|

ادبیات ایران در سالی که گذشت

مثل همیشه /عنوان، برگرفته از کتابی است از هوشنگ گلشیری

علی شروقی

در سالی که گذشت، حکایت ادبیات ایران، هم به گواه آنچه منتشر شد و هم به گواه همه منتشر نشده‌ها و همچنان منتظر مجوز مانده‌ها همان حکایت چندسال پیش بود و تغییری هم اگر اتفاق افتاد در جهت تشدید سیاست‌های فرهنگی پیشین بود نه دگرگونی آن. «کلنل» محمود دولت‌آبادی که با بحث‌هایی که برانگیخت به مهم‌ترین اتفاق ادبی چندسال گذشته در زمینه مواجهه ادبیات با ممیزی ارشاد بدل شده بود، باز هم در ایران منتشر نشد و این در حالی بود که ترجمه انگلیسی این رمان هم در سال گذشته منتشر شد که البته به گواه یکی از نقدهایی که بر این ترجمه نوشته شد، گویا ترجمه‌ای بود نه چندان درست اما گذشته از کلنل که دیگر قصه منتشر نشدنش دارد به قصه‌ای قدیمی بدل می‌شود، بسیاری از آثار ایرانی دیگر نیز چنین وضعیتی داشتند و تعداد «غیر قابل چاپ»ها نه فقط بر چاپ شده‌ها که بر «اصلاحیه خورده»ها هم غلبه داشت و بسیاری از کتاب‌هایی که به ارشاد رفتند بی‌هیچ اصلاحیه‌ای «غیر قابل چاپ» اعلام شدند. در این شرایط برخی انتشار الکترونیکی آثارشان را ترجیح دادند. این شد که ابوتراب خسروی رمان «ملکان عذاب»ش را به صورت الکترونیک منتشر کرد و محمدحسن شهسواری هم که رمان «میم عزیز»ش با اصلاحاتی اجازه انتشار گرفته بود و یک رمان دیگرش با عنوان «وقتی دلی» از طرف انتشارات شهرستان ادب در همین امسال منتشر شد، ترجیح داد میم عزیز را اینترنتی منتشر کند. بین چاپ‌شده‌ها هم آنچنان اثر دندانگیری وجود نداشت. حتی تعداد آثار ترجمه هم آن‌قدرها نبود و اگر دست‌کم در سال‌های قبل چند رمان کلاسیک منتشر می‌شد و گوشه‌ای هرچند ناچیز از خلأ ادبیات را پر می‌کرد در سال 91 تعداد اینگونه آثار هم به مراتب کمتر شده بود. در این میان اما دو، سه کتاب، یکی در زمینه ادبیات کلاسیک ایران و دوتای دیگر در زمینه ادبیات مشروطه و سرآغاز قصه‌نویسی مدرن فارسی منتشر شد که هرکدام از جنبه‌ای اهمیت داشت؛ یکی اولین جلد تصحیح انتقادی مهری بهفر از شاهنامه فردوسی که در آن علاوه بر نسخه‌های موجود پیش از این، نسخه‌ای تازه یافته شده از شاهنامه هم اساس کار قرار گرفته و علاوه بر آن این حسن را دارد که در این تصحیح، ابیات، تک‌تک شرح داده شده و خواننده مجبور نیست برای درک ابیات و معانی دشوار مدام به انتهای کتاب یا جایی جدا از متن رجوع کند و با مدام پس‌وپیش کردن صفحات کتاب، دست آخر عطای خواندن را به لقای جست‌وجو ببخشد و رها کند. اتفاق مهم دیگر هم انتشار دوباره رمان «تهران مخوف» مشفق کاظمی بود که اولین رمان اجتماعی فارسی است و سومی هم انتشار متن کامل «چرند پرند» علی‌اکبر دهخدا به کوشش ولی‌الله درودیان...، باقی تقریبا هیچ، جز گرانی کاغذ و بحران نشر به واسطه این گرانی و تعلیق و لغو امتیاز دو ناشر و بی‌رونقی جوایز ادبی خصوصی و برگزاری جوایز دولتی که البته این‌بار چندان بی‌سروصدا و طبق روال نبود و در جایزه جلال آل‌احمد اختلافاتی بروز کرد و اعتراضاتی شد. بهمن دری هم از معاونت فرهنگی وزارت ارشاد رفت و علی اسماعیلی به عنوان سرپرست معاونت فرهنگی منصوب شد و...، و دست آخر اینکه به گفته وزیر ارشاد در مراسم پایانی جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی، بعد از انقلاب بیشترین کتاب، در دوره دولت‌های نهم و دهم منتشر شده است.
از تعلیق تا لغو مجوز یک ناشر
نشر چشمه اولین ناشری نبود که معلق و بعد لغو مجوز شد. قبل از آن این اتفاق برای ناشران دیگری از جمله آگاه و اختران هم افتاده بود و همزمان با تعلیق نشر چشمه، نشر ثالث نیز حکم تعلیق گرفت. البته گویا علی اسماعیلی -سرپرست فعلی معاونت فرهنگی وزارت ارشاد- به درخواست اتحادیه ناشران، برای بررسی امکان رفع تعلیق نشر آگاه پاسخ مثبت داده و احتمال رفع تعلیق این انتشارات که تعلیق آن دوسال طول کشیده، وجود دارد. اما اگر تعلیق همه آن ناشران، بی‌سروصدا بود، در عوض لغو امتیاز نشر چشمه آن‌قدرها بی‌سروصدا نماند و اهل فرهنگ اعتراض‌هایی کردند و واکنش‌هایی نشان دادند. ماجرا از ابلاغ شفاهی حکم تعلیق به نشر چشمه در هجدهم دی‌ سال۹۰ شروع شد. چندماه بعد از این اتفاق، بهمن دری در نشست خبری نمایشگاه کتاب گفت که حضور نشر چشمه در نمایشگاه کتاب امکانپذیر نیست. دری گفت: «همه امکانات فراهم شد تا نشر چشمه بتواند در نمایشگاه کتاب شرکت کند اما حکمی که در هیات تخلفات ناشران صادر شده است تنها یک حکم نیست؛ چندبار هم به این ناشر تذکر کتبی ارایه شده، حتی در اداره کتاب. از این رو با تکرار تخلفات این ناشر امکان حضور در نمایشگاه را نخواهد داشت، علاوه بر اینکه حکم قضایی هم داشته است.» و کمی بعدتر خبر لغو مجوز نشر چشمه در خبرگزاری‌ها منتشر شد. بهمن دری، اصلی‌ترین دلیل لغو مجوز نشر چشمه را کتابی عنوان کرد که این ناشر برای گرفتن مجوز، آن را به وزارت ارشاد فرستاده بود. کتابی که به گفته دری، در آن به امام‌حسین (ع) توهین شده بود. به زودی معلوم شد این کتاب، نمایشنامه «روز حسین» محمد رحمانیان بوده و سومین بخش از سه‌گانه‌ای که دو بخش اول و دوم آن به نام‌های «پل» و «اسب‌ها» پیش‌تر روی صحنه رفته و در برخی از جشنواره‌های مذهبی برنده جوایزی نیز شده است. بعد از انتشار این گفته دری در رسانه‌ها، حسن کیاییان - مدیر نشر چشمه - توضیحاتی را منتشر کرد و با روشن کردن اینکه کتابی که دری آن را «ضد قیام عاشورا» دانسته، نمایشنامه «روزحسین» رحمانیان بوده، گفت: «این نمایشنامه در زمان اجرا به مشکل برخورد و مولف پس از قطع امید از روی صحنه بردن آن، از نشر چشمه خواست تا از انتشار آن انصراف دهد و این انتشارات هم در همان زمان طی نامه‌ای به اداره‌ کتاب خواستار عودت اثر به ناشر شد و به این ترتیب پرونده‌ کتاب بسته شد.» اما چنانکه از سخنان دری بر می‌آمد، ارایه نمایشنامه روز حسین به وزارت ارشاد، تنها دلیل لغو مجوز نشر چشمه نبود. دری یکی از دلایل این اقدام وزارت ارشاد را زیاد شدن تعداد کتاب‌های غیرقابل انتشار عنوان کرد و گفت: «زمانی شما کتابی ارایه می‌کنید و غیرقابل انتشار تشخیص داده می‌شود و مساله خاصی نیست ولی زمانی که این غیرقابل انتشارها تعدادشان زیاد می‌شود و حجم اصلی کار ناشر را دربرمی‌گیرد آن هنگام نشان‌دهنده نوعی کجروی و ترویج تفکری خاص و مضر و غلط است.» کیاییان در همان یادداشت توضیحی، در پاسخ به این اتهام نوشت: «طی دوسال گذشته کمتر از 20درصد کتاب‌های ارایه‌ شده توسط این انتشارات جهت بررسی از سوی اداره‌ کتاب غیرمجاز اعلام شده و این با توجه به سختگیری‌های بعضا غیرمتعارفی است که در مورد نشر چشمه در سال‌های اخیر اعمال شده.» بهمن دری همچنین یکی دیگر از تخلف‌های نشر چشمه را این دانسته بود که این ناشر «کتابی را برای مجوز ارایه می‌داد و بعد همان کتاب را دوباره از مسیر انتشاراتی دیگر با همان شکل و شمایل عرضه می‌کرد.» حسن کیاییان در این‌باره نوشت: «شاید ایشان اطلاع ندارند که وقتی کتابی غیرمجاز اعلام می‌شود از نظر ناشران با‌سابقه‌ای که مایل به فعالیت در چارچوب قوانین هستند، مساله‌ انتشار آن منتفی می‌شود. در این صورت مولف یا مولفانی هستند که بخواهند اثر خود را از ناشر پس بگیرند. در این صورت اختیار این آثار با صاحبان آنهاست و دیگر ربطی به ناشر قبلی ندارد که صاحب اثر برای دریافت اجازه‌ آن از طریق ناشر دیگری اقدام ‌کند یا خیر.»
جنجال جلال
پنجمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد در حالی برگزار شد که برخی داوران بعد از برگزاری این جایزه در نامه‌ای، به نتایج اعلام شده اعتراض کردند. سیده‌اعظم حسینی، کامران پارسی‌نژاد و مجید حمیدزاده که داوران بخش مستندنگاری این جایزه بودند، اعلام کردند که در این بخش بدون هماهنگی با آنها نتایج داوری تغییر کرده است. این سه داور، در نامه‌ای اعتراضی به مجید حمیدزاده -دبیر علمی جایزه جلال‌آل‌احمد- نوشتند که رای نهایی‌شان در اعلام برگزیده بودن کتاب «شرح اسم»، نوشته هدایت‌الله بهبودی نادیده گرفته شده است و به اثری که لایق 110 سکه بود ظلم و در نهایت با اثر دیگری به صورت مشترک به عنوان اثر شایسته تقدیرمعرفی شده است. همچنین در این نامه نسبت به نادیده گرفته‌شدن حقوق معصومه سپهری نویسنده کتاب «نورالدین پسر ایران» به عنوان خالق اثر و تقسیم شدن جایزه نهایی (25سکه) با راوی خاطرات، که سید نورالدین عافی بود، اعتراض شد.
وصیتنامه سرگردان سیمین
در روزهای پایانی سال 90، ادبیات ایران یکی از مهم‌ترین نویسندگانش را از دست داد؛ سیمین دانشور، نخستین زن ایرانی قصه‌نویس معاصر؛ نویسنده «سووشون»، «جزیره سرگردانی»، «ساربان سرگردان» و «کوه سرگردان» که گفتند دست‌نویسش مفقود شده است. حدود دوماه بعد از مرگ دانشور، یعنی اواسط اردیبهشت‌ماه 91 وصیتنامه‌ای از او منتشر شد که طبق آن، ترتیب قرارداد تالیفات و ترجمه‌های سیمین دانشور و هر آنچه از او در خارج از کشور ترجمه شده، به عهده لیلی ریاحی - فرزندخوانده و خواهرزاده دانشور- گذاشته شده بود. به موجب این وصیتنامه یک‌سوم اموال سیمین دانشور به لیلی ریاحی تعلق می‌گرفت. بعد از انتشار این وصیتنامه بود که خواهر سیمین دانشور -ویکتوریا دانشور- صحت آن را زیرسوال برد و وصیتنامه را جعلی دانست اما علی خلاقی، همسر لیلی ریاحی، اعلام کرد که این وصیتنامه حقیقی است. ویکتوریا دانشور هم، ضمن رد این گفته‌های علی خلاقی گفت: «لیلی دختر خواهر من است و اگر قرار باشد صحت اصالت وصیتنامه تایید شود و یک‌سوم اموال خواهرم به او تعلق بگیرد، ما با این قضیه مشکلی نداریم و او به حقش خواهد رسید.» از طرفی محمد ایزانلو -وکیل ویکتوریا دانشور- نیز درباره روند پرونده وصیتنامه سیمین دانشور گفت: « این وصیتنامه مفادی دارد و اگر خانم ریاحی کارهای چاپ آثار خانم سیمین دانشور را پیگیری کند و به تعهداتش به شکل صحیح و قانونی عمل کند و گزارش آن را به دادگاه ارایه کند، استحقاق دریافت یک‌سوم اموال را دارد، اما هنوز اصالت خط این وصیتنامه مشخص نیست و وصیتنامه برای کار کارشناسی ارایه شده است تا مشخص شود اصالت خط دارد یا نه و من کارشناس نیستم و نمی‌دانم این وصیتنامه حقیقی است یا نه.» و اینگونه بود که کار به خط‌شناسی کشید و مدتی بعد از این مناقشات شاهپور منوچهری، نایب‌رییس کانون وکلا و وکیل لیلی ریاحی از دادن وصیتنامه دانشور به کارشناس خط‌شناسی دادگستری سخن گفت. منوچهری در این‌باره گفت: «با کارشناس خط‌شناسی دادگستری قراری داشتیم و متن اصلی وصیتنامه به همراه چند نسخه از متن‌های دستنویس دانشور را به او دادیم تا درباره‌اش اظهارنظر کند.» منوچهری درباره زمان اعلام نظر دادگاه درباره این پرونده گفت: «این موضوع بستگی به این دارد که کارشناس دادگستری چه زمانی درباره متن وصیتنامه اظهارنظر کند. پس از آن پرونده تکمیل شده و دادگاه درباره آن اظهارنظر می‌کند و البته طرفین هم می‌توانند در مهلت مقرر درباره آن اعتراض کنند.»
جوایز خصوصی: گلشیری فقط با کتاب اولی‌ها
در سال گذشته از بین جوایز ادبی خصوصی، جایزه گلشیری، با ایجاد تغییراتی در ساختار و نحوه داوری، نامزدهای دوازدهمین دوره خود را معرفی و در بیانیه‌ای اعلام کرد که امسال تنها به نویسندگان کتاب اولی جایزه می‌دهد. طبق این بیانیه، داوری دو مرحله‌ای نیز، جای خود را به داوری یک مرحله‌ای داده است و همان کسانی رای نهایی را اعلام می‌کنند که نامزدها را برگزیده‌اند. در دوازدهمین دوره جایزه گلشیری در بخش رمان اول، رمان «قلعه مرغی؛ روزگار هرمی» نوشته سلمان امین به عنوان برگزیده اعلام شد و در بخش مجموعه داستان اول نیز «فارسی بخند» نوشته سپیده سیاوشی و «من ژانت نیستم» نوشته محمد طلوعی به طور مشترک شایسته دریافت جایزه دانسته شدند. جایزه گلشیری همچنین امسال علاوه بر انتخاب رمان و مجموعه‌داستان برگزیده، از رمان «شکار کبک» نوشته رضا زنگی‌آبادی و مجموعه‌داستان «جایی به نام تاماساکو» نوشته فلامک جنیدی تقدیر کرد. جایزه گلشیری همچنین در این دوره از محمود دولت‌آبادی تقدیر کرد. جایزه «مهرگان ادب» هم برگزیدگان دوره‌های یازدهم و دوازدهم خود را معرفی و جایزه‌های آنها را اهدا کرد. در بخش رمان، نوول و داستان بلند، از میان 134 رمان، نوول و داستان بلند که در سال‌های 1388 و 1389 در ایران منتشر شده است، هیات داوران مهرگان ادب رمان «شبیه عطری در نسیم» نوشته رضیه انصاری را به عنوان برگزیده معرفی کرد. در این بخش همچنین رمان «دو پرده فصل» نوشته فرشته مولوی به عنوان رمان تحسین شده معرفی شد. در بخش مجموعه داستان نیز از میان 171 مجموعه داستان که در سال‌های یادشده انتشار یافته است، هیات داوران مهرگان ادب مجموعه داستان «بماند»، نوشته بهناز علی‌پورگسکری را برگزیده و معرفی کرد. همچنین مجموعه داستان «خواب با چشمان باز» نوشته ندا کاووسی‌فر و مجموعه داستان «و حالا عصر است» نوشته طیبه گوهری به عنوان مجموعه داستان تحسین شده معرفی شدند. از سوی دیگر، هیات‌داوران جایزه «مهرگان ادب» به اتفاق آرا، رمان «زیر چتر شیطان» نوشته زنده‌یاد محمد ایوبی را شایسته تحسین ویژه دانست و به کوشش‌های این نویسنده فقید ادای‌احترام کرد. از دیگر جایزه‌های خصوصی، جایزه ادبی واو نامزدها و جایزه داستان کوتاه صادق هدایت، برگزیدگان خود را اعلام کردند.
سالمرگی
خبر درگذشت دکتر قمر آریان در 23 فروردین ۱۳۹۱ نخستین خبر بد سال گذشته در عرصه ادبیات بود. دکتر قمر آریان پژوهشگر و نویسنده ایرانی و از نخستین فارغ‌التحصیلان زن از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، از نخستین استادان دانشگاه زن در ایران و نیز از اعضای شورایعالی علمی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی و همسر دکتر عبدالحسین زرین‌کوب بود. او در ۹ دهه عمر خود بسیاری از وقایع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مثل شرکت در کنگره مستشرقین در هند، دیدار با نیما یوشیج و حضور در جلسه محاکمه دکتر مصدق را از سر گذراند. «زن در داستان‌های قرآن» و «چهره مسیح در ادبیات فارسی» از جمله آثار اوست. دیگر چهره ادبی درگذشته در سال قبل، اصغر الهی بود که در 12 خرداد 91 درگذشت. اصغر الهی نیز مانند ساعدی، نویسنده‌ای روانپزشک بود و در جوانی، سخت اهل سیاست. بین سال‌های 58 تا 60 سردبیر مجله «بازتاب روانشانسی» بود. اولین قصه‌های کوتاهش را در دهه 40 منتشر کرد. از او پنج مجموعه داستان به نام‌های «بازی»، «قصه‌های پاییزی»، «دیگر سیاوشی نمانده»، «رویا رویا» و «حکایت عشق و عاشقی ما»، یک کتاب نوجوان به نام «قصه شیرین ملا»، نمایشنامه‌ای به نام «قالیباف» و دو رمان به نام‌های «مادرم بی‌بی‌جان» و «سالمرگی» به‌جا مانده که سالمرگی موردتوجه منتقدان قرار گرفت و پس از انتشارش در سال 86 برنده جایزه گلشیری شد که البته کمی بعد از دریافت این جایزه مجوزش لغو و بعد از آن دیگر چاپ نشد. حکایت عشق و عاشقی ما آخرین کار منتشر شده از اصغر الهی بود که در پاییز 89 منتشر شد. دیگر از دست‌رفته سال 91 که پنجم بهمن درگذشت، شاعری بود که سال‌ها پیش بیانیه معروف شعر حجم در خانه او امضا شد و او خود یکی از امضا‌کنندگان این بیانیه بود؛ شاعری به نام پرویز اسلامپور که این سال‌ها چندان حرف و سخنی از او نبود. از سال‌ها پیش در پاریس زندگی می‌کرد و در سال‌های اخیر شعرهایی پراکنده از او در نشریات و سایت‌ها منتشر شده بود و همچنین گفت‌وگویی بین او و یدالله رویایی که گفت‌وگویی نسبتا قدیمی بود که در سال 88
در مجله نوشتا منتشر شد. مثل اغلب شاعران شعر حجم، دفتر شعر منتشر شده کم داشت؛ فقط چهارتا به نام‌های: «وصلت در منحنی سوم»، «نمک و حرکت ورید»، «سطح شبح در سفر پاک»، «پس حس خداوند نجاتم می‌دهد» و البته یک کتاب دیگر به نام «پرویز اسلامپور» که هیچ‌وقت توزیع نشد. کتاب‌های چاپ شده اسلامپور همه مربوط به دهه 40 هستند و بعد از آن هم دیگر تجدیدچاپ نشده‌اند، مگر در سایت‌ها بتوان سراغی از آنها گرفت. در سال گذشته جاهد جهانشاهی هم از میان ما رفت. جهانشاهی را با ترجمه‌هایش از زبان آلمانی می‌شناختیم. او همچنین زمانی رییس انجمن منتقدان و نویسندگان خانه تئاتر بود. «نان سال‌های سپری شده» هاینریش بل، «گزارش یک آدمربایی» گابریل گارسیا مارکز، «در حال کندن پوست پیاز» گونتر گراس و «کتاب دلواپسی» فرناندو پسوآ از جمله ترجمه‌های جاهد جهانشاهی بود. این مترجم نام‌آشنا در 23 آذر هنگام کوهنوردی در درکه بر اثر ایست قلبی درگذشت. پیکرش قرار بود در قطعه هنرمندان بهشت‌زهرا دفن شود، اما روزی که قرار بود پیکرش از مقابل خانه هنرمندان تشییع شود وزارت ارشاد اعلام کرد که امکان خاکسپاری او در قطعه هنرمندان وجود ندارد. با اعلام این خبر پیکر جهانشاهی در قطعه 309 بهشت‌زهرا به خاک سپرده شد. از دیگر درگذشتگان عرصه ادبیات در سال 91 یکی هم محمود گلابدره‌ای بود که 16 مرداد درگذشت. گلابدره‌ای، متولد سال 1318 در تهران بود. بعد از تحصیلات متوسطه، برای تحصیل در رشته ادبیات به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران رفت اما تحصیلش را نیمه‌‌کاره رها کرد. بعد در دانشگاه بین‌المللی لندن در رشته ادبیات انگلیسی درس خواند. خودش جایی گفته است که خیلی علاقه داشته شبیه جیمز جویس بنویسد و به گفته خودش در جاهایی از کتاب‌های «پر کاه» و «لحظه‌های انقلاب» سعی کرده این آرزوی خود را عملی کند. اولین اثر چاپ شده گلابدره‌ای رمان «سگ کوره‌پز» بود که در دهه 40 منتشر شد. بعد از آن رمان‌های «پرکاه» و «بادیه» را منتشر کرد. شاگرد و شیفته جلال آل‌احمد بود. «اسماعیل اسماعیل»، «پرستوها»، «دال»، «حکومت نظامی» و «سفر به حجله‌گاه عشق» از دیگر آثار او هستند. گلابدره‌ای بعد از انقلاب 10سالی را، بی‌جاومکان و خانه‌به‌دوش، در آمریکا گذراند و گویا مدتی هم در خانه کن کیسی -نویسنده رمان «پرواز بر فراز آشیانه فاخته»- ساکن بود. حاصل این سفر 10ساله، رمانی بود به نام «ده سال هوم لسی در آمریکا» که البته گلابدره‌ای خود به عنوان آن معترض بود و می‌گفت ناشر، این عنوان را از خودش درآورده و بدون اجازه من روی کتاب گذاشته. این رمان ظاهرا قرار بود مفصل‌تر از آنچه هست باشد اما تنها دو جلدش در آمد.

در سالی که گذشت، حکایت ادبیات ایران، هم به گواه آنچه منتشر شد و هم به گواه همه منتشر نشده‌ها و همچنان منتظر مجوز مانده‌ها همان حکایت چندسال پیش بود و تغییری هم اگر اتفاق افتاد در جهت تشدید سیاست‌های فرهنگی پیشین بود نه دگرگونی آن. «کلنل» محمود دولت‌آبادی که با بحث‌هایی که برانگیخت به مهم‌ترین اتفاق ادبی چندسال گذشته در زمینه مواجهه ادبیات با ممیزی ارشاد بدل شده بود، باز هم در ایران منتشر نشد و این در حالی بود که ترجمه انگلیسی این رمان هم در سال گذشته منتشر شد که البته به گواه یکی از نقدهایی که بر این ترجمه نوشته شد، گویا ترجمه‌ای بود نه چندان درست اما گذشته از کلنل که دیگر قصه منتشر نشدنش دارد به قصه‌ای قدیمی بدل می‌شود، بسیاری از آثار ایرانی دیگر نیز چنین وضعیتی داشتند و تعداد «غیر قابل چاپ»ها نه فقط بر چاپ شده‌ها که بر «اصلاحیه خورده»ها هم غلبه داشت و بسیاری از کتاب‌هایی که به ارشاد رفتند بی‌هیچ اصلاحیه‌ای «غیر قابل چاپ» اعلام شدند. در این شرایط برخی انتشار الکترونیکی آثارشان را ترجیح دادند. این شد که ابوتراب خسروی رمان «ملکان عذاب»ش را به صورت الکترونیک منتشر کرد و محمدحسن شهسواری هم که رمان «میم عزیز»ش با اصلاحاتی اجازه انتشار گرفته بود و یک رمان دیگرش با عنوان «وقتی دلی» از طرف انتشارات شهرستان ادب در همین امسال منتشر شد، ترجیح داد میم عزیز را اینترنتی منتشر کند. بین چاپ‌شده‌ها هم آنچنان اثر دندانگیری وجود نداشت. حتی تعداد آثار ترجمه هم آن‌قدرها نبود و اگر دست‌کم در سال‌های قبل چند رمان کلاسیک منتشر می‌شد و گوشه‌ای هرچند ناچیز از خلأ ادبیات را پر می‌کرد در سال 91 تعداد اینگونه آثار هم به مراتب کمتر شده بود. در این میان اما دو، سه کتاب، یکی در زمینه ادبیات کلاسیک ایران و دوتای دیگر در زمینه ادبیات مشروطه و سرآغاز قصه‌نویسی مدرن فارسی منتشر شد که هرکدام از جنبه‌ای اهمیت داشت؛ یکی اولین جلد تصحیح انتقادی مهری بهفر از شاهنامه فردوسی که در آن علاوه بر نسخه‌های موجود پیش از این، نسخه‌ای تازه یافته شده از شاهنامه هم اساس کار قرار گرفته و علاوه بر آن این حسن را دارد که در این تصحیح، ابیات، تک‌تک شرح داده شده و خواننده مجبور نیست برای درک ابیات و معانی دشوار مدام به انتهای کتاب یا جایی جدا از متن رجوع کند و با مدام پس‌وپیش کردن صفحات کتاب، دست آخر عطای خواندن را به لقای جست‌وجو ببخشد و رها کند. اتفاق مهم دیگر هم انتشار دوباره رمان «تهران مخوف» مشفق کاظمی بود که اولین رمان اجتماعی فارسی است و سومی هم انتشار متن کامل «چرند پرند» علی‌اکبر دهخدا به کوشش ولی‌الله درودیان...، باقی تقریبا هیچ، جز گرانی کاغذ و بحران نشر به واسطه این گرانی و تعلیق و لغو امتیاز دو ناشر و بی‌رونقی جوایز ادبی خصوصی و برگزاری جوایز دولتی که البته این‌بار چندان بی‌سروصدا و طبق روال نبود و در جایزه جلال آل‌احمد اختلافاتی بروز کرد و اعتراضاتی شد. بهمن دری هم از معاونت فرهنگی وزارت ارشاد رفت و علی اسماعیلی به عنوان سرپرست معاونت فرهنگی منصوب شد و...، و دست آخر اینکه به گفته وزیر ارشاد در مراسم پایانی جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی، بعد از انقلاب بیشترین کتاب، در دوره دولت‌های نهم و دهم منتشر شده است.
از تعلیق تا لغو مجوز یک ناشر
نشر چشمه اولین ناشری نبود که معلق و بعد لغو مجوز شد. قبل از آن این اتفاق برای ناشران دیگری از جمله آگاه و اختران هم افتاده بود و همزمان با تعلیق نشر چشمه، نشر ثالث نیز حکم تعلیق گرفت. البته گویا علی اسماعیلی -سرپرست فعلی معاونت فرهنگی وزارت ارشاد- به درخواست اتحادیه ناشران، برای بررسی امکان رفع تعلیق نشر آگاه پاسخ مثبت داده و احتمال رفع تعلیق این انتشارات که تعلیق آن دوسال طول کشیده، وجود دارد. اما اگر تعلیق همه آن ناشران، بی‌سروصدا بود، در عوض لغو امتیاز نشر چشمه آن‌قدرها بی‌سروصدا نماند و اهل فرهنگ اعتراض‌هایی کردند و واکنش‌هایی نشان دادند. ماجرا از ابلاغ شفاهی حکم تعلیق به نشر چشمه در هجدهم دی‌ سال۹۰ شروع شد. چندماه بعد از این اتفاق، بهمن دری در نشست خبری نمایشگاه کتاب گفت که حضور نشر چشمه در نمایشگاه کتاب امکانپذیر نیست. دری گفت: «همه امکانات فراهم شد تا نشر چشمه بتواند در نمایشگاه کتاب شرکت کند اما حکمی که در هیات تخلفات ناشران صادر شده است تنها یک حکم نیست؛ چندبار هم به این ناشر تذکر کتبی ارایه شده، حتی در اداره کتاب. از این رو با تکرار تخلفات این ناشر امکان حضور در نمایشگاه را نخواهد داشت، علاوه بر اینکه حکم قضایی هم داشته است.» و کمی بعدتر خبر لغو مجوز نشر چشمه در خبرگزاری‌ها منتشر شد. بهمن دری، اصلی‌ترین دلیل لغو مجوز نشر چشمه را کتابی عنوان کرد که این ناشر برای گرفتن مجوز، آن را به وزارت ارشاد فرستاده بود. کتابی که به گفته دری، در آن به امام‌حسین (ع) توهین شده بود. به زودی معلوم شد این کتاب، نمایشنامه «روز حسین» محمد رحمانیان بوده و سومین بخش از سه‌گانه‌ای که دو بخش اول و دوم آن به نام‌های «پل» و «اسب‌ها» پیش‌تر روی صحنه رفته و در برخی از جشنواره‌های مذهبی برنده جوایزی نیز شده است. بعد از انتشار این گفته دری در رسانه‌ها، حسن کیاییان - مدیر نشر چشمه - توضیحاتی را منتشر کرد و با روشن کردن اینکه کتابی که دری آن را «ضد قیام عاشورا» دانسته، نمایشنامه «روزحسین» رحمانیان بوده، گفت: «این نمایشنامه در زمان اجرا به مشکل برخورد و مولف پس از قطع امید از روی صحنه بردن آن، از نشر چشمه خواست تا از انتشار آن انصراف دهد و این انتشارات هم در همان زمان طی نامه‌ای به اداره‌ کتاب خواستار عودت اثر به ناشر شد و به این ترتیب پرونده‌ کتاب بسته شد.» اما چنانکه از سخنان دری بر می‌آمد، ارایه نمایشنامه روز حسین به وزارت ارشاد، تنها دلیل لغو مجوز نشر چشمه نبود. دری یکی از دلایل این اقدام وزارت ارشاد را زیاد شدن تعداد کتاب‌های غیرقابل انتشار عنوان کرد و گفت: «زمانی شما کتابی ارایه می‌کنید و غیرقابل انتشار تشخیص داده می‌شود و مساله خاصی نیست ولی زمانی که این غیرقابل انتشارها تعدادشان زیاد می‌شود و حجم اصلی کار ناشر را دربرمی‌گیرد آن هنگام نشان‌دهنده نوعی کجروی و ترویج تفکری خاص و مضر و غلط است.» کیاییان در همان یادداشت توضیحی، در پاسخ به این اتهام نوشت: «طی دوسال گذشته کمتر از 20درصد کتاب‌های ارایه‌ شده توسط این انتشارات جهت بررسی از سوی اداره‌ کتاب غیرمجاز اعلام شده و این با توجه به سختگیری‌های بعضا غیرمتعارفی است که در مورد نشر چشمه در سال‌های اخیر اعمال شده.» بهمن دری همچنین یکی دیگر از تخلف‌های نشر چشمه را این دانسته بود که این ناشر «کتابی را برای مجوز ارایه می‌داد و بعد همان کتاب را دوباره از مسیر انتشاراتی دیگر با همان شکل و شمایل عرضه می‌کرد.» حسن کیاییان در این‌باره نوشت: «شاید ایشان اطلاع ندارند که وقتی کتابی غیرمجاز اعلام می‌شود از نظر ناشران با‌سابقه‌ای که مایل به فعالیت در چارچوب قوانین هستند، مساله‌ انتشار آن منتفی می‌شود. در این صورت مولف یا مولفانی هستند که بخواهند اثر خود را از ناشر پس بگیرند. در این صورت اختیار این آثار با صاحبان آنهاست و دیگر ربطی به ناشر قبلی ندارد که صاحب اثر برای دریافت اجازه‌ آن از طریق ناشر دیگری اقدام ‌کند یا خیر.»
جنجال جلال
پنجمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد در حالی برگزار شد که برخی داوران بعد از برگزاری این جایزه در نامه‌ای، به نتایج اعلام شده اعتراض کردند. سیده‌اعظم حسینی، کامران پارسی‌نژاد و مجید حمیدزاده که داوران بخش مستندنگاری این جایزه بودند، اعلام کردند که در این بخش بدون هماهنگی با آنها نتایج داوری تغییر کرده است. این سه داور، در نامه‌ای اعتراضی به مجید حمیدزاده -دبیر علمی جایزه جلال‌آل‌احمد- نوشتند که رای نهایی‌شان در اعلام برگزیده بودن کتاب «شرح اسم»، نوشته هدایت‌الله بهبودی نادیده گرفته شده است و به اثری که لایق 110 سکه بود ظلم و در نهایت با اثر دیگری به صورت مشترک به عنوان اثر شایسته تقدیرمعرفی شده است. همچنین در این نامه نسبت به نادیده گرفته‌شدن حقوق معصومه سپهری نویسنده کتاب «نورالدین پسر ایران» به عنوان خالق اثر و تقسیم شدن جایزه نهایی (25سکه) با راوی خاطرات، که سید نورالدین عافی بود، اعتراض شد.
وصیتنامه سرگردان سیمین
در روزهای پایانی سال 90، ادبیات ایران یکی از مهم‌ترین نویسندگانش را از دست داد؛ سیمین دانشور، نخستین زن ایرانی قصه‌نویس معاصر؛ نویسنده «سووشون»، «جزیره سرگردانی»، «ساربان سرگردان» و «کوه سرگردان» که گفتند دست‌نویسش مفقود شده است. حدود دوماه بعد از مرگ دانشور، یعنی اواسط اردیبهشت‌ماه 91 وصیتنامه‌ای از او منتشر شد که طبق آن، ترتیب قرارداد تالیفات و ترجمه‌های سیمین دانشور و هر آنچه از او در خارج از کشور ترجمه شده، به عهده لیلی ریاحی - فرزندخوانده و خواهرزاده دانشور- گذاشته شده بود. به موجب این وصیتنامه یک‌سوم اموال سیمین دانشور به لیلی ریاحی تعلق می‌گرفت. بعد از انتشار این وصیتنامه بود که خواهر سیمین دانشور -ویکتوریا دانشور- صحت آن را زیرسوال برد و وصیتنامه را جعلی دانست اما علی خلاقی، همسر لیلی ریاحی، اعلام کرد که این وصیتنامه حقیقی است. ویکتوریا دانشور هم، ضمن رد این گفته‌های علی خلاقی گفت: «لیلی دختر خواهر من است و اگر قرار باشد صحت اصالت وصیتنامه تایید شود و یک‌سوم اموال خواهرم به او تعلق بگیرد، ما با این قضیه مشکلی نداریم و او به حقش خواهد رسید.» از طرفی محمد ایزانلو -وکیل ویکتوریا دانشور- نیز درباره روند پرونده وصیتنامه سیمین دانشور گفت: « این وصیتنامه مفادی دارد و اگر خانم ریاحی کارهای چاپ آثار خانم سیمین دانشور را پیگیری کند و به تعهداتش به شکل صحیح و قانونی عمل کند و گزارش آن را به دادگاه ارایه کند، استحقاق دریافت یک‌سوم اموال را دارد، اما هنوز اصالت خط این وصیتنامه مشخص نیست و وصیتنامه برای کار کارشناسی ارایه شده است تا مشخص شود اصالت خط دارد یا نه و من کارشناس نیستم و نمی‌دانم این وصیتنامه حقیقی است یا نه.» و اینگونه بود که کار به خط‌شناسی کشید و مدتی بعد از این مناقشات شاهپور منوچهری، نایب‌رییس کانون وکلا و وکیل لیلی ریاحی از دادن وصیتنامه دانشور به کارشناس خط‌شناسی دادگستری سخن گفت. منوچهری در این‌باره گفت: «با کارشناس خط‌شناسی دادگستری قراری داشتیم و متن اصلی وصیتنامه به همراه چند نسخه از متن‌های دستنویس دانشور را به او دادیم تا درباره‌اش اظهارنظر کند.» منوچهری درباره زمان اعلام نظر دادگاه درباره این پرونده گفت: «این موضوع بستگی به این دارد که کارشناس دادگستری چه زمانی درباره متن وصیتنامه اظهارنظر کند. پس از آن پرونده تکمیل شده و دادگاه درباره آن اظهارنظر می‌کند و البته طرفین هم می‌توانند در مهلت مقرر درباره آن اعتراض کنند.»
جوایز خصوصی: گلشیری فقط با کتاب اولی‌ها
در سال گذشته از بین جوایز ادبی خصوصی، جایزه گلشیری، با ایجاد تغییراتی در ساختار و نحوه داوری، نامزدهای دوازدهمین دوره خود را معرفی و در بیانیه‌ای اعلام کرد که امسال تنها به نویسندگان کتاب اولی جایزه می‌دهد. طبق این بیانیه، داوری دو مرحله‌ای نیز، جای خود را به داوری یک مرحله‌ای داده است و همان کسانی رای نهایی را اعلام می‌کنند که نامزدها را برگزیده‌اند. در دوازدهمین دوره جایزه گلشیری در بخش رمان اول، رمان «قلعه مرغی؛ روزگار هرمی» نوشته سلمان امین به عنوان برگزیده اعلام شد و در بخش مجموعه داستان اول نیز «فارسی بخند» نوشته سپیده سیاوشی و «من ژانت نیستم» نوشته محمد طلوعی به طور مشترک شایسته دریافت جایزه دانسته شدند. جایزه گلشیری همچنین امسال علاوه بر انتخاب رمان و مجموعه‌داستان برگزیده، از رمان «شکار کبک» نوشته رضا زنگی‌آبادی و مجموعه‌داستان «جایی به نام تاماساکو» نوشته فلامک جنیدی تقدیر کرد. جایزه گلشیری همچنین در این دوره از محمود دولت‌آبادی تقدیر کرد. جایزه «مهرگان ادب» هم برگزیدگان دوره‌های یازدهم و دوازدهم خود را معرفی و جایزه‌های آنها را اهدا کرد. در بخش رمان، نوول و داستان بلند، از میان 134 رمان، نوول و داستان بلند که در سال‌های 1388 و 1389 در ایران منتشر شده است، هیات داوران مهرگان ادب رمان «شبیه عطری در نسیم» نوشته رضیه انصاری را به عنوان برگزیده معرفی کرد. در این بخش همچنین رمان «دو پرده فصل» نوشته فرشته مولوی به عنوان رمان تحسین شده معرفی شد. در بخش مجموعه داستان نیز از میان 171 مجموعه داستان که در سال‌های یادشده انتشار یافته است، هیات داوران مهرگان ادب مجموعه داستان «بماند»، نوشته بهناز علی‌پورگسکری را برگزیده و معرفی کرد. همچنین مجموعه داستان «خواب با چشمان باز» نوشته ندا کاووسی‌فر و مجموعه داستان «و حالا عصر است» نوشته طیبه گوهری به عنوان مجموعه داستان تحسین شده معرفی شدند. از سوی دیگر، هیات‌داوران جایزه «مهرگان ادب» به اتفاق آرا، رمان «زیر چتر شیطان» نوشته زنده‌یاد محمد ایوبی را شایسته تحسین ویژه دانست و به کوشش‌های این نویسنده فقید ادای‌احترام کرد. از دیگر جایزه‌های خصوصی، جایزه ادبی واو نامزدها و جایزه داستان کوتاه صادق هدایت، برگزیدگان خود را اعلام کردند.
سالمرگی
خبر درگذشت دکتر قمر آریان در 23 فروردین ۱۳۹۱ نخستین خبر بد سال گذشته در عرصه ادبیات بود. دکتر قمر آریان پژوهشگر و نویسنده ایرانی و از نخستین فارغ‌التحصیلان زن از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، از نخستین استادان دانشگاه زن در ایران و نیز از اعضای شورایعالی علمی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی و همسر دکتر عبدالحسین زرین‌کوب بود. او در ۹ دهه عمر خود بسیاری از وقایع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مثل شرکت در کنگره مستشرقین در هند، دیدار با نیما یوشیج و حضور در جلسه محاکمه دکتر مصدق را از سر گذراند. «زن در داستان‌های قرآن» و «چهره مسیح در ادبیات فارسی» از جمله آثار اوست. دیگر چهره ادبی درگذشته در سال قبل، اصغر الهی بود که در 12 خرداد 91 درگذشت. اصغر الهی نیز مانند ساعدی، نویسنده‌ای روانپزشک بود و در جوانی، سخت اهل سیاست. بین سال‌های 58 تا 60 سردبیر مجله «بازتاب روانشانسی» بود. اولین قصه‌های کوتاهش را در دهه 40 منتشر کرد. از او پنج مجموعه داستان به نام‌های «بازی»، «قصه‌های پاییزی»، «دیگر سیاوشی نمانده»، «رویا رویا» و «حکایت عشق و عاشقی ما»، یک کتاب نوجوان به نام «قصه شیرین ملا»، نمایشنامه‌ای به نام «قالیباف» و دو رمان به نام‌های «مادرم بی‌بی‌جان» و «سالمرگی» به‌جا مانده که سالمرگی موردتوجه منتقدان قرار گرفت و پس از انتشارش در سال 86 برنده جایزه گلشیری شد که البته کمی بعد از دریافت این جایزه مجوزش لغو و بعد از آن دیگر چاپ نشد. حکایت عشق و عاشقی ما آخرین کار منتشر شده از اصغر الهی بود که در پاییز 89 منتشر شد. دیگر از دست‌رفته سال 91 که پنجم بهمن درگذشت، شاعری بود که سال‌ها پیش بیانیه معروف شعر حجم در خانه او امضا شد و او خود یکی از امضا‌کنندگان این بیانیه بود؛ شاعری به نام پرویز اسلامپور که این سال‌ها چندان حرف و سخنی از او نبود. از سال‌ها پیش در پاریس زندگی می‌کرد و در سال‌های اخیر شعرهایی پراکنده از او در نشریات و سایت‌ها منتشر شده بود و همچنین گفت‌وگویی بین او و یدالله رویایی که گفت‌وگویی نسبتا قدیمی بود که در سال 88
در مجله نوشتا منتشر شد. مثل اغلب شاعران شعر حجم، دفتر شعر منتشر شده کم داشت؛ فقط چهارتا به نام‌های: «وصلت در منحنی سوم»، «نمک و حرکت ورید»، «سطح شبح در سفر پاک»، «پس حس خداوند نجاتم می‌دهد» و البته یک کتاب دیگر به نام «پرویز اسلامپور» که هیچ‌وقت توزیع نشد. کتاب‌های چاپ شده اسلامپور همه مربوط به دهه 40 هستند و بعد از آن هم دیگر تجدیدچاپ نشده‌اند، مگر در سایت‌ها بتوان سراغی از آنها گرفت. در سال گذشته جاهد جهانشاهی هم از میان ما رفت. جهانشاهی را با ترجمه‌هایش از زبان آلمانی می‌شناختیم. او همچنین زمانی رییس انجمن منتقدان و نویسندگان خانه تئاتر بود. «نان سال‌های سپری شده» هاینریش بل، «گزارش یک آدمربایی» گابریل گارسیا مارکز، «در حال کندن پوست پیاز» گونتر گراس و «کتاب دلواپسی» فرناندو پسوآ از جمله ترجمه‌های جاهد جهانشاهی بود. این مترجم نام‌آشنا در 23 آذر هنگام کوهنوردی در درکه بر اثر ایست قلبی درگذشت. پیکرش قرار بود در قطعه هنرمندان بهشت‌زهرا دفن شود، اما روزی که قرار بود پیکرش از مقابل خانه هنرمندان تشییع شود وزارت ارشاد اعلام کرد که امکان خاکسپاری او در قطعه هنرمندان وجود ندارد. با اعلام این خبر پیکر جهانشاهی در قطعه 309 بهشت‌زهرا به خاک سپرده شد. از دیگر درگذشتگان عرصه ادبیات در سال 91 یکی هم محمود گلابدره‌ای بود که 16 مرداد درگذشت. گلابدره‌ای، متولد سال 1318 در تهران بود. بعد از تحصیلات متوسطه، برای تحصیل در رشته ادبیات به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران رفت اما تحصیلش را نیمه‌‌کاره رها کرد. بعد در دانشگاه بین‌المللی لندن در رشته ادبیات انگلیسی درس خواند. خودش جایی گفته است که خیلی علاقه داشته شبیه جیمز جویس بنویسد و به گفته خودش در جاهایی از کتاب‌های «پر کاه» و «لحظه‌های انقلاب» سعی کرده این آرزوی خود را عملی کند. اولین اثر چاپ شده گلابدره‌ای رمان «سگ کوره‌پز» بود که در دهه 40 منتشر شد. بعد از آن رمان‌های «پرکاه» و «بادیه» را منتشر کرد. شاگرد و شیفته جلال آل‌احمد بود. «اسماعیل اسماعیل»، «پرستوها»، «دال»، «حکومت نظامی» و «سفر به حجله‌گاه عشق» از دیگر آثار او هستند. گلابدره‌ای بعد از انقلاب 10سالی را، بی‌جاومکان و خانه‌به‌دوش، در آمریکا گذراند و گویا مدتی هم در خانه کن کیسی -نویسنده رمان «پرواز بر فراز آشیانه فاخته»- ساکن بود. حاصل این سفر 10ساله، رمانی بود به نام «ده سال هوم لسی در آمریکا» که البته گلابدره‌ای خود به عنوان آن معترض بود و می‌گفت ناشر، این عنوان را از خودش درآورده و بدون اجازه من روی کتاب گذاشته. این رمان ظاهرا قرار بود مفصل‌تر از آنچه هست باشد اما تنها دو جلدش در آمد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.