|

«دیده‌بان خواب‌زده» و ادبیات ما

شیما بهره‌مند

«ادبیات امروز ما درست برخلاف گذشته چندان نسبت خلاقانه‌ای با ژورنالیسم ندارد.» این گزاره‌ای است که حتی در یک نگاه شتاب‌زده به مطبوعات و مجلات دوران‌های مختلف، تصدیق می‌شود. نشریات مطرح آن دوران با اعتقاد به جدال سازنده که حاصل برخورد تفکرها، رویکردها و سبک‌های مختلف ادبی بوده، همواره با ادبیات مواجهه‌های انتقادی و مفهوم‌ساز داشته است. موضع‌گیری و رویارویی تفکر نویسنده مطرحی چون هوشنگ گلشیری با رضا براهنی، نویسنده- منتقد معاصرش تا هنوز هم از قطب‌های جدل جریان‌های مختلف ادبی‌ است. گرچه هرچه پیش‌تر رفته، از جدل سازنده آنها، جز شبحی نمانده است و هر آنچه هست سازش میان گروه اندکی است که با عضویت در نهادهای ادبی یا پذیرش تابعیت مضاعف این نهادها، همزمان در جایگاه‌های متناقضی می‌نشینند. ترکیب‌های متعارضی چون نویسنده- مدرس، منتقد- کارشناس نشر یا روزنامه‌نگار- نویسنده که فضای ادبی اخیر ما را تسخیر کرده است، امکانی برای بروز مفهوم تنش‌زای «نقد» فراهم نمی‌آورد. این روند درست همان‌طور که ابوالحسن نجفی در مقدمه «وظیفه ادبیات» می‌نویسد، ادبیات را به «پدیده‌ای ساده، آسان‌یاب و از پیش معلومی بدل می‌کند که در این روزگار تصور و عرضه می‌کنند.» ژورنالیسم ادبی غالب این دوران مبتنی بر بازتاب واقعیت و رویدادهاست، در حالی‌که ژورنالیسم ادبی خلاق، باید واقعیت بازتاب را نشانه برود. به عبارتی به جای تن دادن و پذیرفتن کارکردی صرفا بازتابی‌که توقع گزارش‌هایی بی‌طرفانه و عینی از محصولات و رویدادهای فرهنگی را دارد، باید «نقد» و مواجهه انتقادی با وضعیت حاکم و ادبیات داستانی را مد‌نظر قرار دهد. علاوه بر این «ژورنالیسم ادبی» که حامل پیوند «ادبیات» و «ژورنالیسم» است، خود ترکیبی از همنشینی دو‌گونه متفاوت بازنمایی است. ادبیات نیز مانند ژورنالیسم با واقعیت نسبت دارد، اما واقعیتی ابدی را خلق می‌کند. ژورنالیسم با واقعیت سر‌و‌کار دارد، ادبیات با خطا. ادبیات، حاصل سوءتفاهم و تنشی است که نویسنده با زندگی و وضعیت موجود پیدا می‌کند، از این‌رو ادبیات همواره یک امکان سیاسی است و حالا درگسست این دو مفهوم متضاد، مفهوم «نقد» معنا پیدا می‌کند. چراکه ژورنالیسمی که با ادبیات همنشین شده، دیگر ژورنالسیم صرف نیست که به کارکرد بازتابی‌اش بسنده کند، بلکه ترکیب تنش‌زای ژورنالیسم ادبی می‌تواند بازگشت کنش منتقدانه به بدنه ژورنالیسم باشد. روزنامه‌نگار و نویسنده همواره دو فیگور منطبق بوده‌اند، به عبارتی روزنامه‌نگار (گزارش‌نویس ادبی) به‌طور پیشینی تابعیت نهاد را پذیرفته و همدست با گفتار مسلط ادبی، در کار بازتاب و در نتیجه بازتولید ادبیات جریان غالب است. اما فیگور تنش‌زای منتقد این مصالحه را بر هم می‌زند، به همین دلیل منتقد و نویسنده دو فیگور متضادند، درست مانند براهنی منتقد و گلشیری نویسنده. اما در ادبیات امروز ما که مفهوم «نقد» با «سلیقه» کنار آمده، نقد به نوشته‌ای بدل شده که به سلیقه یک نفر تعبیر می‌شود و نه بیشتر. پس ادبیات سلیقه‌ای ما، که خود در مفهوم بازار استحاله یافته، منتقد را طرد و یا تلاش می‌کند در قالب کارشناس و داور جوایز ادبی را در خود هضم کند. ترکیب ژورنالیسم ادبی این روزها نیازمند بازپس‌گیری مفهوم و ماهیت قلب‌شده خود است. در این میان تاکید بر فیگور نویسنده- منتقد یا نویسنده- روشنفکر که برخلاف ترکیب‌های مطرح شده، اصیل است و پیوندی ناگسستنی و آونگی دارد، می‌تواند موجب گشودگی فضای مه‌گرفته اخیر باشد. یا دست‌کم امکانی پیش‌روی ادبیات بحران‌زده ما فراهم آورد، فیگوری همچون «پرسه‌زن» بنیامین که در حاشیه قرار گرفته و با بی‌هدفی، هدفی متحرک را دنبال می‌کند. این حاشیه‌نشینی البته به معنای حذف شدن یا انزواطلبی نیست، بلکه امکانی است تا فرد با تعریف و حفظ فاصله با مرکز (همان نهادهای ادبی مستقر) از نگاه انتقادی دفاع کند. پرسه‌زن، درست برخلاف تابعین نهادها که به قراردادهای الحاقی آنها پیوسته‌ و پیشاپیش به آن تن داده‌اند، مدام در حرکت است. قاعده تحمیلی بیرونی را تاب نمی‌آورد، جابه‌جایی‌هایش بر اساس قانون نیست، پس «نابهنگام است و معاصر». حاصل این پرسه‌زنی نیز، ادبیات پرسه‌زن است. ادبیاتی که از کلیشه‌ و قاعده می‌گریزد و فرصتی برای تفکر به دست می‌دهد. این ادبیات معکوس آنچه این روزها شاهدیم، نسبتی با شتاب و شهوت چاپ و کتاب‌سازی به سبک کارگاه‌های ادبی ندارد، بلکه در لحظات درنگ و تاملات انتقادی شکل می‌گیرد. در ادبیات ما بی‌شک محمدعلی سپانلو یکی از این فیگورهاست که ما در صفحات ادبی سالنامه به سراغش رفته‌ایم با تاکید بر همین خصلت کمیاب و نه پیروی از کلیشه رایج مطبوعات که انتشار پرونده برای نویسندگان و شاعران نسل‌های پیش را دستور کار خود قرار داده‌اند. علاوه بر اینکه م. ع سپانلو امسال با انتشار چندین کتاب‌ تازه در زمینه‌های مختلف بیش از پیش خود را به عنوان شاعر- روشنفکر نشان داده است، انتشار مقالات و نقدهای پراکنده او در مطبوعات در قالب کتابی با عنوان «دیده‌بان خواب‌زده» این وجه از شخصیت او را برجسته‌تر می‌کند. سپانلو در این مقالات و تکه‌های ناتمام پرسه‌زنی نشان می‌دهد که با ادبیات و هنرها «دیدارهای پراکنده‌ای» دارد، در عین‌حال با شهودی که در یک شاعر می‌توان سراغ گرفت، نکاتی را نشانه می‌رود که در زمان مطرح شدن، نابهنگام و خلاف‌آمد می‌نماید. در یکی از مقالات کوتاه و مهم این کتاب که سپانلو چندین سال پیش نوشته با تاکید بر «سبک نویسنده» - که عنصر مفقود ادبیات این روزهای ماست- مرگی قبل از تولد را اعلام‌ می‌کند: «سبک، تجلی تفاوت کیفیت ظاهر شدن جهان بر هر یک از ماست و هنرمند این کیفیت را به شکل‌های گوناگون هنری، در می‌آورد. امروزه اهمیت سبک برای اغلب منتقدان منزل اصلی بررسی بر یک اثر هنری است، در برابر عده‌ای دیگر آن را مطرود و از شمار ارزش‌های درجه دوم می‌شمارند... وقتی به محصولات ادبی سال‌های اخیر می‌نگریم، می‌بینیم که رشد کیفیت در تناسب با کمیت نازل است. در بسیاری از این آثار با مرگی قبل از تولد روبه‌روییم... » اهمیت این دست موضع‌گیری‌های کلی و صورت‌بندی‌ها از وضعیت ادبی در این کتاب، جایی مشخص می‌شود که در کنار نقدها و یادداشت‌های این شاعر درباره آثار داستانی منتشر شده، منظومه‌ای می‌سازد که حاکی از دقت، تامل و صرف زمانی طولانی برای خواندن و دیدن و فکر کردن است. سپانلو حتی در گزینه‌ها و آنتولوژی‌هایش نیز به جای بازتاب واقعیت داستان ایرانی، به بازآفرینی آن می‌پردازد. چراکه برای گردآوری داستان‌ها بر اساس یک معیار دست به «انتخاب» می‌زند و با جست‌وجوی واقعیت داستان‌ها، از دسته‌بندی کلیشه‌ای می‌گریزد و روایت تازه‌ای از تاریخ ادبیات ایران به دست می‌دهد: «درجست‌وجوی واقعیت، تازه‌ترین گزارش منظمی است که می‌تواند وضع موجود داستان‌نویسی ما، مراحل فتح شده آن، امکانات آینده و حتی سرزمین‌های نامکشوف، جاهای خالی و راه‌های نرفته را نشان دهد.» سپانلو همواره در شعرها، ترجمه‌ها و گزینه‌هایش و حتی در نسبت با ژورنالیسم در مقالاتش، بر اهمیت نگاهی انتقادی تاکید داشته و به جای بازتاب آنچه در واقعیت رخ می‌دهد، «در تدارک واقعیتی شخصی» است.
«ادبیات امروز ما درست برخلاف گذشته چندان نسبت خلاقانه‌ای با ژورنالیسم ندارد.» این گزاره‌ای است که حتی در یک نگاه شتاب‌زده به مطبوعات و مجلات دوران‌های مختلف، تصدیق می‌شود. نشریات مطرح آن دوران با اعتقاد به جدال سازنده که حاصل برخورد تفکرها، رویکردها و سبک‌های مختلف ادبی بوده، همواره با ادبیات مواجهه‌های انتقادی و مفهوم‌ساز داشته است. موضع‌گیری و رویارویی تفکر نویسنده مطرحی چون هوشنگ گلشیری با رضا براهنی، نویسنده- منتقد معاصرش تا هنوز هم از قطب‌های جدل جریان‌های مختلف ادبی‌ است. گرچه هرچه پیش‌تر رفته، از جدل سازنده آنها، جز شبحی نمانده است و هر آنچه هست سازش میان گروه اندکی است که با عضویت در نهادهای ادبی یا پذیرش تابعیت مضاعف این نهادها، همزمان در جایگاه‌های متناقضی می‌نشینند. ترکیب‌های متعارضی چون نویسنده- مدرس، منتقد- کارشناس نشر یا روزنامه‌نگار- نویسنده که فضای ادبی اخیر ما را تسخیر کرده است، امکانی برای بروز مفهوم تنش‌زای «نقد» فراهم نمی‌آورد. این روند درست همان‌طور که ابوالحسن نجفی در مقدمه «وظیفه ادبیات» می‌نویسد، ادبیات را به «پدیده‌ای ساده، آسان‌یاب و از پیش معلومی بدل می‌کند که در این روزگار تصور و عرضه می‌کنند.» ژورنالیسم ادبی غالب این دوران مبتنی بر بازتاب واقعیت و رویدادهاست، در حالی‌که ژورنالیسم ادبی خلاق، باید واقعیت بازتاب را نشانه برود. به عبارتی به جای تن دادن و پذیرفتن کارکردی صرفا بازتابی‌که توقع گزارش‌هایی بی‌طرفانه و عینی از محصولات و رویدادهای فرهنگی را دارد، باید «نقد» و مواجهه انتقادی با وضعیت حاکم و ادبیات داستانی را مد‌نظر قرار دهد. علاوه بر این «ژورنالیسم ادبی» که حامل پیوند «ادبیات» و «ژورنالیسم» است، خود ترکیبی از همنشینی دو‌گونه متفاوت بازنمایی است. ادبیات نیز مانند ژورنالیسم با واقعیت نسبت دارد، اما واقعیتی ابدی را خلق می‌کند. ژورنالیسم با واقعیت سر‌و‌کار دارد، ادبیات با خطا. ادبیات، حاصل سوءتفاهم و تنشی است که نویسنده با زندگی و وضعیت موجود پیدا می‌کند، از این‌رو ادبیات همواره یک امکان سیاسی است و حالا درگسست این دو مفهوم متضاد، مفهوم «نقد» معنا پیدا می‌کند. چراکه ژورنالیسمی که با ادبیات همنشین شده، دیگر ژورنالسیم صرف نیست که به کارکرد بازتابی‌اش بسنده کند، بلکه ترکیب تنش‌زای ژورنالیسم ادبی می‌تواند بازگشت کنش منتقدانه به بدنه ژورنالیسم باشد. روزنامه‌نگار و نویسنده همواره دو فیگور منطبق بوده‌اند، به عبارتی روزنامه‌نگار (گزارش‌نویس ادبی) به‌طور پیشینی تابعیت نهاد را پذیرفته و همدست با گفتار مسلط ادبی، در کار بازتاب و در نتیجه بازتولید ادبیات جریان غالب است. اما فیگور تنش‌زای منتقد این مصالحه را بر هم می‌زند، به همین دلیل منتقد و نویسنده دو فیگور متضادند، درست مانند براهنی منتقد و گلشیری نویسنده. اما در ادبیات امروز ما که مفهوم «نقد» با «سلیقه» کنار آمده، نقد به نوشته‌ای بدل شده که به سلیقه یک نفر تعبیر می‌شود و نه بیشتر. پس ادبیات سلیقه‌ای ما، که خود در مفهوم بازار استحاله یافته، منتقد را طرد و یا تلاش می‌کند در قالب کارشناس و داور جوایز ادبی را در خود هضم کند. ترکیب ژورنالیسم ادبی این روزها نیازمند بازپس‌گیری مفهوم و ماهیت قلب‌شده خود است. در این میان تاکید بر فیگور نویسنده- منتقد یا نویسنده- روشنفکر که برخلاف ترکیب‌های مطرح شده، اصیل است و پیوندی ناگسستنی و آونگی دارد، می‌تواند موجب گشودگی فضای مه‌گرفته اخیر باشد. یا دست‌کم امکانی پیش‌روی ادبیات بحران‌زده ما فراهم آورد، فیگوری همچون «پرسه‌زن» بنیامین که در حاشیه قرار گرفته و با بی‌هدفی، هدفی متحرک را دنبال می‌کند. این حاشیه‌نشینی البته به معنای حذف شدن یا انزواطلبی نیست، بلکه امکانی است تا فرد با تعریف و حفظ فاصله با مرکز (همان نهادهای ادبی مستقر) از نگاه انتقادی دفاع کند. پرسه‌زن، درست برخلاف تابعین نهادها که به قراردادهای الحاقی آنها پیوسته‌ و پیشاپیش به آن تن داده‌اند، مدام در حرکت است. قاعده تحمیلی بیرونی را تاب نمی‌آورد، جابه‌جایی‌هایش بر اساس قانون نیست، پس «نابهنگام است و معاصر». حاصل این پرسه‌زنی نیز، ادبیات پرسه‌زن است. ادبیاتی که از کلیشه‌ و قاعده می‌گریزد و فرصتی برای تفکر به دست می‌دهد. این ادبیات معکوس آنچه این روزها شاهدیم، نسبتی با شتاب و شهوت چاپ و کتاب‌سازی به سبک کارگاه‌های ادبی ندارد، بلکه در لحظات درنگ و تاملات انتقادی شکل می‌گیرد. در ادبیات ما بی‌شک محمدعلی سپانلو یکی از این فیگورهاست که ما در صفحات ادبی سالنامه به سراغش رفته‌ایم با تاکید بر همین خصلت کمیاب و نه پیروی از کلیشه رایج مطبوعات که انتشار پرونده برای نویسندگان و شاعران نسل‌های پیش را دستور کار خود قرار داده‌اند. علاوه بر اینکه م. ع سپانلو امسال با انتشار چندین کتاب‌ تازه در زمینه‌های مختلف بیش از پیش خود را به عنوان شاعر- روشنفکر نشان داده است، انتشار مقالات و نقدهای پراکنده او در مطبوعات در قالب کتابی با عنوان «دیده‌بان خواب‌زده» این وجه از شخصیت او را برجسته‌تر می‌کند. سپانلو در این مقالات و تکه‌های ناتمام پرسه‌زنی نشان می‌دهد که با ادبیات و هنرها «دیدارهای پراکنده‌ای» دارد، در عین‌حال با شهودی که در یک شاعر می‌توان سراغ گرفت، نکاتی را نشانه می‌رود که در زمان مطرح شدن، نابهنگام و خلاف‌آمد می‌نماید. در یکی از مقالات کوتاه و مهم این کتاب که سپانلو چندین سال پیش نوشته با تاکید بر «سبک نویسنده» - که عنصر مفقود ادبیات این روزهای ماست- مرگی قبل از تولد را اعلام‌ می‌کند: «سبک، تجلی تفاوت کیفیت ظاهر شدن جهان بر هر یک از ماست و هنرمند این کیفیت را به شکل‌های گوناگون هنری، در می‌آورد. امروزه اهمیت سبک برای اغلب منتقدان منزل اصلی بررسی بر یک اثر هنری است، در برابر عده‌ای دیگر آن را مطرود و از شمار ارزش‌های درجه دوم می‌شمارند... وقتی به محصولات ادبی سال‌های اخیر می‌نگریم، می‌بینیم که رشد کیفیت در تناسب با کمیت نازل است. در بسیاری از این آثار با مرگی قبل از تولد روبه‌روییم... » اهمیت این دست موضع‌گیری‌های کلی و صورت‌بندی‌ها از وضعیت ادبی در این کتاب، جایی مشخص می‌شود که در کنار نقدها و یادداشت‌های این شاعر درباره آثار داستانی منتشر شده، منظومه‌ای می‌سازد که حاکی از دقت، تامل و صرف زمانی طولانی برای خواندن و دیدن و فکر کردن است. سپانلو حتی در گزینه‌ها و آنتولوژی‌هایش نیز به جای بازتاب واقعیت داستان ایرانی، به بازآفرینی آن می‌پردازد. چراکه برای گردآوری داستان‌ها بر اساس یک معیار دست به «انتخاب» می‌زند و با جست‌وجوی واقعیت داستان‌ها، از دسته‌بندی کلیشه‌ای می‌گریزد و روایت تازه‌ای از تاریخ ادبیات ایران به دست می‌دهد: «درجست‌وجوی واقعیت، تازه‌ترین گزارش منظمی است که می‌تواند وضع موجود داستان‌نویسی ما، مراحل فتح شده آن، امکانات آینده و حتی سرزمین‌های نامکشوف، جاهای خالی و راه‌های نرفته را نشان دهد.» سپانلو همواره در شعرها، ترجمه‌ها و گزینه‌هایش و حتی در نسبت با ژورنالیسم در مقالاتش، بر اهمیت نگاهی انتقادی تاکید داشته و به جای بازتاب آنچه در واقعیت رخ می‌دهد، «در تدارک واقعیتی شخصی» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.