فرهاد خسروخاور:
علوم انسانی به حاشیه کشیده میشود
نیما علوی/عکس: میلاد پیامی، شرق
فرهاد خسروخاور، استاد جامعه شناسی مدرسه عالی مطالعات اجتماعی پاریس، پس از دریافت دیپلم از مدرسه رازی تهران به شهر مونپلیه در جنوب فرانسه رفت. همزمان با تحصیل فلسفه، لیسانس ریاضیات گرفت و بعد از آن دکترای فلسفه را به پایان رساند. پس از پایان تحصیلات فلسفی در پی آشنایی با آلن تورن به جامعهشناسی روی آورد. بعد از اخذ دکترای جامعهشناسی به ایران آمد و مدتی در دانشگاه بوعلی همدان تدریس کرد. با انگیزه ادامه تحقیقات، ایران را به مقصد آمریکا ترک کرد، اما به درخواست آلن تورن به فرانسه بازگشت و وارد مدرسه عالی مطالعات اجتماعی پاریس شد. از میان دهها کتاب او به فرانسه و انگلیسی دو کتاب به زبانهای پرتغالی، اسپانیولی، ایتالیایی و ترکی ترجمه و منتشر شدهاست. پروژه فکری او بررسی نقش سوژه و کنشگر اجتماعی در تغییر و تحولات جهانی است. او در کتابش تحت عنوان «رکن قدسیت»، قدسیت را به عنوان مقولهای هستیشناختی مطرح میکند و نقش آن را در شکلگیری و هستی سوژه نشان
میدهد. آخرین کتاب خسروخاور با عنوان The New Arab Revolution در سال 2011 توسط انتشارات پارادایم منتشر شدهاست. با توجه به زمینه فکری خسروخاور، بحث بر سر موقعیت علوم انسانی و دانشگاه و نقش آنها در تحولات معاصر جهان را با او در میان گذاشتیم.
برای بررسی علوم انسانی و نسبت آن با دانشگاه بهتر است بحث را با وضعیت علوم انسانی شروع کنیم. موقعیت کنونی علوم انسانی را چگونه ارزیابی میکنید؟ و اینکه آیا اساسا چنین ارزیابیهایی در مقیاس جهانی امکانپذیر است؟
در ابتدا باید نکتهای را تذکر دهم. اگر منظور از ارزیابی این است که با داشتن آمار و دادههای کمی به سراغ تجزیه و تحلیل این وضعیت برویم این امر امکانپذیر است چون دادههای جمعآوری شده تا حدود زیادی میتوانند در این موضوع به ما کمک کنند، اما اگر بخواهیم به نوعی از منظر کیفی در مورد این مساله صحبت کنیم، عملا این کار میسر نیست و یک نفر نمیتواند این دید را ارایه دهد. این پدیده بسیار گسترده است و دنیای ما نیز دیگر دنیای 50 سال پیش نیست؛ به این معنا که با وجود اینترنت و تکنولوژیهای جدید و ارتباط آن با علوم انسانی و بالطبع پیچیدهشدن این مساله، کسی نمیتواند احاطه کامل روی این قضیه داشته باشد؛ بنابراین اگر کسی بخواهد به لحاظ کیفی به این امر بپردازد این کار سویهای ذهنی خواهد داشت. ولی رویهمرفته میتوان گفت که تحولات زیادی در حوزه علوم انسانی رخ داده که این خود متاثر از تحولات چنددهه اخیر در حوزه سیاست و اقتصاد در سطح بینالمللی است. مثلا در زمینه تئوریهای جامعهشناسی سابقا بعد اعتراضی این نظریهها بسیار زیاد بود اما امروزه میتوان ادعا کرد که تقریبا در همه کشورها این بعد اعتراضی کمرنگ شده است. مثلا دهههای 60 و 70 نظریه انتقادی مکتب فرانفکورت را داشتیم یا در فرانسه، جامعهشناسان پستمدرن نظریهپردازی میکردند تا این اواخرکه پییر بوردیو بود و اکنون معدود متفکرانی مانند آلن بدیو را داریم. اما این بعد اعتراضی در کل به حاشیه رانده شده است. چیزی که اکنون از علوم انسانی و علوم اجتماعی انتظار میرود اعتراض نیست و از اینرو به نحوی درون جامعه ادغام شدهاند. به این معنا که از متفکران و جامعهشناسان فقط میخواهند که از جامعه صرفا عکسبرداری کنند. مثلا اتحادیه اروپا بودجههای چندمیلیونیورویی، صرفا برای پروژههایی اختصاص میدهد که تنها در حکم عکسبرداری از واقعیت است نه پروژههایی برای تحلیل و پیشبینی تحولات بلکه صرفا اینکه بگوید وضعیت چگونه است.
بگذارید بحث را در رابطه با همین موضوع ادامه دهیم. با توجه به آنچه گفتید میتوان به نحوی از انحا ادعا کرد که علوم انسانی در حال از سر گذراندن یک بحران است. اگر بخواهیم در مورد این بحران صحبت کنیم، شاید بهتر باشد که بحث را با موضوع قدیمی نزاع بر سر علمبودن این گفتار در مقایسه با علوم طبیعی آغاز کنیم.
بهتر است با ذکر چند نکته صحبتم را ادامه دهم. در مورد این شکل از بحران باید بگویم که من بحرانی نمیبینم چراکه از قضا علوم انسانی به این معنا همواره در بحران بوده است. البته علوم انسانی ابعاد قابل بحثی در این زمینه دارد اما جدال بر سر اینکه علوم انسانی جزو علوم دقیقه نیست، ادعایی است که امروزه رونق چندانی ندارد. هستند گروههایی که در اروپا و آمریکا روی این قضیه تاکید دارند اما مساله اساسی دیگر این مساله نیست. البته گروههایی هستند که با ابعاد ریاضی پیچیده به سمت علوم انسانی میروند؛ مثلا در اقتصاد که کاملا به این سمت کشیده شده است. از قضا بههمیندلیل ابعاد انتقادی و اعتراضی علوم انسانی در بخشی از گروههای اقتصادی کمرنگ شده است. ولی خب این قضیه بهنظر من کل این گفتار را زیر سوال نمیبرد، چرا که مکتبهای دیگری در اقتصاد هستند که به آنها به عنوان بخشی از علوم انسانی نگاه میکنند و ابعاد علوم انسانی در آنها مستتر است؛ بنابراین این قضیه که علوم انسانی نمیتواند مثل علوم فیزیکی جوابگوی قاطعی باشد و جوابهایی دهد که نتوان آنها را زیر سوال برد بهنظر من پدیدهای است که دیگر پذیرفته شده و فکر نمیکنم چندان مسالهانگیز باشد. این مساله از بدو تولد علوم انسانی وجودداشته و هنوز هم هست و به نظر میرسد که تا آخر هم خواهد بود، اما باز هم میگویم که شکی نیست که در بعضی رشتههای خاص علوم تجربی ابعاد جدیدی به علومانسانی دادهاست. مثلا یک نمونه دیگر در روانکاوی، بیماریای هست به نام autism که در آن روانکاوها راهحلهایی را پیشنهاد میکردند که بیشتر بر مبنای همان تکنیکهای روانکاری بسط یافتهبود، اما الان برای درمان آن به سمت روانپزشکی و تکنیکهای شیمیایی حرکت کردهاند. یعنی اعتقاد دارند این بیماری متاثر از اختلالات شیمیایی است و بنابراین بیمار باید دارو بخورد و خب این بیماری را از گفتار روانکاوی جدا کردهاند ولی این باعث نشده که روانکاوی به عنوان شاخهای از علوم انسانی کلا نفی شود.
پس بهتر است این موضوع را با توجه به آنچه خود شما در ابتدای این گفتوگو مطرح کردید، ادامه دهیم یعنی همان غیر اعتراضی و انتقادیشدن علوم انسانی و تبدیل شدن آن به صرف عکسبرداری از جامعه.آیا میتوان ادعا کرد این وضعیت فعلی ریشه در بحران سرمایهداری دارد. به عبارتی ریشه در نیاز بازار سرمایهداری به نیروهای تولید ـ غیر از نیروهای تولید در علومانسانی ـ دارد. مثلا کاهش بودجههای علوم انسانی در دانشگاههای غرب میتواند نمونه خوبی باشد.
بله این یکی از دلایل است. سرمایهداری بههرحال احتیاج مبرمی به علوم انسانی ندارد. باید درنظر گرفت که سرمایهداری سابقا توسط بلوک شرق (کشورهای کمونیستی) زیر سوال میرفت و علوم انسانی نیز نقش اساسی در زمینههای مختلف، ازجمله اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایفا میکرد. چون امروز بلوک شرق به آن معنا وجود ندارد. کشورها که پدیده سرمایهداری را زیرسوال ببرند بسیار کم شدهاند؛ البته هستند کشورهایی که اعتقاد دارند سرمایهداری باید انسانیتر شود. برای نمونه جنبشهایی که سابقا تحتعنوان ضدجهانیشدن
(Anti globalization) فعالیت میکردند اکنون تحتعنوان جهانی شدن به سبک دیگر (Alter globalization) به کار خود ادامه میدهند. بههرحال این مساله مطرح است که تحولات اقتصادی در سطح بینالملل باعث شده سرمایهداری به سیاق قبل زیر سوال نرود و تنها ابعاد خاصی از آن را در تظاهرات و از طریق همان دعوی جهانیشدن به سبک دیگر زیر سوال ببرند. البته از طریق دیگری هم میتوانیم به این موضوع بپردازیم که آنوقت به شکل دیگری به علوم انسانی مربوط میشود. آن هم این است که در گذشته علوم انسانی و اجتماعی را در پیوند با روشنفکران مطرح میکردند. اگر شما به گذشته غرب و حتی شرق در این چندسال اخیر نگاه کنید، میبینید روشنفکران مهمی که در علوم انسانی هم دستی داشتند، روشنفکرانی مانند ژان پل سارتر یا دریدا یا، در آمریکا، چامسکی یا حتی متفکران نومحافظهکار(neo-con) در زمان حیات جورج بوش پسر، اکثریت قاطعشان ریشه دانشگاهی داشتند. شکل حضور این روشنفکران در زمینه اجتماعی بهگونهای است که اگر بخواهیم آنها را نامگذاری کنیم من به آنها روشنفکران آوانگارد یا پیشرو میگویم. ما به نحوی از انحا این شکل از روشنفکری را دیگر نداریم. این روشنفکران هم دانشگاهی بودند، هم روشنفکر بودند و هم یک دید کلی از جامعه ارایه میدادند. عده کمی از این روشنفکران هنوز زندهاند. برای مثال در فرانسه آخرین متفکری که میتوان به این شکل نام او را روشنفکر گذاشت و شهرت بینالمللی هم داشت بوردیو بود یا در آمریکا آخرین روشنفکر به این معنا نوام چامسکی است ولی خب روشنفکران جدید دیگر به این شکل مطرح نمیشوند. وجود تکنولوژیهای جدید مثل اینترنت و شبکههای اجتماعی در جوامع معاصر باعث میشود که هرکسی به شکلی برای خودش روشنفکر باشد. من نام اینها را گذاشتهام روشنفکران میانجی
(immidiate intelectual) و بعضا ما مشاهده میکنیم که این روشنفکران، از آنجا که روشنفکران پیشرو در بسیاری جاها دیگر وجود ندارند جای آنها را میگیرند.
مثلا در همین حرکتهای کشورهای عربی که به بهار عربی معروف است، شما روشنفکر پیشرو نداشتید. اصل قضیه دیگر مساله روشنفکران پیشرو نیست، اصل قضیه این است که خود جریان، روشنفکر خودش را تولید میکند. در جهان عرب ما شاهد پدیدهای هستیم که من اسم آن را گذاشتم روزنامهنگاران خودجوش. به این معنا پزشکان، پرستاران، معلمان، همه و همه میتوانستند نقش روشنفکر یا روزنامهنگار را بازی کنند و هر یک به شکلی با این مساله درگیر شوند. بنابراین بخش عظیمی از تغییر در علوم انسانی در عرصه اجتماعی برمیگردد به جابهجایی روشنفکران پیشرو و میانجی. ما در جهانی هستیم که نیازهای خودش را از طرق دیگری برآورده میکند. مثلا همین حرکت دگرجهانی (Alter globalization)، شما میتوانید مثلا پنج متفکر مطرح در آن را معرفی کنید؟ نه. برعکس میتوان هزاران روشنفکر میانجی را، روشنفکرانی که در رابطه با این حرکت هستند و عقاید و خواستههای حرکت را مطرح میکنند، معرفی کرد. این مساله، دانشگاه و رابطه روشنفکران با دانشگاه را زیر سوال میبرد و این باعث میشود که جوامع راهحلها را به طرق دیگری به غیر از طرق علومانسانی و گروههای پیشتاز مرتبط به آن به دست بیاورند. نقش اجتماعی و سیاسی و نقش تولید فکر و علم در علوم انسانی همیشه درهم تنیده بوده که به نظر شکافی میانشان افتاده و این نقش به گونهای زیر سوال رفته است.
بنابراین میتوانیم نتیجه بگیریم با توجه به امکانات جدید دنیای معاصر، نقش و جایگاه دانشگاه و فرآیندی به نام تولید علم کاملا دگرگون شده و معنای جدیدی پیدا کرده است و دانشگاه دیگر نقش محوری ندارد.
بله، معنای جدیدی پیدا کرده مخصوصا در علومانسانی و اجتماعی. البته نقش محوری میتواند پیدا کند ولی نه دیگر در قالب گذشته. ما در گذشته میدیدیم که رشتههای علوم انسانی و دانشگاه، در حقیقت، در کانون قضیه قرار دارند اما اکنون قضیه فرق کرده است. در سطح علوم انسانی و اجتماعی دانشگاهی آنچه مساله را غامض میکند این است که از یک لحاظ بسیار پیچیده و گستردهاند و از لحاظ دیگر متمرکز نیستند. از لحاظ رسمی هم جوامع سرمایهداری پیشرفته در رابطه با سیستم بسیار پیچیده تولیدی احتیاج به نیروی کار دارند که خب باعث میشود آن دید انتقادی از علوم اجتماعی و انسانی تا حدودی پذیرفته نشود. از طرفی علومانسانی و اجتماعی هم با اعتراضات گسترده در جهان دوقطبی در پیوند بود که با توجه به مسایل بینالمللی معاصر این مساله نیز کمرنگ شده و دیگر در قالب گذشته مطرح نمیشود. مساله من در کتاب جدیدی که نوشتهام (New Arab Revolution) این بود که ببینم روشنفکران در کجای این انقلاب قرار دارند یا مثلا بررسی نقش دانشجویان که بسیار پررنگ بود. ولی مساله غامض نقش دانشگاه به معنای مرکز ثقل و مرکز تولید فکر در زمینه علوم انسانی و اجتماعی است که در این مقطع نقش محوری نداشت، مثلا در خود ایران ما میبینیم که نقش علومانسانی و اجتماعی در حرکتهای اجتماعی کمرنگ است. گروههای دیگری هستند که نقش پررنگی بازی میکنند. بنابراین این باعث میشود که بگوییم علوم انسانی به یک معنا در بحران است، چرا که تحولات عظیمی در حال رخدادن است که باعث میشود مسایل این حوزه در قالبهای جدیدی مطرح شوند.
بحث ایران پیش آمد. با توجه به تحقیقات شما در خصوص دانشگاه و پژوهشهای انجامشده در این زمینه وضع فعلی دانشگاه و فرآیند تولید علم در ایران را (اگر بتوانیم چنین فرآیندی را در نظر بگیریم) چگونه میبینید؟
من چندسال پیش سعی کردم مطالعاتی در زمینه علم در ایران و در رابطه با گروههای علمی داشته باشم. ما متوجه شدیم در این چند دهه اخیر در علومی مانند فیزیک و شیمی و سایر علوم دقیقه پیشرفت ایران چشمگیر بوده است، در واقع اگر معیار را تعداد مقالاتی در نظر بگیریم که در مجلاتی که ISI آنها را به رسمیت میشناسد چاپ شده، ما میبینیم پیشرفت ایران در این زمینه چشمگیر بودهاست. ولی در همین دوره علومانسانی و اجتماعی چندان نقش اساسی در تولید علم ندارند. البته این نقطهضعف را از قبل از انقلاب اسلامی هم داشتیم. در این دوران هم این قضیه مطرح است و علتش هم علل بنیادی و ساختاری است. با در نظر گرفتن مشکلاتی که جامعه ما با آن دست به گریبان است، میتوان گفت علوم انسانی بیشتر به حاشیه کشیده میشود.
میدهد. آخرین کتاب خسروخاور با عنوان The New Arab Revolution در سال 2011 توسط انتشارات پارادایم منتشر شدهاست. با توجه به زمینه فکری خسروخاور، بحث بر سر موقعیت علوم انسانی و دانشگاه و نقش آنها در تحولات معاصر جهان را با او در میان گذاشتیم.
برای بررسی علوم انسانی و نسبت آن با دانشگاه بهتر است بحث را با وضعیت علوم انسانی شروع کنیم. موقعیت کنونی علوم انسانی را چگونه ارزیابی میکنید؟ و اینکه آیا اساسا چنین ارزیابیهایی در مقیاس جهانی امکانپذیر است؟
در ابتدا باید نکتهای را تذکر دهم. اگر منظور از ارزیابی این است که با داشتن آمار و دادههای کمی به سراغ تجزیه و تحلیل این وضعیت برویم این امر امکانپذیر است چون دادههای جمعآوری شده تا حدود زیادی میتوانند در این موضوع به ما کمک کنند، اما اگر بخواهیم به نوعی از منظر کیفی در مورد این مساله صحبت کنیم، عملا این کار میسر نیست و یک نفر نمیتواند این دید را ارایه دهد. این پدیده بسیار گسترده است و دنیای ما نیز دیگر دنیای 50 سال پیش نیست؛ به این معنا که با وجود اینترنت و تکنولوژیهای جدید و ارتباط آن با علوم انسانی و بالطبع پیچیدهشدن این مساله، کسی نمیتواند احاطه کامل روی این قضیه داشته باشد؛ بنابراین اگر کسی بخواهد به لحاظ کیفی به این امر بپردازد این کار سویهای ذهنی خواهد داشت. ولی رویهمرفته میتوان گفت که تحولات زیادی در حوزه علوم انسانی رخ داده که این خود متاثر از تحولات چنددهه اخیر در حوزه سیاست و اقتصاد در سطح بینالمللی است. مثلا در زمینه تئوریهای جامعهشناسی سابقا بعد اعتراضی این نظریهها بسیار زیاد بود اما امروزه میتوان ادعا کرد که تقریبا در همه کشورها این بعد اعتراضی کمرنگ شده است. مثلا دهههای 60 و 70 نظریه انتقادی مکتب فرانفکورت را داشتیم یا در فرانسه، جامعهشناسان پستمدرن نظریهپردازی میکردند تا این اواخرکه پییر بوردیو بود و اکنون معدود متفکرانی مانند آلن بدیو را داریم. اما این بعد اعتراضی در کل به حاشیه رانده شده است. چیزی که اکنون از علوم انسانی و علوم اجتماعی انتظار میرود اعتراض نیست و از اینرو به نحوی درون جامعه ادغام شدهاند. به این معنا که از متفکران و جامعهشناسان فقط میخواهند که از جامعه صرفا عکسبرداری کنند. مثلا اتحادیه اروپا بودجههای چندمیلیونیورویی، صرفا برای پروژههایی اختصاص میدهد که تنها در حکم عکسبرداری از واقعیت است نه پروژههایی برای تحلیل و پیشبینی تحولات بلکه صرفا اینکه بگوید وضعیت چگونه است.
بگذارید بحث را در رابطه با همین موضوع ادامه دهیم. با توجه به آنچه گفتید میتوان به نحوی از انحا ادعا کرد که علوم انسانی در حال از سر گذراندن یک بحران است. اگر بخواهیم در مورد این بحران صحبت کنیم، شاید بهتر باشد که بحث را با موضوع قدیمی نزاع بر سر علمبودن این گفتار در مقایسه با علوم طبیعی آغاز کنیم.
بهتر است با ذکر چند نکته صحبتم را ادامه دهم. در مورد این شکل از بحران باید بگویم که من بحرانی نمیبینم چراکه از قضا علوم انسانی به این معنا همواره در بحران بوده است. البته علوم انسانی ابعاد قابل بحثی در این زمینه دارد اما جدال بر سر اینکه علوم انسانی جزو علوم دقیقه نیست، ادعایی است که امروزه رونق چندانی ندارد. هستند گروههایی که در اروپا و آمریکا روی این قضیه تاکید دارند اما مساله اساسی دیگر این مساله نیست. البته گروههایی هستند که با ابعاد ریاضی پیچیده به سمت علوم انسانی میروند؛ مثلا در اقتصاد که کاملا به این سمت کشیده شده است. از قضا بههمیندلیل ابعاد انتقادی و اعتراضی علوم انسانی در بخشی از گروههای اقتصادی کمرنگ شده است. ولی خب این قضیه بهنظر من کل این گفتار را زیر سوال نمیبرد، چرا که مکتبهای دیگری در اقتصاد هستند که به آنها به عنوان بخشی از علوم انسانی نگاه میکنند و ابعاد علوم انسانی در آنها مستتر است؛ بنابراین این قضیه که علوم انسانی نمیتواند مثل علوم فیزیکی جوابگوی قاطعی باشد و جوابهایی دهد که نتوان آنها را زیر سوال برد بهنظر من پدیدهای است که دیگر پذیرفته شده و فکر نمیکنم چندان مسالهانگیز باشد. این مساله از بدو تولد علوم انسانی وجودداشته و هنوز هم هست و به نظر میرسد که تا آخر هم خواهد بود، اما باز هم میگویم که شکی نیست که در بعضی رشتههای خاص علوم تجربی ابعاد جدیدی به علومانسانی دادهاست. مثلا یک نمونه دیگر در روانکاوی، بیماریای هست به نام autism که در آن روانکاوها راهحلهایی را پیشنهاد میکردند که بیشتر بر مبنای همان تکنیکهای روانکاری بسط یافتهبود، اما الان برای درمان آن به سمت روانپزشکی و تکنیکهای شیمیایی حرکت کردهاند. یعنی اعتقاد دارند این بیماری متاثر از اختلالات شیمیایی است و بنابراین بیمار باید دارو بخورد و خب این بیماری را از گفتار روانکاوی جدا کردهاند ولی این باعث نشده که روانکاوی به عنوان شاخهای از علوم انسانی کلا نفی شود.
پس بهتر است این موضوع را با توجه به آنچه خود شما در ابتدای این گفتوگو مطرح کردید، ادامه دهیم یعنی همان غیر اعتراضی و انتقادیشدن علوم انسانی و تبدیل شدن آن به صرف عکسبرداری از جامعه.آیا میتوان ادعا کرد این وضعیت فعلی ریشه در بحران سرمایهداری دارد. به عبارتی ریشه در نیاز بازار سرمایهداری به نیروهای تولید ـ غیر از نیروهای تولید در علومانسانی ـ دارد. مثلا کاهش بودجههای علوم انسانی در دانشگاههای غرب میتواند نمونه خوبی باشد.
بله این یکی از دلایل است. سرمایهداری بههرحال احتیاج مبرمی به علوم انسانی ندارد. باید درنظر گرفت که سرمایهداری سابقا توسط بلوک شرق (کشورهای کمونیستی) زیر سوال میرفت و علوم انسانی نیز نقش اساسی در زمینههای مختلف، ازجمله اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایفا میکرد. چون امروز بلوک شرق به آن معنا وجود ندارد. کشورها که پدیده سرمایهداری را زیرسوال ببرند بسیار کم شدهاند؛ البته هستند کشورهایی که اعتقاد دارند سرمایهداری باید انسانیتر شود. برای نمونه جنبشهایی که سابقا تحتعنوان ضدجهانیشدن
(Anti globalization) فعالیت میکردند اکنون تحتعنوان جهانی شدن به سبک دیگر (Alter globalization) به کار خود ادامه میدهند. بههرحال این مساله مطرح است که تحولات اقتصادی در سطح بینالملل باعث شده سرمایهداری به سیاق قبل زیر سوال نرود و تنها ابعاد خاصی از آن را در تظاهرات و از طریق همان دعوی جهانیشدن به سبک دیگر زیر سوال ببرند. البته از طریق دیگری هم میتوانیم به این موضوع بپردازیم که آنوقت به شکل دیگری به علوم انسانی مربوط میشود. آن هم این است که در گذشته علوم انسانی و اجتماعی را در پیوند با روشنفکران مطرح میکردند. اگر شما به گذشته غرب و حتی شرق در این چندسال اخیر نگاه کنید، میبینید روشنفکران مهمی که در علوم انسانی هم دستی داشتند، روشنفکرانی مانند ژان پل سارتر یا دریدا یا، در آمریکا، چامسکی یا حتی متفکران نومحافظهکار(neo-con) در زمان حیات جورج بوش پسر، اکثریت قاطعشان ریشه دانشگاهی داشتند. شکل حضور این روشنفکران در زمینه اجتماعی بهگونهای است که اگر بخواهیم آنها را نامگذاری کنیم من به آنها روشنفکران آوانگارد یا پیشرو میگویم. ما به نحوی از انحا این شکل از روشنفکری را دیگر نداریم. این روشنفکران هم دانشگاهی بودند، هم روشنفکر بودند و هم یک دید کلی از جامعه ارایه میدادند. عده کمی از این روشنفکران هنوز زندهاند. برای مثال در فرانسه آخرین متفکری که میتوان به این شکل نام او را روشنفکر گذاشت و شهرت بینالمللی هم داشت بوردیو بود یا در آمریکا آخرین روشنفکر به این معنا نوام چامسکی است ولی خب روشنفکران جدید دیگر به این شکل مطرح نمیشوند. وجود تکنولوژیهای جدید مثل اینترنت و شبکههای اجتماعی در جوامع معاصر باعث میشود که هرکسی به شکلی برای خودش روشنفکر باشد. من نام اینها را گذاشتهام روشنفکران میانجی
(immidiate intelectual) و بعضا ما مشاهده میکنیم که این روشنفکران، از آنجا که روشنفکران پیشرو در بسیاری جاها دیگر وجود ندارند جای آنها را میگیرند.
مثلا در همین حرکتهای کشورهای عربی که به بهار عربی معروف است، شما روشنفکر پیشرو نداشتید. اصل قضیه دیگر مساله روشنفکران پیشرو نیست، اصل قضیه این است که خود جریان، روشنفکر خودش را تولید میکند. در جهان عرب ما شاهد پدیدهای هستیم که من اسم آن را گذاشتم روزنامهنگاران خودجوش. به این معنا پزشکان، پرستاران، معلمان، همه و همه میتوانستند نقش روشنفکر یا روزنامهنگار را بازی کنند و هر یک به شکلی با این مساله درگیر شوند. بنابراین بخش عظیمی از تغییر در علوم انسانی در عرصه اجتماعی برمیگردد به جابهجایی روشنفکران پیشرو و میانجی. ما در جهانی هستیم که نیازهای خودش را از طرق دیگری برآورده میکند. مثلا همین حرکت دگرجهانی (Alter globalization)، شما میتوانید مثلا پنج متفکر مطرح در آن را معرفی کنید؟ نه. برعکس میتوان هزاران روشنفکر میانجی را، روشنفکرانی که در رابطه با این حرکت هستند و عقاید و خواستههای حرکت را مطرح میکنند، معرفی کرد. این مساله، دانشگاه و رابطه روشنفکران با دانشگاه را زیر سوال میبرد و این باعث میشود که جوامع راهحلها را به طرق دیگری به غیر از طرق علومانسانی و گروههای پیشتاز مرتبط به آن به دست بیاورند. نقش اجتماعی و سیاسی و نقش تولید فکر و علم در علوم انسانی همیشه درهم تنیده بوده که به نظر شکافی میانشان افتاده و این نقش به گونهای زیر سوال رفته است.
بنابراین میتوانیم نتیجه بگیریم با توجه به امکانات جدید دنیای معاصر، نقش و جایگاه دانشگاه و فرآیندی به نام تولید علم کاملا دگرگون شده و معنای جدیدی پیدا کرده است و دانشگاه دیگر نقش محوری ندارد.
بله، معنای جدیدی پیدا کرده مخصوصا در علومانسانی و اجتماعی. البته نقش محوری میتواند پیدا کند ولی نه دیگر در قالب گذشته. ما در گذشته میدیدیم که رشتههای علوم انسانی و دانشگاه، در حقیقت، در کانون قضیه قرار دارند اما اکنون قضیه فرق کرده است. در سطح علوم انسانی و اجتماعی دانشگاهی آنچه مساله را غامض میکند این است که از یک لحاظ بسیار پیچیده و گستردهاند و از لحاظ دیگر متمرکز نیستند. از لحاظ رسمی هم جوامع سرمایهداری پیشرفته در رابطه با سیستم بسیار پیچیده تولیدی احتیاج به نیروی کار دارند که خب باعث میشود آن دید انتقادی از علوم اجتماعی و انسانی تا حدودی پذیرفته نشود. از طرفی علومانسانی و اجتماعی هم با اعتراضات گسترده در جهان دوقطبی در پیوند بود که با توجه به مسایل بینالمللی معاصر این مساله نیز کمرنگ شده و دیگر در قالب گذشته مطرح نمیشود. مساله من در کتاب جدیدی که نوشتهام (New Arab Revolution) این بود که ببینم روشنفکران در کجای این انقلاب قرار دارند یا مثلا بررسی نقش دانشجویان که بسیار پررنگ بود. ولی مساله غامض نقش دانشگاه به معنای مرکز ثقل و مرکز تولید فکر در زمینه علوم انسانی و اجتماعی است که در این مقطع نقش محوری نداشت، مثلا در خود ایران ما میبینیم که نقش علومانسانی و اجتماعی در حرکتهای اجتماعی کمرنگ است. گروههای دیگری هستند که نقش پررنگی بازی میکنند. بنابراین این باعث میشود که بگوییم علوم انسانی به یک معنا در بحران است، چرا که تحولات عظیمی در حال رخدادن است که باعث میشود مسایل این حوزه در قالبهای جدیدی مطرح شوند.
بحث ایران پیش آمد. با توجه به تحقیقات شما در خصوص دانشگاه و پژوهشهای انجامشده در این زمینه وضع فعلی دانشگاه و فرآیند تولید علم در ایران را (اگر بتوانیم چنین فرآیندی را در نظر بگیریم) چگونه میبینید؟
من چندسال پیش سعی کردم مطالعاتی در زمینه علم در ایران و در رابطه با گروههای علمی داشته باشم. ما متوجه شدیم در این چند دهه اخیر در علومی مانند فیزیک و شیمی و سایر علوم دقیقه پیشرفت ایران چشمگیر بوده است، در واقع اگر معیار را تعداد مقالاتی در نظر بگیریم که در مجلاتی که ISI آنها را به رسمیت میشناسد چاپ شده، ما میبینیم پیشرفت ایران در این زمینه چشمگیر بودهاست. ولی در همین دوره علومانسانی و اجتماعی چندان نقش اساسی در تولید علم ندارند. البته این نقطهضعف را از قبل از انقلاب اسلامی هم داشتیم. در این دوران هم این قضیه مطرح است و علتش هم علل بنیادی و ساختاری است. با در نظر گرفتن مشکلاتی که جامعه ما با آن دست به گریبان است، میتوان گفت علوم انسانی بیشتر به حاشیه کشیده میشود.
فرهاد خسروخاور، استاد جامعه شناسی مدرسه عالی مطالعات اجتماعی پاریس، پس از دریافت دیپلم از مدرسه رازی تهران به شهر مونپلیه در جنوب فرانسه رفت. همزمان با تحصیل فلسفه، لیسانس ریاضیات گرفت و بعد از آن دکترای فلسفه را به پایان رساند. پس از پایان تحصیلات فلسفی در پی آشنایی با آلن تورن به جامعهشناسی روی آورد. بعد از اخذ دکترای جامعهشناسی به ایران آمد و مدتی در دانشگاه بوعلی همدان تدریس کرد. با انگیزه ادامه تحقیقات، ایران را به مقصد آمریکا ترک کرد، اما به درخواست آلن تورن به فرانسه بازگشت و وارد مدرسه عالی مطالعات اجتماعی پاریس شد. از میان دهها کتاب او به فرانسه و انگلیسی دو کتاب به زبانهای پرتغالی، اسپانیولی، ایتالیایی و ترکی ترجمه و منتشر شدهاست. پروژه فکری او بررسی نقش سوژه و کنشگر اجتماعی در تغییر و تحولات جهانی است. او در کتابش تحت عنوان «رکن قدسیت»، قدسیت را به عنوان مقولهای هستیشناختی مطرح میکند و نقش آن را در شکلگیری و هستی سوژه نشان
میدهد. آخرین کتاب خسروخاور با عنوان The New Arab Revolution در سال 2011 توسط انتشارات پارادایم منتشر شدهاست. با توجه به زمینه فکری خسروخاور، بحث بر سر موقعیت علوم انسانی و دانشگاه و نقش آنها در تحولات معاصر جهان را با او در میان گذاشتیم.
برای بررسی علوم انسانی و نسبت آن با دانشگاه بهتر است بحث را با وضعیت علوم انسانی شروع کنیم. موقعیت کنونی علوم انسانی را چگونه ارزیابی میکنید؟ و اینکه آیا اساسا چنین ارزیابیهایی در مقیاس جهانی امکانپذیر است؟
در ابتدا باید نکتهای را تذکر دهم. اگر منظور از ارزیابی این است که با داشتن آمار و دادههای کمی به سراغ تجزیه و تحلیل این وضعیت برویم این امر امکانپذیر است چون دادههای جمعآوری شده تا حدود زیادی میتوانند در این موضوع به ما کمک کنند، اما اگر بخواهیم به نوعی از منظر کیفی در مورد این مساله صحبت کنیم، عملا این کار میسر نیست و یک نفر نمیتواند این دید را ارایه دهد. این پدیده بسیار گسترده است و دنیای ما نیز دیگر دنیای 50 سال پیش نیست؛ به این معنا که با وجود اینترنت و تکنولوژیهای جدید و ارتباط آن با علوم انسانی و بالطبع پیچیدهشدن این مساله، کسی نمیتواند احاطه کامل روی این قضیه داشته باشد؛ بنابراین اگر کسی بخواهد به لحاظ کیفی به این امر بپردازد این کار سویهای ذهنی خواهد داشت. ولی رویهمرفته میتوان گفت که تحولات زیادی در حوزه علوم انسانی رخ داده که این خود متاثر از تحولات چنددهه اخیر در حوزه سیاست و اقتصاد در سطح بینالمللی است. مثلا در زمینه تئوریهای جامعهشناسی سابقا بعد اعتراضی این نظریهها بسیار زیاد بود اما امروزه میتوان ادعا کرد که تقریبا در همه کشورها این بعد اعتراضی کمرنگ شده است. مثلا دهههای 60 و 70 نظریه انتقادی مکتب فرانفکورت را داشتیم یا در فرانسه، جامعهشناسان پستمدرن نظریهپردازی میکردند تا این اواخرکه پییر بوردیو بود و اکنون معدود متفکرانی مانند آلن بدیو را داریم. اما این بعد اعتراضی در کل به حاشیه رانده شده است. چیزی که اکنون از علوم انسانی و علوم اجتماعی انتظار میرود اعتراض نیست و از اینرو به نحوی درون جامعه ادغام شدهاند. به این معنا که از متفکران و جامعهشناسان فقط میخواهند که از جامعه صرفا عکسبرداری کنند. مثلا اتحادیه اروپا بودجههای چندمیلیونیورویی، صرفا برای پروژههایی اختصاص میدهد که تنها در حکم عکسبرداری از واقعیت است نه پروژههایی برای تحلیل و پیشبینی تحولات بلکه صرفا اینکه بگوید وضعیت چگونه است.
بگذارید بحث را در رابطه با همین موضوع ادامه دهیم. با توجه به آنچه گفتید میتوان به نحوی از انحا ادعا کرد که علوم انسانی در حال از سر گذراندن یک بحران است. اگر بخواهیم در مورد این بحران صحبت کنیم، شاید بهتر باشد که بحث را با موضوع قدیمی نزاع بر سر علمبودن این گفتار در مقایسه با علوم طبیعی آغاز کنیم.
بهتر است با ذکر چند نکته صحبتم را ادامه دهم. در مورد این شکل از بحران باید بگویم که من بحرانی نمیبینم چراکه از قضا علوم انسانی به این معنا همواره در بحران بوده است. البته علوم انسانی ابعاد قابل بحثی در این زمینه دارد اما جدال بر سر اینکه علوم انسانی جزو علوم دقیقه نیست، ادعایی است که امروزه رونق چندانی ندارد. هستند گروههایی که در اروپا و آمریکا روی این قضیه تاکید دارند اما مساله اساسی دیگر این مساله نیست. البته گروههایی هستند که با ابعاد ریاضی پیچیده به سمت علوم انسانی میروند؛ مثلا در اقتصاد که کاملا به این سمت کشیده شده است. از قضا بههمیندلیل ابعاد انتقادی و اعتراضی علوم انسانی در بخشی از گروههای اقتصادی کمرنگ شده است. ولی خب این قضیه بهنظر من کل این گفتار را زیر سوال نمیبرد، چرا که مکتبهای دیگری در اقتصاد هستند که به آنها به عنوان بخشی از علوم انسانی نگاه میکنند و ابعاد علوم انسانی در آنها مستتر است؛ بنابراین این قضیه که علوم انسانی نمیتواند مثل علوم فیزیکی جوابگوی قاطعی باشد و جوابهایی دهد که نتوان آنها را زیر سوال برد بهنظر من پدیدهای است که دیگر پذیرفته شده و فکر نمیکنم چندان مسالهانگیز باشد. این مساله از بدو تولد علوم انسانی وجودداشته و هنوز هم هست و به نظر میرسد که تا آخر هم خواهد بود، اما باز هم میگویم که شکی نیست که در بعضی رشتههای خاص علوم تجربی ابعاد جدیدی به علومانسانی دادهاست. مثلا یک نمونه دیگر در روانکاوی، بیماریای هست به نام autism که در آن روانکاوها راهحلهایی را پیشنهاد میکردند که بیشتر بر مبنای همان تکنیکهای روانکاری بسط یافتهبود، اما الان برای درمان آن به سمت روانپزشکی و تکنیکهای شیمیایی حرکت کردهاند. یعنی اعتقاد دارند این بیماری متاثر از اختلالات شیمیایی است و بنابراین بیمار باید دارو بخورد و خب این بیماری را از گفتار روانکاوی جدا کردهاند ولی این باعث نشده که روانکاوی به عنوان شاخهای از علوم انسانی کلا نفی شود.
پس بهتر است این موضوع را با توجه به آنچه خود شما در ابتدای این گفتوگو مطرح کردید، ادامه دهیم یعنی همان غیر اعتراضی و انتقادیشدن علوم انسانی و تبدیل شدن آن به صرف عکسبرداری از جامعه.آیا میتوان ادعا کرد این وضعیت فعلی ریشه در بحران سرمایهداری دارد. به عبارتی ریشه در نیاز بازار سرمایهداری به نیروهای تولید ـ غیر از نیروهای تولید در علومانسانی ـ دارد. مثلا کاهش بودجههای علوم انسانی در دانشگاههای غرب میتواند نمونه خوبی باشد.
بله این یکی از دلایل است. سرمایهداری بههرحال احتیاج مبرمی به علوم انسانی ندارد. باید درنظر گرفت که سرمایهداری سابقا توسط بلوک شرق (کشورهای کمونیستی) زیر سوال میرفت و علوم انسانی نیز نقش اساسی در زمینههای مختلف، ازجمله اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایفا میکرد. چون امروز بلوک شرق به آن معنا وجود ندارد. کشورها که پدیده سرمایهداری را زیرسوال ببرند بسیار کم شدهاند؛ البته هستند کشورهایی که اعتقاد دارند سرمایهداری باید انسانیتر شود. برای نمونه جنبشهایی که سابقا تحتعنوان ضدجهانیشدن
(Anti globalization) فعالیت میکردند اکنون تحتعنوان جهانی شدن به سبک دیگر (Alter globalization) به کار خود ادامه میدهند. بههرحال این مساله مطرح است که تحولات اقتصادی در سطح بینالملل باعث شده سرمایهداری به سیاق قبل زیر سوال نرود و تنها ابعاد خاصی از آن را در تظاهرات و از طریق همان دعوی جهانیشدن به سبک دیگر زیر سوال ببرند. البته از طریق دیگری هم میتوانیم به این موضوع بپردازیم که آنوقت به شکل دیگری به علوم انسانی مربوط میشود. آن هم این است که در گذشته علوم انسانی و اجتماعی را در پیوند با روشنفکران مطرح میکردند. اگر شما به گذشته غرب و حتی شرق در این چندسال اخیر نگاه کنید، میبینید روشنفکران مهمی که در علوم انسانی هم دستی داشتند، روشنفکرانی مانند ژان پل سارتر یا دریدا یا، در آمریکا، چامسکی یا حتی متفکران نومحافظهکار(neo-con) در زمان حیات جورج بوش پسر، اکثریت قاطعشان ریشه دانشگاهی داشتند. شکل حضور این روشنفکران در زمینه اجتماعی بهگونهای است که اگر بخواهیم آنها را نامگذاری کنیم من به آنها روشنفکران آوانگارد یا پیشرو میگویم. ما به نحوی از انحا این شکل از روشنفکری را دیگر نداریم. این روشنفکران هم دانشگاهی بودند، هم روشنفکر بودند و هم یک دید کلی از جامعه ارایه میدادند. عده کمی از این روشنفکران هنوز زندهاند. برای مثال در فرانسه آخرین متفکری که میتوان به این شکل نام او را روشنفکر گذاشت و شهرت بینالمللی هم داشت بوردیو بود یا در آمریکا آخرین روشنفکر به این معنا نوام چامسکی است ولی خب روشنفکران جدید دیگر به این شکل مطرح نمیشوند. وجود تکنولوژیهای جدید مثل اینترنت و شبکههای اجتماعی در جوامع معاصر باعث میشود که هرکسی به شکلی برای خودش روشنفکر باشد. من نام اینها را گذاشتهام روشنفکران میانجی
(immidiate intelectual) و بعضا ما مشاهده میکنیم که این روشنفکران، از آنجا که روشنفکران پیشرو در بسیاری جاها دیگر وجود ندارند جای آنها را میگیرند.
مثلا در همین حرکتهای کشورهای عربی که به بهار عربی معروف است، شما روشنفکر پیشرو نداشتید. اصل قضیه دیگر مساله روشنفکران پیشرو نیست، اصل قضیه این است که خود جریان، روشنفکر خودش را تولید میکند. در جهان عرب ما شاهد پدیدهای هستیم که من اسم آن را گذاشتم روزنامهنگاران خودجوش. به این معنا پزشکان، پرستاران، معلمان، همه و همه میتوانستند نقش روشنفکر یا روزنامهنگار را بازی کنند و هر یک به شکلی با این مساله درگیر شوند. بنابراین بخش عظیمی از تغییر در علوم انسانی در عرصه اجتماعی برمیگردد به جابهجایی روشنفکران پیشرو و میانجی. ما در جهانی هستیم که نیازهای خودش را از طرق دیگری برآورده میکند. مثلا همین حرکت دگرجهانی (Alter globalization)، شما میتوانید مثلا پنج متفکر مطرح در آن را معرفی کنید؟ نه. برعکس میتوان هزاران روشنفکر میانجی را، روشنفکرانی که در رابطه با این حرکت هستند و عقاید و خواستههای حرکت را مطرح میکنند، معرفی کرد. این مساله، دانشگاه و رابطه روشنفکران با دانشگاه را زیر سوال میبرد و این باعث میشود که جوامع راهحلها را به طرق دیگری به غیر از طرق علومانسانی و گروههای پیشتاز مرتبط به آن به دست بیاورند. نقش اجتماعی و سیاسی و نقش تولید فکر و علم در علوم انسانی همیشه درهم تنیده بوده که به نظر شکافی میانشان افتاده و این نقش به گونهای زیر سوال رفته است.
بنابراین میتوانیم نتیجه بگیریم با توجه به امکانات جدید دنیای معاصر، نقش و جایگاه دانشگاه و فرآیندی به نام تولید علم کاملا دگرگون شده و معنای جدیدی پیدا کرده است و دانشگاه دیگر نقش محوری ندارد.
بله، معنای جدیدی پیدا کرده مخصوصا در علومانسانی و اجتماعی. البته نقش محوری میتواند پیدا کند ولی نه دیگر در قالب گذشته. ما در گذشته میدیدیم که رشتههای علوم انسانی و دانشگاه، در حقیقت، در کانون قضیه قرار دارند اما اکنون قضیه فرق کرده است. در سطح علوم انسانی و اجتماعی دانشگاهی آنچه مساله را غامض میکند این است که از یک لحاظ بسیار پیچیده و گستردهاند و از لحاظ دیگر متمرکز نیستند. از لحاظ رسمی هم جوامع سرمایهداری پیشرفته در رابطه با سیستم بسیار پیچیده تولیدی احتیاج به نیروی کار دارند که خب باعث میشود آن دید انتقادی از علوم اجتماعی و انسانی تا حدودی پذیرفته نشود. از طرفی علومانسانی و اجتماعی هم با اعتراضات گسترده در جهان دوقطبی در پیوند بود که با توجه به مسایل بینالمللی معاصر این مساله نیز کمرنگ شده و دیگر در قالب گذشته مطرح نمیشود. مساله من در کتاب جدیدی که نوشتهام (New Arab Revolution) این بود که ببینم روشنفکران در کجای این انقلاب قرار دارند یا مثلا بررسی نقش دانشجویان که بسیار پررنگ بود. ولی مساله غامض نقش دانشگاه به معنای مرکز ثقل و مرکز تولید فکر در زمینه علوم انسانی و اجتماعی است که در این مقطع نقش محوری نداشت، مثلا در خود ایران ما میبینیم که نقش علومانسانی و اجتماعی در حرکتهای اجتماعی کمرنگ است. گروههای دیگری هستند که نقش پررنگی بازی میکنند. بنابراین این باعث میشود که بگوییم علوم انسانی به یک معنا در بحران است، چرا که تحولات عظیمی در حال رخدادن است که باعث میشود مسایل این حوزه در قالبهای جدیدی مطرح شوند.
بحث ایران پیش آمد. با توجه به تحقیقات شما در خصوص دانشگاه و پژوهشهای انجامشده در این زمینه وضع فعلی دانشگاه و فرآیند تولید علم در ایران را (اگر بتوانیم چنین فرآیندی را در نظر بگیریم) چگونه میبینید؟
من چندسال پیش سعی کردم مطالعاتی در زمینه علم در ایران و در رابطه با گروههای علمی داشته باشم. ما متوجه شدیم در این چند دهه اخیر در علومی مانند فیزیک و شیمی و سایر علوم دقیقه پیشرفت ایران چشمگیر بوده است، در واقع اگر معیار را تعداد مقالاتی در نظر بگیریم که در مجلاتی که ISI آنها را به رسمیت میشناسد چاپ شده، ما میبینیم پیشرفت ایران در این زمینه چشمگیر بودهاست. ولی در همین دوره علومانسانی و اجتماعی چندان نقش اساسی در تولید علم ندارند. البته این نقطهضعف را از قبل از انقلاب اسلامی هم داشتیم. در این دوران هم این قضیه مطرح است و علتش هم علل بنیادی و ساختاری است. با در نظر گرفتن مشکلاتی که جامعه ما با آن دست به گریبان است، میتوان گفت علوم انسانی بیشتر به حاشیه کشیده میشود.
میدهد. آخرین کتاب خسروخاور با عنوان The New Arab Revolution در سال 2011 توسط انتشارات پارادایم منتشر شدهاست. با توجه به زمینه فکری خسروخاور، بحث بر سر موقعیت علوم انسانی و دانشگاه و نقش آنها در تحولات معاصر جهان را با او در میان گذاشتیم.
برای بررسی علوم انسانی و نسبت آن با دانشگاه بهتر است بحث را با وضعیت علوم انسانی شروع کنیم. موقعیت کنونی علوم انسانی را چگونه ارزیابی میکنید؟ و اینکه آیا اساسا چنین ارزیابیهایی در مقیاس جهانی امکانپذیر است؟
در ابتدا باید نکتهای را تذکر دهم. اگر منظور از ارزیابی این است که با داشتن آمار و دادههای کمی به سراغ تجزیه و تحلیل این وضعیت برویم این امر امکانپذیر است چون دادههای جمعآوری شده تا حدود زیادی میتوانند در این موضوع به ما کمک کنند، اما اگر بخواهیم به نوعی از منظر کیفی در مورد این مساله صحبت کنیم، عملا این کار میسر نیست و یک نفر نمیتواند این دید را ارایه دهد. این پدیده بسیار گسترده است و دنیای ما نیز دیگر دنیای 50 سال پیش نیست؛ به این معنا که با وجود اینترنت و تکنولوژیهای جدید و ارتباط آن با علوم انسانی و بالطبع پیچیدهشدن این مساله، کسی نمیتواند احاطه کامل روی این قضیه داشته باشد؛ بنابراین اگر کسی بخواهد به لحاظ کیفی به این امر بپردازد این کار سویهای ذهنی خواهد داشت. ولی رویهمرفته میتوان گفت که تحولات زیادی در حوزه علوم انسانی رخ داده که این خود متاثر از تحولات چنددهه اخیر در حوزه سیاست و اقتصاد در سطح بینالمللی است. مثلا در زمینه تئوریهای جامعهشناسی سابقا بعد اعتراضی این نظریهها بسیار زیاد بود اما امروزه میتوان ادعا کرد که تقریبا در همه کشورها این بعد اعتراضی کمرنگ شده است. مثلا دهههای 60 و 70 نظریه انتقادی مکتب فرانفکورت را داشتیم یا در فرانسه، جامعهشناسان پستمدرن نظریهپردازی میکردند تا این اواخرکه پییر بوردیو بود و اکنون معدود متفکرانی مانند آلن بدیو را داریم. اما این بعد اعتراضی در کل به حاشیه رانده شده است. چیزی که اکنون از علوم انسانی و علوم اجتماعی انتظار میرود اعتراض نیست و از اینرو به نحوی درون جامعه ادغام شدهاند. به این معنا که از متفکران و جامعهشناسان فقط میخواهند که از جامعه صرفا عکسبرداری کنند. مثلا اتحادیه اروپا بودجههای چندمیلیونیورویی، صرفا برای پروژههایی اختصاص میدهد که تنها در حکم عکسبرداری از واقعیت است نه پروژههایی برای تحلیل و پیشبینی تحولات بلکه صرفا اینکه بگوید وضعیت چگونه است.
بگذارید بحث را در رابطه با همین موضوع ادامه دهیم. با توجه به آنچه گفتید میتوان به نحوی از انحا ادعا کرد که علوم انسانی در حال از سر گذراندن یک بحران است. اگر بخواهیم در مورد این بحران صحبت کنیم، شاید بهتر باشد که بحث را با موضوع قدیمی نزاع بر سر علمبودن این گفتار در مقایسه با علوم طبیعی آغاز کنیم.
بهتر است با ذکر چند نکته صحبتم را ادامه دهم. در مورد این شکل از بحران باید بگویم که من بحرانی نمیبینم چراکه از قضا علوم انسانی به این معنا همواره در بحران بوده است. البته علوم انسانی ابعاد قابل بحثی در این زمینه دارد اما جدال بر سر اینکه علوم انسانی جزو علوم دقیقه نیست، ادعایی است که امروزه رونق چندانی ندارد. هستند گروههایی که در اروپا و آمریکا روی این قضیه تاکید دارند اما مساله اساسی دیگر این مساله نیست. البته گروههایی هستند که با ابعاد ریاضی پیچیده به سمت علوم انسانی میروند؛ مثلا در اقتصاد که کاملا به این سمت کشیده شده است. از قضا بههمیندلیل ابعاد انتقادی و اعتراضی علوم انسانی در بخشی از گروههای اقتصادی کمرنگ شده است. ولی خب این قضیه بهنظر من کل این گفتار را زیر سوال نمیبرد، چرا که مکتبهای دیگری در اقتصاد هستند که به آنها به عنوان بخشی از علوم انسانی نگاه میکنند و ابعاد علوم انسانی در آنها مستتر است؛ بنابراین این قضیه که علوم انسانی نمیتواند مثل علوم فیزیکی جوابگوی قاطعی باشد و جوابهایی دهد که نتوان آنها را زیر سوال برد بهنظر من پدیدهای است که دیگر پذیرفته شده و فکر نمیکنم چندان مسالهانگیز باشد. این مساله از بدو تولد علوم انسانی وجودداشته و هنوز هم هست و به نظر میرسد که تا آخر هم خواهد بود، اما باز هم میگویم که شکی نیست که در بعضی رشتههای خاص علوم تجربی ابعاد جدیدی به علومانسانی دادهاست. مثلا یک نمونه دیگر در روانکاوی، بیماریای هست به نام autism که در آن روانکاوها راهحلهایی را پیشنهاد میکردند که بیشتر بر مبنای همان تکنیکهای روانکاری بسط یافتهبود، اما الان برای درمان آن به سمت روانپزشکی و تکنیکهای شیمیایی حرکت کردهاند. یعنی اعتقاد دارند این بیماری متاثر از اختلالات شیمیایی است و بنابراین بیمار باید دارو بخورد و خب این بیماری را از گفتار روانکاوی جدا کردهاند ولی این باعث نشده که روانکاوی به عنوان شاخهای از علوم انسانی کلا نفی شود.
پس بهتر است این موضوع را با توجه به آنچه خود شما در ابتدای این گفتوگو مطرح کردید، ادامه دهیم یعنی همان غیر اعتراضی و انتقادیشدن علوم انسانی و تبدیل شدن آن به صرف عکسبرداری از جامعه.آیا میتوان ادعا کرد این وضعیت فعلی ریشه در بحران سرمایهداری دارد. به عبارتی ریشه در نیاز بازار سرمایهداری به نیروهای تولید ـ غیر از نیروهای تولید در علومانسانی ـ دارد. مثلا کاهش بودجههای علوم انسانی در دانشگاههای غرب میتواند نمونه خوبی باشد.
بله این یکی از دلایل است. سرمایهداری بههرحال احتیاج مبرمی به علوم انسانی ندارد. باید درنظر گرفت که سرمایهداری سابقا توسط بلوک شرق (کشورهای کمونیستی) زیر سوال میرفت و علوم انسانی نیز نقش اساسی در زمینههای مختلف، ازجمله اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایفا میکرد. چون امروز بلوک شرق به آن معنا وجود ندارد. کشورها که پدیده سرمایهداری را زیرسوال ببرند بسیار کم شدهاند؛ البته هستند کشورهایی که اعتقاد دارند سرمایهداری باید انسانیتر شود. برای نمونه جنبشهایی که سابقا تحتعنوان ضدجهانیشدن
(Anti globalization) فعالیت میکردند اکنون تحتعنوان جهانی شدن به سبک دیگر (Alter globalization) به کار خود ادامه میدهند. بههرحال این مساله مطرح است که تحولات اقتصادی در سطح بینالملل باعث شده سرمایهداری به سیاق قبل زیر سوال نرود و تنها ابعاد خاصی از آن را در تظاهرات و از طریق همان دعوی جهانیشدن به سبک دیگر زیر سوال ببرند. البته از طریق دیگری هم میتوانیم به این موضوع بپردازیم که آنوقت به شکل دیگری به علوم انسانی مربوط میشود. آن هم این است که در گذشته علوم انسانی و اجتماعی را در پیوند با روشنفکران مطرح میکردند. اگر شما به گذشته غرب و حتی شرق در این چندسال اخیر نگاه کنید، میبینید روشنفکران مهمی که در علوم انسانی هم دستی داشتند، روشنفکرانی مانند ژان پل سارتر یا دریدا یا، در آمریکا، چامسکی یا حتی متفکران نومحافظهکار(neo-con) در زمان حیات جورج بوش پسر، اکثریت قاطعشان ریشه دانشگاهی داشتند. شکل حضور این روشنفکران در زمینه اجتماعی بهگونهای است که اگر بخواهیم آنها را نامگذاری کنیم من به آنها روشنفکران آوانگارد یا پیشرو میگویم. ما به نحوی از انحا این شکل از روشنفکری را دیگر نداریم. این روشنفکران هم دانشگاهی بودند، هم روشنفکر بودند و هم یک دید کلی از جامعه ارایه میدادند. عده کمی از این روشنفکران هنوز زندهاند. برای مثال در فرانسه آخرین متفکری که میتوان به این شکل نام او را روشنفکر گذاشت و شهرت بینالمللی هم داشت بوردیو بود یا در آمریکا آخرین روشنفکر به این معنا نوام چامسکی است ولی خب روشنفکران جدید دیگر به این شکل مطرح نمیشوند. وجود تکنولوژیهای جدید مثل اینترنت و شبکههای اجتماعی در جوامع معاصر باعث میشود که هرکسی به شکلی برای خودش روشنفکر باشد. من نام اینها را گذاشتهام روشنفکران میانجی
(immidiate intelectual) و بعضا ما مشاهده میکنیم که این روشنفکران، از آنجا که روشنفکران پیشرو در بسیاری جاها دیگر وجود ندارند جای آنها را میگیرند.
مثلا در همین حرکتهای کشورهای عربی که به بهار عربی معروف است، شما روشنفکر پیشرو نداشتید. اصل قضیه دیگر مساله روشنفکران پیشرو نیست، اصل قضیه این است که خود جریان، روشنفکر خودش را تولید میکند. در جهان عرب ما شاهد پدیدهای هستیم که من اسم آن را گذاشتم روزنامهنگاران خودجوش. به این معنا پزشکان، پرستاران، معلمان، همه و همه میتوانستند نقش روشنفکر یا روزنامهنگار را بازی کنند و هر یک به شکلی با این مساله درگیر شوند. بنابراین بخش عظیمی از تغییر در علوم انسانی در عرصه اجتماعی برمیگردد به جابهجایی روشنفکران پیشرو و میانجی. ما در جهانی هستیم که نیازهای خودش را از طرق دیگری برآورده میکند. مثلا همین حرکت دگرجهانی (Alter globalization)، شما میتوانید مثلا پنج متفکر مطرح در آن را معرفی کنید؟ نه. برعکس میتوان هزاران روشنفکر میانجی را، روشنفکرانی که در رابطه با این حرکت هستند و عقاید و خواستههای حرکت را مطرح میکنند، معرفی کرد. این مساله، دانشگاه و رابطه روشنفکران با دانشگاه را زیر سوال میبرد و این باعث میشود که جوامع راهحلها را به طرق دیگری به غیر از طرق علومانسانی و گروههای پیشتاز مرتبط به آن به دست بیاورند. نقش اجتماعی و سیاسی و نقش تولید فکر و علم در علوم انسانی همیشه درهم تنیده بوده که به نظر شکافی میانشان افتاده و این نقش به گونهای زیر سوال رفته است.
بنابراین میتوانیم نتیجه بگیریم با توجه به امکانات جدید دنیای معاصر، نقش و جایگاه دانشگاه و فرآیندی به نام تولید علم کاملا دگرگون شده و معنای جدیدی پیدا کرده است و دانشگاه دیگر نقش محوری ندارد.
بله، معنای جدیدی پیدا کرده مخصوصا در علومانسانی و اجتماعی. البته نقش محوری میتواند پیدا کند ولی نه دیگر در قالب گذشته. ما در گذشته میدیدیم که رشتههای علوم انسانی و دانشگاه، در حقیقت، در کانون قضیه قرار دارند اما اکنون قضیه فرق کرده است. در سطح علوم انسانی و اجتماعی دانشگاهی آنچه مساله را غامض میکند این است که از یک لحاظ بسیار پیچیده و گستردهاند و از لحاظ دیگر متمرکز نیستند. از لحاظ رسمی هم جوامع سرمایهداری پیشرفته در رابطه با سیستم بسیار پیچیده تولیدی احتیاج به نیروی کار دارند که خب باعث میشود آن دید انتقادی از علوم اجتماعی و انسانی تا حدودی پذیرفته نشود. از طرفی علومانسانی و اجتماعی هم با اعتراضات گسترده در جهان دوقطبی در پیوند بود که با توجه به مسایل بینالمللی معاصر این مساله نیز کمرنگ شده و دیگر در قالب گذشته مطرح نمیشود. مساله من در کتاب جدیدی که نوشتهام (New Arab Revolution) این بود که ببینم روشنفکران در کجای این انقلاب قرار دارند یا مثلا بررسی نقش دانشجویان که بسیار پررنگ بود. ولی مساله غامض نقش دانشگاه به معنای مرکز ثقل و مرکز تولید فکر در زمینه علوم انسانی و اجتماعی است که در این مقطع نقش محوری نداشت، مثلا در خود ایران ما میبینیم که نقش علومانسانی و اجتماعی در حرکتهای اجتماعی کمرنگ است. گروههای دیگری هستند که نقش پررنگی بازی میکنند. بنابراین این باعث میشود که بگوییم علوم انسانی به یک معنا در بحران است، چرا که تحولات عظیمی در حال رخدادن است که باعث میشود مسایل این حوزه در قالبهای جدیدی مطرح شوند.
بحث ایران پیش آمد. با توجه به تحقیقات شما در خصوص دانشگاه و پژوهشهای انجامشده در این زمینه وضع فعلی دانشگاه و فرآیند تولید علم در ایران را (اگر بتوانیم چنین فرآیندی را در نظر بگیریم) چگونه میبینید؟
من چندسال پیش سعی کردم مطالعاتی در زمینه علم در ایران و در رابطه با گروههای علمی داشته باشم. ما متوجه شدیم در این چند دهه اخیر در علومی مانند فیزیک و شیمی و سایر علوم دقیقه پیشرفت ایران چشمگیر بوده است، در واقع اگر معیار را تعداد مقالاتی در نظر بگیریم که در مجلاتی که ISI آنها را به رسمیت میشناسد چاپ شده، ما میبینیم پیشرفت ایران در این زمینه چشمگیر بودهاست. ولی در همین دوره علومانسانی و اجتماعی چندان نقش اساسی در تولید علم ندارند. البته این نقطهضعف را از قبل از انقلاب اسلامی هم داشتیم. در این دوران هم این قضیه مطرح است و علتش هم علل بنیادی و ساختاری است. با در نظر گرفتن مشکلاتی که جامعه ما با آن دست به گریبان است، میتوان گفت علوم انسانی بیشتر به حاشیه کشیده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.