کسی که دارد در من روایت میکند نقش منفی را به عهده میگیرد. من چند کار برای تئاتر نوشتم که شخصیتهای آنها آدمهای کاملا متفاوتیاند. مهمترین این ردیف کارها «منظومه 1399» است که به پایان قرن خورشیدی ما اشاره میکند. در این منظومه کسانی حرفهایی میزنند که حرف من نیست، چون اصلا لازمه پرداخت شعر دراماتیک هم همین چندصدایی بودن و چندوجدانی بودن است، از چند شخصیت. چندصدایی این نیست که یکی مثلا شیهه بکشد، یکی چند کلمهای فارسی یا انگلیسی حرف زده و بعد جیکجیک کند. باید چند تا وجدان پشت این صداها باشد. نمیشود یک نفر همه این صداها را در بیاورد. به خصوص در شعر دراماتیک لازم است که شما چند وجدانه کار کنید. به همین دلیل من معتقد نیستم که بشود از این شعرها خود من را شناخت. چون خیلی از آنها خاطرات شخص من نیست و تنها به بهانه خاطرات بیان شدهاند.
به مصدق و مکالمهتان با شخصیتهای تاریخی دوران او اشاره کردید، بعد از سال 1332 چه حسی داشتید؟
آن زمان من بچه بودم. کودتای 28 مرداد در تابستانی رخ داد که من سیزده ساله بودم و در پاییز همان سال رفتم به دبیرستان. منتها در خانه ما یک ذهن مصدقی وجود داشت. چند باری گفتهام که پدرم یکبار در عمر خود در انتخابات شرکت کرد و آنهم در انتخابات تهران در سال 1330 بود. پدرم با آن شک تاریخیاش رفت و در انتخابات شرکت کرد. جالب بود که هشت ماه بعد، از 12وکیل تهران که به عنوان طرفدار مصدق به مجلس راه یافته بودند- چون نفر اول مکی بود و بعد آیتالله کاشانی- هشت نفر مخالف مصدق شدند. بعد از آن پدرم دیگر در انتخابات شرکت نکرد چرا که میگفت ما را گول زدهاند.
آن زمان مصدق برای ما کاریزما بود، اما کاریزما گاهی مستقیم خودش را نشان نمیدهد، این حس در فضا موج میزد. امروز صبح مذاکرات مجلس را میخواندم، آخرین نطق مصدق را در کتاب «سیاست موازنه منفی» -که مربوط به مجلس چهاردهم است- خواندم. نطقی درباره اینکه چرا روسها از ایران نمیروند؟ میدانید که مصدق اصلا متهم میشد که طرفدار روسهاست. یک نطق تاریخی و بسیار زیباست. یا تهران مصور را دیدم که در آن نوشته بود که آقای دکتر مصدق ما از شما معذرت میخواهیم، چرا که شما برای اولینبار وظیفه ملیتان را انجام دادید. این را که دیدم، دوباره رفتم و آن نطق آخر را خواندم. این کاریزما در فضا بود.
سال 75 در یکیاز روزنامهها بابی باز شده بود در مورد شعر جنگ که مخالفان و موافقان در این باب بحث میکردند. یکی از سوالاتی که آنجا مطرح شده بود، این بود که شعر «نام تمام مردگان یحیی استِ» سپانلو، جزو ادبیات جنگ به حساب میآید یا نه؟ حالا یک تاخیر چندین ساله پیش آمده است، امروز خودتان این شعر را جزو ادبیات جنگ میدانید یا نه؟
از چند شعردوست شنیدهام که به لحاظ ادبیات، این بهترین شعر درباره جنگ است. در برلین از من درباره ارتباط ادبیات با جریانات تاریخی پرسیدند. پاسخ دادم که ادبیات ما دقیقا سرفصلها را ضبط کرده است. وقتی عارف میسراید «پیام دوشم از پیر میفروش آمد/ بنوش باده که یک ملتی به هوش آمد»، یعنی مشروطیت. وقتی نیما یوشیج در«افسانه» میگوید «بسراییم دلتنگ با هم»، تصویر روحی دوره رضاشاه است. شعر «قوقولی قو خروس میخواند»، در دوره گشایش فضای سیاسی بعد از شهریور 20 است. «زمستان» اخوان یادآور کودتای 28 مرداد است، «نام تمام مردگان یحیی است» هم متاثر از مصائب دوران جنگ است. یعنی اگر قرار باشد که برای هر فصل از تاریخ یک تکه شعر بگذاریم، اغلب سرفصلها را میتوان از میان اشعار شاعران معاصر پیدا کرد. شاید بتوان در تاریخ ادبیات نیز تصویر حوادث بزرگ کشور را در آیینه شعر پیدا کرد. در مورد «یحیی» هم، من کمکم قانع شدم که چیزی در این شعر هست که عمق جنگ را به یاد میآورد، بدون اینکه شعاری داده باشد.
سلیقه شما در انتخاب شاعران جهان، خاص و متفاوت است. برخلاف علاقه رایج به شعر رمانتیکها - که حتی نیما هم در ذیل آن قرار میگیرد- شما به مدرنیستهایی مثل آپولینر تمایل داشتید. چطور به این انتخابها رسیدید؟
من نشان دادهام که «افسانه» نیما در عمق تحت تاثیر «شب ماه مه» اثر آلفرد دوموسه است. آنجا در اثرآلفرد دوموسه، شاعری هست که با فرشته الهام خودش بحث میکند. «افسانه» نیما هم همین مضمون را گسترش داده. گرچه نیما میگوید که من دیگر به سبک آلفرد دوموسه عشق نمیورزم. به هرحال بعد از رمانتیکها نسل بعدی مثل توللی و نادرپور و دیگران متاثر از سمبولیستها بودند، مثل بودلر. اما منگویی میکوشیدم که یک جور برادر شعری برای خودم پیدا کنم. در واقع وقتی «ریتسوس» را خواندم، این خویشاوندی را دریافتم. ریتسوس دو نوع شعر دارد، یک نوع شعرهایی که الهامگرفته از تصاویر حیات روزمره یونان و نوع دیگر شعرهایی که به آنها «دوره عتیق» میگویند، متاثر از تاریخ و اساطیر یونان قدیم. در کارهای من نیز این دو گرایش محسوس است که خودم آنها را «خیابانی- بیابانی» دستهبندی کردهام. در مجموعه شعر اولم«آه... بیابان»، در «شب هزار و دوم» شهرزاد قصه واقعی زندگی را میگوید و کشته میشود. این شاید یک شعر دوره عتیق است. ولی در همان کتاب شعر «خیابان» را ببینید: «شهر با قلب فلزی میتپد آرام/ تابلوهای نئون بر سر در هر سینما، هر کافه میلرزد... » و حتی فضای تنفسی تهران آن موقع هست که میخوانیم «بوی گازوییل، بوی قهوه، بوی اسب/ در شب پردود میروید...». «بوی اسب»، چون آن دوران در تهران درشکه کار میکرد.
دستکم در سلیقه قبل از انقلاب شما دو چیز کاملا مشهود است. نخست آنکه به شاعرانی که کارشان فرمی خاص دارد خیلی اهمیت میدادید، همچنین به شاعرانی که به نوعی در بافت و گفتمان «مقاومت» میگنجیدند. حتی شما از نخستین شاعرانی بودید که درباره فلسطین شعر نوشتید.
شاید اولین شاعری بودم که درباره فلسطین شعر نوشتم. در مرداد سال 1347، یعنی یک ماه بعد از جنگ ششروزه عرب و اسراییل در کیهان شعر «چریکهای عرب» را چاپ کردم. چون میدانستم که این شعر باید همان موقع چاپ بشود تا نگویند بعدها سروده شده است: «چریکهای عرب شعلهای بلند به شب میبرند». شعر که به عربی ترجمه شد، ترجمه را با فارسیاش مقابله کردند. از من هم نظر خواستند. یکجا میگوید: «برادران مجاهد که با تمدن حجم دلار/ شناسنامه این روزگار بیگانهاند/ چریکهای عرب آری، در رمال صحاری در شطسیاه / در مهالک راه/ به خاک میافتند در کیشِ پاک/ به پاسداری ادراکِ این حقیقت متروک/ که خاک از انسان است، انسان از خاک». مقابله ترجمه موقت عربی موجب شد که یادآور شوم خاک در این شعر دو معنی دارد: «الارض منالانسان و الانسان من التراب». یعنی یکی ارض است و یکی تراب؛ در فارسی خاک هر دو معنی را میدهد و مترجم یک کلمه برای هر دو گذاشته بود. این شعر در مجله «الفتح» چاپ شد و جالب است که مجله «الاخاء» که خود دستگاه وزارت خارجه برای اعراب منتشر میکرد، این شعر را تجدید چاپ کرده بود. به جز این، اولین شعر درباره ویتنام را هم من سرودهام به نام «برجهای بارانی»، که در کنار آثار نرودا، یفتوشنکو و 26 شاعر دیگر ترجمه آن در فرانسه منتشر شد به نام «آوازهایی برای ویتنام». کار دیگری هست با نام «بر لوح گور» که در مرگ چهگوارا سرودم آن موقع چون سانسور میشد، دکتر عنایت شعر را در جلد مجله نگین - جایی که در آن معمولا آگهی میگذارند - چاپ کرد. همه این شعرها هم ترجمه شدهاند.
آقای سپانلو شما تا همین اواخر همیشه نظرتان را درباره وضعیت ادبیات معاصر ایران اعلام کردهاید. اما در یک دهه گذشته کمتر در اینباره موضعگیری کردهاید. برداشتتان از وضعیت ادبیات معاصر ایران - اعم از شعر و داستان- در یک دهه اخیر چیست؟
برای چنین اظهارنظری یک اشکال وجود دارد؛ اینکه من اطلاعات کافی به اندازه ده سال پیش ندارم. خیلیها به من اصرار کردند که جلد سوم «بازآفرینی واقعیت» را منتشر کنم یا دنباله آنتولوژی «هزار و یک شعر» را تکمیل کنم اما گفتم آن موقع من همه چیز را میخواندم. بدترین عیب برای یک آنتولوژیست این است که کارهای مطرح را نخوانده باشد. آخرین تلاشهایم چاپ شده در همان هشت شمارهای است، اوایل دهه هشتاد که سردبیر «جشن کتاب» بودم. آن زمان در طول هفته چند هزار صفحه از کتابهایی را که منتشر میشد میخواندم. به هر حال در کتاب«دیدهبان خوابزده» آخرین یادداشتهای مرا پیرامون ادبیات معاصر میخوانید.
درمورد شعر هم همینطور؟
در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هر چه هم به دستم میرسد و میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود.
شاید این فقط مربوط به وضعیت خاص شما نیست. فکر میکنید علتش چیست که نمیتوانیم دیگر در جریان باشیم؟ اساسا جریانی هست یا نه؟
هست ولی جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است. واقعیت ادبیات چیست؟ واقعیت شعر چیست؟ این یک سوال است، میگویند زندگی داستان بهتر است یا داستان زندگی؟ به نظر من زندگی داستان. وقتی من از واقعیت سوال میکنم، منظورم این نیست که از واقعیت عکسبرداری کنیم. بلکه دست میگذارم روی این مساله که چطور میشود که آدم از محیط خودش متاثر نباشد؟ چطور خیر و شری که با زندگی ما درآمیخته نمیتواند وارد شعر و داستان و هنرها شود، چطور ادبیاتی که خانمها مینویسند اغلب داستان یک زن فهمیده است که شوهری بیحواس دارد؟ چطور این مایه اغلب تکرار میشود؟ یعنی چه واقعا؟ مشکل جامعه ما همین است؟ بله، یکی از مشکلات است، ولی چشماندازهای دیگری هم پیش داستاننویسی وجود دارد، علت چیست؟ سانسورزدگی یا چشمهای کمسو؟
گویا یکبار یکی از شاعران معاصر که ناشر هم بود به شما گفته بود؛ دفترهای شعر بسیاری آماده چاپ دارند، شما در پاسخ گفته بودید که من فقط دنبال «یک شعر» میگردم!...
دنبال صدایی میگردم که مسلما تقلید صدای خودم نیست. چون اولا کسی نمیتواند از من تقلید کند، ولی اگر کسی این کار را میکرد، هم برای من وحشتناک بود و هم برای او. منظورم یک صدای مستقل است که «شعر» باشد. یکی از شعرای مورد علاقه من که به خاطرش رفتم انگلیسی خواندم، «الیوت» بود. میگویند او بعد از شکسپیر، بزرگترین شاعر انگلیسیزبان است. شبی که جایزه «ماکس ژاکوب» را در فرانسه به من میدادند، بنابر رسم باید خطابهای میخواندم. فکر کردم که من در خانه نویسندگان پاریس چه چیزی باید بگویم که زیره بهکرمان بردن نباشد، گفتم راجع به شعر عقایدی دارم که کمی قدیمی است. درست است که میگویند ما در خانه زبان زندگی میکنیم، ولی من فکر میکنم شعر بعد از اینکه به دنیا میآید از زبان هم آزاد میشود. بعد از این شعر بهشکل یک مفهوم، یک تصویر، یک اندیشه، یک وسوسه در فضا وجود دارد. مثلا: «یک شب زمستانی مثل امشب و بوی استیک در پیادهروها» در هر زبانی زیباست. مصرعی بود از الیوت، من به زبان فارسی حرف میزدم و مترجم به صورت همزمان به فرانسه ترجمه میکرد، در حالی که اصل این شعر هم انگلیسی است. بعد خطاب به حاضران گفتم اصل این شعر انگلیسی است، من دارم به فارسی میگویم و ایشان هم به فرانسه ترجمه میکند؛ پس به زبان چه ربطی دارد؟ ولی خود این مفهوم در انگلیسی زیباست، به هر زبانی هم که درآید زیباییاش را دارد. شعر میتواند با همه انسانها در ارتباط قرار گیرد. و اصولا آنها که به ایجاد «حادثه در زبان» پیله کردهاند لابد قید زبانها و جهانهای دیگر را زدهاند و ترجیح دادهاند که شاعر محلی بمانند!
شما هم فکر میکنیدکه همه چیز در حال افتکردن است؟
بیشک اگر افتی باشد دایمی نخواهد بود. دلیلش هم صرفا اجتماعی نیست، یعنی نمیشود فقط بر محدودیتها و ممیزی تاکید کرد. برای مثال میتوان پرسید که سینمای اروپا چرا اینگونه شده است؟ سینمای ایتالیا که یک زمانی «فلینی»، «ویسکونتی» و«آنتونیونی» را داشت، چرا به این وضع افتاد؟ آنجا که دیگر سانسور نیست و بحران اجتماعی- اقتصادی به آن شکل نبوده. تازه در بحران اجتماعی- اقتصادی آنها توانستند نئورئالیسم را به وجود بیاورند. حالا چرا اینطور شده؟ نمیدانم، چیزی دارد اتفاق میافتد؛ همانطوری که مثلا رمان به یکباره از اروپا به آمریکای لاتین رفت، سینما یکدفعه به اروپای شرقی آمد و رفت. آنقدر عناصر مختلف وجود دارد که اگر دوتا عنصر آن را نام ببرید لازم هست ولی کافی نیست. چرا امروزه شعر دلچسب کمیاب است؟ مگر اینکه مثلا در کار یک ناشناس به یک تکه دورافتاده خوبی بربخوریم یا در شعر قدیمیها چیزی پیدا کنیم که واقعا شعر باشد نه زبانبازی؛ مایوسکننده است! خلاصه کنم این زبانبازی که گمانم همان «خوراکیتزبان» باشد به نفی مطلق «اندیشه» در شعر میانجامد. معاوضه این عضله گوشتی در دهان با کلام ادبی که در ذهن شکل میگیرد، نتیجهای جز شعبدهبازی مکانیکی ندارد. چطور نمیشود که کسی در30-20 سالگی، مثل 25 سالگی آقای اوجی شعری مثل این بگوید: «در جاده شرق / در شارع نور و عود و ابریشم/ مردان سفیدمویمیخواره/ منصور هزارساله را دیدند». ممکن است شما نپسندید، ولی نمیتوانید موسیقی و بعد ملودی شعر را حذف کنید، چون از تمام شکلهای اجرایی زبان، فقط محاوره یومیه را بلدید! و از اثرتان توقع اندیشه جذاب و اجرای بدیع نباید داشت و نه رابطهای با میراث شعر بزرگ فارسی.
در «بازآفرینی واقعیت» که در واقع جلد اول گزینش داستانها بود، به داستانهای معاصر ایرانی پرداختید، در جلد بعدی(در جستوجوی واقعیت) هم همینطور. اما بعد از «بازآفرینی واقعیت» در منتخب آثار کلاسیک (قصه قدیم) که این اواخر تجدید چاپ هم شد، به داستانهای کلاسیک و اسلامی توجه کردهاید. آیا دلیل خاصی دارد که اول سراغ داستانهای معاصر رفتید و بعد از چندسال به کلاسیکها پرداختید، آن هم آثاری که شاید کمتر خوانده شده بود؟
سوال خوبی است چون انگیزه تدوین این کتابها باید ثبت شود. تا میانه دهه چهل من شاعر چندان شناختهای نبودم، در سال 1348 یک روز در انتشارات زمان - که تا اوایل دهه 60 مهمترین نشر روشنفکری ما بود - درباره کتابهای منتخب داستان بحث شد. ابوالحسن نجفی و رضا سیدحسینی و آلرسول در آن نشر کار میکردند. من نظرم را درباره یک گزینه داستانهای ایرانی گفتم، آلرسول گفت خب خودت این کار را برای ما بکن. این پیشنهاد برای من البته جالب بود، هنوز سی سالم هم نبود وآن انتشارات هم باحیثیتترین ناشر آن روزگار، که همه کتابهایش را با دقت انتخاب میکرد. بیدرنگ پذیرفتم و رفتم 11 داستانی را که در ذهنم بود مرور کردم و برایشان تفسیر نوشتم همه انتخابها را هم از دهه 40 انجام دادم. کتاب با داستان «جشن فرخنده» آلاحمد که اتفاقا سال 1340 چاپ شده بود شروع میشد. برای تدوین داستانها البته زحمت کشیدم و از همه هم اجازه کتبی گرفتم. مثلا چندین بار با ابراهیم گلستان «کلکل» کردم تا بالاخره اجازه کتبی برای چاپ داستانش در آن کتاب را به من داد. کتاب که درآمد، ابوالحسن نجفی به من گفت تو برخی از این داستانها را چطور پیدا کردی؟ از کجا یاد قصه «غ. داوود» افتادی، یا داستان احمد مسعودی؟ کتاب بهسرعت تجدیدچاپ شد و چاپ دوم آن هم در قطع «جیبی» درآمد. در چاپ سوم چهار داستان دیگر به آن اضافه کردم چون برخی مثل دولتآبادی یا مهشید امیرشاهی را جا انداخته بودم. سالها گذشت و این کتاب بارها تجدید چاپ شد. یادم هست در دهه 60 مجلهای با نویسندگان جوان مصاحبه میکرد و میپرسید که شما چگونه نویسنده شدید؟ چند نفری پاسخ دادند که مثلا بچه بودم و «بازآفرینی واقعیت» را هدیه تولد گرفتم و خواندم و بعد تصمیم گرفتم داستاننویس شوم. چندین نویسنده مثل چهلتن و محمدعلی همین را گفتند. من هم در هیجان همین قدرشناسی به این فکر افتادم که این کتاب را به طور تاریخی تکمیل کنم. کتاب را از آلرسول گرفتم و از 15 قصه تبدیل به 27 قصه کردم، یعنی شد از صادق هدایت- پدر داستان نویسی مدرن ایران- بزرگ علوی، صادق چوبک و دیگران، تا حدود اواخر دهه 50. این کتاب که درآمد و تجدید چاپ شد، ناشر به من گفت که نمیخواهی دنباله این خط را ادامه دهی؟ در نتیجه من با گزینه 13 سال قصهنویسی جدیدترها جلد دوم را تدوین کردم که شد از سال 57 تا سال 70، به نام کتاب «در جستوجوی واقعیت». نکات جالبی هم در این میان بروز کرد، مثلا اگر در «بازآفرینی واقعیت» در فاصلهای تقریبا نیمقرن دو نویسنده زن جزو برگزیدهها هستند، در این 13 سال شش زن نویسنده به عرصه حرفهای رسیدهاند. اگر در جلد اول نیمی از داستانها در مجالس شادمانی میگذشت، در جلد دوم نیمی از داستانها در سوگواریها میگذشت. مجموعه این دو کتاب به طرز مستدلی جوابگوی معنای بازآفرینی واقعیت هستند. مثلا در مورد جنبش سیاسی دانشگاه بهترین قصه را نادر ابراهیمی نوشته، درباره اعتقادات دینی داستان جلال آلاحمد سند است، فضای روحی یک کارمند شرکت نفت جنوب را گلستان، بهتر و حساستر از همه نوشته، یا اعتصابات کارگری آبادان را تقوایی. و بالاخره نویسندگان جدیدتر نمونههایی از واقعیت زندگی معاصر ما تا سال 1370 را عرضه کردهاند.
اغلب آنتولوژیهایی که در ایران تالیف میشود، یک نوع کتابسازی است؛ ولی در کتاب دو جلدی شما، یک «انتخاب» آگاهانه وجود دارد. مثلا اشاره کردید که در یک موضوع مشخص کدام نویسنده بهترین داستان را نوشته است و شما بر این اساس آن را انتخاب کردهاید. نظرتان درباره آنتولوژیهای ایرانی چیست؟ کلاسیکها را با چه معیاری انتخاب کردید؟
من همه این کارها را نخواندهام که بگویم همه کتابسازیاند، شاید کارهای خوبی هم شده باشد. اما بههرحال برای تالیف اینگونه کتابها باید ایدهای وجود داشته باشد. مثلا انگیزه تدوین کتاب
«قصه قدیم»، در واقع نقش مقدمه را داشت برای گزینش آن کتابهای داستان معاصر یعنی بازآفرینی واقعیت و جلد بعدی آن. چون در ادبیات قدیم ایران، بهترین قصهها در قالب نظم سروده شده و من مجبور بودم برای انتخاب آنها به نثر برگردانمشان. یعنی باید شاهنامه یا نظامی به نثر در میآمد که در واقع پنبهکردن اثر اصلی رشته بود. ناچار باید قصهها را در میان آثار منثور مییافتم و در این صورت این سنت قدیمی دستوپاگیری شد که کسانی که به نثر قصه گفتهاند، ساختار آن را جدی نگرفتهاند. یا شرح کرامات است یا طیالارض یا تمثیلهایی به قصد اندرزگویی، بههرحال ساختار داستانی ندارند. میدیدم که سایه داستانهای خوب در کتابهای تاریخی بیشتر دیده میشود. البته من به تاریخ علاقه دیرینه داشتهام و در کتابخانهام هم کتاب تاریخ بیشتر است تا ادبیات. بعضی از آن کتابهای خواندنی اتفاقا ترجمهها بود، آثاری که برآمده از فرهنگ مشترک منطقه است. نتیجه یکصدویازده قصه شد از قدیم تا مشروطیت. این قصهها را گاهی کوتاه کردم بدون آنکه به سبک اصلی دست بزنم، گاهی فصلبندی کردم و گاهی دو روایت داستانی از یک حادثه را از قلم دو نویسنده کنار هم قرار دادم. به هر حال مقدمهای شد برای قصهنویس امروز که بداند سنت ما چگونه متحول شده و به تجدد امروزی رسیده است.
با همین نگاه روی «سیاحتنامه» ابراهیم بیک هم کار کردید؟
به عنوان یک اثر مهم ادبیات مشروطه باید به طور کامل چاپ میشد، در زمان چاپ اول 1362، بیمار شده بودم. بچهها این کتاب را غلطگیری کردند و خیلی غلط در چاپ اول وجود دارد. برای چاپ دوم به رفقای نزدیکم سفارش کردم دوباره غلطگیری شود و اینبار بسیار کمغلط درآمد. این کتاب گمانم چهار بار چاپ شده است. من در مقدمهای که نوشتم آن را به عنوان نخستین رمان اجتماعی فارسی و نمونه مهمی از شکلگیری نخستین جوانههای اندیشه ملی و ناسیونالیزم ایرانی در آذربایجان عرضه کردم.
برخی معتقدند بازخوانی آثار کلاسیک، ناگزیر در دورهای که کمتر امکان حضور در عرصه عمومی وجود داشت، اتفاق افتاد. مثلا آقای مجابی معتقد بود که در آن سالها دوباره سراغ بازخوانی آثار کلاسیک رفتیم، چون فکر میکردیم که گسستی با ادبیات کلاسیک رخ داده و میخواستیم بین این دو پیوندی برقرار کنیم. شما در مقدمه کتابتان نوشتهاید که به این گسست - که عدهای معتقدند ادبیات ما از مشروطه و صادق هدایت به این طرف دچارش شده- اعتقاد چندانی ندارید و حتی تاکید دارید که اینها میراثهایی بههم پیوسته هستند...
البته مجابی تا حدودی درست میگوید اما باید به مدشدن یک چیز هم توجه کرد. در سال 1348 که به من گفتند «بازآفرینی واقعیت» را تهیه کن، مد روز این بود که ما جوانها به امروز و مدرنیزم بپردازیم و آن بخش دیگر، یعنی پرداخت به ادبیات کلاسیک سهم اساتید دانشگاه بود. هرچند که هنوز هم انتخاب من با اساتید کلاسیک فرق دارد. مهمترین تفاوت هم اینجاست که من در کتابهای تاریخ به دنبال قصه گشتم و نه در کتابهای قصه. این تفاوت در مورد من کمی محسوستر است، چون مجابی این شهوت تاریخ خواندن مرا نداشت. برای مثال حسین مسرور که از دنیا رفت، من میان جوانها تنها کسی بودم که مقالهای در مجله فردوسی نوشتم با عنوان «مرگ آخرین قزلباش»، چون از بچگی «ده نفر قزلباش» را خوانده بودم و برخلاف دوستان او را میشناختم. این بحث تا حدودی درست است. این را در توضیحات «چهار شاعر آزادی» هم نوشتم که آنچه ما داریم، به یکباره امروز پدید نیامده و گذشتهای داشته است. برای اینکه به صورت سالم و صحیح پیشرفت بکنیم، باید نسبت به گذشته آگاهی داشته باشیم و از تاریخ بیاموزیم. در این عرصه خوشبختانه من به سهم خودم موفق شدم. به طور کلی ما در دوعرصه مبارزه کردیم که در هردو من از پیشتازان بودم، یکی در یادآوری دوره مشروطیت و ارزش وطن و آزادی؛ و دیگری در مبارزه فرهنگی با حزب توده. کاری که با مجله «چراغ» شروع شد. این دو بهنظرم لازم بود. در عالم شاعری هم سرانجام آن جستوجوی روح شهرها و آمیختگی زبان روز با میراث ادبی بعد از چهل سال جدی گرفته شد. شاید من همانطور که در منظومه «پیادهروها»، 1347 گفتهام « آخرین آپاچی» باشم اما خوشبختانه «آخرین ببر کاسپین» نیستم. آینده سرشار ازشدنیهاست.
آخرین ترجمهای که از شما منتشر شد، «آپولینر» است. امروز شیوه یافتن کتابها و منابع برای ترجمه کاملا متفاوت با دوره شماست که مفهوم انتخاب نقش موثری برای ترجمهها داشت، انتخابهای شما برای ترجمه بر چه اساسی بود؟
البته میدانید که «آپولینر» تجدیدچاپ است و اولین بار سال 1372 منتشر شد. در مورد ترجمه «آپولینر» شاید بشود گفت که خیلی تصادفی صورت گرفت. من در زمان دانشجویی لازم میدانستم خودم پول توجیبیام را درآورم. پدرم کارمند بانک ملی بود با چند سر عائله و نمیتوانست اضافه مخارج دانشجویی مرا بدهد. چون سربازی نرفته بودم جایی به من کار نمیدادند. مدتی در یکی دو روزنامه قلم زدم، اما دیدم که از راه نوشتن برای من ناشناخته و تازهکار پولی درنمیآید مگر اینکه کتابی ترجمه کنم. البته در مدرسه رازی و نیز در دارالفنون و هم در دانشکده حقوق فرانسه خوانده بودم. اما یاد گرفتن زبان فرانسه در حد ترجمه به فارسی هم داستانی دارد و آن را پیش خود و با سختی زیاد ادامه دادم. در این میان یک روز به انجمن ایران- فرانسه رفتم و خواستم که یک کتاب شعر به من بدهند. کتابدار،«آپولینر» را من داد. کمی بعد شعر کوتاهی از همان کتاب را ترجمه کردم که رویایی آن را به روزنامه آژنگ داد که چاپ شد. بعد از آن با سرسختی شروع کردم به کار ترجمه.
یعنی ترجمه را در مطبوعات شروع کردید؟
بله. مثلا یک رمان آمریکایی بود به نام «پچپچهای در ظلمت» که از زبان فرانسه ترجمه کردم و به صورت پاورقی چاپ میشد. فروغ فرخزاد در یکی از شعرهایش از این عنوان الهام گرفته است، آنجا که میگوید: «سخن از پچپچ ترسانی در ظلمت نیست». این رمان داستانی هراسانگیز و شبهعلمی بود که من متاسفانه اصل فرانسویاش را گم کردم وگرنه در آن تجدیدنظر میکردم. چون ترجمه خام زمان جوانی به درد امروز نمیخورد. بعدا «عادلها»ی کامو را هم ترجمه کردم که 9 بار تجدید چاپ شد و حالاگیر کرده در اداره راهنمایی و رانندگی نویسندگان. آخرین کتابی هم که در دهه 40 ترجمه کردم داستانی از سارتر بود با نام «کودکی یک رییس» از مجموعه «دیوار» که غلطگیریاش هم نکرده بودم و چند بار با غلطهای زیادی چاپ شد. آخرین چاپ در سال 83 در اصفهان (نشر فردا) درآمد که غلطهای جدیدی پیدا کرد.
چرا داستانهای دیگر مجموعه «دیوار» را ترجمه نکردید؟
بقیه داستانها ترجمه شده است. «دیوار» را که هدایت ترجمه کرده، بقیه را هم دیگران ترجمه کردهاند. آن مجموعه چهار داستان دارد که بلندترینش همین «کودکی یک رییس» است. بعد از این و به علت مشکلاتی که با ناشران به وجود میآمد، تا مدتها ترجمه را کنار گذاشتم. تا آن هنگام که قبل از انقلاب به پاریس رفته بودم. معمولا در فرانسه است که میشود فهمید در غرب چه خبر است. چون کارهایی که آنجا ترجمه شده، برگزیده کارهای تمام غرب است. من در آنجا شعرهای شاعری یونانی را دیدم و دو کتابش را هم خریدم که یکی از آنها دو زبانه (یونانی - فرانسه) بود و یکی از شعرها را همانجا در کافهای در پاریس ترجمه کردم. از آن به بعد بود که «ریتسوس» مرا گرفت، مثل یک برادر گمشده. این شد که بعد از ترجمه چاپ کتاب «دهلیز و پلکان» یک عمر با هم بودیم و هنوز هم با من است.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بهترین «رودکی» همراه با اشعار نویافته
محمدعلی سپانلو، رودکی را «استاد اولین» خطاب میکند و بارها در رویاهایش با او دیدار کرده و در چند سرودهاش از اشعار رودکی الهام گرفته است. سپانلو در این کتاب تدوین جدیدی از اشعار رودکی به دست میدهد و قصد خود را از این کار اینگونه توضیح میدهد: «این مرد هزاروصدساله اغلب در زوایای ذهن من حضور داشت؛ از این رو هنگام مطالعه متون و مقالات گوناگون گهگاه به ابیاتی برمیخوردم نامبردار از رودکی که گمان میبردم در کاملترین دیوان چاپی او، یادگار استاد بیهمتا سعید نفیسی، به دیدهام نیامده است و چون به آن کتاب از نو مینگریستم درمییافتم که در بسیار موارد بیراه نرفتهام.» سپانلو میگوید که در تدوین اشعار رودکی راهنمایش «ذوق» بوده است و معیارش «سلیقه». او تاکید میکند که کتاب حاضر ثمره تحقیق نیست، گزیدهای است از دیوان چاپی رودکی که حاصل تلاشهای سعید نفیسی است همراه با شعرهای بازیافته خود او؛ از اینرو این کتاب را «بهترین رودکی» نام گذاشته و نه دیوان اشعار.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«گیوم آپولینر» در آیینه آثارش
گیوم آپولینر، یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین شاعران قرن بیستم فرانسه است. تاثیرگذاری آپولینر بر مکتبهای ادبی و هنری بعد از خود به اندازهای است که بنیانگذاران مکتبهای ادبی داداییسم و سوررئالیسم او را رهبر فکری خود میدانستند. آپولینر آثار بسیاری نوشته و از او میراث ادبی ارزشمندی برجایمانده است. گونهگونی آثار و ناهمخوانیهای عمدی در سرودههای آپولینر داوریهای بسیار متضادی در مورد او به وجود آورده است. «گیوم آپولینر در آیینه آثارش»، کتابی نوشته پاسکال پیاست که در آن علاوه بر مرور زندگینامه آپولینر به نقد و بررسی وجوه مختلف آثار و فعالیتهای او پرداخته است. بهعبارتی این کتاب، شرح سرگذشت آپولینر است و پاسکال تاکید دارد که طرح او فقط شناخت آپولینر از روی آثار اوست. سپانلو علاوه بر ترجمه این کتاب، گزیدهای از اشعار او را هم ترجمه و در ادامه کتاب منتشر کرده است. سپانلو به واسطه آشنایی دیرینش با اشعار آپولینر و شرح این آشنایی، خود را «آپولینر شناس» مینامد و توضیحاتی در مورد اشعار آپولینر در انتهای کتاب آورده است. از جمله اینکه او آپولینر را از «اجله شاعرانی» میداند که شعر فرانسوی را از قیود سمبولیتهای قرن19 رهانیدند. دیگر اینکه همان رابطهای که شعر سمبولیست با نقاشی امپرسیونیست داشت میان شعر نو آپولینری و نقاشی کوبیسم وجود دارد.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
چریکهای عرب
چریکهای عرب شعله بلند به شب میبرند
چریکهای عرب از شطسیاه، به مهتاب و ماه مینگرند
و زیر بدر تمام، در ماه عام
وقتی سحر کناره گرفته است
و رستخیز صلا میدهد ز پهنه بحرالمیت
به کهربای مسین گلوله میاندیشند
چریکهای عرب ثروت خموشی مردانه را
یگانه ثروتشان را- که یادگار صدور مجاهد است
به خون و آتش و زندان، به سنگ و خار و باران میدهند
و چون مهندسی «صحرا» مردانهاند.
چریکهای عرب از مدار صبح میآیند
و ارمغان هوا میکنند
گرد نقره استخوانهایی را
که در نبرد فلق پوسید
گلی سیاه به شنزار
به واژگونی معیارها
به سنت کهن مردمی، در انقیاد نامردمان میاندیشد
به شیوههای صحی آدمخواری
بهحق به جانبی دژخیم
به مرز «ندبه» که «دیوار» اشگ تمساح است.
برادران مجاهد
که با تمدن حجم دلار- شناسنامه این روزگار-
بیگانهاند
چریکهای عرب، آری
در رمال صحاری
در شط سیاه، در مهالک راه
به خاک میافتند در کیش پاک
به پاسداری ادراک این حقیقت متروک
که: خاک از انسان
انسان از خاک
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دیدهبان خوابزده
دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی
«دیدهبان خوابزده» با عنوان فرعی (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) مجموعه یادداشتها و مقالات محمدعلی سپانلو در مجلات و روزنامههاست. سپانلو در این نوشتهها نگاهی دارد به اتفاقات ادبی و هنری معاصر. با اینکه اغلب نوشتهها کوتاهاند، اما تمام نوشتهها جدای از اینکه نشاندهنده انتخابی آگاهانه است، دستکم یک نکته مهم و انتقادی از وضعیت ادبی ما را نیز مطرح میکند. سپانلو با نگاهی گسترده به رویدادهای مختلف پرداخته است: از نگاه به ادبیات کلاسیک؛ «مثنویمعنوی» تالیف رینولد ا. نیکلسون و دیوان ظهیرالدین فاریابی تا رمانهای ترجمه شده؛ «ارواح» استر، «جانکلام» گراهام گرین، «بنگاه آدمکشی» جک لندن و... و نگاه به داستانهای ایرانی؛ غریبه و اقاقیای شیرزادی یا داستان هیچ از حمیدرضا نجفی و... و البته مقالات انتقادی درباره وضعیت ادبی و هنری اخیر که از خواندنیهای این کتاب است. سپانلو خودش معتقد است: « اگر ارزشی در این مقالات باشد، مرهون توجه دادن به برخی اتفاقات کوچک و بزرگ ادبی و هنری در ایران معاصر است؛ اذهان را معطوف کردن به کاری که دیده نشد و به فراموشی پیوست یا مکث و تعمق در اطراف اثری که بررسی شد، ولی نه از همه جوانب. فراموشی در قبال رویدادهایی که ممکن بود به شرط شناخته شدن، آغازگر تحولاتی دیگر باشد، که در همه جای دنیا هست، ولی در کشور ما کمبود زمینهها یا بیتوجهی معاصران باعث شد که گاهی اطراف یک محصول ادبی یا هنری حتی یک سطر نوشته نشود. پس شاید سعی این «دیدهبان خوابزده» بیهوده نماند.» این کتاب را انتشارات نیلوفر منتشر کرده است.
خوابی شگرف دیدند
اما به یادشان نیست
بیدر کجا، کدام، چه هنگام؟
« افسانه شاعر گمنام» م. ع سپانلو
بررسی کارنامه شعری و آثار محمدعلی سپانلو، دو وجه جهان شعری این شاعر را نشان میدهد: مواجهه شاعر با مکان زیستش که معرف سپانلوی جغرافیایی است و طی سالهای اخیر نیز بیشتر به این وجه شعری او پرداخته شده و سپانلوی تاریخی که شاید بازخوانی این وجه شعری او به دلیل وضعیت ادبی اخیر ما که شعر و داستانش چندان نسبتی با تاریخ ندارد، ضرورت بیشتری پیدا کرده است. نگاه سپانلو به تاریخ نگاهی منحصر بهفرد و غیرکلیشهای است: تاریخی که یکدستشده و تخت نیست و نابهنگام ظاهر میشود. «گذشته من آینده شماست. / - چه خوش خیال! / ما اعترافهای تو را میخوانیم/ - ولی هنوز من تاریخ محرمانهام را ننوشتهام.
/... -گذشته من آینده شماست/ شکست آیا در کدام لحظه آینده نطفه بست/ که این گذشته پراشتباه عاید ما شد؟ /... -دوباره برگشتم / به نسلهای قدیمی سلام میگویم / دیارِ ویران امید مشترک ما / درود یا بدرود! »
سپانلو جدای از شعرهایش در دیگر زمینههای ادبیات نیز حضور موثر و مستمری داشته است. «مقلدها» شاهکار گراهام گرین، «پچپچهای در ظلمت»، «عادلها»ی کامو و اشعار آپولینر از ترجمههای اوست. از سپانلو اخیرا چندین کتاب منتشر شده است: «بهترین رودکی همراه اشعار نویافتهاش»، چاپ دوباره «در جستوجوی واقعیت» که جلد دوم منتخب داستانهای ایرانی؛ «بازآفرینی واقعیت» توسط این شاعر است، «دیدهبان خوابزده» (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) که مقالات و یادداشتهای پراکنده سپانلو در مطبوعات را در بردارد، «قصههای قدیم» و ترجمه اشعارآپولینر و البته مجموعه شعر تازه این شاعر با عنوان «افسانه شاعر گمنام». سپانلو درباره وضعیت ادبیات اخیر میگوید: « اطلاعات کافی به اندازه 10سال پیش ندارم. در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هرچه هم به دستم میرسد میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود. جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است... در شعر امروز ما کلام مرده است، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. »
چگونه؟ / آیا زندگیام پردهای است که پس میرود تا به دیواری بیاویزد؟ / کتابههایم را فاتحان/ برای زینت دهلیزهای محبس خود، مشتری شدهاند...! / ولی گالریها نیز، به سهم خود، پس میروند/ و هیچ دیواری نیست/ در آن حدود که میخواهی از این ابدیت بیمرز/ به معنی مشخصی بگریزی! / و اسم او که نمیدانم چیست، شاید/ «نبود و نیست» باشد.
بهتازگی گزیده اشعار رودکی به انتخاب شما (بهترین رودکی همراه با اشعار نویافته) منتشر شده است. در کتاب «سندباد غایب» نیز -که ظاهرا از کتابهای نایاب شماست- شعری درباره رودکی وجود دارد. اگر موافقید صحبت را با اولالشعرا؛ رودکی شروع کنیم.
من بسیاری از شاعران کهنمان را در خوابها دیدهام، اما مرزهای نامرییای که روح شعر تعیین میکند باعث شد که در بازتاب شعری این خوابها اغلب رابطهها و به اصطلاح توضیحات صحنه حذف شود. بیمناسبت نمیدانم که به برخی ماجراهای اصلی در این لحظه روشنایی بیشتری بتابانیم چون شاید تبدیل به داستانهای کوچکی شود یادآور اعصار دوردست و بازگفت آن به زبان امروز احتمالا هیجان ویژهای بیافریند؛ مثلا در یک نمای عمومی به قول سینماییها «لانگشات»، زیر چند درخت سرو قهوهسرایی هست که در نور غروب لابد از دودکش آن دود بر میخیزد؛ حالا داخل قهوهسرا یا قهوهخانه هستیم. اینجا «انجمن شاعران کهن» است. مرشدی که نقالی میکند فردوسی است. در میان مستمعان یعنی شاعران حاضر، فینه قرمز یکی و دستار سفید دیگری به چشم میخورد. اکنون به سخنان مرشد گوش میدهیم. شکوه میکند نه از «چرخ بلند» بلکه از همکارانش. میگوید بارها در شعرهایتان پهلوان من (رستم) را طلب کردید، اما همیشه او را برای مبارزه با دیو درونتان خواستهاید در حالیکه دیو تاتار «مغول» سرزمین شما را ویران میکند. گویا این اشاره به صاحب فینه قرمز یعنی مولویبلخی برمیگردد. (میدانم که در آن روزگار در سرزمینهای اسلامی کسی فینه بر سر نمیگذاشته است، ولی این تصویری است که خواب به من داد) و به صاحب دستار سفید یعنی حافظ اشاره میکند. «بلخی» که سروده بود «رستم دستانم آرزوست» پاسخ میدهد «همرهان سستعناصر بودند» و «شیرازی» که سروده بود «کو رستمی؟» بهانهای میآورد که ظاهرا شکلی از پاسخ ندارد، چون میگوید «تو خود حجابخودی». سکوت و حیرت بر فضای قهوهخانه مستولی میشود. یکبار دیگر به همان لانگشات نخستین برمیگردیم: گوگرد غروب سروها را آتشزده است و شعر تمام میشود. طبعا وقتی این تجربه رویا در پانزده سطر کوتاه و با عنوان «انجمن شاعران کهن» و بدون نام بردن از مولوی و حافظ به شعر درآمده است بسیاری از نشانهها و ارتباطها حتما حذف شده و شعر در رازآمیزی خود نیمهپنهان است. خواننده کمتخیل شاید آن را پرتوپلایی حساب کند، ولی چه باک! ذهن من سرشار از قصههایی است که خودبهخود ساخته میشوند و از این بابت نمیتوانم خودم را با هیچ شاعری مشابه بدانم. در مجموعه شعر «فیروزه در غبار»، پس از این شعر قطعه دیگری یعنی قصهوار خودساخته دیگری میآید زیر عنوان «بازگشت از انجمن». غربت راوی شعر قبلی که حتما بسیار جوانتر از آن بزرگان چند صدساله است، گویا حس همدردی و دلنوازی آنها را برمیانگیزد. پس چند نفری به زعامت «رودکی»، که تنها با عنوان «استاد اولین» از او یاد میشود، این جوان بازگشته از آینده را به خانهاش بدرقه میکنند، زیرا راه ناامن است و شهر خاموش و خطرناک. سرانجام در آستانه اقامتگاه جوان، استاد چند کلمهای در پوشش خداحافظی به او میگوید، از آن جمله که «بیهوده سعی مکن که بهار را بنگاری» و هشدار میدهد که به خود مغرور مشو اگر گلهای باغچه برایت تبسم کنند؛ ستاره دست نویسنده تو فقط کلمهای است زیر دندانهای ما. در جزو مشایعتکنندگان، کمی دورتر، شاعری زیبا و مست از شراب شیراز به دیوار تکیه داده و به آرامی سر تکان میدهد «شاید به دلنوازی شاید به ناامیدی». این هم رویای دیگری بود.
اما رویاهای رودکی که مرا به بازخوانی و جستوجوی شعرهای پراکندهاش برانگیخت، بارها در ضمیر من روی داده است از جمله نزدیک به 40سال پیش او را در مجلس امیری دیدم که میکوشید شعرهای درباری شادمانه بخواند، اما کلامش سرآخر به اندوه میگرایید؛ کنیزی را که صله میگرفت صبحدم آزاد میکرد، چون آیندهای بهتر نمیدید.
اگر قرار باشد یک تقسیمبندی از جنبههای مختلف کارنامه شعری شما ارایه بدهیم، یک سپانلوی جغرافیایی داریم که ظرف سالهای اخیر بیشتر به آن توجه شده، یک سپانلوی تاریخی هم هست که به قدر کفایت مورد بررسی قرار نگرفته. اما از نظر تکنیک و فرم، شاید مهمترین خصیصه شعری شما حضور «روایت» باشد. شما از معدود شاعران بعد از نیما هستید که روایت را در شعرتان رها نکردهاید. گذشته از کارهایی که در حوزه داستاننویسی انجام دادهاید - دو جلد گزیده داستان و قصه قدیم- در شعرهایتان هم روایت نقشآفرین بوده است. البته روایت سپانلویی با نمونههایی از اشعار روایی نیما و اخوان متفاوت است. آنچه را در شعر شما روایت میشود، نمیتوان با نثر یا حتی در وضعیت داستاننویسانه بازگفت. ممکن است کمی در اینباره صحبت کنید؟
سوال به موقعی است، چون چند لحظه پیش از سبک روایی من که حتی در شعرهای کوتاه هم شبح آن خودنمایی میکند صحبت شد. معاصران خبر دارند که ذهن من با تاریخ و قصه بار آمده است؛ یکی از وسوسههای بیشتر آدمیان عنصر زمان است، منتها زمان در برخورد با مکان، تصویری متفاوت میگیرد. بهگمان من هر وقت که زمان متحرک باشد سایه روایت و بهخصوص اشارات تاریخ بر کلام گسترده میشود، در مقابل آنگاه که زمان میایستد مکان به شکلی زیرزمینی به جغرافیا تبدیل میشود. ورود و خروج متناوب به این دو ساحت نوعی سبک روایی منقطع پدید میآورد که گویا خصیصه بیشتر آثار این فقیر باشد. بدون مقدمه ناگاه در لحظهای از حادثه قدم میگذاریم و به همین شیوه بهطور نامنتظر لحظهای دیگر از آن بیرون میآییم. این نوع تخیلات در گرو عمق دادن یا ابعاد تازه دادن به ذهن خواننده است که به او واگذار میشود. مثل میزنم:
در یکی از شعرهای چاپ نشده من به نام «تحریر بیژن و منیژه» روایتکننده از شبی «رویشسته به قیر» شکایت میکند و زمزمهکنان میگوید که: نمیخواستم تسلیم تاریکی بشوم؛ در این لحظه مهربانی که در خانه داشتم شمعی افروخت و جامی در ساغری سپیدتر از اندامش به دستم داد و نامه باستان را پیشرویم گذاشت و تقاضا کرد یکی از سرگذشتها را بسرا؛ من این قصه را سرودم و کنار نهادم و زمانها گذشت. امشب، هزار سال و هزار شب پس از مرگ «سپیداندام»، ناگهان در این شب سیاه به یاد او افتادم و به نشانه سلام به عشق از دسترفته جامی نوشیدم.
آشکار است که در این شعر به تاریخ ادبیات و کتاب شاهنامه ارجاع شده است. برخی از پژوهشگران بر این باورند که قصه «بیژن و منیژه» از بخشهایی است که قبل از کل شاهنامه، یعنی در جوانی فردوسی، سروده شده و بعدا در داخل کتاب جای گرفته است؛ همسر شاعر نیز جوان است، چرا که میدانیم چون فردوسی درگذشت تنها وارث او دخترش بود یعنی پسر و همسر او پیشترها درگذشته بودند. در متن داستان بیژن و منیژه هم روحیهای جوان و شاداب هست و آن شکایتها از سالخوردگی و پیری که در جایجای شاهنامه وجود دارد به چشم نمیخورد. اکنون شاعر نیز در یک شب بیستاره یاد روزگار جوانی و عاشقی خود میافتد، روزگاری که آن «مهربان» زنده و جوان و زیبا بود، همان زیبایی که الهامبخش شاعر است در توصیف منیژه و نظم داستان خوشفرجام عشق او با بیژن؛ شاعر پیر به یاد محبوب جامی مینوشد و البته از سرگذشت غرورانگیز نیاکان خویش یادی میکند.
میبینید که چقدر مایه روایی در شعر هست، ولی به هرحال تاثیر گرفتن از «فاکت»های روایی فقط الهامبخش است و سهم اصلی که اثر را ترازبندی میکند وابسته به تخیل است. بدینگونه تفاوت نگاه من با روحیه شاعران نوستالژیک دوران ما در اینجاست که آنها با حسرت به گذشته مینگرند و من به طور غریزی گذشته را در آستر زندگی امروز باز مییابم، یعنی کوشیدهام گذشته را به جهان امروز بیاورم و با عناصر زندگی معاصر درآمیزم. نمیدانم این چقدر مدرنیزم ظاهری است و چقدر مدرنیزم ساختی. یکبار جوانی از نسل شما، درباره یکی از کتابهایی که خود من اصلا یادم نبود صحبت میکرد و میگفت یکی از شعرهای آن را بسیار دوست دارد. یکی از شعرهای کتاب «هجوم» که سال 51 در مجله فردوسی چاپ شده و آخر آن چنین است: «دختر جادو/عنبرین گیسو/ زنگ تعطیل خیابان درالنگوهاش/ طعمه باد مخالف بود.» اتفاق افتادن این صحنه به نظر من طبیعی بود، چون اصلا شعر با نگاه به پارکوی نوشته شد که در تهران ساخته میشد. آن موقع پارکوی، اولین شاهراهی بود که به سبک جدید ساخته میشد و مراد شعر، همین بوده. ولی حالا این دختری که در «سطح لیز میدان محدب... نقطهچین» گم میشود و میرود، در پایان دوباره ظاهر میشود: ناگهان با آهنگ النگوهای دختر خیابان شلوغ تعطیل میشود، در واقع یک بنیاد مدرن با یک چیز قدیمی متوقف میشود و بههرحال تعبیر «دختر جادو/ عنبرین گیسو» کاملا قدیمی است. ولی «زنگتعطیل خیابان» جدید است. و میشود گفت که «طعمه باد مخالف» شدن یک خرده ژست فلسفی دارد. این چندمرکزی بودن که مثلا یک نمونه آن همین شعر است، باعث میشود که تصویرها مثل مونتاژ سینمایی دایم از روی هم بپرند یا ترکیب شوند. اما خود من پیش از چاپ برای هر کدام دلیلی یافتهام، آخر من به ساختار کلی معتقدم، اگر یکجا شعر توصیف میکند که «ساغری سپید به رنگ اندامش»، آخر شعر معلوم میشود که نام این آدم سپید اندام است. عناصر شعر به یکدیگر پاسخ میدهند. هنوز هم همینطور فکر میکنم: در غیراینصورت، نمیدانیم چطور شعر را نقد کنیم لابد باید به جای نقد «اظهار معلومات» بفرماییم. یکی از مشکلات بررسی شعر امروز ما همین است. سابق بر این مثلا میگفتیم که این بخش شعر با بخش دیگر همخوانی ندارد یا عواطف آن به هم نمیخورند، حالا گفته میشود اصلا قصد شاعر این است که اینها به هم نخورند، اما چطور این دستپخت را بررسی کنیم؟ اگر هم در بخشی از شعر جهش هنرمندانهای بیابیم آن بخش نمیتواند به کلیت شعر مربوط باشد. در حالیکه وقتی شما یک اثر هنری ارایه میکنید، آن اثر باید با شما زندگی کند. در گوشهای از ذهنتان تاثیر کند، اما وقتی اثری یادمان نیست باید چکارش کرد؟ چطور و از کدام زوایای زبان، تکنیک و جهانبینی اثرش را بشناسیم؟ اگر شاعر جهانبینی باارزشی دارد در کجا باید سراغش را گرفت؟
برخلاف آن ایده مسلطی که در شعر ما تسری داشت و تا امروز هم تداوم داشته؛ که ایده شعر را نوعی نثر در نظر میگرفتند - این قضیه در مورد نیما و اخوان هم صادق است- اما در مورد شما روال کار معکوس میشود. به این معنا که ایده نثر شما از شعر ناشی میشود. خیلی وقتها از اوزانی ثقیل استفاده میکنید و در روایت، نظم کلمات چندصدایی میشود. نمونه درخشان آن «نام تمام مردگان یحیی است» شعری است که هیچگاه تمام نمیشود، ذرات شعری به یکدیگر برخورد میکنند و با هربار خواندن نکته تازهای از آن درز میکند. نمونه دیگرش، شعری در مجموعه «ژالیزیانا»ست که زنهای آثار کلاسیک ادبی در برابر صدای شعری ظاهر میشوند. به عبارت دیگر اصرار و سماجت آغازین برای روایت، به ناممکنی روایت در شعر دامن میزند. چنین فرآیندی آیا سنجیده و تعمدی است یا به صورت شهودی در شعر شما شکل میگیرد؟
من واقعا کشف و شهود را انتظاری منسوخ نمیدانم. هیچ چیز به اندازه شعر اینقدر به کشف و شهود نزدیک نیست. البته میشود شعر را ساخت و آدمی که تخصص داشته باشد میتواند شعر بسازد و راضیکننده هم باشد. ولی در بهترین شعرها، عنصر اصلی آن از جایی ناشناخته میآید. مثلا در ژالیزیانا، نوشته بودم یک کتاب روی زانوی من است و دارم باغچه را تماشا میکنم. یکی نوشت آنچه روی زانوی شاعر است، کتاب نیست و من ناگهان فکر کردم که موقع خواندن رمانهای بزرگ، قهرمانان آنها ظاهر میشوند و روی زانوی من مینشینند. برخی شخصیتهای زن در ادبیات داستانی برای من جالبترند مثل مالی بلوم در رمان «اولیس» یا در رمانهای ایرانی مثلا بلور خانمِ «همسایهها»، یا ماتیلد از«سرخ و سیاه» استاندال و این رشته سر دراز دارد. همه آنها از داخل کتابها بیرون میآیند. اگر ذهن آدمها بسته نباشد، ناچار سرشار از ارجاعهاست همه در لحظه خلاقیت خودشان را تحمیل میکنند و به اثر راه مییابند. البته یادآور شوم که این ظهور بهخودیخود کمالی به اثر نمیافزاید، عمده شکل دادن به آنهاست، وگرنه فهرستی بیش نیستند.
البته این مساله در بیشتر نوشتههای شما هست. دوسال پیش در شماره نوروزی مجله «سینما و ادبیات» یادی از دوستان رفتهتان کرده بودید. آخر مطلب نوشته بودید که دیگر لازم نیست بدانم گلشیری و شاملو و آتشی دارند چکار میکنند، یا چه مینویسند، چون آنها برخلاف دوستان زندهام مثل احمدی، مجابی یا دولتآبادی و بهبهانی فقط خوانده میشوند. همین برخورد را قبل از انقلاب هم میبینیم. وقتی که پرویز دوایی درباره «TheComedians» که اقتباس سینمایی شده بود، انتقادی میکند، شما از این فیلم دفاع میکنید و بعدها هم این کتاب را با نام «مقلدها» ترجمه میکنید. آنجا باز همین نگاه وجود دارد، یعنی نوعی احضار کردن که در آن یک وجه طنزآلود هم هست. این در نثر شما و در مقاله انتقادیای که خطاب به دوایی و دیگر منتقدان سینمایی نوشته بودید، هم وجود دارد...
نویسنده کتاب، گراهام گرین بود و مقالهای که من بهانه کردم و به آن اعتراض کردم را شاید جمشید ارجمند نوشته بود. در آن زمان برای اولین بار برای مجله فردوسی صفحهای به نام «از دیگران» مینوشتم، یعنی اخبار ادبی خارجه. چند نویسنده فرانسوی در پاریس با گراهام گرین مصاحبه کرده بودند، درباره «مقلدها» که شاید شاهکار گراهام گرین باشد (البته در کنار کتاب دیگر او «قدرت و افتخار»). من در آغاز بخشی از آن مصاحبه را ترجمه کردم، گراهام گرین آنجا میگوید: «من میدانم شما از صحنههای عاشقانه کتاب خوشتان میآید، ولی من قدرت خودم را در سیلیای میدانم که به گوش رژیم رییسجمهور هاییتی دووالیه و «تونتون ماکوت»ها میزنم.» «تونتون ماکوت» یعنی لولو خورخوره، اسم سازمان امنیت آنها بود و عینکهای تیره یونیفورم اصلی آنها بود. گراهام گرین یک سالی آنجا زندگی کرده و بعد این رمان را نوشته. تاثیر کتاب هم خیلی عجیب بود چون وقتی چاپ شد مثل بمب در دنیا ترکید. دولت هاییتی اعلام کرد که «تکذیب میکنیم» و گراهام گرین با خبرنگاران خارجی بیاید و از دروغ خودش شرمنده شود. گراهام گرین گفته بود «من به شرطی این کار را میکنم که فلان رفیق مرا که الان در زندان است آزاد کنند چون او همراه صدها نفر دیگر دارد شکنجه میشود.» من در دفاعم از فیلم گفتم آخر شما چرا نسبت به مسایل زمان ما این نگاه بیدرد را دارید؟ حرف من این بود که اگر فیلمی از هیچکاک باشد از قبل همه موافق هستند اما چون سازنده فیلم، کارگردان معروفی نیست همه ندیده مخالفاند. نوشتم که این جمله که «این فیلم سیلی به گوش تونتون ماکوتهاست»، چرا شما را تکان نمیدهد؟ بههرحال ترجمه با ارزش من سه بار چاپ شد تا حدود دو سال پیش نسخه دادند که در چاپ چهارم باید سیصد جمله کتاب حذف شود. من هم اجازه ندادم که یک شاهکار جهانی (اثر یک نویسنده مذهبی) مثله شود و کتاب در چاپ چهارمش ماند.
میتوانم ادعا کنم که زیباترین ترجمه من از یک رمان است. اما برگردیم به شعر «یحیی... » که شما اشاره کردید. بعضی اوقات خود اثر اقتضا میکند که چگونه پیش برود. معروف است که میگویند شعر کلمه منبسط است و من تجربه کردهام که شعر یک «عبارت منبسط» است. گاهی ممکن است که یکی فریاد بزند «آتش»، یعنی این خانه آتش گرفته است، پس در اینجا واژه «آتش» یک عبارت است. یکی هم ممکن است بگوید «اسب سپید وحشی»؛ فعل هم ندارد و جمله نیست ولی اتفاقا تمام شعر در همین عبارت بیفعل پنهان شده. در شعر «نام تمام مردگان یحیی است» هم همه چیز در کلمه «یحیی» متراکم شده است. خود من هم در آغاز نمیدانستم که یحیی این همه ارجاع دارد. عبدالعلی عظیمی درمقالهای نوشت که «یحیی» چه معناها دارد؛ گیرنده زندگی، غسلدهنده تولد، یا لقب عزراییل در واژه «ابویحیی» و از این قبیل.
نکتهای که مایلم در اینجا به غیاب آن اشاره کنم، اینکه موسیقی بهتدریج دارد از شعر معاصر فارسی میافتد. زمانی بهخاطر وزن، کمی موسیقی بهگوش میرسید، یعنی مشکل است که وزن به کار ببرند و موسیقی نداشته باشد. البته میتوان شعر بیوزن نوشت که موسیقی در آن باشد. شاملو میگوید: « بهراستی صلت کدام قصیدهای ای غزل؟ » در این مصراع پیچش خاص نوعی موسیقی پیدا میشود. اما عجیب است که امروز عدهای غزل میگویند که وزن دارد اما موسیقی ندارد. در حالیکه شما میتوانید شعر منثوری بگویید که در آن موسیقی حس شود؛ به نظر من موسیقی یکی از شاخصههای شعر است و فارق آن با حرف معمولی. وگرنه شعر با حرف معمولی چه فرقی دارد؟ ولی گمان نمیکردم که فرد شعر موزون بگوید، غزل بگوید با ردیف و قافیه ولی موسیقی نداشته باشد! در شعر امروز ما اغلب کلام به محض تولد مرده است گویا، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. گاهی خود رویا، موسیقی هم دارد. مثل شعر «یحیی» که چون آنچه به خواب من آمده بود موسیقی داشت، مجبور بودم برای نوشتن و کامل کردنش به دوسه نوع موسیقی توجه کنم، خلاف نظر تئوریسینهای حرفهای که امروزه مد دنیاگیر شده، هسته اصلی شعر یک رمز است، یک راز است. وقتی یک راز باز میشود از درونش دریاها بیرون میآید، ابرها بیرون میآیند، آدمها بیرون میآیند و شهرها با تمدن و توحش آنها. شما مجهولی دارید که مثل جعبه جادو باز میشود و از داخلش همه چیز بیرون سر میکشد. این را در شعر بهترین شاعران دنیا هم میبینید، نه در اثر آنان که «خوراکیت زبان» را با کلام شعر مشتبه میکنند.
این نگاه روایی شما یک نتیجه جانبی دیگر هم دارد و آن نگاه خاص شما به تاریخ است. اشاره کردید که به گذشته نمیروید بلکه گذشته را احضار میکنید. شعر شما گاهی مثل برهمنمایی در سینما میشود. یعنی پیوند دو لحظه تاریخی در دو موقعیت جداگانه یا پیوند لحظهای تاریخی با وضعیت اکنون. این نگاه تاریخی در نهایت مفهومها را مثل تور یا صفحه شطرنج دربرمیگیرد و آن هم شاید مفهوم ملیت باشد که در شعر شما متفاوت با شاعران دیگر است. کمتر کسی مانند شما اینقدر دغدغه حرف زدن از کشور و ملت را داشته است...
بله، و این در شرایط قبل از انقلاب عجیب بود. پیش از انقلاب مفاهیم وگرایشهای میهنی در شعر نو نادر بود، شاید من تنها کسی بودم که در این اقلیم سیر میکردم که البته از نگاه شعردوستان و روشنفکران مدرن بیاعتنا گذشت. این شعر را ببینید: «مه خاکستری تابستان /کوههای وطنم را/ به سحرگاهان در رویا میپیچد». در حالیکه در آن زمان کلمه «وطنم» جز در تبلیغات بینمک حاکم اصلا مطرح نبود یا فقط در بعضی از شعرای سبک قدیم در انجمنهای ادبی ممکن بود مطرح شود. در نسل جوان صحبت یکسره از خلقها بود. حتی میان چپگراها صحبت از «ملت» هم نبود، از «مردم» بود و من تنها نوپردازی بودم که این مفاهیم در شعرم به چشم میخورد به عنوان دوستار تاریخ ایران و فرهنگ تاریخی یک ملت.
نگاهتان به تاریخ منحصر به فرد است و هیچگاه کلیشهای نشده. این نگاه اتفاقی نیست بهخصوص در کتاب «چهار شاعر آزادی» و همچنین در مقدمه و بخشهای دیگر کتاب، مشخص است که این دغدغه از قبل وجود داشته. تاریخ در نگاه شما تاریخی یکدستشده و تخت نیست، بلکه تختهپارههایی شناور است که یکباره ظاهر میشوند...
من یک دوره «تهران مصور» قدیمی دارم. یکبار نشستم و چهار ماه تمام آن را ورق زدم. در آن میانه به نخستین فصلهای قصه «رابعه» اثر مستعان برخوردم، قصهای که اوایل آن وقتی برایم خوانده شد که هنوز سواد نداشتم. یکبار هم بهطور اتفاقی کتابی مربوط به مجلس چهاردهم را از کتابخانهام برداشتم و ورق زدم. در آن کتاب دکتر مصدق و پنج وکیل تودهای و یک عده محافظهکار یا فئودال مشغول مذاکرات مجلس هستند و بعد به یکباره دیدم من هم دارم با آنها بحث میکنم! در حالیکه آنها امروز خاکستر شدهاند. این شاید همان حضور در گذشته و حتی گذشتههای نزدیک و نقش عوضکردنی است که شما اشاره کردید. به هر حال ارزشهایی که به آن اشاره شد مثل میهن و آزادی، همیشه در کارهای من بوده است، با معیارهایی که میشود به آنها گفت ارزشهای اخلاقی. یکبار احمد غلامی به من گفت که شما شاعر سیاسی هستید و من گفتم که شاعر اخلاقی هستم. یعنی همواره نیک و بد و حقوق اساسی جامعه و یا ارزشهای اساسی انسان، برای من مطرح بوده است. اما نوع برخوردم با این قضایا مثل این است که چند نفر دارند درون من با هم جدل میکنند. گاهی آن کسی که دارد در من روایت میکند نقش منفی را به عهده میگیرد. من چند کار برای تئاتر نوشتم که شخصیتهای آنها آدمهای کاملا متفاوتیاند. مهمترین این ردیف کارها «منظومه 1399» است که به پایان قرن خورشیدی ما اشاره میکند. در این منظومه کسانی حرفهایی میزنند که حرف من نیست، چون اصلا لازمه پرداخت شعر دراماتیک هم همین چندصدایی بودن و چندوجدانی بودن است، از چند شخصیت. چندصدایی این نیست که یکی مثلا شیهه بکشد، یکی چند کلمهای فارسی یا انگلیسی حرف زده و بعد جیکجیک کند. باید چند تا وجدان پشت این صداها باشد. نمیشود یک نفر همه این صداها را در بیاورد. به خصوص در شعر دراماتیک لازم است که شما چند وجدانه کار کنید. به همین دلیل من معتقد نیستم که بشود از این شعرها خود من را شناخت. چون خیلی از آنها خاطرات شخص من نیست و تنها به بهانه خاطرات بیان شدهاند.
به مصدق و مکالمهتان با شخصیتهای تاریخی دوران او اشاره کردید، بعد از سال 1332 چه حسی داشتید؟
آن زمان من بچه بودم. کودتای 28 مرداد در تابستانی رخ داد که من سیزده ساله بودم و در پاییز همان سال رفتم به دبیرستان. منتها در خانه ما یک ذهن مصدقی وجود داشت. چند باری گفتهام که پدرم یکبار در عمر خود در انتخابات شرکت کرد و آنهم در انتخابات تهران در سال 1330 بود. پدرم با آن شک تاریخیاش رفت و در انتخابات شرکت کرد. جالب بود که هشت ماه بعد، از 12وکیل تهران که به عنوان طرفدار مصدق به مجلس راه یافته بودند- چون نفر اول مکی بود و بعد آیتالله کاشانی- هشت نفر مخالف مصدق شدند. بعد از آن پدرم دیگر در انتخابات شرکت نکرد چرا که میگفت ما را گول زدهاند.
آن زمان مصدق برای ما کاریزما بود، اما کاریزما گاهی مستقیم خودش را نشان نمیدهد، این حس در فضا موج میزد. امروز صبح مذاکرات مجلس را میخواندم، آخرین نطق مصدق را در کتاب «سیاست موازنه منفی» -که مربوط به مجلس چهاردهم است- خواندم. نطقی درباره اینکه چرا روسها از ایران نمیروند؟ میدانید که مصدق اصلا متهم میشد که طرفدار روسهاست. یک نطق تاریخی و بسیار زیباست. یا تهران مصور را دیدم که در آن نوشته بود که آقای دکتر مصدق ما از شما معذرت میخواهیم، چرا که شما برای اولینبار وظیفه ملیتان را انجام دادید. این را که دیدم، دوباره رفتم و آن نطق آخر را خواندم. این کاریزما در فضا بود.
سال 75 در یکیاز روزنامهها بابی باز شده بود در مورد شعر جنگ که مخالفان و موافقان در این باب بحث میکردند. یکی از سوالاتی که آنجا مطرح شده بود، این بود که شعر «نام تمام مردگان یحیی استِ» سپانلو، جزو ادبیات جنگ به حساب میآید یا نه؟ حالا یک تاخیر چندین ساله پیش آمده است، امروز خودتان این شعر را جزو ادبیات جنگ میدانید یا نه؟
از چند شعردوست شنیدهام که به لحاظ ادبیات، این بهترین شعر درباره جنگ است. در برلین از من درباره ارتباط ادبیات با جریانات تاریخی پرسیدند. پاسخ دادم که ادبیات ما دقیقا سرفصلها را ضبط کرده است. وقتی عارف میسراید «پیام دوشم از پیر میفروش آمد/ بنوش باده که یک ملتی به هوش آمد»، یعنی مشروطیت. وقتی نیما یوشیج در«افسانه» میگوید «بسراییم دلتنگ با هم»، تصویر روحی دوره رضاشاه است. شعر «قوقولی قو خروس میخواند»، در دوره گشایش فضای سیاسی بعد از شهریور 20 است. «زمستان» اخوان یادآور کودتای 28 مرداد است، «نام تمام مردگان یحیی است» هم متاثر از مصائب دوران جنگ است. یعنی اگر قرار باشد که برای هر فصل از تاریخ یک تکه شعر بگذاریم، اغلب سرفصلها را میتوان از میان اشعار شاعران معاصر پیدا کرد. شاید بتوان در تاریخ ادبیات نیز تصویر حوادث بزرگ کشور را در آیینه شعر پیدا کرد. در مورد «یحیی» هم، من کمکم قانع شدم که چیزی در این شعر هست که عمق جنگ را به یاد میآورد، بدون اینکه شعاری داده باشد.
سلیقه شما در انتخاب شاعران جهان، خاص و متفاوت است. برخلاف علاقه رایج به شعر رمانتیکها - که حتی نیما هم در ذیل آن قرار میگیرد- شما به مدرنیستهایی مثل آپولینر تمایل داشتید. چطور به این انتخابها رسیدید؟
من نشان دادهام که «افسانه» نیما در عمق تحت تاثیر «شب ماه مه» اثر آلفرد دوموسه است. آنجا در اثرآلفرد دوموسه، شاعری هست که با فرشته الهام خودش بحث میکند. «افسانه» نیما هم همین مضمون را گسترش داده. گرچه نیما میگوید که من دیگر به سبک آلفرد دوموسه عشق نمیورزم. به هرحال بعد از رمانتیکها نسل بعدی مثل توللی و نادرپور و دیگران متاثر از سمبولیستها بودند، مثل بودلر. اما منگویی میکوشیدم که یک جور برادر شعری برای خودم پیدا کنم. در واقع وقتی «ریتسوس» را خواندم، این خویشاوندی را دریافتم. ریتسوس دو نوع شعر دارد، یک نوع شعرهایی که الهامگرفته از تصاویر حیات روزمره یونان و نوع دیگر شعرهایی که به آنها «دوره عتیق» میگویند، متاثر از تاریخ و اساطیر یونان قدیم. در کارهای من نیز این دو گرایش محسوس است که خودم آنها را «خیابانی- بیابانی» دستهبندی کردهام. در مجموعه شعر اولم«آه... بیابان»، در «شب هزار و دوم» شهرزاد قصه واقعی زندگی را میگوید و کشته میشود. این شاید یک شعر دوره عتیق است. ولی در همان کتاب شعر «خیابان» را ببینید: «شهر با قلب فلزی میتپد آرام/ تابلوهای نئون بر سر در هر سینما، هر کافه میلرزد... » و حتی فضای تنفسی تهران آن موقع هست که میخوانیم «بوی گازوییل، بوی قهوه، بوی اسب/ در شب پردود میروید...». «بوی اسب»، چون آن دوران در تهران درشکه کار میکرد.
دستکم در سلیقه قبل از انقلاب شما دو چیز کاملا مشهود است. نخست آنکه به شاعرانی که کارشان فرمی خاص دارد خیلی اهمیت میدادید، همچنین به شاعرانی که به نوعی در بافت و گفتمان «مقاومت» میگنجیدند. حتی شما از نخستین شاعرانی بودید که درباره فلسطین شعر نوشتید.
شاید اولین شاعری بودم که درباره فلسطین شعر نوشتم. در مرداد سال 1347، یعنی یک ماه بعد از جنگ ششروزه عرب و اسراییل در کیهان شعر «چریکهای عرب» را چاپ کردم. چون میدانستم که این شعر باید همان موقع چاپ بشود تا نگویند بعدها سروده شده است: «چریکهای عرب شعلهای بلند به شب میبرند». شعر که به عربی ترجمه شد، ترجمه را با فارسیاش مقابله کردند. از من هم نظر خواستند. یکجا میگوید: «برادران مجاهد که با تمدن حجم دلار/ شناسنامه این روزگار بیگانهاند/ چریکهای عرب آری، در رمال صحاری در شطسیاه / در مهالک راه/ به خاک میافتند در کیشِ پاک/ به پاسداری ادراکِ این حقیقت متروک/ که خاک از انسان است، انسان از خاک». مقابله ترجمه موقت عربی موجب شد که یادآور شوم خاک در این شعر دو معنی دارد: «الارض منالانسان و الانسان من التراب». یعنی یکی ارض است و یکی تراب؛ در فارسی خاک هر دو معنی را میدهد و مترجم یک کلمه برای هر دو گذاشته بود. این شعر در مجله «الفتح» چاپ شد و جالب است که مجله «الاخاء» که خود دستگاه وزارت خارجه برای اعراب منتشر میکرد، این شعر را تجدید چاپ کرده بود. به جز این، اولین شعر درباره ویتنام را هم من سرودهام به نام «برجهای بارانی»، که در کنار آثار نرودا، یفتوشنکو و 26 شاعر دیگر ترجمه آن در فرانسه منتشر شد به نام «آوازهایی برای ویتنام». کار دیگری هست با نام «بر لوح گور» که در مرگ چهگوارا سرودم آن موقع چون سانسور میشد، دکتر عنایت شعر را در جلد مجله نگین - جایی که در آن معمولا آگهی میگذارند - چاپ کرد. همه این شعرها هم ترجمه شدهاند.
آقای سپانلو شما تا همین اواخر همیشه نظرتان را درباره وضعیت ادبیات معاصر ایران اعلام کردهاید. اما در یک دهه گذشته کمتر در اینباره موضعگیری کردهاید. برداشتتان از وضعیت ادبیات معاصر ایران - اعم از شعر و داستان- در یک دهه اخیر چیست؟
برای چنین اظهارنظری یک اشکال وجود دارد؛ اینکه من اطلاعات کافی به اندازه ده سال پیش ندارم. خیلیها به من اصرار کردند که جلد سوم «بازآفرینی واقعیت» را منتشر کنم یا دنباله آنتولوژی «هزار و یک شعر» را تکمیل کنم اما گفتم آن موقع من همه چیز را میخواندم. بدترین عیب برای یک آنتولوژیست این است که کارهای مطرح را نخوانده باشد. آخرین تلاشهایم چاپ شده در همان هشت شمارهای است، اوایل دهه هشتاد که سردبیر «جشن کتاب» بودم. آن زمان در طول هفته چند هزار صفحه از کتابهایی را که منتشر میشد میخواندم. به هر حال در کتاب«دیدهبان خوابزده» آخرین یادداشتهای مرا پیرامون ادبیات معاصر میخوانید.
درمورد شعر هم همینطور؟
در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هر چه هم به دستم میرسد و میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود.
شاید این فقط مربوط به وضعیت خاص شما نیست. فکر میکنید علتش چیست که نمیتوانیم دیگر در جریان باشیم؟ اساسا جریانی هست یا نه؟
هست ولی جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است. واقعیت ادبیات چیست؟ واقعیت شعر چیست؟ این یک سوال است، میگویند زندگی داستان بهتر است یا داستان زندگی؟ به نظر من زندگی داستان. وقتی من از واقعیت سوال میکنم، منظورم این نیست که از واقعیت عکسبرداری کنیم. بلکه دست میگذارم روی این مساله که چطور میشود که آدم از محیط خودش متاثر نباشد؟ چطور خیر و شری که با زندگی ما درآمیخته نمیتواند وارد شعر و داستان و هنرها شود، چطور ادبیاتی که خانمها مینویسند اغلب داستان یک زن فهمیده است که شوهری بیحواس دارد؟ چطور این مایه اغلب تکرار میشود؟ یعنی چه واقعا؟ مشکل جامعه ما همین است؟ بله، یکی از مشکلات است، ولی چشماندازهای دیگری هم پیش داستاننویسی وجود دارد، علت چیست؟ سانسورزدگی یا چشمهای کمسو؟
گویا یکبار یکی از شاعران معاصر که ناشر هم بود به شما گفته بود؛ دفترهای شعر بسیاری آماده چاپ دارند، شما در پاسخ گفته بودید که من فقط دنبال «یک شعر» میگردم!...
دنبال صدایی میگردم که مسلما تقلید صدای خودم نیست. چون اولا کسی نمیتواند از من تقلید کند، ولی اگر کسی این کار را میکرد، هم برای من وحشتناک بود و هم برای او. منظورم یک صدای مستقل است که «شعر» باشد. یکی از شعرای مورد علاقه من که به خاطرش رفتم انگلیسی خواندم، «الیوت» بود. میگویند او بعد از شکسپیر، بزرگترین شاعر انگلیسیزبان است. شبی که جایزه «ماکس ژاکوب» را در فرانسه به من میدادند، بنابر رسم باید خطابهای میخواندم. فکر کردم که من در خانه نویسندگان پاریس چه چیزی باید بگویم که زیره بهکرمان بردن نباشد، گفتم راجع به شعر عقایدی دارم که کمی قدیمی است. درست است که میگویند ما در خانه زبان زندگی میکنیم، ولی من فکر میکنم شعر بعد از اینکه به دنیا میآید از زبان هم آزاد میشود. بعد از این شعر بهشکل یک مفهوم، یک تصویر، یک اندیشه، یک وسوسه در فضا وجود دارد. مثلا: «یک شب زمستانی مثل امشب و بوی استیک در پیادهروها» در هر زبانی زیباست. مصرعی بود از الیوت، من به زبان فارسی حرف میزدم و مترجم به صورت همزمان به فرانسه ترجمه میکرد، در حالی که اصل این شعر هم انگلیسی است. بعد خطاب به حاضران گفتم اصل این شعر انگلیسی است، من دارم به فارسی میگویم و ایشان هم به فرانسه ترجمه میکند؛ پس به زبان چه ربطی دارد؟ ولی خود این مفهوم در انگلیسی زیباست، به هر زبانی هم که درآید زیباییاش را دارد. شعر میتواند با همه انسانها در ارتباط قرار گیرد. و اصولا آنها که به ایجاد «حادثه در زبان» پیله کردهاند لابد قید زبانها و جهانهای دیگر را زدهاند و ترجیح دادهاند که شاعر محلی بمانند!
شما هم فکر میکنیدکه همه چیز در حال افتکردن است؟
بیشک اگر افتی باشد دایمی نخواهد بود. دلیلش هم صرفا اجتماعی نیست، یعنی نمیشود فقط بر محدودیتها و ممیزی تاکید کرد. برای مثال میتوان پرسید که سینمای اروپا چرا اینگونه شده است؟ سینمای ایتالیا که یک زمانی «فلینی»، «ویسکونتی» و«آنتونیونی» را داشت، چرا به این وضع افتاد؟ آنجا که دیگر سانسور نیست و بحران اجتماعی- اقتصادی به آن شکل نبوده. تازه در بحران اجتماعی- اقتصادی آنها توانستند نئورئالیسم را به وجود بیاورند. حالا چرا اینطور شده؟ نمیدانم، چیزی دارد اتفاق میافتد؛ همانطوری که مثلا رمان به یکباره از اروپا به آمریکای لاتین رفت، سینما یکدفعه به اروپای شرقی آمد و رفت. آنقدر عناصر مختلف وجود دارد که اگر دوتا عنصر آن را نام ببرید لازم هست ولی کافی نیست. چرا امروزه شعر دلچسب کمیاب است؟ مگر اینکه مثلا در کار یک ناشناس به یک تکه دورافتاده خوبی بربخوریم یا در شعر قدیمیها چیزی پیدا کنیم که واقعا شعر باشد نه زبانبازی؛ مایوسکننده است! خلاصه کنم این زبانبازی که گمانم همان «خوراکیتزبان» باشد به نفی مطلق «اندیشه» در شعر میانجامد. معاوضه این عضله گوشتی در دهان با کلام ادبی که در ذهن شکل میگیرد، نتیجهای جز شعبدهبازی مکانیکی ندارد. چطور نمیشود که کسی در30-20 سالگی، مثل 25 سالگی آقای اوجی شعری مثل این بگوید: «در جاده شرق / در شارع نور و عود و ابریشم/ مردان سفیدمویمیخواره/ منصور هزارساله را دیدند». ممکن است شما نپسندید، ولی نمیتوانید موسیقی و بعد ملودی شعر را حذف کنید، چون از تمام شکلهای اجرایی زبان، فقط محاوره یومیه را بلدید! و از اثرتان توقع اندیشه جذاب و اجرای بدیع نباید داشت و نه رابطهای با میراث شعر بزرگ فارسی.
در «بازآفرینی واقعیت» که در واقع جلد اول گزینش داستانها بود، به داستانهای معاصر ایرانی پرداختید، در جلد بعدی(در جستوجوی واقعیت) هم همینطور. اما بعد از «بازآفرینی واقعیت» در منتخب آثار کلاسیک (قصه قدیم) که این اواخر تجدید چاپ هم شد، به داستانهای کلاسیک و اسلامی توجه کردهاید. آیا دلیل خاصی دارد که اول سراغ داستانهای معاصر رفتید و بعد از چندسال به کلاسیکها پرداختید، آن هم آثاری که شاید کمتر خوانده شده بود؟
سوال خوبی است چون انگیزه تدوین این کتابها باید ثبت شود. تا میانه دهه چهل من شاعر چندان شناختهای نبودم، در سال 1348 یک روز در انتشارات زمان - که تا اوایل دهه 60 مهمترین نشر روشنفکری ما بود - درباره کتابهای منتخب داستان بحث شد. ابوالحسن نجفی و رضا سیدحسینی و آلرسول در آن نشر کار میکردند. من نظرم را درباره یک گزینه داستانهای ایرانی گفتم، آلرسول گفت خب خودت این کار را برای ما بکن. این پیشنهاد برای من البته جالب بود، هنوز سی سالم هم نبود وآن انتشارات هم باحیثیتترین ناشر آن روزگار، که همه کتابهایش را با دقت انتخاب میکرد. بیدرنگ پذیرفتم و رفتم 11 داستانی را که در ذهنم بود مرور کردم و برایشان تفسیر نوشتم همه انتخابها را هم از دهه 40 انجام دادم. کتاب با داستان «جشن فرخنده» آلاحمد که اتفاقا سال 1340 چاپ شده بود شروع میشد. برای تدوین داستانها البته زحمت کشیدم و از همه هم اجازه کتبی گرفتم. مثلا چندین بار با ابراهیم گلستان «کلکل» کردم تا بالاخره اجازه کتبی برای چاپ داستانش در آن کتاب را به من داد. کتاب که درآمد، ابوالحسن نجفی به من گفت تو برخی از این داستانها را چطور پیدا کردی؟ از کجا یاد قصه «غ. داوود» افتادی، یا داستان احمد مسعودی؟ کتاب بهسرعت تجدیدچاپ شد و چاپ دوم آن هم در قطع «جیبی» درآمد. در چاپ سوم چهار داستان دیگر به آن اضافه کردم چون برخی مثل دولتآبادی یا مهشید امیرشاهی را جا انداخته بودم. سالها گذشت و این کتاب بارها تجدید چاپ شد. یادم هست در دهه 60 مجلهای با نویسندگان جوان مصاحبه میکرد و میپرسید که شما چگونه نویسنده شدید؟ چند نفری پاسخ دادند که مثلا بچه بودم و «بازآفرینی واقعیت» را هدیه تولد گرفتم و خواندم و بعد تصمیم گرفتم داستاننویس شوم. چندین نویسنده مثل چهلتن و محمدعلی همین را گفتند. من هم در هیجان همین قدرشناسی به این فکر افتادم که این کتاب را به طور تاریخی تکمیل کنم. کتاب را از آلرسول گرفتم و از 15 قصه تبدیل به 27 قصه کردم، یعنی شد از صادق هدایت- پدر داستان نویسی مدرن ایران- بزرگ علوی، صادق چوبک و دیگران، تا حدود اواخر دهه 50. این کتاب که درآمد و تجدید چاپ شد، ناشر به من گفت که نمیخواهی دنباله این خط را ادامه دهی؟ در نتیجه من با گزینه 13 سال قصهنویسی جدیدترها جلد دوم را تدوین کردم که شد از سال 57 تا سال 70، به نام کتاب «در جستوجوی واقعیت». نکات جالبی هم در این میان بروز کرد، مثلا اگر در «بازآفرینی واقعیت» در فاصلهای تقریبا نیمقرن دو نویسنده زن جزو برگزیدهها هستند، در این 13 سال شش زن نویسنده به عرصه حرفهای رسیدهاند. اگر در جلد اول نیمی از داستانها در مجالس شادمانی میگذشت، در جلد دوم نیمی از داستانها در سوگواریها میگذشت. مجموعه این دو کتاب به طرز مستدلی جوابگوی معنای بازآفرینی واقعیت هستند. مثلا در مورد جنبش سیاسی دانشگاه بهترین قصه را نادر ابراهیمی نوشته، درباره اعتقادات دینی داستان جلال آلاحمد سند است، فضای روحی یک کارمند شرکت نفت جنوب را گلستان، بهتر و حساستر از همه نوشته، یا اعتصابات کارگری آبادان را تقوایی. و بالاخره نویسندگان جدیدتر نمونههایی از واقعیت زندگی معاصر ما تا سال 1370 را عرضه کردهاند.
اغلب آنتولوژیهایی که در ایران تالیف میشود، یک نوع کتابسازی است؛ ولی در کتاب دو جلدی شما، یک «انتخاب» آگاهانه وجود دارد. مثلا اشاره کردید که در یک موضوع مشخص کدام نویسنده بهترین داستان را نوشته است و شما بر این اساس آن را انتخاب کردهاید. نظرتان درباره آنتولوژیهای ایرانی چیست؟ کلاسیکها را با چه معیاری انتخاب کردید؟
من همه این کارها را نخواندهام که بگویم همه کتابسازیاند، شاید کارهای خوبی هم شده باشد. اما بههرحال برای تالیف اینگونه کتابها باید ایدهای وجود داشته باشد. مثلا انگیزه تدوین کتاب
«قصه قدیم»، در واقع نقش مقدمه را داشت برای گزینش آن کتابهای داستان معاصر یعنی بازآفرینی واقعیت و جلد بعدی آن. چون در ادبیات قدیم ایران، بهترین قصهها در قالب نظم سروده شده و من مجبور بودم برای انتخاب آنها به نثر برگردانمشان. یعنی باید شاهنامه یا نظامی به نثر در میآمد که در واقع پنبهکردن اثر اصلی رشته بود. ناچار باید قصهها را در میان آثار منثور مییافتم و در این صورت این سنت قدیمی دستوپاگیری شد که کسانی که به نثر قصه گفتهاند، ساختار آن را جدی نگرفتهاند. یا شرح کرامات است یا طیالارض یا تمثیلهایی به قصد اندرزگویی، بههرحال ساختار داستانی ندارند. میدیدم که سایه داستانهای خوب در کتابهای تاریخی بیشتر دیده میشود. البته من به تاریخ علاقه دیرینه داشتهام و در کتابخانهام هم کتاب تاریخ بیشتر است تا ادبیات. بعضی از آن کتابهای خواندنی اتفاقا ترجمهها بود، آثاری که برآمده از فرهنگ مشترک منطقه است. نتیجه یکصدویازده قصه شد از قدیم تا مشروطیت. این قصهها را گاهی کوتاه کردم بدون آنکه به سبک اصلی دست بزنم، گاهی فصلبندی کردم و گاهی دو روایت داستانی از یک حادثه را از قلم دو نویسنده کنار هم قرار دادم. به هر حال مقدمهای شد برای قصهنویس امروز که بداند سنت ما چگونه متحول شده و به تجدد امروزی رسیده است.
با همین نگاه روی «سیاحتنامه» ابراهیم بیک هم کار کردید؟
به عنوان یک اثر مهم ادبیات مشروطه باید به طور کامل چاپ میشد، در زمان چاپ اول 1362، بیمار شده بودم. بچهها این کتاب را غلطگیری کردند و خیلی غلط در چاپ اول وجود دارد. برای چاپ دوم به رفقای نزدیکم سفارش کردم دوباره غلطگیری شود و اینبار بسیار کمغلط درآمد. این کتاب گمانم چهار بار چاپ شده است. من در مقدمهای که نوشتم آن را به عنوان نخستین رمان اجتماعی فارسی و نمونه مهمی از شکلگیری نخستین جوانههای اندیشه ملی و ناسیونالیزم ایرانی در آذربایجان عرضه کردم.
برخی معتقدند بازخوانی آثار کلاسیک، ناگزیر در دورهای که کمتر امکان حضور در عرصه عمومی وجود داشت، اتفاق افتاد. مثلا آقای مجابی معتقد بود که در آن سالها دوباره سراغ بازخوانی آثار کلاسیک رفتیم، چون فکر میکردیم که گسستی با ادبیات کلاسیک رخ داده و میخواستیم بین این دو پیوندی برقرار کنیم. شما در مقدمه کتابتان نوشتهاید که به این گسست - که عدهای معتقدند ادبیات ما از مشروطه و صادق هدایت به این طرف دچارش شده- اعتقاد چندانی ندارید و حتی تاکید دارید که اینها میراثهایی بههم پیوسته هستند...
البته مجابی تا حدودی درست میگوید اما باید به مدشدن یک چیز هم توجه کرد. در سال 1348 که به من گفتند «بازآفرینی واقعیت» را تهیه کن، مد روز این بود که ما جوانها به امروز و مدرنیزم بپردازیم و آن بخش دیگر، یعنی پرداخت به ادبیات کلاسیک سهم اساتید دانشگاه بود. هرچند که هنوز هم انتخاب من با اساتید کلاسیک فرق دارد. مهمترین تفاوت هم اینجاست که من در کتابهای تاریخ به دنبال قصه گشتم و نه در کتابهای قصه. این تفاوت در مورد من کمی محسوستر است، چون مجابی این شهوت تاریخ خواندن مرا نداشت. برای مثال حسین مسرور که از دنیا رفت، من میان جوانها تنها کسی بودم که مقالهای در مجله فردوسی نوشتم با عنوان «مرگ آخرین قزلباش»، چون از بچگی «ده نفر قزلباش» را خوانده بودم و برخلاف دوستان او را میشناختم. این بحث تا حدودی درست است. این را در توضیحات «چهار شاعر آزادی» هم نوشتم که آنچه ما داریم، به یکباره امروز پدید نیامده و گذشتهای داشته است. برای اینکه به صورت سالم و صحیح پیشرفت بکنیم، باید نسبت به گذشته آگاهی داشته باشیم و از تاریخ بیاموزیم. در این عرصه خوشبختانه من به سهم خودم موفق شدم. به طور کلی ما در دوعرصه مبارزه کردیم که در هردو من از پیشتازان بودم، یکی در یادآوری دوره مشروطیت و ارزش وطن و آزادی؛ و دیگری در مبارزه فرهنگی با حزب توده. کاری که با مجله «چراغ» شروع شد. این دو بهنظرم لازم بود. در عالم شاعری هم سرانجام آن جستوجوی روح شهرها و آمیختگی زبان روز با میراث ادبی بعد از چهل سال جدی گرفته شد. شاید من همانطور که در منظومه «پیادهروها»، 1347 گفتهام « آخرین آپاچی» باشم اما خوشبختانه «آخرین ببر کاسپین» نیستم. آینده سرشار ازشدنیهاست.
آخرین ترجمهای که از شما منتشر شد، «آپولینر» است. امروز شیوه یافتن کتابها و منابع برای ترجمه کاملا متفاوت با دوره شماست که مفهوم انتخاب نقش موثری برای ترجمهها داشت، انتخابهای شما برای ترجمه بر چه اساسی بود؟
البته میدانید که «آپولینر» تجدیدچاپ است و اولین بار سال 1372 منتشر شد. در مورد ترجمه «آپولینر» شاید بشود گفت که خیلی تصادفی صورت گرفت. من در زمان دانشجویی لازم میدانستم خودم پول توجیبیام را درآورم. پدرم کارمند بانک ملی بود با چند سر عائله و نمیتوانست اضافه مخارج دانشجویی مرا بدهد. چون سربازی نرفته بودم جایی به من کار نمیدادند. مدتی در یکی دو روزنامه قلم زدم، اما دیدم که از راه نوشتن برای من ناشناخته و تازهکار پولی درنمیآید مگر اینکه کتابی ترجمه کنم. البته در مدرسه رازی و نیز در دارالفنون و هم در دانشکده حقوق فرانسه خوانده بودم. اما یاد گرفتن زبان فرانسه در حد ترجمه به فارسی هم داستانی دارد و آن را پیش خود و با سختی زیاد ادامه دادم. در این میان یک روز به انجمن ایران- فرانسه رفتم و خواستم که یک کتاب شعر به من بدهند. کتابدار،«آپولینر» را من داد. کمی بعد شعر کوتاهی از همان کتاب را ترجمه کردم که رویایی آن را به روزنامه آژنگ داد که چاپ شد. بعد از آن با سرسختی شروع کردم به کار ترجمه.
یعنی ترجمه را در مطبوعات شروع کردید؟
بله. مثلا یک رمان آمریکایی بود به نام «پچپچهای در ظلمت» که از زبان فرانسه ترجمه کردم و به صورت پاورقی چاپ میشد. فروغ فرخزاد در یکی از شعرهایش از این عنوان الهام گرفته است، آنجا که میگوید: «سخن از پچپچ ترسانی در ظلمت نیست». این رمان داستانی هراسانگیز و شبهعلمی بود که من متاسفانه اصل فرانسویاش را گم کردم وگرنه در آن تجدیدنظر میکردم. چون ترجمه خام زمان جوانی به درد امروز نمیخورد. بعدا «عادلها»ی کامو را هم ترجمه کردم که 9 بار تجدید چاپ شد و حالاگیر کرده در اداره راهنمایی و رانندگی نویسندگان. آخرین کتابی هم که در دهه 40 ترجمه کردم داستانی از سارتر بود با نام «کودکی یک رییس» از مجموعه «دیوار» که غلطگیریاش هم نکرده بودم و چند بار با غلطهای زیادی چاپ شد. آخرین چاپ در سال 83 در اصفهان (نشر فردا) درآمد که غلطهای جدیدی پیدا کرد.
چرا داستانهای دیگر مجموعه «دیوار» را ترجمه نکردید؟
بقیه داستانها ترجمه شده است. «دیوار» را که هدایت ترجمه کرده، بقیه را هم دیگران ترجمه کردهاند. آن مجموعه چهار داستان دارد که بلندترینش همین «کودکی یک رییس» است. بعد از این و به علت مشکلاتی که با ناشران به وجود میآمد، تا مدتها ترجمه را کنار گذاشتم. تا آن هنگام که قبل از انقلاب به پاریس رفته بودم. معمولا در فرانسه است که میشود فهمید در غرب چه خبر است. چون کارهایی که آنجا ترجمه شده، برگزیده کارهای تمام غرب است. من در آنجا شعرهای شاعری یونانی را دیدم و دو کتابش را هم خریدم که یکی از آنها دو زبانه (یونانی - فرانسه) بود و یکی از شعرها را همانجا در کافهای در پاریس ترجمه کردم. از آن به بعد بود که «ریتسوس» مرا گرفت، مثل یک برادر گمشده. این شد که بعد از ترجمه چاپ کتاب «دهلیز و پلکان» یک عمر با هم بودیم و هنوز هم با من است.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بهترین «رودکی» همراه با اشعار نویافته
محمدعلی سپانلو، رودکی را «استاد اولین» خطاب میکند و بارها در رویاهایش با او دیدار کرده و در چند سرودهاش از اشعار رودکی الهام گرفته است. سپانلو در این کتاب تدوین جدیدی از اشعار رودکی به دست میدهد و قصد خود را از این کار اینگونه توضیح میدهد: «این مرد هزاروصدساله اغلب در زوایای ذهن من حضور داشت؛ از این رو هنگام مطالعه متون و مقالات گوناگون گهگاه به ابیاتی برمیخوردم نامبردار از رودکی که گمان میبردم در کاملترین دیوان چاپی او، یادگار استاد بیهمتا سعید نفیسی، به دیدهام نیامده است و چون به آن کتاب از نو مینگریستم درمییافتم که در بسیار موارد بیراه نرفتهام.» سپانلو میگوید که در تدوین اشعار رودکی راهنمایش «ذوق» بوده است و معیارش «سلیقه». او تاکید میکند که کتاب حاضر ثمره تحقیق نیست، گزیدهای است از دیوان چاپی رودکی که حاصل تلاشهای سعید نفیسی است همراه با شعرهای بازیافته خود او؛ از اینرو این کتاب را «بهترین رودکی» نام گذاشته و نه دیوان اشعار.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«گیوم آپولینر» در آیینه آثارش
گیوم آپولینر، یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین شاعران قرن بیستم فرانسه است. تاثیرگذاری آپولینر بر مکتبهای ادبی و هنری بعد از خود به اندازهای است که بنیانگذاران مکتبهای ادبی داداییسم و سوررئالیسم او را رهبر فکری خود میدانستند. آپولینر آثار بسیاری نوشته و از او میراث ادبی ارزشمندی برجایمانده است. گونهگونی آثار و ناهمخوانیهای عمدی در سرودههای آپولینر داوریهای بسیار متضادی در مورد او به وجود آورده است. «گیوم آپولینر در آیینه آثارش»، کتابی نوشته پاسکال پیاست که در آن علاوه بر مرور زندگینامه آپولینر به نقد و بررسی وجوه مختلف آثار و فعالیتهای او پرداخته است. بهعبارتی این کتاب، شرح سرگذشت آپولینر است و پاسکال تاکید دارد که طرح او فقط شناخت آپولینر از روی آثار اوست. سپانلو علاوه بر ترجمه این کتاب، گزیدهای از اشعار او را هم ترجمه و در ادامه کتاب منتشر کرده است. سپانلو به واسطه آشنایی دیرینش با اشعار آپولینر و شرح این آشنایی، خود را «آپولینر شناس» مینامد و توضیحاتی در مورد اشعار آپولینر در انتهای کتاب آورده است. از جمله اینکه او آپولینر را از «اجله شاعرانی» میداند که شعر فرانسوی را از قیود سمبولیتهای قرن19 رهانیدند. دیگر اینکه همان رابطهای که شعر سمبولیست با نقاشی امپرسیونیست داشت میان شعر نو آپولینری و نقاشی کوبیسم وجود دارد.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
چریکهای عرب
چریکهای عرب شعله بلند به شب میبرند
چریکهای عرب از شطسیاه، به مهتاب و ماه مینگرند
و زیر بدر تمام، در ماه عام
وقتی سحر کناره گرفته است
و رستخیز صلا میدهد ز پهنه بحرالمیت
به کهربای مسین گلوله میاندیشند
چریکهای عرب ثروت خموشی مردانه را
یگانه ثروتشان را- که یادگار صدور مجاهد است
به خون و آتش و زندان، به سنگ و خار و باران میدهند
و چون مهندسی «صحرا» مردانهاند.
چریکهای عرب از مدار صبح میآیند
و ارمغان هوا میکنند
گرد نقره استخوانهایی را
که در نبرد فلق پوسید
گلی سیاه به شنزار
به واژگونی معیارها
به سنت کهن مردمی، در انقیاد نامردمان میاندیشد
به شیوههای صحی آدمخواری
بهحق به جانبی دژخیم
به مرز «ندبه» که «دیوار» اشگ تمساح است.
برادران مجاهد
که با تمدن حجم دلار- شناسنامه این روزگار-
بیگانهاند
چریکهای عرب، آری
در رمال صحاری
در شط سیاه، در مهالک راه
به خاک میافتند در کیش پاک
به پاسداری ادراک این حقیقت متروک
که: خاک از انسان
انسان از خاک
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دیدهبان خوابزده
دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی
«دیدهبان خوابزده» با عنوان فرعی (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) مجموعه یادداشتها و مقالات محمدعلی سپانلو در مجلات و روزنامههاست. سپانلو در این نوشتهها نگاهی دارد به اتفاقات ادبی و هنری معاصر. با اینکه اغلب نوشتهها کوتاهاند، اما تمام نوشتهها جدای از اینکه نشاندهنده انتخابی آگاهانه است، دستکم یک نکته مهم و انتقادی از وضعیت ادبی ما را نیز مطرح میکند. سپانلو با نگاهی گسترده به رویدادهای مختلف پرداخته است: از نگاه به ادبیات کلاسیک؛ «مثنویمعنوی» تالیف رینولد ا. نیکلسون و دیوان ظهیرالدین فاریابی تا رمانهای ترجمه شده؛ «ارواح» استر، «جانکلام» گراهام گرین، «بنگاه آدمکشی» جک لندن و... و نگاه به داستانهای ایرانی؛ غریبه و اقاقیای شیرزادی یا داستان هیچ از حمیدرضا نجفی و... و البته مقالات انتقادی درباره وضعیت ادبی و هنری اخیر که از خواندنیهای این کتاب است. سپانلو خودش معتقد است: « اگر ارزشی در این مقالات باشد، مرهون توجه دادن به برخی اتفاقات کوچک و بزرگ ادبی و هنری در ایران معاصر است؛ اذهان را معطوف کردن به کاری که دیده نشد و به فراموشی پیوست یا مکث و تعمق در اطراف اثری که بررسی شد، ولی نه از همه جوانب. فراموشی در قبال رویدادهایی که ممکن بود به شرط شناخته شدن، آغازگر تحولاتی دیگر باشد، که در همه جای دنیا هست، ولی در کشور ما کمبود زمینهها یا بیتوجهی معاصران باعث شد که گاهی اطراف یک محصول ادبی یا هنری حتی یک سطر نوشته نشود. پس شاید سعی این «دیدهبان خوابزده» بیهوده نماند.» این کتاب را انتشارات نیلوفر منتشر کرده است.

جمعی که در نهایت این شام
خوابی شگرف دیدند
اما به یادشان نیست
بیدر کجا، کدام، چه هنگام؟
« افسانه شاعر گمنام» م. ع سپانلو
بررسی کارنامه شعری و آثار محمدعلی سپانلو، دو وجه جهان شعری این شاعر را نشان میدهد: مواجهه شاعر با مکان زیستش که معرف سپانلوی جغرافیایی است و طی سالهای اخیر نیز بیشتر به این وجه شعری او پرداخته شده و سپانلوی تاریخی که شاید بازخوانی این وجه شعری او به دلیل وضعیت ادبی اخیر ما که شعر و داستانش چندان نسبتی با تاریخ ندارد، ضرورت بیشتری پیدا کرده است. نگاه سپانلو به تاریخ نگاهی منحصر بهفرد و غیرکلیشهای است: تاریخی که یکدستشده و تخت نیست و نابهنگام ظاهر میشود. «گذشته من آینده شماست. / - چه خوش خیال! / ما اعترافهای تو را میخوانیم/ - ولی هنوز من تاریخ محرمانهام را ننوشتهام.
/... -گذشته من آینده شماست/ شکست آیا در کدام لحظه آینده نطفه بست/ که این گذشته پراشتباه عاید ما شد؟ /... -دوباره برگشتم / به نسلهای قدیمی سلام میگویم / دیارِ ویران امید مشترک ما / درود یا بدرود! »
سپانلو جدای از شعرهایش در دیگر زمینههای ادبیات نیز حضور موثر و مستمری داشته است. «مقلدها» شاهکار گراهام گرین، «پچپچهای در ظلمت»، «عادلها»ی کامو و اشعار آپولینر از ترجمههای اوست. از سپانلو اخیرا چندین کتاب منتشر شده است: «بهترین رودکی همراه اشعار نویافتهاش»، چاپ دوباره «در جستوجوی واقعیت» که جلد دوم منتخب داستانهای ایرانی؛ «بازآفرینی واقعیت» توسط این شاعر است، «دیدهبان خوابزده» (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) که مقالات و یادداشتهای پراکنده سپانلو در مطبوعات را در بردارد، «قصههای قدیم» و ترجمه اشعارآپولینر و البته مجموعه شعر تازه این شاعر با عنوان «افسانه شاعر گمنام». سپانلو درباره وضعیت ادبیات اخیر میگوید: « اطلاعات کافی به اندازه 10سال پیش ندارم. در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هرچه هم به دستم میرسد میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود. جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است... در شعر امروز ما کلام مرده است، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. »
چگونه؟ / آیا زندگیام پردهای است که پس میرود تا به دیواری بیاویزد؟ / کتابههایم را فاتحان/ برای زینت دهلیزهای محبس خود، مشتری شدهاند...! / ولی گالریها نیز، به سهم خود، پس میروند/ و هیچ دیواری نیست/ در آن حدود که میخواهی از این ابدیت بیمرز/ به معنی مشخصی بگریزی! / و اسم او که نمیدانم چیست، شاید/ «نبود و نیست» باشد.
بهتازگی گزیده اشعار رودکی به انتخاب شما (بهترین رودکی همراه با اشعار نویافته) منتشر شده است. در کتاب «سندباد غایب» نیز -که ظاهرا از کتابهای نایاب شماست- شعری درباره رودکی وجود دارد. اگر موافقید صحبت را با اولالشعرا؛ رودکی شروع کنیم.
من بسیاری از شاعران کهنمان را در خوابها دیدهام، اما مرزهای نامرییای که روح شعر تعیین میکند باعث شد که در بازتاب شعری این خوابها اغلب رابطهها و به اصطلاح توضیحات صحنه حذف شود. بیمناسبت نمیدانم که به برخی ماجراهای اصلی در این لحظه روشنایی بیشتری بتابانیم چون شاید تبدیل به داستانهای کوچکی شود یادآور اعصار دوردست و بازگفت آن به زبان امروز احتمالا هیجان ویژهای بیافریند؛ مثلا در یک نمای عمومی به قول سینماییها «لانگشات»، زیر چند درخت سرو قهوهسرایی هست که در نور غروب لابد از دودکش آن دود بر میخیزد؛ حالا داخل قهوهسرا یا قهوهخانه هستیم. اینجا «انجمن شاعران کهن» است. مرشدی که نقالی میکند فردوسی است. در میان مستمعان یعنی شاعران حاضر، فینه قرمز یکی و دستار سفید دیگری به چشم میخورد. اکنون به سخنان مرشد گوش میدهیم. شکوه میکند نه از «چرخ بلند» بلکه از همکارانش. میگوید بارها در شعرهایتان پهلوان من (رستم) را طلب کردید، اما همیشه او را برای مبارزه با دیو درونتان خواستهاید در حالیکه دیو تاتار «مغول» سرزمین شما را ویران میکند. گویا این اشاره به صاحب فینه قرمز یعنی مولویبلخی برمیگردد. (میدانم که در آن روزگار در سرزمینهای اسلامی کسی فینه بر سر نمیگذاشته است، ولی این تصویری است که خواب به من داد) و به صاحب دستار سفید یعنی حافظ اشاره میکند. «بلخی» که سروده بود «رستم دستانم آرزوست» پاسخ میدهد «همرهان سستعناصر بودند» و «شیرازی» که سروده بود «کو رستمی؟» بهانهای میآورد که ظاهرا شکلی از پاسخ ندارد، چون میگوید «تو خود حجابخودی». سکوت و حیرت بر فضای قهوهخانه مستولی میشود. یکبار دیگر به همان لانگشات نخستین برمیگردیم: گوگرد غروب سروها را آتشزده است و شعر تمام میشود. طبعا وقتی این تجربه رویا در پانزده سطر کوتاه و با عنوان «انجمن شاعران کهن» و بدون نام بردن از مولوی و حافظ به شعر درآمده است بسیاری از نشانهها و ارتباطها حتما حذف شده و شعر در رازآمیزی خود نیمهپنهان است. خواننده کمتخیل شاید آن را پرتوپلایی حساب کند، ولی چه باک! ذهن من سرشار از قصههایی است که خودبهخود ساخته میشوند و از این بابت نمیتوانم خودم را با هیچ شاعری مشابه بدانم. در مجموعه شعر «فیروزه در غبار»، پس از این شعر قطعه دیگری یعنی قصهوار خودساخته دیگری میآید زیر عنوان «بازگشت از انجمن». غربت راوی شعر قبلی که حتما بسیار جوانتر از آن بزرگان چند صدساله است، گویا حس همدردی و دلنوازی آنها را برمیانگیزد. پس چند نفری به زعامت «رودکی»، که تنها با عنوان «استاد اولین» از او یاد میشود، این جوان بازگشته از آینده را به خانهاش بدرقه میکنند، زیرا راه ناامن است و شهر خاموش و خطرناک. سرانجام در آستانه اقامتگاه جوان، استاد چند کلمهای در پوشش خداحافظی به او میگوید، از آن جمله که «بیهوده سعی مکن که بهار را بنگاری» و هشدار میدهد که به خود مغرور مشو اگر گلهای باغچه برایت تبسم کنند؛ ستاره دست نویسنده تو فقط کلمهای است زیر دندانهای ما. در جزو مشایعتکنندگان، کمی دورتر، شاعری زیبا و مست از شراب شیراز به دیوار تکیه داده و به آرامی سر تکان میدهد «شاید به دلنوازی شاید به ناامیدی». این هم رویای دیگری بود.
اما رویاهای رودکی که مرا به بازخوانی و جستوجوی شعرهای پراکندهاش برانگیخت، بارها در ضمیر من روی داده است از جمله نزدیک به 40سال پیش او را در مجلس امیری دیدم که میکوشید شعرهای درباری شادمانه بخواند، اما کلامش سرآخر به اندوه میگرایید؛ کنیزی را که صله میگرفت صبحدم آزاد میکرد، چون آیندهای بهتر نمیدید.
اگر قرار باشد یک تقسیمبندی از جنبههای مختلف کارنامه شعری شما ارایه بدهیم، یک سپانلوی جغرافیایی داریم که ظرف سالهای اخیر بیشتر به آن توجه شده، یک سپانلوی تاریخی هم هست که به قدر کفایت مورد بررسی قرار نگرفته. اما از نظر تکنیک و فرم، شاید مهمترین خصیصه شعری شما حضور «روایت» باشد. شما از معدود شاعران بعد از نیما هستید که روایت را در شعرتان رها نکردهاید. گذشته از کارهایی که در حوزه داستاننویسی انجام دادهاید - دو جلد گزیده داستان و قصه قدیم- در شعرهایتان هم روایت نقشآفرین بوده است. البته روایت سپانلویی با نمونههایی از اشعار روایی نیما و اخوان متفاوت است. آنچه را در شعر شما روایت میشود، نمیتوان با نثر یا حتی در وضعیت داستاننویسانه بازگفت. ممکن است کمی در اینباره صحبت کنید؟
سوال به موقعی است، چون چند لحظه پیش از سبک روایی من که حتی در شعرهای کوتاه هم شبح آن خودنمایی میکند صحبت شد. معاصران خبر دارند که ذهن من با تاریخ و قصه بار آمده است؛ یکی از وسوسههای بیشتر آدمیان عنصر زمان است، منتها زمان در برخورد با مکان، تصویری متفاوت میگیرد. بهگمان من هر وقت که زمان متحرک باشد سایه روایت و بهخصوص اشارات تاریخ بر کلام گسترده میشود، در مقابل آنگاه که زمان میایستد مکان به شکلی زیرزمینی به جغرافیا تبدیل میشود. ورود و خروج متناوب به این دو ساحت نوعی سبک روایی منقطع پدید میآورد که گویا خصیصه بیشتر آثار این فقیر باشد. بدون مقدمه ناگاه در لحظهای از حادثه قدم میگذاریم و به همین شیوه بهطور نامنتظر لحظهای دیگر از آن بیرون میآییم. این نوع تخیلات در گرو عمق دادن یا ابعاد تازه دادن به ذهن خواننده است که به او واگذار میشود. مثل میزنم:
در یکی از شعرهای چاپ نشده من به نام «تحریر بیژن و منیژه» روایتکننده از شبی «رویشسته به قیر» شکایت میکند و زمزمهکنان میگوید که: نمیخواستم تسلیم تاریکی بشوم؛ در این لحظه مهربانی که در خانه داشتم شمعی افروخت و جامی در ساغری سپیدتر از اندامش به دستم داد و نامه باستان را پیشرویم گذاشت و تقاضا کرد یکی از سرگذشتها را بسرا؛ من این قصه را سرودم و کنار نهادم و زمانها گذشت. امشب، هزار سال و هزار شب پس از مرگ «سپیداندام»، ناگهان در این شب سیاه به یاد او افتادم و به نشانه سلام به عشق از دسترفته جامی نوشیدم.
آشکار است که در این شعر به تاریخ ادبیات و کتاب شاهنامه ارجاع شده است. برخی از پژوهشگران بر این باورند که قصه «بیژن و منیژه» از بخشهایی است که قبل از کل شاهنامه، یعنی در جوانی فردوسی، سروده شده و بعدا در داخل کتاب جای گرفته است؛ همسر شاعر نیز جوان است، چرا که میدانیم چون فردوسی درگذشت تنها وارث او دخترش بود یعنی پسر و همسر او پیشترها درگذشته بودند. در متن داستان بیژن و منیژه هم روحیهای جوان و شاداب هست و آن شکایتها از سالخوردگی و پیری که در جایجای شاهنامه وجود دارد به چشم نمیخورد. اکنون شاعر نیز در یک شب بیستاره یاد روزگار جوانی و عاشقی خود میافتد، روزگاری که آن «مهربان» زنده و جوان و زیبا بود، همان زیبایی که الهامبخش شاعر است در توصیف منیژه و نظم داستان خوشفرجام عشق او با بیژن؛ شاعر پیر به یاد محبوب جامی مینوشد و البته از سرگذشت غرورانگیز نیاکان خویش یادی میکند.
میبینید که چقدر مایه روایی در شعر هست، ولی به هرحال تاثیر گرفتن از «فاکت»های روایی فقط الهامبخش است و سهم اصلی که اثر را ترازبندی میکند وابسته به تخیل است. بدینگونه تفاوت نگاه من با روحیه شاعران نوستالژیک دوران ما در اینجاست که آنها با حسرت به گذشته مینگرند و من به طور غریزی گذشته را در آستر زندگی امروز باز مییابم، یعنی کوشیدهام گذشته را به جهان امروز بیاورم و با عناصر زندگی معاصر درآمیزم. نمیدانم این چقدر مدرنیزم ظاهری است و چقدر مدرنیزم ساختی. یکبار جوانی از نسل شما، درباره یکی از کتابهایی که خود من اصلا یادم نبود صحبت میکرد و میگفت یکی از شعرهای آن را بسیار دوست دارد. یکی از شعرهای کتاب «هجوم» که سال 51 در مجله فردوسی چاپ شده و آخر آن چنین است: «دختر جادو/عنبرین گیسو/ زنگ تعطیل خیابان درالنگوهاش/ طعمه باد مخالف بود.» اتفاق افتادن این صحنه به نظر من طبیعی بود، چون اصلا شعر با نگاه به پارکوی نوشته شد که در تهران ساخته میشد. آن موقع پارکوی، اولین شاهراهی بود که به سبک جدید ساخته میشد و مراد شعر، همین بوده. ولی حالا این دختری که در «سطح لیز میدان محدب... نقطهچین» گم میشود و میرود، در پایان دوباره ظاهر میشود: ناگهان با آهنگ النگوهای دختر خیابان شلوغ تعطیل میشود، در واقع یک بنیاد مدرن با یک چیز قدیمی متوقف میشود و بههرحال تعبیر «دختر جادو/ عنبرین گیسو» کاملا قدیمی است. ولی «زنگتعطیل خیابان» جدید است. و میشود گفت که «طعمه باد مخالف» شدن یک خرده ژست فلسفی دارد. این چندمرکزی بودن که مثلا یک نمونه آن همین شعر است، باعث میشود که تصویرها مثل مونتاژ سینمایی دایم از روی هم بپرند یا ترکیب شوند. اما خود من پیش از چاپ برای هر کدام دلیلی یافتهام، آخر من به ساختار کلی معتقدم، اگر یکجا شعر توصیف میکند که «ساغری سپید به رنگ اندامش»، آخر شعر معلوم میشود که نام این آدم سپید اندام است. عناصر شعر به یکدیگر پاسخ میدهند. هنوز هم همینطور فکر میکنم: در غیراینصورت، نمیدانیم چطور شعر را نقد کنیم لابد باید به جای نقد «اظهار معلومات» بفرماییم. یکی از مشکلات بررسی شعر امروز ما همین است. سابق بر این مثلا میگفتیم که این بخش شعر با بخش دیگر همخوانی ندارد یا عواطف آن به هم نمیخورند، حالا گفته میشود اصلا قصد شاعر این است که اینها به هم نخورند، اما چطور این دستپخت را بررسی کنیم؟ اگر هم در بخشی از شعر جهش هنرمندانهای بیابیم آن بخش نمیتواند به کلیت شعر مربوط باشد. در حالیکه وقتی شما یک اثر هنری ارایه میکنید، آن اثر باید با شما زندگی کند. در گوشهای از ذهنتان تاثیر کند، اما وقتی اثری یادمان نیست باید چکارش کرد؟ چطور و از کدام زوایای زبان، تکنیک و جهانبینی اثرش را بشناسیم؟ اگر شاعر جهانبینی باارزشی دارد در کجا باید سراغش را گرفت؟
برخلاف آن ایده مسلطی که در شعر ما تسری داشت و تا امروز هم تداوم داشته؛ که ایده شعر را نوعی نثر در نظر میگرفتند - این قضیه در مورد نیما و اخوان هم صادق است- اما در مورد شما روال کار معکوس میشود. به این معنا که ایده نثر شما از شعر ناشی میشود. خیلی وقتها از اوزانی ثقیل استفاده میکنید و در روایت، نظم کلمات چندصدایی میشود. نمونه درخشان آن «نام تمام مردگان یحیی است» شعری است که هیچگاه تمام نمیشود، ذرات شعری به یکدیگر برخورد میکنند و با هربار خواندن نکته تازهای از آن درز میکند. نمونه دیگرش، شعری در مجموعه «ژالیزیانا»ست که زنهای آثار کلاسیک ادبی در برابر صدای شعری ظاهر میشوند. به عبارت دیگر اصرار و سماجت آغازین برای روایت، به ناممکنی روایت در شعر دامن میزند. چنین فرآیندی آیا سنجیده و تعمدی است یا به صورت شهودی در شعر شما شکل میگیرد؟
من واقعا کشف و شهود را انتظاری منسوخ نمیدانم. هیچ چیز به اندازه شعر اینقدر به کشف و شهود نزدیک نیست. البته میشود شعر را ساخت و آدمی که تخصص داشته باشد میتواند شعر بسازد و راضیکننده هم باشد. ولی در بهترین شعرها، عنصر اصلی آن از جایی ناشناخته میآید. مثلا در ژالیزیانا، نوشته بودم یک کتاب روی زانوی من است و دارم باغچه را تماشا میکنم. یکی نوشت آنچه روی زانوی شاعر است، کتاب نیست و من ناگهان فکر کردم که موقع خواندن رمانهای بزرگ، قهرمانان آنها ظاهر میشوند و روی زانوی من مینشینند. برخی شخصیتهای زن در ادبیات داستانی برای من جالبترند مثل مالی بلوم در رمان «اولیس» یا در رمانهای ایرانی مثلا بلور خانمِ «همسایهها»، یا ماتیلد از«سرخ و سیاه» استاندال و این رشته سر دراز دارد. همه آنها از داخل کتابها بیرون میآیند. اگر ذهن آدمها بسته نباشد، ناچار سرشار از ارجاعهاست همه در لحظه خلاقیت خودشان را تحمیل میکنند و به اثر راه مییابند. البته یادآور شوم که این ظهور بهخودیخود کمالی به اثر نمیافزاید، عمده شکل دادن به آنهاست، وگرنه فهرستی بیش نیستند.
البته این مساله در بیشتر نوشتههای شما هست. دوسال پیش در شماره نوروزی مجله «سینما و ادبیات» یادی از دوستان رفتهتان کرده بودید. آخر مطلب نوشته بودید که دیگر لازم نیست بدانم گلشیری و شاملو و آتشی دارند چکار میکنند، یا چه مینویسند، چون آنها برخلاف دوستان زندهام مثل احمدی، مجابی یا دولتآبادی و بهبهانی فقط خوانده میشوند. همین برخورد را قبل از انقلاب هم میبینیم. وقتی که پرویز دوایی درباره «TheComedians» که اقتباس سینمایی شده بود، انتقادی میکند، شما از این فیلم دفاع میکنید و بعدها هم این کتاب را با نام «مقلدها» ترجمه میکنید. آنجا باز همین نگاه وجود دارد، یعنی نوعی احضار کردن که در آن یک وجه طنزآلود هم هست. این در نثر شما و در مقاله انتقادیای که خطاب به دوایی و دیگر منتقدان سینمایی نوشته بودید، هم وجود دارد...
نویسنده کتاب، گراهام گرین بود و مقالهای که من بهانه کردم و به آن اعتراض کردم را شاید جمشید ارجمند نوشته بود. در آن زمان برای اولین بار برای مجله فردوسی صفحهای به نام «از دیگران» مینوشتم، یعنی اخبار ادبی خارجه. چند نویسنده فرانسوی در پاریس با گراهام گرین مصاحبه کرده بودند، درباره «مقلدها» که شاید شاهکار گراهام گرین باشد (البته در کنار کتاب دیگر او «قدرت و افتخار»). من در آغاز بخشی از آن مصاحبه را ترجمه کردم، گراهام گرین آنجا میگوید: «من میدانم شما از صحنههای عاشقانه کتاب خوشتان میآید، ولی من قدرت خودم را در سیلیای میدانم که به گوش رژیم رییسجمهور هاییتی دووالیه و «تونتون ماکوت»ها میزنم.» «تونتون ماکوت» یعنی لولو خورخوره، اسم سازمان امنیت آنها بود و عینکهای تیره یونیفورم اصلی آنها بود. گراهام گرین یک سالی آنجا زندگی کرده و بعد این رمان را نوشته. تاثیر کتاب هم خیلی عجیب بود چون وقتی چاپ شد مثل بمب در دنیا ترکید. دولت هاییتی اعلام کرد که «تکذیب میکنیم» و گراهام گرین با خبرنگاران خارجی بیاید و از دروغ خودش شرمنده شود. گراهام گرین گفته بود «من به شرطی این کار را میکنم که فلان رفیق مرا که الان در زندان است آزاد کنند چون او همراه صدها نفر دیگر دارد شکنجه میشود.» من در دفاعم از فیلم گفتم آخر شما چرا نسبت به مسایل زمان ما این نگاه بیدرد را دارید؟ حرف من این بود که اگر فیلمی از هیچکاک باشد از قبل همه موافق هستند اما چون سازنده فیلم، کارگردان معروفی نیست همه ندیده مخالفاند. نوشتم که این جمله که «این فیلم سیلی به گوش تونتون ماکوتهاست»، چرا شما را تکان نمیدهد؟ بههرحال ترجمه با ارزش من سه بار چاپ شد تا حدود دو سال پیش نسخه دادند که در چاپ چهارم باید سیصد جمله کتاب حذف شود. من هم اجازه ندادم که یک شاهکار جهانی (اثر یک نویسنده مذهبی) مثله شود و کتاب در چاپ چهارمش ماند.
میتوانم ادعا کنم که زیباترین ترجمه من از یک رمان است. اما برگردیم به شعر «یحیی... » که شما اشاره کردید. بعضی اوقات خود اثر اقتضا میکند که چگونه پیش برود. معروف است که میگویند شعر کلمه منبسط است و من تجربه کردهام که شعر یک «عبارت منبسط» است. گاهی ممکن است که یکی فریاد بزند «آتش»، یعنی این خانه آتش گرفته است، پس در اینجا واژه «آتش» یک عبارت است. یکی هم ممکن است بگوید «اسب سپید وحشی»؛ فعل هم ندارد و جمله نیست ولی اتفاقا تمام شعر در همین عبارت بیفعل پنهان شده. در شعر «نام تمام مردگان یحیی است» هم همه چیز در کلمه «یحیی» متراکم شده است. خود من هم در آغاز نمیدانستم که یحیی این همه ارجاع دارد. عبدالعلی عظیمی درمقالهای نوشت که «یحیی» چه معناها دارد؛ گیرنده زندگی، غسلدهنده تولد، یا لقب عزراییل در واژه «ابویحیی» و از این قبیل.
نکتهای که مایلم در اینجا به غیاب آن اشاره کنم، اینکه موسیقی بهتدریج دارد از شعر معاصر فارسی میافتد. زمانی بهخاطر وزن، کمی موسیقی بهگوش میرسید، یعنی مشکل است که وزن به کار ببرند و موسیقی نداشته باشد. البته میتوان شعر بیوزن نوشت که موسیقی در آن باشد. شاملو میگوید: « بهراستی صلت کدام قصیدهای ای غزل؟ » در این مصراع پیچش خاص نوعی موسیقی پیدا میشود. اما عجیب است که امروز عدهای غزل میگویند که وزن دارد اما موسیقی ندارد. در حالیکه شما میتوانید شعر منثوری بگویید که در آن موسیقی حس شود؛ به نظر من موسیقی یکی از شاخصههای شعر است و فارق آن با حرف معمولی. وگرنه شعر با حرف معمولی چه فرقی دارد؟ ولی گمان نمیکردم که فرد شعر موزون بگوید، غزل بگوید با ردیف و قافیه ولی موسیقی نداشته باشد! در شعر امروز ما اغلب کلام به محض تولد مرده است گویا، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. گاهی خود رویا، موسیقی هم دارد. مثل شعر «یحیی» که چون آنچه به خواب من آمده بود موسیقی داشت، مجبور بودم برای نوشتن و کامل کردنش به دوسه نوع موسیقی توجه کنم، خلاف نظر تئوریسینهای حرفهای که امروزه مد دنیاگیر شده، هسته اصلی شعر یک رمز است، یک راز است. وقتی یک راز باز میشود از درونش دریاها بیرون میآید، ابرها بیرون میآیند، آدمها بیرون میآیند و شهرها با تمدن و توحش آنها. شما مجهولی دارید که مثل جعبه جادو باز میشود و از داخلش همه چیز بیرون سر میکشد. این را در شعر بهترین شاعران دنیا هم میبینید، نه در اثر آنان که «خوراکیت زبان» را با کلام شعر مشتبه میکنند.
این نگاه روایی شما یک نتیجه جانبی دیگر هم دارد و آن نگاه خاص شما به تاریخ است. اشاره کردید که به گذشته نمیروید بلکه گذشته را احضار میکنید. شعر شما گاهی مثل برهمنمایی در سینما میشود. یعنی پیوند دو لحظه تاریخی در دو موقعیت جداگانه یا پیوند لحظهای تاریخی با وضعیت اکنون. این نگاه تاریخی در نهایت مفهومها را مثل تور یا صفحه شطرنج دربرمیگیرد و آن هم شاید مفهوم ملیت باشد که در شعر شما متفاوت با شاعران دیگر است. کمتر کسی مانند شما اینقدر دغدغه حرف زدن از کشور و ملت را داشته است...
بله، و این در شرایط قبل از انقلاب عجیب بود. پیش از انقلاب مفاهیم وگرایشهای میهنی در شعر نو نادر بود، شاید من تنها کسی بودم که در این اقلیم سیر میکردم که البته از نگاه شعردوستان و روشنفکران مدرن بیاعتنا گذشت. این شعر را ببینید: «مه خاکستری تابستان /کوههای وطنم را/ به سحرگاهان در رویا میپیچد». در حالیکه در آن زمان کلمه «وطنم» جز در تبلیغات بینمک حاکم اصلا مطرح نبود یا فقط در بعضی از شعرای سبک قدیم در انجمنهای ادبی ممکن بود مطرح شود. در نسل جوان صحبت یکسره از خلقها بود. حتی میان چپگراها صحبت از «ملت» هم نبود، از «مردم» بود و من تنها نوپردازی بودم که این مفاهیم در شعرم به چشم میخورد به عنوان دوستار تاریخ ایران و فرهنگ تاریخی یک ملت.
نگاهتان به تاریخ منحصر به فرد است و هیچگاه کلیشهای نشده. این نگاه اتفاقی نیست بهخصوص در کتاب «چهار شاعر آزادی» و همچنین در مقدمه و بخشهای دیگر کتاب، مشخص است که این دغدغه از قبل وجود داشته. تاریخ در نگاه شما تاریخی یکدستشده و تخت نیست، بلکه تختهپارههایی شناور است که یکباره ظاهر میشوند...
من یک دوره «تهران مصور» قدیمی دارم. یکبار نشستم و چهار ماه تمام آن را ورق زدم. در آن میانه به نخستین فصلهای قصه «رابعه» اثر مستعان برخوردم، قصهای که اوایل آن وقتی برایم خوانده شد که هنوز سواد نداشتم. یکبار هم بهطور اتفاقی کتابی مربوط به مجلس چهاردهم را از کتابخانهام برداشتم و ورق زدم. در آن کتاب دکتر مصدق و پنج وکیل تودهای و یک عده محافظهکار یا فئودال مشغول مذاکرات مجلس هستند و بعد به یکباره دیدم من هم دارم با آنها بحث میکنم! در حالیکه آنها امروز خاکستر شدهاند. این شاید همان حضور در گذشته و حتی گذشتههای نزدیک و نقش عوضکردنی است که شما اشاره کردید. به هر حال ارزشهایی که به آن اشاره شد مثل میهن و آزادی، همیشه در کارهای من بوده است، با معیارهایی که میشود به آنها گفت ارزشهای اخلاقی. یکبار احمد غلامی به من گفت که شما شاعر سیاسی هستید و من گفتم که شاعر اخلاقی هستم. یعنی همواره نیک و بد و حقوق اساسی جامعه و یا ارزشهای اساسی انسان، برای من مطرح بوده است. اما نوع برخوردم با این قضایا مثل این است که چند نفر دارند درون من با هم جدل میکنند. گاهی آن کسی که دارد در من روایت میکند نقش منفی را به عهده میگیرد. من چند کار برای تئاتر نوشتم که شخصیتهای آنها آدمهای کاملا متفاوتیاند. مهمترین این ردیف کارها «منظومه 1399» است که به پایان قرن خورشیدی ما اشاره میکند. در این منظومه کسانی حرفهایی میزنند که حرف من نیست، چون اصلا لازمه پرداخت شعر دراماتیک هم همین چندصدایی بودن و چندوجدانی بودن است، از چند شخصیت. چندصدایی این نیست که یکی مثلا شیهه بکشد، یکی چند کلمهای فارسی یا انگلیسی حرف زده و بعد جیکجیک کند. باید چند تا وجدان پشت این صداها باشد. نمیشود یک نفر همه این صداها را در بیاورد. به خصوص در شعر دراماتیک لازم است که شما چند وجدانه کار کنید. به همین دلیل من معتقد نیستم که بشود از این شعرها خود من را شناخت. چون خیلی از آنها خاطرات شخص من نیست و تنها به بهانه خاطرات بیان شدهاند.
به مصدق و مکالمهتان با شخصیتهای تاریخی دوران او اشاره کردید، بعد از سال 1332 چه حسی داشتید؟
آن زمان من بچه بودم. کودتای 28 مرداد در تابستانی رخ داد که من سیزده ساله بودم و در پاییز همان سال رفتم به دبیرستان. منتها در خانه ما یک ذهن مصدقی وجود داشت. چند باری گفتهام که پدرم یکبار در عمر خود در انتخابات شرکت کرد و آنهم در انتخابات تهران در سال 1330 بود. پدرم با آن شک تاریخیاش رفت و در انتخابات شرکت کرد. جالب بود که هشت ماه بعد، از 12وکیل تهران که به عنوان طرفدار مصدق به مجلس راه یافته بودند- چون نفر اول مکی بود و بعد آیتالله کاشانی- هشت نفر مخالف مصدق شدند. بعد از آن پدرم دیگر در انتخابات شرکت نکرد چرا که میگفت ما را گول زدهاند.
آن زمان مصدق برای ما کاریزما بود، اما کاریزما گاهی مستقیم خودش را نشان نمیدهد، این حس در فضا موج میزد. امروز صبح مذاکرات مجلس را میخواندم، آخرین نطق مصدق را در کتاب «سیاست موازنه منفی» -که مربوط به مجلس چهاردهم است- خواندم. نطقی درباره اینکه چرا روسها از ایران نمیروند؟ میدانید که مصدق اصلا متهم میشد که طرفدار روسهاست. یک نطق تاریخی و بسیار زیباست. یا تهران مصور را دیدم که در آن نوشته بود که آقای دکتر مصدق ما از شما معذرت میخواهیم، چرا که شما برای اولینبار وظیفه ملیتان را انجام دادید. این را که دیدم، دوباره رفتم و آن نطق آخر را خواندم. این کاریزما در فضا بود.
سال 75 در یکیاز روزنامهها بابی باز شده بود در مورد شعر جنگ که مخالفان و موافقان در این باب بحث میکردند. یکی از سوالاتی که آنجا مطرح شده بود، این بود که شعر «نام تمام مردگان یحیی استِ» سپانلو، جزو ادبیات جنگ به حساب میآید یا نه؟ حالا یک تاخیر چندین ساله پیش آمده است، امروز خودتان این شعر را جزو ادبیات جنگ میدانید یا نه؟
از چند شعردوست شنیدهام که به لحاظ ادبیات، این بهترین شعر درباره جنگ است. در برلین از من درباره ارتباط ادبیات با جریانات تاریخی پرسیدند. پاسخ دادم که ادبیات ما دقیقا سرفصلها را ضبط کرده است. وقتی عارف میسراید «پیام دوشم از پیر میفروش آمد/ بنوش باده که یک ملتی به هوش آمد»، یعنی مشروطیت. وقتی نیما یوشیج در«افسانه» میگوید «بسراییم دلتنگ با هم»، تصویر روحی دوره رضاشاه است. شعر «قوقولی قو خروس میخواند»، در دوره گشایش فضای سیاسی بعد از شهریور 20 است. «زمستان» اخوان یادآور کودتای 28 مرداد است، «نام تمام مردگان یحیی است» هم متاثر از مصائب دوران جنگ است. یعنی اگر قرار باشد که برای هر فصل از تاریخ یک تکه شعر بگذاریم، اغلب سرفصلها را میتوان از میان اشعار شاعران معاصر پیدا کرد. شاید بتوان در تاریخ ادبیات نیز تصویر حوادث بزرگ کشور را در آیینه شعر پیدا کرد. در مورد «یحیی» هم، من کمکم قانع شدم که چیزی در این شعر هست که عمق جنگ را به یاد میآورد، بدون اینکه شعاری داده باشد.
سلیقه شما در انتخاب شاعران جهان، خاص و متفاوت است. برخلاف علاقه رایج به شعر رمانتیکها - که حتی نیما هم در ذیل آن قرار میگیرد- شما به مدرنیستهایی مثل آپولینر تمایل داشتید. چطور به این انتخابها رسیدید؟
من نشان دادهام که «افسانه» نیما در عمق تحت تاثیر «شب ماه مه» اثر آلفرد دوموسه است. آنجا در اثرآلفرد دوموسه، شاعری هست که با فرشته الهام خودش بحث میکند. «افسانه» نیما هم همین مضمون را گسترش داده. گرچه نیما میگوید که من دیگر به سبک آلفرد دوموسه عشق نمیورزم. به هرحال بعد از رمانتیکها نسل بعدی مثل توللی و نادرپور و دیگران متاثر از سمبولیستها بودند، مثل بودلر. اما منگویی میکوشیدم که یک جور برادر شعری برای خودم پیدا کنم. در واقع وقتی «ریتسوس» را خواندم، این خویشاوندی را دریافتم. ریتسوس دو نوع شعر دارد، یک نوع شعرهایی که الهامگرفته از تصاویر حیات روزمره یونان و نوع دیگر شعرهایی که به آنها «دوره عتیق» میگویند، متاثر از تاریخ و اساطیر یونان قدیم. در کارهای من نیز این دو گرایش محسوس است که خودم آنها را «خیابانی- بیابانی» دستهبندی کردهام. در مجموعه شعر اولم«آه... بیابان»، در «شب هزار و دوم» شهرزاد قصه واقعی زندگی را میگوید و کشته میشود. این شاید یک شعر دوره عتیق است. ولی در همان کتاب شعر «خیابان» را ببینید: «شهر با قلب فلزی میتپد آرام/ تابلوهای نئون بر سر در هر سینما، هر کافه میلرزد... » و حتی فضای تنفسی تهران آن موقع هست که میخوانیم «بوی گازوییل، بوی قهوه، بوی اسب/ در شب پردود میروید...». «بوی اسب»، چون آن دوران در تهران درشکه کار میکرد.
دستکم در سلیقه قبل از انقلاب شما دو چیز کاملا مشهود است. نخست آنکه به شاعرانی که کارشان فرمی خاص دارد خیلی اهمیت میدادید، همچنین به شاعرانی که به نوعی در بافت و گفتمان «مقاومت» میگنجیدند. حتی شما از نخستین شاعرانی بودید که درباره فلسطین شعر نوشتید.
شاید اولین شاعری بودم که درباره فلسطین شعر نوشتم. در مرداد سال 1347، یعنی یک ماه بعد از جنگ ششروزه عرب و اسراییل در کیهان شعر «چریکهای عرب» را چاپ کردم. چون میدانستم که این شعر باید همان موقع چاپ بشود تا نگویند بعدها سروده شده است: «چریکهای عرب شعلهای بلند به شب میبرند». شعر که به عربی ترجمه شد، ترجمه را با فارسیاش مقابله کردند. از من هم نظر خواستند. یکجا میگوید: «برادران مجاهد که با تمدن حجم دلار/ شناسنامه این روزگار بیگانهاند/ چریکهای عرب آری، در رمال صحاری در شطسیاه / در مهالک راه/ به خاک میافتند در کیشِ پاک/ به پاسداری ادراکِ این حقیقت متروک/ که خاک از انسان است، انسان از خاک». مقابله ترجمه موقت عربی موجب شد که یادآور شوم خاک در این شعر دو معنی دارد: «الارض منالانسان و الانسان من التراب». یعنی یکی ارض است و یکی تراب؛ در فارسی خاک هر دو معنی را میدهد و مترجم یک کلمه برای هر دو گذاشته بود. این شعر در مجله «الفتح» چاپ شد و جالب است که مجله «الاخاء» که خود دستگاه وزارت خارجه برای اعراب منتشر میکرد، این شعر را تجدید چاپ کرده بود. به جز این، اولین شعر درباره ویتنام را هم من سرودهام به نام «برجهای بارانی»، که در کنار آثار نرودا، یفتوشنکو و 26 شاعر دیگر ترجمه آن در فرانسه منتشر شد به نام «آوازهایی برای ویتنام». کار دیگری هست با نام «بر لوح گور» که در مرگ چهگوارا سرودم آن موقع چون سانسور میشد، دکتر عنایت شعر را در جلد مجله نگین - جایی که در آن معمولا آگهی میگذارند - چاپ کرد. همه این شعرها هم ترجمه شدهاند.
آقای سپانلو شما تا همین اواخر همیشه نظرتان را درباره وضعیت ادبیات معاصر ایران اعلام کردهاید. اما در یک دهه گذشته کمتر در اینباره موضعگیری کردهاید. برداشتتان از وضعیت ادبیات معاصر ایران - اعم از شعر و داستان- در یک دهه اخیر چیست؟
برای چنین اظهارنظری یک اشکال وجود دارد؛ اینکه من اطلاعات کافی به اندازه ده سال پیش ندارم. خیلیها به من اصرار کردند که جلد سوم «بازآفرینی واقعیت» را منتشر کنم یا دنباله آنتولوژی «هزار و یک شعر» را تکمیل کنم اما گفتم آن موقع من همه چیز را میخواندم. بدترین عیب برای یک آنتولوژیست این است که کارهای مطرح را نخوانده باشد. آخرین تلاشهایم چاپ شده در همان هشت شمارهای است، اوایل دهه هشتاد که سردبیر «جشن کتاب» بودم. آن زمان در طول هفته چند هزار صفحه از کتابهایی را که منتشر میشد میخواندم. به هر حال در کتاب«دیدهبان خوابزده» آخرین یادداشتهای مرا پیرامون ادبیات معاصر میخوانید.
درمورد شعر هم همینطور؟
در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هر چه هم به دستم میرسد و میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود.
شاید این فقط مربوط به وضعیت خاص شما نیست. فکر میکنید علتش چیست که نمیتوانیم دیگر در جریان باشیم؟ اساسا جریانی هست یا نه؟
هست ولی جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است. واقعیت ادبیات چیست؟ واقعیت شعر چیست؟ این یک سوال است، میگویند زندگی داستان بهتر است یا داستان زندگی؟ به نظر من زندگی داستان. وقتی من از واقعیت سوال میکنم، منظورم این نیست که از واقعیت عکسبرداری کنیم. بلکه دست میگذارم روی این مساله که چطور میشود که آدم از محیط خودش متاثر نباشد؟ چطور خیر و شری که با زندگی ما درآمیخته نمیتواند وارد شعر و داستان و هنرها شود، چطور ادبیاتی که خانمها مینویسند اغلب داستان یک زن فهمیده است که شوهری بیحواس دارد؟ چطور این مایه اغلب تکرار میشود؟ یعنی چه واقعا؟ مشکل جامعه ما همین است؟ بله، یکی از مشکلات است، ولی چشماندازهای دیگری هم پیش داستاننویسی وجود دارد، علت چیست؟ سانسورزدگی یا چشمهای کمسو؟
گویا یکبار یکی از شاعران معاصر که ناشر هم بود به شما گفته بود؛ دفترهای شعر بسیاری آماده چاپ دارند، شما در پاسخ گفته بودید که من فقط دنبال «یک شعر» میگردم!...
دنبال صدایی میگردم که مسلما تقلید صدای خودم نیست. چون اولا کسی نمیتواند از من تقلید کند، ولی اگر کسی این کار را میکرد، هم برای من وحشتناک بود و هم برای او. منظورم یک صدای مستقل است که «شعر» باشد. یکی از شعرای مورد علاقه من که به خاطرش رفتم انگلیسی خواندم، «الیوت» بود. میگویند او بعد از شکسپیر، بزرگترین شاعر انگلیسیزبان است. شبی که جایزه «ماکس ژاکوب» را در فرانسه به من میدادند، بنابر رسم باید خطابهای میخواندم. فکر کردم که من در خانه نویسندگان پاریس چه چیزی باید بگویم که زیره بهکرمان بردن نباشد، گفتم راجع به شعر عقایدی دارم که کمی قدیمی است. درست است که میگویند ما در خانه زبان زندگی میکنیم، ولی من فکر میکنم شعر بعد از اینکه به دنیا میآید از زبان هم آزاد میشود. بعد از این شعر بهشکل یک مفهوم، یک تصویر، یک اندیشه، یک وسوسه در فضا وجود دارد. مثلا: «یک شب زمستانی مثل امشب و بوی استیک در پیادهروها» در هر زبانی زیباست. مصرعی بود از الیوت، من به زبان فارسی حرف میزدم و مترجم به صورت همزمان به فرانسه ترجمه میکرد، در حالی که اصل این شعر هم انگلیسی است. بعد خطاب به حاضران گفتم اصل این شعر انگلیسی است، من دارم به فارسی میگویم و ایشان هم به فرانسه ترجمه میکند؛ پس به زبان چه ربطی دارد؟ ولی خود این مفهوم در انگلیسی زیباست، به هر زبانی هم که درآید زیباییاش را دارد. شعر میتواند با همه انسانها در ارتباط قرار گیرد. و اصولا آنها که به ایجاد «حادثه در زبان» پیله کردهاند لابد قید زبانها و جهانهای دیگر را زدهاند و ترجیح دادهاند که شاعر محلی بمانند!
شما هم فکر میکنیدکه همه چیز در حال افتکردن است؟
بیشک اگر افتی باشد دایمی نخواهد بود. دلیلش هم صرفا اجتماعی نیست، یعنی نمیشود فقط بر محدودیتها و ممیزی تاکید کرد. برای مثال میتوان پرسید که سینمای اروپا چرا اینگونه شده است؟ سینمای ایتالیا که یک زمانی «فلینی»، «ویسکونتی» و«آنتونیونی» را داشت، چرا به این وضع افتاد؟ آنجا که دیگر سانسور نیست و بحران اجتماعی- اقتصادی به آن شکل نبوده. تازه در بحران اجتماعی- اقتصادی آنها توانستند نئورئالیسم را به وجود بیاورند. حالا چرا اینطور شده؟ نمیدانم، چیزی دارد اتفاق میافتد؛ همانطوری که مثلا رمان به یکباره از اروپا به آمریکای لاتین رفت، سینما یکدفعه به اروپای شرقی آمد و رفت. آنقدر عناصر مختلف وجود دارد که اگر دوتا عنصر آن را نام ببرید لازم هست ولی کافی نیست. چرا امروزه شعر دلچسب کمیاب است؟ مگر اینکه مثلا در کار یک ناشناس به یک تکه دورافتاده خوبی بربخوریم یا در شعر قدیمیها چیزی پیدا کنیم که واقعا شعر باشد نه زبانبازی؛ مایوسکننده است! خلاصه کنم این زبانبازی که گمانم همان «خوراکیتزبان» باشد به نفی مطلق «اندیشه» در شعر میانجامد. معاوضه این عضله گوشتی در دهان با کلام ادبی که در ذهن شکل میگیرد، نتیجهای جز شعبدهبازی مکانیکی ندارد. چطور نمیشود که کسی در30-20 سالگی، مثل 25 سالگی آقای اوجی شعری مثل این بگوید: «در جاده شرق / در شارع نور و عود و ابریشم/ مردان سفیدمویمیخواره/ منصور هزارساله را دیدند». ممکن است شما نپسندید، ولی نمیتوانید موسیقی و بعد ملودی شعر را حذف کنید، چون از تمام شکلهای اجرایی زبان، فقط محاوره یومیه را بلدید! و از اثرتان توقع اندیشه جذاب و اجرای بدیع نباید داشت و نه رابطهای با میراث شعر بزرگ فارسی.
در «بازآفرینی واقعیت» که در واقع جلد اول گزینش داستانها بود، به داستانهای معاصر ایرانی پرداختید، در جلد بعدی(در جستوجوی واقعیت) هم همینطور. اما بعد از «بازآفرینی واقعیت» در منتخب آثار کلاسیک (قصه قدیم) که این اواخر تجدید چاپ هم شد، به داستانهای کلاسیک و اسلامی توجه کردهاید. آیا دلیل خاصی دارد که اول سراغ داستانهای معاصر رفتید و بعد از چندسال به کلاسیکها پرداختید، آن هم آثاری که شاید کمتر خوانده شده بود؟
سوال خوبی است چون انگیزه تدوین این کتابها باید ثبت شود. تا میانه دهه چهل من شاعر چندان شناختهای نبودم، در سال 1348 یک روز در انتشارات زمان - که تا اوایل دهه 60 مهمترین نشر روشنفکری ما بود - درباره کتابهای منتخب داستان بحث شد. ابوالحسن نجفی و رضا سیدحسینی و آلرسول در آن نشر کار میکردند. من نظرم را درباره یک گزینه داستانهای ایرانی گفتم، آلرسول گفت خب خودت این کار را برای ما بکن. این پیشنهاد برای من البته جالب بود، هنوز سی سالم هم نبود وآن انتشارات هم باحیثیتترین ناشر آن روزگار، که همه کتابهایش را با دقت انتخاب میکرد. بیدرنگ پذیرفتم و رفتم 11 داستانی را که در ذهنم بود مرور کردم و برایشان تفسیر نوشتم همه انتخابها را هم از دهه 40 انجام دادم. کتاب با داستان «جشن فرخنده» آلاحمد که اتفاقا سال 1340 چاپ شده بود شروع میشد. برای تدوین داستانها البته زحمت کشیدم و از همه هم اجازه کتبی گرفتم. مثلا چندین بار با ابراهیم گلستان «کلکل» کردم تا بالاخره اجازه کتبی برای چاپ داستانش در آن کتاب را به من داد. کتاب که درآمد، ابوالحسن نجفی به من گفت تو برخی از این داستانها را چطور پیدا کردی؟ از کجا یاد قصه «غ. داوود» افتادی، یا داستان احمد مسعودی؟ کتاب بهسرعت تجدیدچاپ شد و چاپ دوم آن هم در قطع «جیبی» درآمد. در چاپ سوم چهار داستان دیگر به آن اضافه کردم چون برخی مثل دولتآبادی یا مهشید امیرشاهی را جا انداخته بودم. سالها گذشت و این کتاب بارها تجدید چاپ شد. یادم هست در دهه 60 مجلهای با نویسندگان جوان مصاحبه میکرد و میپرسید که شما چگونه نویسنده شدید؟ چند نفری پاسخ دادند که مثلا بچه بودم و «بازآفرینی واقعیت» را هدیه تولد گرفتم و خواندم و بعد تصمیم گرفتم داستاننویس شوم. چندین نویسنده مثل چهلتن و محمدعلی همین را گفتند. من هم در هیجان همین قدرشناسی به این فکر افتادم که این کتاب را به طور تاریخی تکمیل کنم. کتاب را از آلرسول گرفتم و از 15 قصه تبدیل به 27 قصه کردم، یعنی شد از صادق هدایت- پدر داستان نویسی مدرن ایران- بزرگ علوی، صادق چوبک و دیگران، تا حدود اواخر دهه 50. این کتاب که درآمد و تجدید چاپ شد، ناشر به من گفت که نمیخواهی دنباله این خط را ادامه دهی؟ در نتیجه من با گزینه 13 سال قصهنویسی جدیدترها جلد دوم را تدوین کردم که شد از سال 57 تا سال 70، به نام کتاب «در جستوجوی واقعیت». نکات جالبی هم در این میان بروز کرد، مثلا اگر در «بازآفرینی واقعیت» در فاصلهای تقریبا نیمقرن دو نویسنده زن جزو برگزیدهها هستند، در این 13 سال شش زن نویسنده به عرصه حرفهای رسیدهاند. اگر در جلد اول نیمی از داستانها در مجالس شادمانی میگذشت، در جلد دوم نیمی از داستانها در سوگواریها میگذشت. مجموعه این دو کتاب به طرز مستدلی جوابگوی معنای بازآفرینی واقعیت هستند. مثلا در مورد جنبش سیاسی دانشگاه بهترین قصه را نادر ابراهیمی نوشته، درباره اعتقادات دینی داستان جلال آلاحمد سند است، فضای روحی یک کارمند شرکت نفت جنوب را گلستان، بهتر و حساستر از همه نوشته، یا اعتصابات کارگری آبادان را تقوایی. و بالاخره نویسندگان جدیدتر نمونههایی از واقعیت زندگی معاصر ما تا سال 1370 را عرضه کردهاند.
اغلب آنتولوژیهایی که در ایران تالیف میشود، یک نوع کتابسازی است؛ ولی در کتاب دو جلدی شما، یک «انتخاب» آگاهانه وجود دارد. مثلا اشاره کردید که در یک موضوع مشخص کدام نویسنده بهترین داستان را نوشته است و شما بر این اساس آن را انتخاب کردهاید. نظرتان درباره آنتولوژیهای ایرانی چیست؟ کلاسیکها را با چه معیاری انتخاب کردید؟
من همه این کارها را نخواندهام که بگویم همه کتابسازیاند، شاید کارهای خوبی هم شده باشد. اما بههرحال برای تالیف اینگونه کتابها باید ایدهای وجود داشته باشد. مثلا انگیزه تدوین کتاب
«قصه قدیم»، در واقع نقش مقدمه را داشت برای گزینش آن کتابهای داستان معاصر یعنی بازآفرینی واقعیت و جلد بعدی آن. چون در ادبیات قدیم ایران، بهترین قصهها در قالب نظم سروده شده و من مجبور بودم برای انتخاب آنها به نثر برگردانمشان. یعنی باید شاهنامه یا نظامی به نثر در میآمد که در واقع پنبهکردن اثر اصلی رشته بود. ناچار باید قصهها را در میان آثار منثور مییافتم و در این صورت این سنت قدیمی دستوپاگیری شد که کسانی که به نثر قصه گفتهاند، ساختار آن را جدی نگرفتهاند. یا شرح کرامات است یا طیالارض یا تمثیلهایی به قصد اندرزگویی، بههرحال ساختار داستانی ندارند. میدیدم که سایه داستانهای خوب در کتابهای تاریخی بیشتر دیده میشود. البته من به تاریخ علاقه دیرینه داشتهام و در کتابخانهام هم کتاب تاریخ بیشتر است تا ادبیات. بعضی از آن کتابهای خواندنی اتفاقا ترجمهها بود، آثاری که برآمده از فرهنگ مشترک منطقه است. نتیجه یکصدویازده قصه شد از قدیم تا مشروطیت. این قصهها را گاهی کوتاه کردم بدون آنکه به سبک اصلی دست بزنم، گاهی فصلبندی کردم و گاهی دو روایت داستانی از یک حادثه را از قلم دو نویسنده کنار هم قرار دادم. به هر حال مقدمهای شد برای قصهنویس امروز که بداند سنت ما چگونه متحول شده و به تجدد امروزی رسیده است.
با همین نگاه روی «سیاحتنامه» ابراهیم بیک هم کار کردید؟
به عنوان یک اثر مهم ادبیات مشروطه باید به طور کامل چاپ میشد، در زمان چاپ اول 1362، بیمار شده بودم. بچهها این کتاب را غلطگیری کردند و خیلی غلط در چاپ اول وجود دارد. برای چاپ دوم به رفقای نزدیکم سفارش کردم دوباره غلطگیری شود و اینبار بسیار کمغلط درآمد. این کتاب گمانم چهار بار چاپ شده است. من در مقدمهای که نوشتم آن را به عنوان نخستین رمان اجتماعی فارسی و نمونه مهمی از شکلگیری نخستین جوانههای اندیشه ملی و ناسیونالیزم ایرانی در آذربایجان عرضه کردم.
برخی معتقدند بازخوانی آثار کلاسیک، ناگزیر در دورهای که کمتر امکان حضور در عرصه عمومی وجود داشت، اتفاق افتاد. مثلا آقای مجابی معتقد بود که در آن سالها دوباره سراغ بازخوانی آثار کلاسیک رفتیم، چون فکر میکردیم که گسستی با ادبیات کلاسیک رخ داده و میخواستیم بین این دو پیوندی برقرار کنیم. شما در مقدمه کتابتان نوشتهاید که به این گسست - که عدهای معتقدند ادبیات ما از مشروطه و صادق هدایت به این طرف دچارش شده- اعتقاد چندانی ندارید و حتی تاکید دارید که اینها میراثهایی بههم پیوسته هستند...
البته مجابی تا حدودی درست میگوید اما باید به مدشدن یک چیز هم توجه کرد. در سال 1348 که به من گفتند «بازآفرینی واقعیت» را تهیه کن، مد روز این بود که ما جوانها به امروز و مدرنیزم بپردازیم و آن بخش دیگر، یعنی پرداخت به ادبیات کلاسیک سهم اساتید دانشگاه بود. هرچند که هنوز هم انتخاب من با اساتید کلاسیک فرق دارد. مهمترین تفاوت هم اینجاست که من در کتابهای تاریخ به دنبال قصه گشتم و نه در کتابهای قصه. این تفاوت در مورد من کمی محسوستر است، چون مجابی این شهوت تاریخ خواندن مرا نداشت. برای مثال حسین مسرور که از دنیا رفت، من میان جوانها تنها کسی بودم که مقالهای در مجله فردوسی نوشتم با عنوان «مرگ آخرین قزلباش»، چون از بچگی «ده نفر قزلباش» را خوانده بودم و برخلاف دوستان او را میشناختم. این بحث تا حدودی درست است. این را در توضیحات «چهار شاعر آزادی» هم نوشتم که آنچه ما داریم، به یکباره امروز پدید نیامده و گذشتهای داشته است. برای اینکه به صورت سالم و صحیح پیشرفت بکنیم، باید نسبت به گذشته آگاهی داشته باشیم و از تاریخ بیاموزیم. در این عرصه خوشبختانه من به سهم خودم موفق شدم. به طور کلی ما در دوعرصه مبارزه کردیم که در هردو من از پیشتازان بودم، یکی در یادآوری دوره مشروطیت و ارزش وطن و آزادی؛ و دیگری در مبارزه فرهنگی با حزب توده. کاری که با مجله «چراغ» شروع شد. این دو بهنظرم لازم بود. در عالم شاعری هم سرانجام آن جستوجوی روح شهرها و آمیختگی زبان روز با میراث ادبی بعد از چهل سال جدی گرفته شد. شاید من همانطور که در منظومه «پیادهروها»، 1347 گفتهام « آخرین آپاچی» باشم اما خوشبختانه «آخرین ببر کاسپین» نیستم. آینده سرشار ازشدنیهاست.
آخرین ترجمهای که از شما منتشر شد، «آپولینر» است. امروز شیوه یافتن کتابها و منابع برای ترجمه کاملا متفاوت با دوره شماست که مفهوم انتخاب نقش موثری برای ترجمهها داشت، انتخابهای شما برای ترجمه بر چه اساسی بود؟
البته میدانید که «آپولینر» تجدیدچاپ است و اولین بار سال 1372 منتشر شد. در مورد ترجمه «آپولینر» شاید بشود گفت که خیلی تصادفی صورت گرفت. من در زمان دانشجویی لازم میدانستم خودم پول توجیبیام را درآورم. پدرم کارمند بانک ملی بود با چند سر عائله و نمیتوانست اضافه مخارج دانشجویی مرا بدهد. چون سربازی نرفته بودم جایی به من کار نمیدادند. مدتی در یکی دو روزنامه قلم زدم، اما دیدم که از راه نوشتن برای من ناشناخته و تازهکار پولی درنمیآید مگر اینکه کتابی ترجمه کنم. البته در مدرسه رازی و نیز در دارالفنون و هم در دانشکده حقوق فرانسه خوانده بودم. اما یاد گرفتن زبان فرانسه در حد ترجمه به فارسی هم داستانی دارد و آن را پیش خود و با سختی زیاد ادامه دادم. در این میان یک روز به انجمن ایران- فرانسه رفتم و خواستم که یک کتاب شعر به من بدهند. کتابدار،«آپولینر» را من داد. کمی بعد شعر کوتاهی از همان کتاب را ترجمه کردم که رویایی آن را به روزنامه آژنگ داد که چاپ شد. بعد از آن با سرسختی شروع کردم به کار ترجمه.
یعنی ترجمه را در مطبوعات شروع کردید؟
بله. مثلا یک رمان آمریکایی بود به نام «پچپچهای در ظلمت» که از زبان فرانسه ترجمه کردم و به صورت پاورقی چاپ میشد. فروغ فرخزاد در یکی از شعرهایش از این عنوان الهام گرفته است، آنجا که میگوید: «سخن از پچپچ ترسانی در ظلمت نیست». این رمان داستانی هراسانگیز و شبهعلمی بود که من متاسفانه اصل فرانسویاش را گم کردم وگرنه در آن تجدیدنظر میکردم. چون ترجمه خام زمان جوانی به درد امروز نمیخورد. بعدا «عادلها»ی کامو را هم ترجمه کردم که 9 بار تجدید چاپ شد و حالاگیر کرده در اداره راهنمایی و رانندگی نویسندگان. آخرین کتابی هم که در دهه 40 ترجمه کردم داستانی از سارتر بود با نام «کودکی یک رییس» از مجموعه «دیوار» که غلطگیریاش هم نکرده بودم و چند بار با غلطهای زیادی چاپ شد. آخرین چاپ در سال 83 در اصفهان (نشر فردا) درآمد که غلطهای جدیدی پیدا کرد.
چرا داستانهای دیگر مجموعه «دیوار» را ترجمه نکردید؟
بقیه داستانها ترجمه شده است. «دیوار» را که هدایت ترجمه کرده، بقیه را هم دیگران ترجمه کردهاند. آن مجموعه چهار داستان دارد که بلندترینش همین «کودکی یک رییس» است. بعد از این و به علت مشکلاتی که با ناشران به وجود میآمد، تا مدتها ترجمه را کنار گذاشتم. تا آن هنگام که قبل از انقلاب به پاریس رفته بودم. معمولا در فرانسه است که میشود فهمید در غرب چه خبر است. چون کارهایی که آنجا ترجمه شده، برگزیده کارهای تمام غرب است. من در آنجا شعرهای شاعری یونانی را دیدم و دو کتابش را هم خریدم که یکی از آنها دو زبانه (یونانی - فرانسه) بود و یکی از شعرها را همانجا در کافهای در پاریس ترجمه کردم. از آن به بعد بود که «ریتسوس» مرا گرفت، مثل یک برادر گمشده. این شد که بعد از ترجمه چاپ کتاب «دهلیز و پلکان» یک عمر با هم بودیم و هنوز هم با من است.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بهترین «رودکی» همراه با اشعار نویافته
محمدعلی سپانلو، رودکی را «استاد اولین» خطاب میکند و بارها در رویاهایش با او دیدار کرده و در چند سرودهاش از اشعار رودکی الهام گرفته است. سپانلو در این کتاب تدوین جدیدی از اشعار رودکی به دست میدهد و قصد خود را از این کار اینگونه توضیح میدهد: «این مرد هزاروصدساله اغلب در زوایای ذهن من حضور داشت؛ از این رو هنگام مطالعه متون و مقالات گوناگون گهگاه به ابیاتی برمیخوردم نامبردار از رودکی که گمان میبردم در کاملترین دیوان چاپی او، یادگار استاد بیهمتا سعید نفیسی، به دیدهام نیامده است و چون به آن کتاب از نو مینگریستم درمییافتم که در بسیار موارد بیراه نرفتهام.» سپانلو میگوید که در تدوین اشعار رودکی راهنمایش «ذوق» بوده است و معیارش «سلیقه». او تاکید میکند که کتاب حاضر ثمره تحقیق نیست، گزیدهای است از دیوان چاپی رودکی که حاصل تلاشهای سعید نفیسی است همراه با شعرهای بازیافته خود او؛ از اینرو این کتاب را «بهترین رودکی» نام گذاشته و نه دیوان اشعار.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«گیوم آپولینر» در آیینه آثارش
گیوم آپولینر، یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین شاعران قرن بیستم فرانسه است. تاثیرگذاری آپولینر بر مکتبهای ادبی و هنری بعد از خود به اندازهای است که بنیانگذاران مکتبهای ادبی داداییسم و سوررئالیسم او را رهبر فکری خود میدانستند. آپولینر آثار بسیاری نوشته و از او میراث ادبی ارزشمندی برجایمانده است. گونهگونی آثار و ناهمخوانیهای عمدی در سرودههای آپولینر داوریهای بسیار متضادی در مورد او به وجود آورده است. «گیوم آپولینر در آیینه آثارش»، کتابی نوشته پاسکال پیاست که در آن علاوه بر مرور زندگینامه آپولینر به نقد و بررسی وجوه مختلف آثار و فعالیتهای او پرداخته است. بهعبارتی این کتاب، شرح سرگذشت آپولینر است و پاسکال تاکید دارد که طرح او فقط شناخت آپولینر از روی آثار اوست. سپانلو علاوه بر ترجمه این کتاب، گزیدهای از اشعار او را هم ترجمه و در ادامه کتاب منتشر کرده است. سپانلو به واسطه آشنایی دیرینش با اشعار آپولینر و شرح این آشنایی، خود را «آپولینر شناس» مینامد و توضیحاتی در مورد اشعار آپولینر در انتهای کتاب آورده است. از جمله اینکه او آپولینر را از «اجله شاعرانی» میداند که شعر فرانسوی را از قیود سمبولیتهای قرن19 رهانیدند. دیگر اینکه همان رابطهای که شعر سمبولیست با نقاشی امپرسیونیست داشت میان شعر نو آپولینری و نقاشی کوبیسم وجود دارد.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
چریکهای عرب
چریکهای عرب شعله بلند به شب میبرند
چریکهای عرب از شطسیاه، به مهتاب و ماه مینگرند
و زیر بدر تمام، در ماه عام
وقتی سحر کناره گرفته است
و رستخیز صلا میدهد ز پهنه بحرالمیت
به کهربای مسین گلوله میاندیشند
چریکهای عرب ثروت خموشی مردانه را
یگانه ثروتشان را- که یادگار صدور مجاهد است
به خون و آتش و زندان، به سنگ و خار و باران میدهند
و چون مهندسی «صحرا» مردانهاند.
چریکهای عرب از مدار صبح میآیند
و ارمغان هوا میکنند
گرد نقره استخوانهایی را
که در نبرد فلق پوسید
گلی سیاه به شنزار
به واژگونی معیارها
به سنت کهن مردمی، در انقیاد نامردمان میاندیشد
به شیوههای صحی آدمخواری
بهحق به جانبی دژخیم
به مرز «ندبه» که «دیوار» اشگ تمساح است.
برادران مجاهد
که با تمدن حجم دلار- شناسنامه این روزگار-
بیگانهاند
چریکهای عرب، آری
در رمال صحاری
در شط سیاه، در مهالک راه
به خاک میافتند در کیش پاک
به پاسداری ادراک این حقیقت متروک
که: خاک از انسان
انسان از خاک
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دیدهبان خوابزده
دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی
«دیدهبان خوابزده» با عنوان فرعی (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) مجموعه یادداشتها و مقالات محمدعلی سپانلو در مجلات و روزنامههاست. سپانلو در این نوشتهها نگاهی دارد به اتفاقات ادبی و هنری معاصر. با اینکه اغلب نوشتهها کوتاهاند، اما تمام نوشتهها جدای از اینکه نشاندهنده انتخابی آگاهانه است، دستکم یک نکته مهم و انتقادی از وضعیت ادبی ما را نیز مطرح میکند. سپانلو با نگاهی گسترده به رویدادهای مختلف پرداخته است: از نگاه به ادبیات کلاسیک؛ «مثنویمعنوی» تالیف رینولد ا. نیکلسون و دیوان ظهیرالدین فاریابی تا رمانهای ترجمه شده؛ «ارواح» استر، «جانکلام» گراهام گرین، «بنگاه آدمکشی» جک لندن و... و نگاه به داستانهای ایرانی؛ غریبه و اقاقیای شیرزادی یا داستان هیچ از حمیدرضا نجفی و... و البته مقالات انتقادی درباره وضعیت ادبی و هنری اخیر که از خواندنیهای این کتاب است. سپانلو خودش معتقد است: « اگر ارزشی در این مقالات باشد، مرهون توجه دادن به برخی اتفاقات کوچک و بزرگ ادبی و هنری در ایران معاصر است؛ اذهان را معطوف کردن به کاری که دیده نشد و به فراموشی پیوست یا مکث و تعمق در اطراف اثری که بررسی شد، ولی نه از همه جوانب. فراموشی در قبال رویدادهایی که ممکن بود به شرط شناخته شدن، آغازگر تحولاتی دیگر باشد، که در همه جای دنیا هست، ولی در کشور ما کمبود زمینهها یا بیتوجهی معاصران باعث شد که گاهی اطراف یک محصول ادبی یا هنری حتی یک سطر نوشته نشود. پس شاید سعی این «دیدهبان خوابزده» بیهوده نماند.» این کتاب را انتشارات نیلوفر منتشر کرده است.
خوابی شگرف دیدند
اما به یادشان نیست
بیدر کجا، کدام، چه هنگام؟
« افسانه شاعر گمنام» م. ع سپانلو
بررسی کارنامه شعری و آثار محمدعلی سپانلو، دو وجه جهان شعری این شاعر را نشان میدهد: مواجهه شاعر با مکان زیستش که معرف سپانلوی جغرافیایی است و طی سالهای اخیر نیز بیشتر به این وجه شعری او پرداخته شده و سپانلوی تاریخی که شاید بازخوانی این وجه شعری او به دلیل وضعیت ادبی اخیر ما که شعر و داستانش چندان نسبتی با تاریخ ندارد، ضرورت بیشتری پیدا کرده است. نگاه سپانلو به تاریخ نگاهی منحصر بهفرد و غیرکلیشهای است: تاریخی که یکدستشده و تخت نیست و نابهنگام ظاهر میشود. «گذشته من آینده شماست. / - چه خوش خیال! / ما اعترافهای تو را میخوانیم/ - ولی هنوز من تاریخ محرمانهام را ننوشتهام.
/... -گذشته من آینده شماست/ شکست آیا در کدام لحظه آینده نطفه بست/ که این گذشته پراشتباه عاید ما شد؟ /... -دوباره برگشتم / به نسلهای قدیمی سلام میگویم / دیارِ ویران امید مشترک ما / درود یا بدرود! »
سپانلو جدای از شعرهایش در دیگر زمینههای ادبیات نیز حضور موثر و مستمری داشته است. «مقلدها» شاهکار گراهام گرین، «پچپچهای در ظلمت»، «عادلها»ی کامو و اشعار آپولینر از ترجمههای اوست. از سپانلو اخیرا چندین کتاب منتشر شده است: «بهترین رودکی همراه اشعار نویافتهاش»، چاپ دوباره «در جستوجوی واقعیت» که جلد دوم منتخب داستانهای ایرانی؛ «بازآفرینی واقعیت» توسط این شاعر است، «دیدهبان خوابزده» (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) که مقالات و یادداشتهای پراکنده سپانلو در مطبوعات را در بردارد، «قصههای قدیم» و ترجمه اشعارآپولینر و البته مجموعه شعر تازه این شاعر با عنوان «افسانه شاعر گمنام». سپانلو درباره وضعیت ادبیات اخیر میگوید: « اطلاعات کافی به اندازه 10سال پیش ندارم. در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هرچه هم به دستم میرسد میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود. جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است... در شعر امروز ما کلام مرده است، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. »
چگونه؟ / آیا زندگیام پردهای است که پس میرود تا به دیواری بیاویزد؟ / کتابههایم را فاتحان/ برای زینت دهلیزهای محبس خود، مشتری شدهاند...! / ولی گالریها نیز، به سهم خود، پس میروند/ و هیچ دیواری نیست/ در آن حدود که میخواهی از این ابدیت بیمرز/ به معنی مشخصی بگریزی! / و اسم او که نمیدانم چیست، شاید/ «نبود و نیست» باشد.
بهتازگی گزیده اشعار رودکی به انتخاب شما (بهترین رودکی همراه با اشعار نویافته) منتشر شده است. در کتاب «سندباد غایب» نیز -که ظاهرا از کتابهای نایاب شماست- شعری درباره رودکی وجود دارد. اگر موافقید صحبت را با اولالشعرا؛ رودکی شروع کنیم.
من بسیاری از شاعران کهنمان را در خوابها دیدهام، اما مرزهای نامرییای که روح شعر تعیین میکند باعث شد که در بازتاب شعری این خوابها اغلب رابطهها و به اصطلاح توضیحات صحنه حذف شود. بیمناسبت نمیدانم که به برخی ماجراهای اصلی در این لحظه روشنایی بیشتری بتابانیم چون شاید تبدیل به داستانهای کوچکی شود یادآور اعصار دوردست و بازگفت آن به زبان امروز احتمالا هیجان ویژهای بیافریند؛ مثلا در یک نمای عمومی به قول سینماییها «لانگشات»، زیر چند درخت سرو قهوهسرایی هست که در نور غروب لابد از دودکش آن دود بر میخیزد؛ حالا داخل قهوهسرا یا قهوهخانه هستیم. اینجا «انجمن شاعران کهن» است. مرشدی که نقالی میکند فردوسی است. در میان مستمعان یعنی شاعران حاضر، فینه قرمز یکی و دستار سفید دیگری به چشم میخورد. اکنون به سخنان مرشد گوش میدهیم. شکوه میکند نه از «چرخ بلند» بلکه از همکارانش. میگوید بارها در شعرهایتان پهلوان من (رستم) را طلب کردید، اما همیشه او را برای مبارزه با دیو درونتان خواستهاید در حالیکه دیو تاتار «مغول» سرزمین شما را ویران میکند. گویا این اشاره به صاحب فینه قرمز یعنی مولویبلخی برمیگردد. (میدانم که در آن روزگار در سرزمینهای اسلامی کسی فینه بر سر نمیگذاشته است، ولی این تصویری است که خواب به من داد) و به صاحب دستار سفید یعنی حافظ اشاره میکند. «بلخی» که سروده بود «رستم دستانم آرزوست» پاسخ میدهد «همرهان سستعناصر بودند» و «شیرازی» که سروده بود «کو رستمی؟» بهانهای میآورد که ظاهرا شکلی از پاسخ ندارد، چون میگوید «تو خود حجابخودی». سکوت و حیرت بر فضای قهوهخانه مستولی میشود. یکبار دیگر به همان لانگشات نخستین برمیگردیم: گوگرد غروب سروها را آتشزده است و شعر تمام میشود. طبعا وقتی این تجربه رویا در پانزده سطر کوتاه و با عنوان «انجمن شاعران کهن» و بدون نام بردن از مولوی و حافظ به شعر درآمده است بسیاری از نشانهها و ارتباطها حتما حذف شده و شعر در رازآمیزی خود نیمهپنهان است. خواننده کمتخیل شاید آن را پرتوپلایی حساب کند، ولی چه باک! ذهن من سرشار از قصههایی است که خودبهخود ساخته میشوند و از این بابت نمیتوانم خودم را با هیچ شاعری مشابه بدانم. در مجموعه شعر «فیروزه در غبار»، پس از این شعر قطعه دیگری یعنی قصهوار خودساخته دیگری میآید زیر عنوان «بازگشت از انجمن». غربت راوی شعر قبلی که حتما بسیار جوانتر از آن بزرگان چند صدساله است، گویا حس همدردی و دلنوازی آنها را برمیانگیزد. پس چند نفری به زعامت «رودکی»، که تنها با عنوان «استاد اولین» از او یاد میشود، این جوان بازگشته از آینده را به خانهاش بدرقه میکنند، زیرا راه ناامن است و شهر خاموش و خطرناک. سرانجام در آستانه اقامتگاه جوان، استاد چند کلمهای در پوشش خداحافظی به او میگوید، از آن جمله که «بیهوده سعی مکن که بهار را بنگاری» و هشدار میدهد که به خود مغرور مشو اگر گلهای باغچه برایت تبسم کنند؛ ستاره دست نویسنده تو فقط کلمهای است زیر دندانهای ما. در جزو مشایعتکنندگان، کمی دورتر، شاعری زیبا و مست از شراب شیراز به دیوار تکیه داده و به آرامی سر تکان میدهد «شاید به دلنوازی شاید به ناامیدی». این هم رویای دیگری بود.
اما رویاهای رودکی که مرا به بازخوانی و جستوجوی شعرهای پراکندهاش برانگیخت، بارها در ضمیر من روی داده است از جمله نزدیک به 40سال پیش او را در مجلس امیری دیدم که میکوشید شعرهای درباری شادمانه بخواند، اما کلامش سرآخر به اندوه میگرایید؛ کنیزی را که صله میگرفت صبحدم آزاد میکرد، چون آیندهای بهتر نمیدید.
اگر قرار باشد یک تقسیمبندی از جنبههای مختلف کارنامه شعری شما ارایه بدهیم، یک سپانلوی جغرافیایی داریم که ظرف سالهای اخیر بیشتر به آن توجه شده، یک سپانلوی تاریخی هم هست که به قدر کفایت مورد بررسی قرار نگرفته. اما از نظر تکنیک و فرم، شاید مهمترین خصیصه شعری شما حضور «روایت» باشد. شما از معدود شاعران بعد از نیما هستید که روایت را در شعرتان رها نکردهاید. گذشته از کارهایی که در حوزه داستاننویسی انجام دادهاید - دو جلد گزیده داستان و قصه قدیم- در شعرهایتان هم روایت نقشآفرین بوده است. البته روایت سپانلویی با نمونههایی از اشعار روایی نیما و اخوان متفاوت است. آنچه را در شعر شما روایت میشود، نمیتوان با نثر یا حتی در وضعیت داستاننویسانه بازگفت. ممکن است کمی در اینباره صحبت کنید؟
سوال به موقعی است، چون چند لحظه پیش از سبک روایی من که حتی در شعرهای کوتاه هم شبح آن خودنمایی میکند صحبت شد. معاصران خبر دارند که ذهن من با تاریخ و قصه بار آمده است؛ یکی از وسوسههای بیشتر آدمیان عنصر زمان است، منتها زمان در برخورد با مکان، تصویری متفاوت میگیرد. بهگمان من هر وقت که زمان متحرک باشد سایه روایت و بهخصوص اشارات تاریخ بر کلام گسترده میشود، در مقابل آنگاه که زمان میایستد مکان به شکلی زیرزمینی به جغرافیا تبدیل میشود. ورود و خروج متناوب به این دو ساحت نوعی سبک روایی منقطع پدید میآورد که گویا خصیصه بیشتر آثار این فقیر باشد. بدون مقدمه ناگاه در لحظهای از حادثه قدم میگذاریم و به همین شیوه بهطور نامنتظر لحظهای دیگر از آن بیرون میآییم. این نوع تخیلات در گرو عمق دادن یا ابعاد تازه دادن به ذهن خواننده است که به او واگذار میشود. مثل میزنم:
در یکی از شعرهای چاپ نشده من به نام «تحریر بیژن و منیژه» روایتکننده از شبی «رویشسته به قیر» شکایت میکند و زمزمهکنان میگوید که: نمیخواستم تسلیم تاریکی بشوم؛ در این لحظه مهربانی که در خانه داشتم شمعی افروخت و جامی در ساغری سپیدتر از اندامش به دستم داد و نامه باستان را پیشرویم گذاشت و تقاضا کرد یکی از سرگذشتها را بسرا؛ من این قصه را سرودم و کنار نهادم و زمانها گذشت. امشب، هزار سال و هزار شب پس از مرگ «سپیداندام»، ناگهان در این شب سیاه به یاد او افتادم و به نشانه سلام به عشق از دسترفته جامی نوشیدم.
آشکار است که در این شعر به تاریخ ادبیات و کتاب شاهنامه ارجاع شده است. برخی از پژوهشگران بر این باورند که قصه «بیژن و منیژه» از بخشهایی است که قبل از کل شاهنامه، یعنی در جوانی فردوسی، سروده شده و بعدا در داخل کتاب جای گرفته است؛ همسر شاعر نیز جوان است، چرا که میدانیم چون فردوسی درگذشت تنها وارث او دخترش بود یعنی پسر و همسر او پیشترها درگذشته بودند. در متن داستان بیژن و منیژه هم روحیهای جوان و شاداب هست و آن شکایتها از سالخوردگی و پیری که در جایجای شاهنامه وجود دارد به چشم نمیخورد. اکنون شاعر نیز در یک شب بیستاره یاد روزگار جوانی و عاشقی خود میافتد، روزگاری که آن «مهربان» زنده و جوان و زیبا بود، همان زیبایی که الهامبخش شاعر است در توصیف منیژه و نظم داستان خوشفرجام عشق او با بیژن؛ شاعر پیر به یاد محبوب جامی مینوشد و البته از سرگذشت غرورانگیز نیاکان خویش یادی میکند.
میبینید که چقدر مایه روایی در شعر هست، ولی به هرحال تاثیر گرفتن از «فاکت»های روایی فقط الهامبخش است و سهم اصلی که اثر را ترازبندی میکند وابسته به تخیل است. بدینگونه تفاوت نگاه من با روحیه شاعران نوستالژیک دوران ما در اینجاست که آنها با حسرت به گذشته مینگرند و من به طور غریزی گذشته را در آستر زندگی امروز باز مییابم، یعنی کوشیدهام گذشته را به جهان امروز بیاورم و با عناصر زندگی معاصر درآمیزم. نمیدانم این چقدر مدرنیزم ظاهری است و چقدر مدرنیزم ساختی. یکبار جوانی از نسل شما، درباره یکی از کتابهایی که خود من اصلا یادم نبود صحبت میکرد و میگفت یکی از شعرهای آن را بسیار دوست دارد. یکی از شعرهای کتاب «هجوم» که سال 51 در مجله فردوسی چاپ شده و آخر آن چنین است: «دختر جادو/عنبرین گیسو/ زنگ تعطیل خیابان درالنگوهاش/ طعمه باد مخالف بود.» اتفاق افتادن این صحنه به نظر من طبیعی بود، چون اصلا شعر با نگاه به پارکوی نوشته شد که در تهران ساخته میشد. آن موقع پارکوی، اولین شاهراهی بود که به سبک جدید ساخته میشد و مراد شعر، همین بوده. ولی حالا این دختری که در «سطح لیز میدان محدب... نقطهچین» گم میشود و میرود، در پایان دوباره ظاهر میشود: ناگهان با آهنگ النگوهای دختر خیابان شلوغ تعطیل میشود، در واقع یک بنیاد مدرن با یک چیز قدیمی متوقف میشود و بههرحال تعبیر «دختر جادو/ عنبرین گیسو» کاملا قدیمی است. ولی «زنگتعطیل خیابان» جدید است. و میشود گفت که «طعمه باد مخالف» شدن یک خرده ژست فلسفی دارد. این چندمرکزی بودن که مثلا یک نمونه آن همین شعر است، باعث میشود که تصویرها مثل مونتاژ سینمایی دایم از روی هم بپرند یا ترکیب شوند. اما خود من پیش از چاپ برای هر کدام دلیلی یافتهام، آخر من به ساختار کلی معتقدم، اگر یکجا شعر توصیف میکند که «ساغری سپید به رنگ اندامش»، آخر شعر معلوم میشود که نام این آدم سپید اندام است. عناصر شعر به یکدیگر پاسخ میدهند. هنوز هم همینطور فکر میکنم: در غیراینصورت، نمیدانیم چطور شعر را نقد کنیم لابد باید به جای نقد «اظهار معلومات» بفرماییم. یکی از مشکلات بررسی شعر امروز ما همین است. سابق بر این مثلا میگفتیم که این بخش شعر با بخش دیگر همخوانی ندارد یا عواطف آن به هم نمیخورند، حالا گفته میشود اصلا قصد شاعر این است که اینها به هم نخورند، اما چطور این دستپخت را بررسی کنیم؟ اگر هم در بخشی از شعر جهش هنرمندانهای بیابیم آن بخش نمیتواند به کلیت شعر مربوط باشد. در حالیکه وقتی شما یک اثر هنری ارایه میکنید، آن اثر باید با شما زندگی کند. در گوشهای از ذهنتان تاثیر کند، اما وقتی اثری یادمان نیست باید چکارش کرد؟ چطور و از کدام زوایای زبان، تکنیک و جهانبینی اثرش را بشناسیم؟ اگر شاعر جهانبینی باارزشی دارد در کجا باید سراغش را گرفت؟
برخلاف آن ایده مسلطی که در شعر ما تسری داشت و تا امروز هم تداوم داشته؛ که ایده شعر را نوعی نثر در نظر میگرفتند - این قضیه در مورد نیما و اخوان هم صادق است- اما در مورد شما روال کار معکوس میشود. به این معنا که ایده نثر شما از شعر ناشی میشود. خیلی وقتها از اوزانی ثقیل استفاده میکنید و در روایت، نظم کلمات چندصدایی میشود. نمونه درخشان آن «نام تمام مردگان یحیی است» شعری است که هیچگاه تمام نمیشود، ذرات شعری به یکدیگر برخورد میکنند و با هربار خواندن نکته تازهای از آن درز میکند. نمونه دیگرش، شعری در مجموعه «ژالیزیانا»ست که زنهای آثار کلاسیک ادبی در برابر صدای شعری ظاهر میشوند. به عبارت دیگر اصرار و سماجت آغازین برای روایت، به ناممکنی روایت در شعر دامن میزند. چنین فرآیندی آیا سنجیده و تعمدی است یا به صورت شهودی در شعر شما شکل میگیرد؟
من واقعا کشف و شهود را انتظاری منسوخ نمیدانم. هیچ چیز به اندازه شعر اینقدر به کشف و شهود نزدیک نیست. البته میشود شعر را ساخت و آدمی که تخصص داشته باشد میتواند شعر بسازد و راضیکننده هم باشد. ولی در بهترین شعرها، عنصر اصلی آن از جایی ناشناخته میآید. مثلا در ژالیزیانا، نوشته بودم یک کتاب روی زانوی من است و دارم باغچه را تماشا میکنم. یکی نوشت آنچه روی زانوی شاعر است، کتاب نیست و من ناگهان فکر کردم که موقع خواندن رمانهای بزرگ، قهرمانان آنها ظاهر میشوند و روی زانوی من مینشینند. برخی شخصیتهای زن در ادبیات داستانی برای من جالبترند مثل مالی بلوم در رمان «اولیس» یا در رمانهای ایرانی مثلا بلور خانمِ «همسایهها»، یا ماتیلد از«سرخ و سیاه» استاندال و این رشته سر دراز دارد. همه آنها از داخل کتابها بیرون میآیند. اگر ذهن آدمها بسته نباشد، ناچار سرشار از ارجاعهاست همه در لحظه خلاقیت خودشان را تحمیل میکنند و به اثر راه مییابند. البته یادآور شوم که این ظهور بهخودیخود کمالی به اثر نمیافزاید، عمده شکل دادن به آنهاست، وگرنه فهرستی بیش نیستند.
البته این مساله در بیشتر نوشتههای شما هست. دوسال پیش در شماره نوروزی مجله «سینما و ادبیات» یادی از دوستان رفتهتان کرده بودید. آخر مطلب نوشته بودید که دیگر لازم نیست بدانم گلشیری و شاملو و آتشی دارند چکار میکنند، یا چه مینویسند، چون آنها برخلاف دوستان زندهام مثل احمدی، مجابی یا دولتآبادی و بهبهانی فقط خوانده میشوند. همین برخورد را قبل از انقلاب هم میبینیم. وقتی که پرویز دوایی درباره «TheComedians» که اقتباس سینمایی شده بود، انتقادی میکند، شما از این فیلم دفاع میکنید و بعدها هم این کتاب را با نام «مقلدها» ترجمه میکنید. آنجا باز همین نگاه وجود دارد، یعنی نوعی احضار کردن که در آن یک وجه طنزآلود هم هست. این در نثر شما و در مقاله انتقادیای که خطاب به دوایی و دیگر منتقدان سینمایی نوشته بودید، هم وجود دارد...
نویسنده کتاب، گراهام گرین بود و مقالهای که من بهانه کردم و به آن اعتراض کردم را شاید جمشید ارجمند نوشته بود. در آن زمان برای اولین بار برای مجله فردوسی صفحهای به نام «از دیگران» مینوشتم، یعنی اخبار ادبی خارجه. چند نویسنده فرانسوی در پاریس با گراهام گرین مصاحبه کرده بودند، درباره «مقلدها» که شاید شاهکار گراهام گرین باشد (البته در کنار کتاب دیگر او «قدرت و افتخار»). من در آغاز بخشی از آن مصاحبه را ترجمه کردم، گراهام گرین آنجا میگوید: «من میدانم شما از صحنههای عاشقانه کتاب خوشتان میآید، ولی من قدرت خودم را در سیلیای میدانم که به گوش رژیم رییسجمهور هاییتی دووالیه و «تونتون ماکوت»ها میزنم.» «تونتون ماکوت» یعنی لولو خورخوره، اسم سازمان امنیت آنها بود و عینکهای تیره یونیفورم اصلی آنها بود. گراهام گرین یک سالی آنجا زندگی کرده و بعد این رمان را نوشته. تاثیر کتاب هم خیلی عجیب بود چون وقتی چاپ شد مثل بمب در دنیا ترکید. دولت هاییتی اعلام کرد که «تکذیب میکنیم» و گراهام گرین با خبرنگاران خارجی بیاید و از دروغ خودش شرمنده شود. گراهام گرین گفته بود «من به شرطی این کار را میکنم که فلان رفیق مرا که الان در زندان است آزاد کنند چون او همراه صدها نفر دیگر دارد شکنجه میشود.» من در دفاعم از فیلم گفتم آخر شما چرا نسبت به مسایل زمان ما این نگاه بیدرد را دارید؟ حرف من این بود که اگر فیلمی از هیچکاک باشد از قبل همه موافق هستند اما چون سازنده فیلم، کارگردان معروفی نیست همه ندیده مخالفاند. نوشتم که این جمله که «این فیلم سیلی به گوش تونتون ماکوتهاست»، چرا شما را تکان نمیدهد؟ بههرحال ترجمه با ارزش من سه بار چاپ شد تا حدود دو سال پیش نسخه دادند که در چاپ چهارم باید سیصد جمله کتاب حذف شود. من هم اجازه ندادم که یک شاهکار جهانی (اثر یک نویسنده مذهبی) مثله شود و کتاب در چاپ چهارمش ماند.
میتوانم ادعا کنم که زیباترین ترجمه من از یک رمان است. اما برگردیم به شعر «یحیی... » که شما اشاره کردید. بعضی اوقات خود اثر اقتضا میکند که چگونه پیش برود. معروف است که میگویند شعر کلمه منبسط است و من تجربه کردهام که شعر یک «عبارت منبسط» است. گاهی ممکن است که یکی فریاد بزند «آتش»، یعنی این خانه آتش گرفته است، پس در اینجا واژه «آتش» یک عبارت است. یکی هم ممکن است بگوید «اسب سپید وحشی»؛ فعل هم ندارد و جمله نیست ولی اتفاقا تمام شعر در همین عبارت بیفعل پنهان شده. در شعر «نام تمام مردگان یحیی است» هم همه چیز در کلمه «یحیی» متراکم شده است. خود من هم در آغاز نمیدانستم که یحیی این همه ارجاع دارد. عبدالعلی عظیمی درمقالهای نوشت که «یحیی» چه معناها دارد؛ گیرنده زندگی، غسلدهنده تولد، یا لقب عزراییل در واژه «ابویحیی» و از این قبیل.
نکتهای که مایلم در اینجا به غیاب آن اشاره کنم، اینکه موسیقی بهتدریج دارد از شعر معاصر فارسی میافتد. زمانی بهخاطر وزن، کمی موسیقی بهگوش میرسید، یعنی مشکل است که وزن به کار ببرند و موسیقی نداشته باشد. البته میتوان شعر بیوزن نوشت که موسیقی در آن باشد. شاملو میگوید: « بهراستی صلت کدام قصیدهای ای غزل؟ » در این مصراع پیچش خاص نوعی موسیقی پیدا میشود. اما عجیب است که امروز عدهای غزل میگویند که وزن دارد اما موسیقی ندارد. در حالیکه شما میتوانید شعر منثوری بگویید که در آن موسیقی حس شود؛ به نظر من موسیقی یکی از شاخصههای شعر است و فارق آن با حرف معمولی. وگرنه شعر با حرف معمولی چه فرقی دارد؟ ولی گمان نمیکردم که فرد شعر موزون بگوید، غزل بگوید با ردیف و قافیه ولی موسیقی نداشته باشد! در شعر امروز ما اغلب کلام به محض تولد مرده است گویا، شعر امروز گورزا به دنیا میآید. گاهی خود رویا، موسیقی هم دارد. مثل شعر «یحیی» که چون آنچه به خواب من آمده بود موسیقی داشت، مجبور بودم برای نوشتن و کامل کردنش به دوسه نوع موسیقی توجه کنم، خلاف نظر تئوریسینهای حرفهای که امروزه مد دنیاگیر شده، هسته اصلی شعر یک رمز است، یک راز است. وقتی یک راز باز میشود از درونش دریاها بیرون میآید، ابرها بیرون میآیند، آدمها بیرون میآیند و شهرها با تمدن و توحش آنها. شما مجهولی دارید که مثل جعبه جادو باز میشود و از داخلش همه چیز بیرون سر میکشد. این را در شعر بهترین شاعران دنیا هم میبینید، نه در اثر آنان که «خوراکیت زبان» را با کلام شعر مشتبه میکنند.
این نگاه روایی شما یک نتیجه جانبی دیگر هم دارد و آن نگاه خاص شما به تاریخ است. اشاره کردید که به گذشته نمیروید بلکه گذشته را احضار میکنید. شعر شما گاهی مثل برهمنمایی در سینما میشود. یعنی پیوند دو لحظه تاریخی در دو موقعیت جداگانه یا پیوند لحظهای تاریخی با وضعیت اکنون. این نگاه تاریخی در نهایت مفهومها را مثل تور یا صفحه شطرنج دربرمیگیرد و آن هم شاید مفهوم ملیت باشد که در شعر شما متفاوت با شاعران دیگر است. کمتر کسی مانند شما اینقدر دغدغه حرف زدن از کشور و ملت را داشته است...
بله، و این در شرایط قبل از انقلاب عجیب بود. پیش از انقلاب مفاهیم وگرایشهای میهنی در شعر نو نادر بود، شاید من تنها کسی بودم که در این اقلیم سیر میکردم که البته از نگاه شعردوستان و روشنفکران مدرن بیاعتنا گذشت. این شعر را ببینید: «مه خاکستری تابستان /کوههای وطنم را/ به سحرگاهان در رویا میپیچد». در حالیکه در آن زمان کلمه «وطنم» جز در تبلیغات بینمک حاکم اصلا مطرح نبود یا فقط در بعضی از شعرای سبک قدیم در انجمنهای ادبی ممکن بود مطرح شود. در نسل جوان صحبت یکسره از خلقها بود. حتی میان چپگراها صحبت از «ملت» هم نبود، از «مردم» بود و من تنها نوپردازی بودم که این مفاهیم در شعرم به چشم میخورد به عنوان دوستار تاریخ ایران و فرهنگ تاریخی یک ملت.
نگاهتان به تاریخ منحصر به فرد است و هیچگاه کلیشهای نشده. این نگاه اتفاقی نیست بهخصوص در کتاب «چهار شاعر آزادی» و همچنین در مقدمه و بخشهای دیگر کتاب، مشخص است که این دغدغه از قبل وجود داشته. تاریخ در نگاه شما تاریخی یکدستشده و تخت نیست، بلکه تختهپارههایی شناور است که یکباره ظاهر میشوند...
من یک دوره «تهران مصور» قدیمی دارم. یکبار نشستم و چهار ماه تمام آن را ورق زدم. در آن میانه به نخستین فصلهای قصه «رابعه» اثر مستعان برخوردم، قصهای که اوایل آن وقتی برایم خوانده شد که هنوز سواد نداشتم. یکبار هم بهطور اتفاقی کتابی مربوط به مجلس چهاردهم را از کتابخانهام برداشتم و ورق زدم. در آن کتاب دکتر مصدق و پنج وکیل تودهای و یک عده محافظهکار یا فئودال مشغول مذاکرات مجلس هستند و بعد به یکباره دیدم من هم دارم با آنها بحث میکنم! در حالیکه آنها امروز خاکستر شدهاند. این شاید همان حضور در گذشته و حتی گذشتههای نزدیک و نقش عوضکردنی است که شما اشاره کردید. به هر حال ارزشهایی که به آن اشاره شد مثل میهن و آزادی، همیشه در کارهای من بوده است، با معیارهایی که میشود به آنها گفت ارزشهای اخلاقی. یکبار احمد غلامی به من گفت که شما شاعر سیاسی هستید و من گفتم که شاعر اخلاقی هستم. یعنی همواره نیک و بد و حقوق اساسی جامعه و یا ارزشهای اساسی انسان، برای من مطرح بوده است. اما نوع برخوردم با این قضایا مثل این است که چند نفر دارند درون من با هم جدل میکنند. گاهی آن کسی که دارد در من روایت میکند نقش منفی را به عهده میگیرد. من چند کار برای تئاتر نوشتم که شخصیتهای آنها آدمهای کاملا متفاوتیاند. مهمترین این ردیف کارها «منظومه 1399» است که به پایان قرن خورشیدی ما اشاره میکند. در این منظومه کسانی حرفهایی میزنند که حرف من نیست، چون اصلا لازمه پرداخت شعر دراماتیک هم همین چندصدایی بودن و چندوجدانی بودن است، از چند شخصیت. چندصدایی این نیست که یکی مثلا شیهه بکشد، یکی چند کلمهای فارسی یا انگلیسی حرف زده و بعد جیکجیک کند. باید چند تا وجدان پشت این صداها باشد. نمیشود یک نفر همه این صداها را در بیاورد. به خصوص در شعر دراماتیک لازم است که شما چند وجدانه کار کنید. به همین دلیل من معتقد نیستم که بشود از این شعرها خود من را شناخت. چون خیلی از آنها خاطرات شخص من نیست و تنها به بهانه خاطرات بیان شدهاند.
به مصدق و مکالمهتان با شخصیتهای تاریخی دوران او اشاره کردید، بعد از سال 1332 چه حسی داشتید؟
آن زمان من بچه بودم. کودتای 28 مرداد در تابستانی رخ داد که من سیزده ساله بودم و در پاییز همان سال رفتم به دبیرستان. منتها در خانه ما یک ذهن مصدقی وجود داشت. چند باری گفتهام که پدرم یکبار در عمر خود در انتخابات شرکت کرد و آنهم در انتخابات تهران در سال 1330 بود. پدرم با آن شک تاریخیاش رفت و در انتخابات شرکت کرد. جالب بود که هشت ماه بعد، از 12وکیل تهران که به عنوان طرفدار مصدق به مجلس راه یافته بودند- چون نفر اول مکی بود و بعد آیتالله کاشانی- هشت نفر مخالف مصدق شدند. بعد از آن پدرم دیگر در انتخابات شرکت نکرد چرا که میگفت ما را گول زدهاند.
آن زمان مصدق برای ما کاریزما بود، اما کاریزما گاهی مستقیم خودش را نشان نمیدهد، این حس در فضا موج میزد. امروز صبح مذاکرات مجلس را میخواندم، آخرین نطق مصدق را در کتاب «سیاست موازنه منفی» -که مربوط به مجلس چهاردهم است- خواندم. نطقی درباره اینکه چرا روسها از ایران نمیروند؟ میدانید که مصدق اصلا متهم میشد که طرفدار روسهاست. یک نطق تاریخی و بسیار زیباست. یا تهران مصور را دیدم که در آن نوشته بود که آقای دکتر مصدق ما از شما معذرت میخواهیم، چرا که شما برای اولینبار وظیفه ملیتان را انجام دادید. این را که دیدم، دوباره رفتم و آن نطق آخر را خواندم. این کاریزما در فضا بود.
سال 75 در یکیاز روزنامهها بابی باز شده بود در مورد شعر جنگ که مخالفان و موافقان در این باب بحث میکردند. یکی از سوالاتی که آنجا مطرح شده بود، این بود که شعر «نام تمام مردگان یحیی استِ» سپانلو، جزو ادبیات جنگ به حساب میآید یا نه؟ حالا یک تاخیر چندین ساله پیش آمده است، امروز خودتان این شعر را جزو ادبیات جنگ میدانید یا نه؟
از چند شعردوست شنیدهام که به لحاظ ادبیات، این بهترین شعر درباره جنگ است. در برلین از من درباره ارتباط ادبیات با جریانات تاریخی پرسیدند. پاسخ دادم که ادبیات ما دقیقا سرفصلها را ضبط کرده است. وقتی عارف میسراید «پیام دوشم از پیر میفروش آمد/ بنوش باده که یک ملتی به هوش آمد»، یعنی مشروطیت. وقتی نیما یوشیج در«افسانه» میگوید «بسراییم دلتنگ با هم»، تصویر روحی دوره رضاشاه است. شعر «قوقولی قو خروس میخواند»، در دوره گشایش فضای سیاسی بعد از شهریور 20 است. «زمستان» اخوان یادآور کودتای 28 مرداد است، «نام تمام مردگان یحیی است» هم متاثر از مصائب دوران جنگ است. یعنی اگر قرار باشد که برای هر فصل از تاریخ یک تکه شعر بگذاریم، اغلب سرفصلها را میتوان از میان اشعار شاعران معاصر پیدا کرد. شاید بتوان در تاریخ ادبیات نیز تصویر حوادث بزرگ کشور را در آیینه شعر پیدا کرد. در مورد «یحیی» هم، من کمکم قانع شدم که چیزی در این شعر هست که عمق جنگ را به یاد میآورد، بدون اینکه شعاری داده باشد.
سلیقه شما در انتخاب شاعران جهان، خاص و متفاوت است. برخلاف علاقه رایج به شعر رمانتیکها - که حتی نیما هم در ذیل آن قرار میگیرد- شما به مدرنیستهایی مثل آپولینر تمایل داشتید. چطور به این انتخابها رسیدید؟
من نشان دادهام که «افسانه» نیما در عمق تحت تاثیر «شب ماه مه» اثر آلفرد دوموسه است. آنجا در اثرآلفرد دوموسه، شاعری هست که با فرشته الهام خودش بحث میکند. «افسانه» نیما هم همین مضمون را گسترش داده. گرچه نیما میگوید که من دیگر به سبک آلفرد دوموسه عشق نمیورزم. به هرحال بعد از رمانتیکها نسل بعدی مثل توللی و نادرپور و دیگران متاثر از سمبولیستها بودند، مثل بودلر. اما منگویی میکوشیدم که یک جور برادر شعری برای خودم پیدا کنم. در واقع وقتی «ریتسوس» را خواندم، این خویشاوندی را دریافتم. ریتسوس دو نوع شعر دارد، یک نوع شعرهایی که الهامگرفته از تصاویر حیات روزمره یونان و نوع دیگر شعرهایی که به آنها «دوره عتیق» میگویند، متاثر از تاریخ و اساطیر یونان قدیم. در کارهای من نیز این دو گرایش محسوس است که خودم آنها را «خیابانی- بیابانی» دستهبندی کردهام. در مجموعه شعر اولم«آه... بیابان»، در «شب هزار و دوم» شهرزاد قصه واقعی زندگی را میگوید و کشته میشود. این شاید یک شعر دوره عتیق است. ولی در همان کتاب شعر «خیابان» را ببینید: «شهر با قلب فلزی میتپد آرام/ تابلوهای نئون بر سر در هر سینما، هر کافه میلرزد... » و حتی فضای تنفسی تهران آن موقع هست که میخوانیم «بوی گازوییل، بوی قهوه، بوی اسب/ در شب پردود میروید...». «بوی اسب»، چون آن دوران در تهران درشکه کار میکرد.
دستکم در سلیقه قبل از انقلاب شما دو چیز کاملا مشهود است. نخست آنکه به شاعرانی که کارشان فرمی خاص دارد خیلی اهمیت میدادید، همچنین به شاعرانی که به نوعی در بافت و گفتمان «مقاومت» میگنجیدند. حتی شما از نخستین شاعرانی بودید که درباره فلسطین شعر نوشتید.
شاید اولین شاعری بودم که درباره فلسطین شعر نوشتم. در مرداد سال 1347، یعنی یک ماه بعد از جنگ ششروزه عرب و اسراییل در کیهان شعر «چریکهای عرب» را چاپ کردم. چون میدانستم که این شعر باید همان موقع چاپ بشود تا نگویند بعدها سروده شده است: «چریکهای عرب شعلهای بلند به شب میبرند». شعر که به عربی ترجمه شد، ترجمه را با فارسیاش مقابله کردند. از من هم نظر خواستند. یکجا میگوید: «برادران مجاهد که با تمدن حجم دلار/ شناسنامه این روزگار بیگانهاند/ چریکهای عرب آری، در رمال صحاری در شطسیاه / در مهالک راه/ به خاک میافتند در کیشِ پاک/ به پاسداری ادراکِ این حقیقت متروک/ که خاک از انسان است، انسان از خاک». مقابله ترجمه موقت عربی موجب شد که یادآور شوم خاک در این شعر دو معنی دارد: «الارض منالانسان و الانسان من التراب». یعنی یکی ارض است و یکی تراب؛ در فارسی خاک هر دو معنی را میدهد و مترجم یک کلمه برای هر دو گذاشته بود. این شعر در مجله «الفتح» چاپ شد و جالب است که مجله «الاخاء» که خود دستگاه وزارت خارجه برای اعراب منتشر میکرد، این شعر را تجدید چاپ کرده بود. به جز این، اولین شعر درباره ویتنام را هم من سرودهام به نام «برجهای بارانی»، که در کنار آثار نرودا، یفتوشنکو و 26 شاعر دیگر ترجمه آن در فرانسه منتشر شد به نام «آوازهایی برای ویتنام». کار دیگری هست با نام «بر لوح گور» که در مرگ چهگوارا سرودم آن موقع چون سانسور میشد، دکتر عنایت شعر را در جلد مجله نگین - جایی که در آن معمولا آگهی میگذارند - چاپ کرد. همه این شعرها هم ترجمه شدهاند.
آقای سپانلو شما تا همین اواخر همیشه نظرتان را درباره وضعیت ادبیات معاصر ایران اعلام کردهاید. اما در یک دهه گذشته کمتر در اینباره موضعگیری کردهاید. برداشتتان از وضعیت ادبیات معاصر ایران - اعم از شعر و داستان- در یک دهه اخیر چیست؟
برای چنین اظهارنظری یک اشکال وجود دارد؛ اینکه من اطلاعات کافی به اندازه ده سال پیش ندارم. خیلیها به من اصرار کردند که جلد سوم «بازآفرینی واقعیت» را منتشر کنم یا دنباله آنتولوژی «هزار و یک شعر» را تکمیل کنم اما گفتم آن موقع من همه چیز را میخواندم. بدترین عیب برای یک آنتولوژیست این است که کارهای مطرح را نخوانده باشد. آخرین تلاشهایم چاپ شده در همان هشت شمارهای است، اوایل دهه هشتاد که سردبیر «جشن کتاب» بودم. آن زمان در طول هفته چند هزار صفحه از کتابهایی را که منتشر میشد میخواندم. به هر حال در کتاب«دیدهبان خوابزده» آخرین یادداشتهای مرا پیرامون ادبیات معاصر میخوانید.
درمورد شعر هم همینطور؟
در شعر هم دیگر آنقدر در جریان نیستم. هر چه هم به دستم میرسد و میخوانم اغلب باعث سرخوردگی میشود.
شاید این فقط مربوط به وضعیت خاص شما نیست. فکر میکنید علتش چیست که نمیتوانیم دیگر در جریان باشیم؟ اساسا جریانی هست یا نه؟
هست ولی جریان مغشوشی است. نمیدانم چرا. انگار همه چیز در هواست، این چشمها به زندگی بسته است. واقعیت ادبیات چیست؟ واقعیت شعر چیست؟ این یک سوال است، میگویند زندگی داستان بهتر است یا داستان زندگی؟ به نظر من زندگی داستان. وقتی من از واقعیت سوال میکنم، منظورم این نیست که از واقعیت عکسبرداری کنیم. بلکه دست میگذارم روی این مساله که چطور میشود که آدم از محیط خودش متاثر نباشد؟ چطور خیر و شری که با زندگی ما درآمیخته نمیتواند وارد شعر و داستان و هنرها شود، چطور ادبیاتی که خانمها مینویسند اغلب داستان یک زن فهمیده است که شوهری بیحواس دارد؟ چطور این مایه اغلب تکرار میشود؟ یعنی چه واقعا؟ مشکل جامعه ما همین است؟ بله، یکی از مشکلات است، ولی چشماندازهای دیگری هم پیش داستاننویسی وجود دارد، علت چیست؟ سانسورزدگی یا چشمهای کمسو؟
گویا یکبار یکی از شاعران معاصر که ناشر هم بود به شما گفته بود؛ دفترهای شعر بسیاری آماده چاپ دارند، شما در پاسخ گفته بودید که من فقط دنبال «یک شعر» میگردم!...
دنبال صدایی میگردم که مسلما تقلید صدای خودم نیست. چون اولا کسی نمیتواند از من تقلید کند، ولی اگر کسی این کار را میکرد، هم برای من وحشتناک بود و هم برای او. منظورم یک صدای مستقل است که «شعر» باشد. یکی از شعرای مورد علاقه من که به خاطرش رفتم انگلیسی خواندم، «الیوت» بود. میگویند او بعد از شکسپیر، بزرگترین شاعر انگلیسیزبان است. شبی که جایزه «ماکس ژاکوب» را در فرانسه به من میدادند، بنابر رسم باید خطابهای میخواندم. فکر کردم که من در خانه نویسندگان پاریس چه چیزی باید بگویم که زیره بهکرمان بردن نباشد، گفتم راجع به شعر عقایدی دارم که کمی قدیمی است. درست است که میگویند ما در خانه زبان زندگی میکنیم، ولی من فکر میکنم شعر بعد از اینکه به دنیا میآید از زبان هم آزاد میشود. بعد از این شعر بهشکل یک مفهوم، یک تصویر، یک اندیشه، یک وسوسه در فضا وجود دارد. مثلا: «یک شب زمستانی مثل امشب و بوی استیک در پیادهروها» در هر زبانی زیباست. مصرعی بود از الیوت، من به زبان فارسی حرف میزدم و مترجم به صورت همزمان به فرانسه ترجمه میکرد، در حالی که اصل این شعر هم انگلیسی است. بعد خطاب به حاضران گفتم اصل این شعر انگلیسی است، من دارم به فارسی میگویم و ایشان هم به فرانسه ترجمه میکند؛ پس به زبان چه ربطی دارد؟ ولی خود این مفهوم در انگلیسی زیباست، به هر زبانی هم که درآید زیباییاش را دارد. شعر میتواند با همه انسانها در ارتباط قرار گیرد. و اصولا آنها که به ایجاد «حادثه در زبان» پیله کردهاند لابد قید زبانها و جهانهای دیگر را زدهاند و ترجیح دادهاند که شاعر محلی بمانند!
شما هم فکر میکنیدکه همه چیز در حال افتکردن است؟
بیشک اگر افتی باشد دایمی نخواهد بود. دلیلش هم صرفا اجتماعی نیست، یعنی نمیشود فقط بر محدودیتها و ممیزی تاکید کرد. برای مثال میتوان پرسید که سینمای اروپا چرا اینگونه شده است؟ سینمای ایتالیا که یک زمانی «فلینی»، «ویسکونتی» و«آنتونیونی» را داشت، چرا به این وضع افتاد؟ آنجا که دیگر سانسور نیست و بحران اجتماعی- اقتصادی به آن شکل نبوده. تازه در بحران اجتماعی- اقتصادی آنها توانستند نئورئالیسم را به وجود بیاورند. حالا چرا اینطور شده؟ نمیدانم، چیزی دارد اتفاق میافتد؛ همانطوری که مثلا رمان به یکباره از اروپا به آمریکای لاتین رفت، سینما یکدفعه به اروپای شرقی آمد و رفت. آنقدر عناصر مختلف وجود دارد که اگر دوتا عنصر آن را نام ببرید لازم هست ولی کافی نیست. چرا امروزه شعر دلچسب کمیاب است؟ مگر اینکه مثلا در کار یک ناشناس به یک تکه دورافتاده خوبی بربخوریم یا در شعر قدیمیها چیزی پیدا کنیم که واقعا شعر باشد نه زبانبازی؛ مایوسکننده است! خلاصه کنم این زبانبازی که گمانم همان «خوراکیتزبان» باشد به نفی مطلق «اندیشه» در شعر میانجامد. معاوضه این عضله گوشتی در دهان با کلام ادبی که در ذهن شکل میگیرد، نتیجهای جز شعبدهبازی مکانیکی ندارد. چطور نمیشود که کسی در30-20 سالگی، مثل 25 سالگی آقای اوجی شعری مثل این بگوید: «در جاده شرق / در شارع نور و عود و ابریشم/ مردان سفیدمویمیخواره/ منصور هزارساله را دیدند». ممکن است شما نپسندید، ولی نمیتوانید موسیقی و بعد ملودی شعر را حذف کنید، چون از تمام شکلهای اجرایی زبان، فقط محاوره یومیه را بلدید! و از اثرتان توقع اندیشه جذاب و اجرای بدیع نباید داشت و نه رابطهای با میراث شعر بزرگ فارسی.
در «بازآفرینی واقعیت» که در واقع جلد اول گزینش داستانها بود، به داستانهای معاصر ایرانی پرداختید، در جلد بعدی(در جستوجوی واقعیت) هم همینطور. اما بعد از «بازآفرینی واقعیت» در منتخب آثار کلاسیک (قصه قدیم) که این اواخر تجدید چاپ هم شد، به داستانهای کلاسیک و اسلامی توجه کردهاید. آیا دلیل خاصی دارد که اول سراغ داستانهای معاصر رفتید و بعد از چندسال به کلاسیکها پرداختید، آن هم آثاری که شاید کمتر خوانده شده بود؟
سوال خوبی است چون انگیزه تدوین این کتابها باید ثبت شود. تا میانه دهه چهل من شاعر چندان شناختهای نبودم، در سال 1348 یک روز در انتشارات زمان - که تا اوایل دهه 60 مهمترین نشر روشنفکری ما بود - درباره کتابهای منتخب داستان بحث شد. ابوالحسن نجفی و رضا سیدحسینی و آلرسول در آن نشر کار میکردند. من نظرم را درباره یک گزینه داستانهای ایرانی گفتم، آلرسول گفت خب خودت این کار را برای ما بکن. این پیشنهاد برای من البته جالب بود، هنوز سی سالم هم نبود وآن انتشارات هم باحیثیتترین ناشر آن روزگار، که همه کتابهایش را با دقت انتخاب میکرد. بیدرنگ پذیرفتم و رفتم 11 داستانی را که در ذهنم بود مرور کردم و برایشان تفسیر نوشتم همه انتخابها را هم از دهه 40 انجام دادم. کتاب با داستان «جشن فرخنده» آلاحمد که اتفاقا سال 1340 چاپ شده بود شروع میشد. برای تدوین داستانها البته زحمت کشیدم و از همه هم اجازه کتبی گرفتم. مثلا چندین بار با ابراهیم گلستان «کلکل» کردم تا بالاخره اجازه کتبی برای چاپ داستانش در آن کتاب را به من داد. کتاب که درآمد، ابوالحسن نجفی به من گفت تو برخی از این داستانها را چطور پیدا کردی؟ از کجا یاد قصه «غ. داوود» افتادی، یا داستان احمد مسعودی؟ کتاب بهسرعت تجدیدچاپ شد و چاپ دوم آن هم در قطع «جیبی» درآمد. در چاپ سوم چهار داستان دیگر به آن اضافه کردم چون برخی مثل دولتآبادی یا مهشید امیرشاهی را جا انداخته بودم. سالها گذشت و این کتاب بارها تجدید چاپ شد. یادم هست در دهه 60 مجلهای با نویسندگان جوان مصاحبه میکرد و میپرسید که شما چگونه نویسنده شدید؟ چند نفری پاسخ دادند که مثلا بچه بودم و «بازآفرینی واقعیت» را هدیه تولد گرفتم و خواندم و بعد تصمیم گرفتم داستاننویس شوم. چندین نویسنده مثل چهلتن و محمدعلی همین را گفتند. من هم در هیجان همین قدرشناسی به این فکر افتادم که این کتاب را به طور تاریخی تکمیل کنم. کتاب را از آلرسول گرفتم و از 15 قصه تبدیل به 27 قصه کردم، یعنی شد از صادق هدایت- پدر داستان نویسی مدرن ایران- بزرگ علوی، صادق چوبک و دیگران، تا حدود اواخر دهه 50. این کتاب که درآمد و تجدید چاپ شد، ناشر به من گفت که نمیخواهی دنباله این خط را ادامه دهی؟ در نتیجه من با گزینه 13 سال قصهنویسی جدیدترها جلد دوم را تدوین کردم که شد از سال 57 تا سال 70، به نام کتاب «در جستوجوی واقعیت». نکات جالبی هم در این میان بروز کرد، مثلا اگر در «بازآفرینی واقعیت» در فاصلهای تقریبا نیمقرن دو نویسنده زن جزو برگزیدهها هستند، در این 13 سال شش زن نویسنده به عرصه حرفهای رسیدهاند. اگر در جلد اول نیمی از داستانها در مجالس شادمانی میگذشت، در جلد دوم نیمی از داستانها در سوگواریها میگذشت. مجموعه این دو کتاب به طرز مستدلی جوابگوی معنای بازآفرینی واقعیت هستند. مثلا در مورد جنبش سیاسی دانشگاه بهترین قصه را نادر ابراهیمی نوشته، درباره اعتقادات دینی داستان جلال آلاحمد سند است، فضای روحی یک کارمند شرکت نفت جنوب را گلستان، بهتر و حساستر از همه نوشته، یا اعتصابات کارگری آبادان را تقوایی. و بالاخره نویسندگان جدیدتر نمونههایی از واقعیت زندگی معاصر ما تا سال 1370 را عرضه کردهاند.
اغلب آنتولوژیهایی که در ایران تالیف میشود، یک نوع کتابسازی است؛ ولی در کتاب دو جلدی شما، یک «انتخاب» آگاهانه وجود دارد. مثلا اشاره کردید که در یک موضوع مشخص کدام نویسنده بهترین داستان را نوشته است و شما بر این اساس آن را انتخاب کردهاید. نظرتان درباره آنتولوژیهای ایرانی چیست؟ کلاسیکها را با چه معیاری انتخاب کردید؟
من همه این کارها را نخواندهام که بگویم همه کتابسازیاند، شاید کارهای خوبی هم شده باشد. اما بههرحال برای تالیف اینگونه کتابها باید ایدهای وجود داشته باشد. مثلا انگیزه تدوین کتاب
«قصه قدیم»، در واقع نقش مقدمه را داشت برای گزینش آن کتابهای داستان معاصر یعنی بازآفرینی واقعیت و جلد بعدی آن. چون در ادبیات قدیم ایران، بهترین قصهها در قالب نظم سروده شده و من مجبور بودم برای انتخاب آنها به نثر برگردانمشان. یعنی باید شاهنامه یا نظامی به نثر در میآمد که در واقع پنبهکردن اثر اصلی رشته بود. ناچار باید قصهها را در میان آثار منثور مییافتم و در این صورت این سنت قدیمی دستوپاگیری شد که کسانی که به نثر قصه گفتهاند، ساختار آن را جدی نگرفتهاند. یا شرح کرامات است یا طیالارض یا تمثیلهایی به قصد اندرزگویی، بههرحال ساختار داستانی ندارند. میدیدم که سایه داستانهای خوب در کتابهای تاریخی بیشتر دیده میشود. البته من به تاریخ علاقه دیرینه داشتهام و در کتابخانهام هم کتاب تاریخ بیشتر است تا ادبیات. بعضی از آن کتابهای خواندنی اتفاقا ترجمهها بود، آثاری که برآمده از فرهنگ مشترک منطقه است. نتیجه یکصدویازده قصه شد از قدیم تا مشروطیت. این قصهها را گاهی کوتاه کردم بدون آنکه به سبک اصلی دست بزنم، گاهی فصلبندی کردم و گاهی دو روایت داستانی از یک حادثه را از قلم دو نویسنده کنار هم قرار دادم. به هر حال مقدمهای شد برای قصهنویس امروز که بداند سنت ما چگونه متحول شده و به تجدد امروزی رسیده است.
با همین نگاه روی «سیاحتنامه» ابراهیم بیک هم کار کردید؟
به عنوان یک اثر مهم ادبیات مشروطه باید به طور کامل چاپ میشد، در زمان چاپ اول 1362، بیمار شده بودم. بچهها این کتاب را غلطگیری کردند و خیلی غلط در چاپ اول وجود دارد. برای چاپ دوم به رفقای نزدیکم سفارش کردم دوباره غلطگیری شود و اینبار بسیار کمغلط درآمد. این کتاب گمانم چهار بار چاپ شده است. من در مقدمهای که نوشتم آن را به عنوان نخستین رمان اجتماعی فارسی و نمونه مهمی از شکلگیری نخستین جوانههای اندیشه ملی و ناسیونالیزم ایرانی در آذربایجان عرضه کردم.
برخی معتقدند بازخوانی آثار کلاسیک، ناگزیر در دورهای که کمتر امکان حضور در عرصه عمومی وجود داشت، اتفاق افتاد. مثلا آقای مجابی معتقد بود که در آن سالها دوباره سراغ بازخوانی آثار کلاسیک رفتیم، چون فکر میکردیم که گسستی با ادبیات کلاسیک رخ داده و میخواستیم بین این دو پیوندی برقرار کنیم. شما در مقدمه کتابتان نوشتهاید که به این گسست - که عدهای معتقدند ادبیات ما از مشروطه و صادق هدایت به این طرف دچارش شده- اعتقاد چندانی ندارید و حتی تاکید دارید که اینها میراثهایی بههم پیوسته هستند...
البته مجابی تا حدودی درست میگوید اما باید به مدشدن یک چیز هم توجه کرد. در سال 1348 که به من گفتند «بازآفرینی واقعیت» را تهیه کن، مد روز این بود که ما جوانها به امروز و مدرنیزم بپردازیم و آن بخش دیگر، یعنی پرداخت به ادبیات کلاسیک سهم اساتید دانشگاه بود. هرچند که هنوز هم انتخاب من با اساتید کلاسیک فرق دارد. مهمترین تفاوت هم اینجاست که من در کتابهای تاریخ به دنبال قصه گشتم و نه در کتابهای قصه. این تفاوت در مورد من کمی محسوستر است، چون مجابی این شهوت تاریخ خواندن مرا نداشت. برای مثال حسین مسرور که از دنیا رفت، من میان جوانها تنها کسی بودم که مقالهای در مجله فردوسی نوشتم با عنوان «مرگ آخرین قزلباش»، چون از بچگی «ده نفر قزلباش» را خوانده بودم و برخلاف دوستان او را میشناختم. این بحث تا حدودی درست است. این را در توضیحات «چهار شاعر آزادی» هم نوشتم که آنچه ما داریم، به یکباره امروز پدید نیامده و گذشتهای داشته است. برای اینکه به صورت سالم و صحیح پیشرفت بکنیم، باید نسبت به گذشته آگاهی داشته باشیم و از تاریخ بیاموزیم. در این عرصه خوشبختانه من به سهم خودم موفق شدم. به طور کلی ما در دوعرصه مبارزه کردیم که در هردو من از پیشتازان بودم، یکی در یادآوری دوره مشروطیت و ارزش وطن و آزادی؛ و دیگری در مبارزه فرهنگی با حزب توده. کاری که با مجله «چراغ» شروع شد. این دو بهنظرم لازم بود. در عالم شاعری هم سرانجام آن جستوجوی روح شهرها و آمیختگی زبان روز با میراث ادبی بعد از چهل سال جدی گرفته شد. شاید من همانطور که در منظومه «پیادهروها»، 1347 گفتهام « آخرین آپاچی» باشم اما خوشبختانه «آخرین ببر کاسپین» نیستم. آینده سرشار ازشدنیهاست.
آخرین ترجمهای که از شما منتشر شد، «آپولینر» است. امروز شیوه یافتن کتابها و منابع برای ترجمه کاملا متفاوت با دوره شماست که مفهوم انتخاب نقش موثری برای ترجمهها داشت، انتخابهای شما برای ترجمه بر چه اساسی بود؟
البته میدانید که «آپولینر» تجدیدچاپ است و اولین بار سال 1372 منتشر شد. در مورد ترجمه «آپولینر» شاید بشود گفت که خیلی تصادفی صورت گرفت. من در زمان دانشجویی لازم میدانستم خودم پول توجیبیام را درآورم. پدرم کارمند بانک ملی بود با چند سر عائله و نمیتوانست اضافه مخارج دانشجویی مرا بدهد. چون سربازی نرفته بودم جایی به من کار نمیدادند. مدتی در یکی دو روزنامه قلم زدم، اما دیدم که از راه نوشتن برای من ناشناخته و تازهکار پولی درنمیآید مگر اینکه کتابی ترجمه کنم. البته در مدرسه رازی و نیز در دارالفنون و هم در دانشکده حقوق فرانسه خوانده بودم. اما یاد گرفتن زبان فرانسه در حد ترجمه به فارسی هم داستانی دارد و آن را پیش خود و با سختی زیاد ادامه دادم. در این میان یک روز به انجمن ایران- فرانسه رفتم و خواستم که یک کتاب شعر به من بدهند. کتابدار،«آپولینر» را من داد. کمی بعد شعر کوتاهی از همان کتاب را ترجمه کردم که رویایی آن را به روزنامه آژنگ داد که چاپ شد. بعد از آن با سرسختی شروع کردم به کار ترجمه.
یعنی ترجمه را در مطبوعات شروع کردید؟
بله. مثلا یک رمان آمریکایی بود به نام «پچپچهای در ظلمت» که از زبان فرانسه ترجمه کردم و به صورت پاورقی چاپ میشد. فروغ فرخزاد در یکی از شعرهایش از این عنوان الهام گرفته است، آنجا که میگوید: «سخن از پچپچ ترسانی در ظلمت نیست». این رمان داستانی هراسانگیز و شبهعلمی بود که من متاسفانه اصل فرانسویاش را گم کردم وگرنه در آن تجدیدنظر میکردم. چون ترجمه خام زمان جوانی به درد امروز نمیخورد. بعدا «عادلها»ی کامو را هم ترجمه کردم که 9 بار تجدید چاپ شد و حالاگیر کرده در اداره راهنمایی و رانندگی نویسندگان. آخرین کتابی هم که در دهه 40 ترجمه کردم داستانی از سارتر بود با نام «کودکی یک رییس» از مجموعه «دیوار» که غلطگیریاش هم نکرده بودم و چند بار با غلطهای زیادی چاپ شد. آخرین چاپ در سال 83 در اصفهان (نشر فردا) درآمد که غلطهای جدیدی پیدا کرد.
چرا داستانهای دیگر مجموعه «دیوار» را ترجمه نکردید؟
بقیه داستانها ترجمه شده است. «دیوار» را که هدایت ترجمه کرده، بقیه را هم دیگران ترجمه کردهاند. آن مجموعه چهار داستان دارد که بلندترینش همین «کودکی یک رییس» است. بعد از این و به علت مشکلاتی که با ناشران به وجود میآمد، تا مدتها ترجمه را کنار گذاشتم. تا آن هنگام که قبل از انقلاب به پاریس رفته بودم. معمولا در فرانسه است که میشود فهمید در غرب چه خبر است. چون کارهایی که آنجا ترجمه شده، برگزیده کارهای تمام غرب است. من در آنجا شعرهای شاعری یونانی را دیدم و دو کتابش را هم خریدم که یکی از آنها دو زبانه (یونانی - فرانسه) بود و یکی از شعرها را همانجا در کافهای در پاریس ترجمه کردم. از آن به بعد بود که «ریتسوس» مرا گرفت، مثل یک برادر گمشده. این شد که بعد از ترجمه چاپ کتاب «دهلیز و پلکان» یک عمر با هم بودیم و هنوز هم با من است.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بهترین «رودکی» همراه با اشعار نویافته
محمدعلی سپانلو، رودکی را «استاد اولین» خطاب میکند و بارها در رویاهایش با او دیدار کرده و در چند سرودهاش از اشعار رودکی الهام گرفته است. سپانلو در این کتاب تدوین جدیدی از اشعار رودکی به دست میدهد و قصد خود را از این کار اینگونه توضیح میدهد: «این مرد هزاروصدساله اغلب در زوایای ذهن من حضور داشت؛ از این رو هنگام مطالعه متون و مقالات گوناگون گهگاه به ابیاتی برمیخوردم نامبردار از رودکی که گمان میبردم در کاملترین دیوان چاپی او، یادگار استاد بیهمتا سعید نفیسی، به دیدهام نیامده است و چون به آن کتاب از نو مینگریستم درمییافتم که در بسیار موارد بیراه نرفتهام.» سپانلو میگوید که در تدوین اشعار رودکی راهنمایش «ذوق» بوده است و معیارش «سلیقه». او تاکید میکند که کتاب حاضر ثمره تحقیق نیست، گزیدهای است از دیوان چاپی رودکی که حاصل تلاشهای سعید نفیسی است همراه با شعرهای بازیافته خود او؛ از اینرو این کتاب را «بهترین رودکی» نام گذاشته و نه دیوان اشعار.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«گیوم آپولینر» در آیینه آثارش
گیوم آپولینر، یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین شاعران قرن بیستم فرانسه است. تاثیرگذاری آپولینر بر مکتبهای ادبی و هنری بعد از خود به اندازهای است که بنیانگذاران مکتبهای ادبی داداییسم و سوررئالیسم او را رهبر فکری خود میدانستند. آپولینر آثار بسیاری نوشته و از او میراث ادبی ارزشمندی برجایمانده است. گونهگونی آثار و ناهمخوانیهای عمدی در سرودههای آپولینر داوریهای بسیار متضادی در مورد او به وجود آورده است. «گیوم آپولینر در آیینه آثارش»، کتابی نوشته پاسکال پیاست که در آن علاوه بر مرور زندگینامه آپولینر به نقد و بررسی وجوه مختلف آثار و فعالیتهای او پرداخته است. بهعبارتی این کتاب، شرح سرگذشت آپولینر است و پاسکال تاکید دارد که طرح او فقط شناخت آپولینر از روی آثار اوست. سپانلو علاوه بر ترجمه این کتاب، گزیدهای از اشعار او را هم ترجمه و در ادامه کتاب منتشر کرده است. سپانلو به واسطه آشنایی دیرینش با اشعار آپولینر و شرح این آشنایی، خود را «آپولینر شناس» مینامد و توضیحاتی در مورد اشعار آپولینر در انتهای کتاب آورده است. از جمله اینکه او آپولینر را از «اجله شاعرانی» میداند که شعر فرانسوی را از قیود سمبولیتهای قرن19 رهانیدند. دیگر اینکه همان رابطهای که شعر سمبولیست با نقاشی امپرسیونیست داشت میان شعر نو آپولینری و نقاشی کوبیسم وجود دارد.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
چریکهای عرب
چریکهای عرب شعله بلند به شب میبرند
چریکهای عرب از شطسیاه، به مهتاب و ماه مینگرند
و زیر بدر تمام، در ماه عام
وقتی سحر کناره گرفته است
و رستخیز صلا میدهد ز پهنه بحرالمیت
به کهربای مسین گلوله میاندیشند
چریکهای عرب ثروت خموشی مردانه را
یگانه ثروتشان را- که یادگار صدور مجاهد است
به خون و آتش و زندان، به سنگ و خار و باران میدهند
و چون مهندسی «صحرا» مردانهاند.
چریکهای عرب از مدار صبح میآیند
و ارمغان هوا میکنند
گرد نقره استخوانهایی را
که در نبرد فلق پوسید
گلی سیاه به شنزار
به واژگونی معیارها
به سنت کهن مردمی، در انقیاد نامردمان میاندیشد
به شیوههای صحی آدمخواری
بهحق به جانبی دژخیم
به مرز «ندبه» که «دیوار» اشگ تمساح است.
برادران مجاهد
که با تمدن حجم دلار- شناسنامه این روزگار-
بیگانهاند
چریکهای عرب، آری
در رمال صحاری
در شط سیاه، در مهالک راه
به خاک میافتند در کیش پاک
به پاسداری ادراک این حقیقت متروک
که: خاک از انسان
انسان از خاک
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
دیدهبان خوابزده
دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی
«دیدهبان خوابزده» با عنوان فرعی (دیدارهای پراکنده با ادبیات و زندگی) مجموعه یادداشتها و مقالات محمدعلی سپانلو در مجلات و روزنامههاست. سپانلو در این نوشتهها نگاهی دارد به اتفاقات ادبی و هنری معاصر. با اینکه اغلب نوشتهها کوتاهاند، اما تمام نوشتهها جدای از اینکه نشاندهنده انتخابی آگاهانه است، دستکم یک نکته مهم و انتقادی از وضعیت ادبی ما را نیز مطرح میکند. سپانلو با نگاهی گسترده به رویدادهای مختلف پرداخته است: از نگاه به ادبیات کلاسیک؛ «مثنویمعنوی» تالیف رینولد ا. نیکلسون و دیوان ظهیرالدین فاریابی تا رمانهای ترجمه شده؛ «ارواح» استر، «جانکلام» گراهام گرین، «بنگاه آدمکشی» جک لندن و... و نگاه به داستانهای ایرانی؛ غریبه و اقاقیای شیرزادی یا داستان هیچ از حمیدرضا نجفی و... و البته مقالات انتقادی درباره وضعیت ادبی و هنری اخیر که از خواندنیهای این کتاب است. سپانلو خودش معتقد است: « اگر ارزشی در این مقالات باشد، مرهون توجه دادن به برخی اتفاقات کوچک و بزرگ ادبی و هنری در ایران معاصر است؛ اذهان را معطوف کردن به کاری که دیده نشد و به فراموشی پیوست یا مکث و تعمق در اطراف اثری که بررسی شد، ولی نه از همه جوانب. فراموشی در قبال رویدادهایی که ممکن بود به شرط شناخته شدن، آغازگر تحولاتی دیگر باشد، که در همه جای دنیا هست، ولی در کشور ما کمبود زمینهها یا بیتوجهی معاصران باعث شد که گاهی اطراف یک محصول ادبی یا هنری حتی یک سطر نوشته نشود. پس شاید سعی این «دیدهبان خوابزده» بیهوده نماند.» این کتاب را انتشارات نیلوفر منتشر کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.