میزگردی با حضور حاتم قادری و احسان شریعتی درباره وضعیت علوم انسانی و دانشگاهها
کالبد شکافی علوم انسانی
سهند ستاری/ رحمان بوذری/عکس: مهدی حسنی، شرق
سهند ستاری : «کارل مارکس» بر این باور بود که «علوم طبیعی، فعالیتهای عظیمی را شکل داده و مجموعه اطلاعات رو به رشدی را جمعآوری کرده اما به همان اندازه که علوم از فلسفه فاصله گرفتهاند، فلسفه نیز از آنها دوری جسته است» (دست نوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴). شاید بهرغم آنکه آرزوی وحدت و یکی شدن این دو همواره وجود داشت اما توگویی آشتی موقتی آنان نیز خیالی واهی بوده است؛ چرا که قدرتی برای آشتی وجود نداشت. حتی تاریخنگاری در بازخوانی عامل جلو رفت روشنگری توجه خاصی به علوم طبیعی دارد و آن را عامل پیشرفت و پیشبرد اکتشافات بزرگ میداند. اما این تمام ماجرا نیست؛ علوم طبیعی خواه ناخواه به میانجی دگرگونی صنعت و همچنین با تغییر خصلت سهگانه زمین، حقالارض، کشاورزی به کلیت سه ترمیزمین-سرمایه-کارگر، عملا وارد زندگی انسان شدند. از اینرو صنعت به رابطه تاریخی واقعی علوم طبیعی با انسان بدل شد. پس همانطور که مارکس تاکید داشت اگر چگونگی به بار نشستن ابژکیتو و بیرونی تواناییهای ذاتی انسان را لحاظ کنیم در آنصورت لاجرم ماهیت انسانی طبیعت و ماهیت طبیعی انسان را پذیرفتهایم. بنابراین علوم طبیعی ناچار خواهد بود
جهتگیری ماتریالیستی انتزاعیاش را پس زند و بنیان علوم انسانی را تشکیل دهد، بسان همان محتوایی که بنیان واقعی زندگی انسان است. اگر به مارکس باز گردیم نتیجه میگیریم طبیعت، همانطور که به شکلی بیگانه اما به میانجی صنعت تکامل پیدا کرده «طبیعت انسانشناسانه» است. محل بحث ما درست در همین اثنا شکل میگیرد که قایلشدن یک بنیان برای زندگی و بنیانی برای علم به شکل پیشینی (a priori) امری کاذب است. در واقع طبیعت به همان سان که در تاریخ بشر تکامل مییاید، در شکلگیری جامعه بشری نیز به مثابه جوهر واقعی انسان محسوب میشود. پس پرسش اساسی جدل و بحث بر سر علم بودن علوم انسانی خواهد بود. در میزگردی که با احسان شریعتی و حاتم قادری داشتیم سعی بر آن شد تا به واسطه بررسی شرایط امکان علوم انسانی، به چرایی برجستهشدن آن در سالهای اخیر و بحرانیشدن جایگاهش در دانشگاهها بپردازیم. درباره رابطه علوم انسانی با ایدئولوژی و همچنین بومی شدن آن بحث کردیم و پیوند خوردن وضعیت علوم انسانی در دانشگاههای ایران با امر سیاسی.
بحث ما درباره شرایط امکان علوم انسانی است. وضعیت فعلی علوم انسانی را در دانشگاههای ایران چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر میرسد ما با بحران علوم انسانی مواجهیم.
حاتم قادری : من از چند زاویه بحث خود را پی میگیرم.
1. دانش انسانی. ترجیح میدهم به جای علوم انسانی از مطالعات انسانی صحبت کنم. چون علوم انسانی تحتالشعاع پوزیتیویسم و علمگرایی غرب قرار گرفته. البته وقتی گفته میشود مطالعات به نظر میرسد که گویی کاری جدی صورت نمیگیرد در حالیکه کاملا عکس آن صادق است. ما در این چند دهه اخیر به شکل حاد و قبل از آن هم چه در دوران کلاسیک، چه در دوران آشناییمان با مدرنیته و چه در دوره بعد از انقلاب به علوم یا مطالعات انسانی اگر نه به چشم مردود به چشم مظنون مینگریم. اصلا این تصور را نداریم که علوم انسانی میتواند هم بهرهمندیهای خاص خود را داشته باشد و هم اشکالات خود را. طبیعی است که اگر به علوم انسانی به چشم مظنون بنگریم مشکلات، تبعات و سیاستگذاری خود را خواهد داشت. سابقه و سنت این امر در کشورهای دیگر هم هست. مطالعات انسانی قوه محرکه توسعه و پویایی و خلاقیت کشور است.
2. کسانی که با علوم انسانی سر و کار دارند: مدیران دانشگاهها، سیاستگذاران کلان، اساتید و دانشجویان. به اعتقاد من در اینجا ما مشکلی جدی داریم و آن فقدان نگاه انتقادی است. نه به علوم جدیده و به طریق اولی نه به علوم قدیمه نگاه انتقادی نداریم. ممکن است از پایگاه علوم جدیده علوم قدیمه را نقد کنیم یا برعکس، اما ذهن انتقادی نداریم. این امر نیاز به آموزش، پرورش و تولید انسانهایی در جامعه دارد که ما با آن شکاف زیادی داریم. بگوییم ذهن مدرن شکل نگرفته یا هر چیز دیگر، ما با چنین وضعیتی مواجهیم. از طرفی علوم مظنون داریم و از طرف دیگر، اذهان غیرانتقادی.
3. ساختار غیرمناسب مدیریت، آموزش، پژوهش علوم انسانی. وقتی از ساختار صحبت میکنم، از خود ذهنیتی حرف میزنم که به مدیریت و مدیران برمیگردد. من بعید میدانم اگر نظرسنجی معتبری صورت بگیرد مدیران دانشگاهها در تمام ایران از رای قابل اعتمادی برخوردار باشند. طبیعی است که در دانشگاه باید توان و اعتماد قابل توجهی وجود داشته باشد. از این نکته گرفته تا ساختارهای بهشدت متمرکز و دولتی دانشگاهها. چنین ساختاری بر دانشگاهها حاکم است.
4. علوم انسانی باید با جامعه به معنای اعم آن تعامل جدی داشته باشد، از حکومت به معنای گسترده تا شوون مختلف جامعه. این تعامل در حال حاضر گم است. معلوم نیست جامعه و علوم انسانی چه ارتباطی با هم برقرار میکنند.
نگاه تاریخی نیز همین نکته را ثابت میکند. زمانی که در قرن دوم و سوم بحث بین علوم قدیمه و علوم جدیده در جامعه و بدنه اسلامی شکل گرفت سختیهای مشابهی بود. مشکلاتی که بر سر فلسفه میآمد، برخی کتابها ترجمه نمیشدند، این مشکلات ادامه داشت. وقتی به مدرنیته رسیدیم مدرنیته دو دنیا را با هم در تقابل قرار میداد. علوم انسانی در بحثهای انتقادی آخوندزاده و دیگران مشکلات خاص خودش را داشت که عمدتا به همین قضایا برمیگردد. در زمان پهلوی علوم انسانی کمرمق بود و به نظر میرسید باید مهار شود. با بخشی از علوم انسانی شیفتهوار برخورد میکردند و بخشهایی از آن را مهار میکردند. این ذهن انتقادی در آن موقع هم وجود نداشت.
شریعتی: بهطور کلی علوم انسانی در سطح جهانی هم بنا به دلایل دیگری دچار بحراناست. درست است که در جوامع صنعتی و سرمایهداری پیشرفته، قیود ایدئولوژیک و عقیدتی آشکارا جزمی در کار نیست اما به علت عدم هماهنگی و همسویی با تقاضای بازار، علوم انسانی در سرزمینهای مادر خود - سرزمینهای پیدایش مدرنیته - مشکلات بیرونی و درونی متعددی دارد که خاص علوم انسانی در تمدن غربی است ما در شرق زمانی با علوم انسانی مواجه شدیم که به لحاظ درونی و محتوایی دچار بحران شده بود و اساسا به تعبیر میشل فوکو انسان مانند شکلکی بود که با یک موج کنار ساحل تصویر آن محو میشود؛ در واقع انسان زیر سوال رفته و بنیان علوم هم که از زمان زیر سوال رفتن پوزیتیویسم سست شده بود. از
دو بخش «علوم انسانی» هم «علم» و هم «انسان» دیگر جایگاه سابق را نداشتند. این بحران درونی
علوم انسانی در غرب است. در چنین شرایطی ما با دوره متاخر علوم انسانی مواجه شدیم بدون آنکه مقدماتش را آموخته باشیم. این مساله در فلسفه و ادبیات بیشتر نمود دارد. به عنوان مثال اولین نویسنده مدرن ما، صادق هدایت، با دورهای از ادبیات عبثگرایی و ابسورد برخورد میکند و آن را وارد ایران میکند و ما با مدرنیته متاخر مواجه میشویم. در نتیجه ورود اینها به ایران هم به شکل نابهنگام و ناهماهنگ صورت میگیرد؛ این از نظر محتوایی بحث.
در سطح دولتمردان و مدیران کشوری، از زمان قاجار و پهلوی و تا به امروز، چون انحطاط و کمبود عمده از ناحیه نظامی، فنی و علمی احساس میشده دیگر به این سطح نرسیدهاند که در علوم انسانی و بهطور کلی در فرهنگ و فلسفه، برای همسویی با جهان، نیاز به جهش معرفتشناختی (epistomologic) داریم. فقط به شکل سطحی خواستند با پرورش نیروها و بعدها فرستادن نخبگان به غرب به این مساله بپردازند. اگر به این نظام آموزشی و سیاست کلان آموزشی نگاه کنیم، متوجه میشویم که از همان زمان پهلوی که پایه تجدد آمرانه در ایران گذاشته شد نظام آموزشی بهشدت گزینشی، فنسالار و البته سطحی، یعنی حفظی است و نه تحلیلی. این جریان همانند فیلتری است که فقط به دنبال استعدادهای فنی و علمی است و این استعدادها شناسایی میشوند و به سطح بالاتری میرسند و در نهایت به خارج میروند. امروز هم در ادامه همان روند هستیم. علوم انسانی، فرهنگ و فلسفه در حاشیه و پیرامون میمانند و اهمیتی به آنها داده نمیشود. یا اگر اهمیتی داده میشده در کادر سیاستهای تبلیغاتی است. خلاصه آنکه منظورم یکی بررسی علوم انسانی است در ذات خود، در سطح سرزمینهای مادر خودشان که زاده شده و رشد کردهاند. اینکه در حال حاضر چه وضعیتی دارند و با چه بحرانی روبهرو هستند و سپس در ایران که اساسا تجدد به شکل نامتوازن وارد شده و جلو آمده که در دوره گذشته پایههایش گذاشته شده و اکنون متوجه میشویم جنبههای منفی مدرنیته را نظیر آلودگیهای شهری و غیره کسب کردهایم اما جنبههای مثبت آن مثل حاکمیت قانونبنیاد را نگرفتهایم. در سطح نظری نیز همین حالت وجود دارد. در سطح فرهنگی نوعی ناهماهنگی هست بین ضرورت شناخت این تحولات و تفاوتها. پیش از انقلاب و پس از انقلاب در سطح رسمی و مدیریت فرهنگی و سیاستگذاریها نتوانستند به این مسایل بپردازند و این وظیفه بیشتر بر دوش روشنفکران و محیطهای فرهنگی بود که جنبههای منفی آن را همه میدانیم ولی پس از انقلاب تحولی هم در سطح فرهنگی به وجود آمده و آن نهضت ترجمه و احساس ضرورت آشنایی با غرب و علوم انسانی غربی بوده که به نظر میآید یک تحول فکری بزرگ است. امروزه در بین جوانان حساسیتی وجود دارد برای شناخت «دیگری» و بررسی آخرین تحولات و سرنوشت آنها. البته روی دیگر این سکه رفتن به دنبال ترجمههای متفکران بهروز و زنده دنیا و عدم ترجمه متون کلاسیک فلسفه و علوم انسانی است. در نتیجه بیشتر به دنبال معرفینامه و خلاصهشده و فرمولهایی هستیم که بعدا در سطح آموزشی به شکل تستها و جزوات درسی در میآید و در دانشگاههای ما محیط فکری زندهای که در آن «مساله» پرورده شود و بتواند با جامعه فکری و فرهنگی بیرون از دانشگاه رابطهای هم داشته باشد و حتی بخواهد به شکل حرفهای به پژوهش بپردازد ممکن نیست. حال در چنین وضعیتی سوءظن به علوم انسانی از طرف جامعه سنتی احساس میشود. گویی علوم انسانی مرکز انحرافات است درحالی که بررسی تاریخی نشان میدهد در کشور ما بیشتر در دانشکدهها و محیطهای علمی و فنی جنبشهای سیاسی و انقلابی شکل گرفته است. اما تمام آنچه گفته شد توصیف کاستیها و وضعیت موجود است حال باید ببینیم راهکار و راهحل چیست؟ چرا که نواقص دانشگاهها و علوم انسانی ما در این وضعیت، تاریخی و ساختاری است و نمیتوان آن را به طور سطحی بررسی کرد. ولی به هرحال من خودم بر اساس تجربه چند سالهای که به ایران آمدم میبینم از طرفی نواقص و کاستیهایی اساسی و ساختاری وجود دارد که از آموزش و پرورش شروع شده و به دانشگاه منتقل میشود و متاسفانه خود ما هم مجبوریم زمانی که وارد سیستم میشویم حالت سازشکارانه نسبت به این مباحث بگیریم. عدم آشنایی دانشجویان با متدولوژی و زبانهای خارجی و فن ترجمه و فرار از تحلیل، خود از دلایل وضعیت امروز دانشگاههای ماست. مشکل ما فقط این نیست که از برخی لحاظ دچار محدودیتهایی هستیم بلکه به لحاظ ساختاری و تاریخی هم مشکلاتی وجود دارد که مزید بر آنها میشود و این محصول را به وجود میآورد که سرنوشت علوم انسانی در ایران، با موانع و کاستیهای زیادی مواجه است و با اینکه ایران از نظر رشد و پیشرفت جامعه مدنی در بین کشورهای منطقه وضع بهتری دارد اما از درون که نگاه میکنیم با نواقص بسیاری روبهرو است.
ولی به نظر میرسد حتی همان پویایی که در بخشهایی همچون ترجمه متون و مواجهه با «دیگری» به چشم میخورد درست به علت ساختارهای معیوب و نبود نگاه همدلانه به علوم انسانی، در بیرون از دانشگاهها اتفاق میافتد. کسانی که با علوم انسانی درگیرند، اعم از استاد، دانشجو، مترجم، پژوهشگر و غیره اگر بخواهند علایق شخصی خود را دنبال کنند و درگیر لایههای بوروکراتیک ارتقای سطح علمی و پیشرفت شغلی نشوند، مجبورند به بیرون از دانشگاه پناه برند. گویی درون فضای دانشگاه امکان پویایی از افراد گرفته میشود.
قادری: سوال مشخص شما چیست؟
مساله همان جنبه سیاسی ماجراست. نبودن آن نگاه همدلانه و مستقلنبودن دانشگاهها از ساختارهای قدرت است که پویایی فضای دانشگاه را دشوار می کند .
قادری : ببینید بعد سیاسی همیشه وجود دارد. یعنی اگر جنبه سیاسی را صرفا سیاستگذاری تلقی نکنیم و به یک معنا ساختاری بررسی کنیم قطعا اکنون این مساله وجود دارد ولی اگر به نظرم سیاسی - تاریخی در نظر بگیریم شاید بهتر باشد. به این معنا که سیاست را در معنای گسترده حتی در سیاست دینی، الهیات، در نظر بگیریم و تاریخ را برای نسبتسنجی بین وضعیت ما و آنچه در غرب اتفاق افتاد. دکتر شریعتی اشاره کردند به نهضت ترجمه، البته من متوجه این مساله هستم که بعد از انقلاب نسبت به قبل از انقلاب ترجمههای بیشتری صورت گرفته ولی شما درصد جمعیت دانشگاهی را در نظر بگیرید باز به نظر من در امر ترجمه هم اتفاقی نیفتاده است. در رشتهای که به یک معنا به من هم مرتبط است شما هیچ یک از فیلسوفهای بزرگ ما را نمیبینید که از آثارشان ترجمهای منقح در دست باشد. به عنوان مثال ترجمه منسجمی از ابنسینا نمیبینید. کارها به صورت گسیخته ترجمه میشود. از فارابی هیچ مجموعه آثار ترجمهشده منقحی را ندارید، چه برسد به شرحهایی که درباب آنها مطرح شده باشد. این مسایل برای یک سیستم که داعیهدار فارابی و ابنسیناست چیز کمی نیست. به نظر این مساله نیاز به یک ذهنیت مدرن دارد. ما برای اینکه بتوانیم کارهای خودمان را ساماندهی کنیم دچار تاخر ذهنی گستردهای هستیم و این در سطح مدیریت رسمی و دولتی دانشگاه وجود دارد، در بیرون از دانشگاه هم به یک معنا این مساله وجود دارد. مشکلاتی نظیر بودجه و زمان چاپ و امکاناتی که برای ترجمههای زمانبر لازم است. ترجمه آثار غربی هم به صورت شتابدار، گزیده و گسسته صورت میگیرد. بخشی از این مسایل به ذهن غیرانتقادی ما بازمیگردد و بخشی از آن هم به ساختارهای ضعیفی برمیگردد که آنها را توضیح دادم. درواقع شما برای آنکه بتوانید علوم انسانی داشته باشید باید اهل گفتوگو و بحث و نقد باشید و نه صرفا پذیرنده. حال مهم نیست این پذیرندگی از آگامبن صورت بگیرد یا از مثلا ابنرشد. بخشی از این پذیرندگی به دلیل نظام آموزشی و سنتی ماست که ما اغلب مستمع هستیم. درست است که در حوزههای ما بحث و جدل طلبگی هم میکنند ولی فراموش نکنیم که جدل طلبگی به عنوان فن است نه به عنوان بحث و نقد. قصد دارم مثال خوبی از جمع خودمان بزنم. ببینید شما سوالی را طرح کردید و من در دقایقی و آقای دکتر شریعتی مفصلتر از هر دری صحبت کردند و به این سوال شما پاسخ دادیم اما شما وارد بحث ما نشدید. این امر یعنی گفتوگو شکل نمیگیرد و نقد وجود ندارد. وقتی اینجا در یک جمع چهار نفره با دو استاد و دو دانشجو فضای گفتوگو شکل نمیگیرد بدیهی است که در جاهای دیگر گفتوگویی ایجاد نمیشود. اگر به دنبال پویایی هستیم باید نقد داشته باشیم و گفتوگو درگیرد. بخشی از این مساله به دلیل فضای آموزشی ما است که منطبق با کلیشههای سنتی ما که اجازه نمیدهد گفتوگو و نقد به وجود بیاید. من مثالی را سالیان قبل در گفتوگوی تمدنها زدم. نقاشی رافائل را مثال زدم؛ دو نفری که در خیابانهای آتن راه میروند و فارغ از اینکه آنها چه کسی هستند مهم این است که در این تابلو حرکت وجود دارد اما وقتی شما نقاشیهای خودمان را میبینید یک نفر در وسط نشسته و بقیه در حال گوش دادن به او هستند. یعنی اینکه ساختارهای ما خیمهای است. در نظام آموزشی ما هم به همین شکل است. برای همین به حفظیات روی میآوریم و اهل گفتوگو نیستیم.
حال به میانجی چهار محوری که مطرح کردید به نظر شما اساسا علم بودن علوم یا مطالعات انسانی به چه صورتی است؟ اگر بتوانیم علوم انسانی را علم تلقی کنیم در آن صورت آیا میتوان سایه ایدئولوژیک بر آن انداخت؟ چون به تعبیر آلتوسری شاید علوم انسانی متاثر از ایدئولوژی باشد اما اگر بتوانیم آن را علم تلقی کنیم لاجرم باید سویه انتقادی خودش را حفظ کند. این مساله چگونه رخ میدهد که در فضای ما سویه انتقادی علوم انسانی از بین میرود و تا چه حد این مساله با ایدئولوژی گره میخورد و گاه حتی یک همپیوندی میان علوم انسانی و ایدئولوژی شکل میگیرد.
قادری: این مساله را از چند زاویه میتوان دید. اگر بخواهیم بر علم بودن علوم انسانی تاکید کنیم، اغلب سنتیها اساسا آن را علم نمیدانند. به این معنا نه نظر تکتک آنان بلکه نگاه غالب یک نگاه مردودانه است نه حتی مظنونانه. حال بیایید به شکل غربی به این مساله نگاه کنیم. به نظرم ما دو مشکل داریم؛ اگر بگوییم علم، یعنی یک چیز جاافتاده. به ویژه ما وقتی در فقدان نقد در جامعه خودمان سر میکنیم یک چیز جاافتاده خودش تبدیل به یک ایدئولوژی سنگین میشود حتی اگر اسمش را علم بگذاریم. به تابویی بدل میشود که شما نمیتوانید آن را بشکنید. از طرفی اذهان ما ایرانیها مرعوب است؛ یا مرعوب سنتها یا مرعوب غرب، به این معنا که خود را بر ما مسلط میکند. ما کمتر از خودمان و اندیشه خودمان صحبت میکنیم. شاید به این دلیل که خودمان را باور نداریم. منظورم این نیست که باید به شکل سنتی خودمان را باور کنیم و پشت به غرب کرده و برای خودمان صحبت کنیم...
همان «بازگشت به خویشتن» علی شریعتی؟
قادری: به هیچ عنوان. بحث من با احترام به دکتر شریعتی، مفهوم «بازگشت به خویشتن» نیست، چرا که سالهاست بر این باورم که اساسا بازگشت به خویشتنی نمیتواند شکل بگیرد. چون ما در یک وضعیت بیتمدنی به معنای پویا هستیم، نقطه ثقل اعتماد به نفس ما نیز متزلزل است. چون یا ما را از گذشته میترسانند یا از پیشرفتهای شگفتی که در غرب اتفاق میافتد. ما اتکا بهنفس پیدا نمیکنیم چون نظام آموزشی ما اجازه نمیدهد هم گذشتهمان را ببینیم و یک نگاه سنجشی و انتقادی داشته باشیم و هم با غرب بتوانیم این کار را انجام دهیم. پس وقتی ما میگوییم علم بودن علوم انسانی را بپذیریم این خطر وجود دارد که هرکس با ترجمهای از علم بودن آن به نفع خود استفاده کند و دیگر اجازه ندهد تا من و شما درباره آن صحبت کنیم. من این مثال را چندینبار مطرح کردم و به نظر خودم مثال خوبی است و چون هیچگاه بازخورد آن را نشنیدهام لابد از نظر دیگران مثال خوبی نیست. وقتی هابرماس به ایران میآید به گونهای اساتید دانشگاه و محافل رسمی علمی از او استقبال میکنند که گویی یک منجی آمده است. قصدم این نیست که بگویم هابرماس آدم کمی است اما این مساله ریشه در اعتماد به نفس و داشتههای ما نیز دارد...
خب این مساله طبیعی است. چون درهای دانشگاههای ما روی روشنفکران مطرح در حوزه علوم انسانی بهقدری بسته بوده که هیچگاه نتوانستیم مثلا سمینارهای متعدد با حضور اساتید ایرانی و اروپایی برگزار کنیم، تا جایی که فیزیک و جسم یک آدمی مثل هابرماس به حدی برایمان عجیب میشود که وقتی به ایران میآید اینچنین واکنش نشان میدهیم.
قادری: من با این مساله کاملا موافقم اما نگوییم طبیعی است. چون وقتی میگوییم طبیعی است یعنی عادی است. من میخواهم روی خود تاثیر حسی این مساله تاکید کنم. به عنوان مثال آلودگی هوا سالهاست که وجود دارد اگر بگوییم طبیعی است دیگر این مساله شوکاش را از دست میدهد. مساله فقط این نیست که درها بسته است حرف من این است که ما کوچک ماندهایم. ساختار آموزشی ما از بالا به پایین است، اقتصاد ما دولتی است، قواعد اجتماعی ما قاهرانه است، از آن سو سلطه و سیطره غرب هم در تمام شوون روی امور قاهرانه است زیر این همه قهاریت ما به چه چیز تبدیل شدهایم؟ کوچک شده و له شدهایم... .
حالا بحث مشخصتر شد. مشکل جامعه نیست، مشکل جای دیگری است. چون معلوم نبود که سمتگیری بحث شما به سمت جامعه است یا سلسلهمراتب؟
قادری: هر طور که شما میخواهید بگویید. یکبار هست که نظام سیاسی به گونه ای عمل می کند که شما کمکم از وضعیت گلخانهای بیرون میآیید. یکبار هست که نظام تکنولوژیکی به شما این اجازه را میدهد. حتی لحظهای هست که آدمهایی میتوانند بایستند و بگویند که ما میخواهیم این قهاریت را با نگاه انتقادی ببینیم. نگاه انتقادی نه نگاه انکاری چرا که انکار خود پذیرش قهاریت است. دیدن قهاریت برونشد ما است.
شریعتی: به نظر من علوم انسانی علم نیستند. بیشتر میتوان گفت که ما در عرصه اندیشه هستیم تا علم و اینکه آیا علم میاندیشد یا نه و قطعیتش قابل نقد است. البته برای علوم انسانی همیشه مدل علمی از زمان آگوست کنت و حتی مارکس و پسامارکس مطرح بوده که در تلاش بوده تا سطح دقتش را به سطح علم برساند. ولی واقعیت قضیه این است که اینها علم نیستند و نتیجه نهایی اینکه ما در علوم انسانی در عرصه اندیشه و فرهنگ و فکر هستیم و آن چیزی که ما در ایران با آن مواجهیم اتفاقا کمبود علم نیست چرا که اگر علوم انسانی علم بود دیگر کسی به آن مظنون نبود و علت اینکه برخی به علوم انسانی ظن دارند به دلیل این است که اساسا حوزه فکر و اندیشه ضعیف است.
آقای دکتر با توجه به این مسالهای که شما مطرح میکنید در آن صورت هر تهدیدی میتواند نسبت به علوم انسانی طرح شود و هرگزارهای مجاز خواهد بود که به عنوان پسوند یا پیشوند همراه علوم انسانی شود.
شریعتی: علت اینکه بحث بین ما شکل نمیگیرد به دلیل آن است که تقریبا همگی همنظریم و یک مساله را به زبانهای مختلف بیان میکنیم برای اینکه بحث جدی در بگیرد ما باید با همان مدعی غایبی که مورد نقد و خطاب قرار میدهیم وارد گفتوگو شویم و با او بحث کنیم. اگر ما جای او هم بنشینیم به نظرم خود صورت مسالهای که مطرح میکند درست است. چون اگر وضعیت امروز دانشگاههایمان را بررسی کنیم از دو بخش تشکیل شده؛ مثلا در فلسفه یک بخش سنتی و اسلامی است که همان شرح قدماست و به دنیای جدید هیچ ربطی ندارد. یا دپارتمانهای فلسفه جدید و غربی هستند که اینها هم عمدتا ترجمه است و اینکه بخواهیم تفکر دیگری را صرفا ترجمه کنیم این مساله فکر ایجاد نمیکند. در نتیجه دپارتمانهای مدرن ما هم صرفا بدل به ترجمههای ناقص متون غربی شده است. در هر دو شکل خبری از دیالوگ و مواجهه نیست. یعنی باید هر دو سطح فرهنگی بتوانند با هم بحث کنند و دیالوگ شکل بگیرد. عدم شکلگیری دیالوگ به این دلیل است که یا ما خود را خیلی باور داریم و دچار خودشیفتگی هستیم یا دچار خودباختگی، چه نسبت به سنت و چه نسبت به مدرنیته. ما باید هم سنت و هم مدرنیته را با بازگشت به خویش به این معنا که خودمان باشیم و خود بیندیشم بررسی کنیم. تا بازگشت به خویش شکل نگیرد دیالوگ و مواجهه با دیگری نیز صورت نخواهد گرفت...
اما خود را باید در آیینه دیگری شناخت.
شریعتی: بله و ما باید با دیگری وارد دیالوگ شویم؛ مثلا برخی سنتیها که این مساله را مطرح کردند که علوم انسانی در دانشگاهها بومی نیست و صرفا ترجمه است، درست میگویند. اما راهحلی که ارایه میدهند کار ساز نیست، راهحلهایی نظیر تفکیک جنسیتی و نوع پوشش و حذف دروس و شکلهای مصنوعی دیگر. حال برای اینکه بحث جدی به وجود بیاید باید «دیگری» آنچنان که هست بتواند حرف بزند. از سوی دیگر جریان سنتی هم باید بتواند با «دیگری» وارد بحث شود؛ مثل بحثی که هانری کربن با علامه طباطبایی صورت داد که البته آنجا هم به دلایلی دیالوگ و بحث شکل نگرفته بود. در کشور ما هنوز بخش سنتی و مدرن با یکدیگر وارد بحث نشدهاند.
آقای دکتر سوال را مجددا به شکل دیگری طرح میکنیم. وقتی ادعایی مطرح میشود مبنی بر بومیشدن علوم انسانی، این قضیه به نظر شما پذیرفتنی، توجیهپذیر و قابل دفاع است؟
شریعتی: شما بومیسازی را با ترجمه آغاز میکنید اما به قول هایدگر در روند بومیسازی به واسطه ترجمه دو کار صورت میگیرد که در هر دو به اصل ریشه ضربه میزنید. شما در این روند از یک حوزه به حوزه دیگر جهش میکنید. ما باید در عین حال که به نواقص ترجمه آگاه هستیم ترجمه را ادامه دهیم. پس بومیسازی از همینجا آغاز میشود. دیگری را باید همانطور که هست بشناسیم و ترجمه و سپس نقد کنیم. در این مرحله است که تفکر آغاز میشود. اما این روند صورت نمیگیرد و راهکارهایی که تاکنون ارایه شده راهحل نبوده است. راهحل را باید نیروهای متفکر و فرهنگی ارایه دهند و مهم نیست که آنها در دانشگاه باشند یا خارج از دانشگاه. ما باید وارد مواجهه و دیالوگ بین اندیشه مدرن و سنتی شویم. به نظر من فقط اینکه بگوییم دیگری اجازه نداده و تهدید کرده و مظنون بوده و شرایط را برای ما فراهم نکرده بیفایده است. ما باید راهحل را پیدا کنیم و اینکه مدام اکتفا کنیم به موانع پیشرو اصلا پذیرفتنی نیست. چون نمیتوان مانع آزادی اندیشه شد. به قول کی رکگور بعضیها برای اینکه از آزادی اندیشه استفاده نکنند میگویند آزادی بیان نیست. منظورم این است که اندیشه را از جایی باید شروع کرد. در گذشته شرایط سیاسی اجازه این کار را نمیداد.
در اینجا عدهای ناگزیر میشوند به فعالیت در بیرون از دانشگاه یا اینکه مجبورند به قول شما به سازشکاری تن دهند. درواقع اینطور به نظر میرسد که عملا یک جور بنبستی است که نمیتوان از آن بیرون آمد.
شریعتی: در این بنبست ما دیدیم که سینمای ایران رشد کرد و در جهان به رسمیت شناخته شد. از طرفی هم زمینه فکری به مساله ترجمه خلاصه نمیشود چرا که اساسا کیفیت فکری و بحثهای ما در سطح سیاسی و فرهنگی در دوران پس از انقلاب قابل قیاس با قبل از انقلاب نیست. اساسا تشخیص صورت مسایل و جدی بودن مبنای بحثها عوض شده این تحولی است که ما در دوران پس از انقلاب تجربه کردهایم...
فرقی که رشد سینمای ایران با مساله دانشگاه دارد در این است که آنجا با یک سیستم و به عبارت بهتر یک نهاد مواجه نیستید و میتوانید از طریق جریانهای مستقلی به سینما نفوذ کنید اما این مساله در مورد دانشگاه چگونه اتفاق میافتد؟
شریعتی : گدار زمانی میگفت تمام این وسایل ساخت فیلم هزینهبردار است و در دست طبقه حاکم است. ما نمیتوانیم هر فیلمی که دوست داریم بسازیم. پس در سینما هم این محدودیتها بوده است.
قادری: من قبول دارم که بسیار سخت است. درست است که کیفیت بحثها نسبت به قبل از انقلاب بهتر شده و پختهتر شدهایم اما نه پختهتری که خرسندکننده باشد. درباره علم بودن علوم انسانی من هم با آقای دکتر موافقم که حوزه ما اندیشه است و تولید اندیشه کار بسیار سختی است و این مساله کمّی نیست. منتها وقتی آن مدعی غایب به ما میگوید این جریان علم نیست و نهتنها منکر علم بودن و اندیشه بودن آن است بلکه میخواهد بگوید که علم در دست من است. یعنی به خود حجیتی میدهد که به این جریان مظنونانه نگاه کند. او میگوید من به ابزاری مجهز هستم که شما نمیتوانید درباره آن حرف بزنید من میتوانم به شما مظنونانه نگاه کنم. گفتن اینکه بگوییم باید اندیشید ساده است، چرا که شما باید خودتان را مدام از زیر این قهاریتها بیرون بکشید. وقتی شما میخواهید بیندیشید بناست به مرزهای ممنوعه بیندیشید. حال این مرزهای ممنوعه مربوط به انسان، ماهیت قدرت، وضعیت جامعه و نظایر آن میشود که شما نمیخواهید به سیاق قدما بیندیشید. شما نمیخواهید به سبک کلاسیک به این مسایل بیندیشید. من موافق اندیشه هستم اما مساله این است که گاهی به صورت لایهلایه اجازه اندیشیدن را نمیدهند. درواقع قهاریت خود را در قاموس دیگران حتی در قالب یک اندیشه بزرگ میکند و سپس درصدد آن است که شما را ابزار بزرگی قرار دهد و این پارادوکسی است که بیرون خواهد زد...
شریعتی: سارتر میگوید که ما هیچگاه به اندازه زمان اشغال فرانسه توسط آلمانها آزاد نبودیم. ما در آن زمان بود که قدر آزادی را دانستیم. خب این جمله خیلی پارادوکسیکال به نظر میرسد. در فرهنگ ما هم که در 2500 سال گذشته همیشه به همین شکل بوده است. گرچه مظاهر فرهنگیای هم داشتهایم که توانستهاند در محدودیتها به فعالیتهایی دست بزنند. حتی امروز هم وقتی کیفیت ادبیـفکریمان را مرور میکنیم، متوجه میشویم کیفیت داخلیها بیشتر است، یعنی زمانی که آنها به خارج از ایران میروند که با شرایط دیگری کار کنند دچار افت کیفیت میشوند. دلیلش آن است که در داخل سعی میکنند حرف اساسی و مسوولانه بزنند. به دلیل همین محدودیتهایی که داریم به شکلی دیالکتیکی باعث میشود جدیتر بیندیشیم. منظورم آن است که میتوان در شرایط منفی هم کار فکری انجام داد...
قادری: سارتر معمولا از این جملات گهربار زیاد گفته است. منظور من این است که آن دیگری را ببینیم. یکبار شما خصم را در چهره خصم میبینید و یک بار هم با قهاریتی پیچیده که تنیده با فرهنگ و سنت و تار و پود حیات شماست. مساله این است که این قهاریت با چیزی که سارتر میگوید فوقالعاده متفاوت است. قبول دارم که بعضا در ایران کیفیتر از خارج میاندیشیم. بحث ما ولی این است که وضعیت کلی علوم انسانی در آکادمی تحتتاثیر این سلسلهمراتبهاست که بخشی از آن نهادی است؛ مقصود از نهادینه از باورها گرفته تا دولت رانتی و غیره را شامل میشود که بخشی از آن برمیگردد به تواناییها و اراده و جراتمندی مردم و افراد، بخشی دیگر از آن باز میگردد به فضاهای خالی که میتوان در آنجا نفس کشید. موافق نیستم که به بنبست رسیدهایم. مساله من این است که قهاریت را ببینیم؛ قهاریتی که شاید در خود ما شکل گرفته باشد. اگر این قهاریت را ببینیم بیپدر میشویم، یتیم میشویم و اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بحران یتیمی را از سر بگذرانیم. اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بپذیریم که یتیم بشویم. این قهاریت نهادینه اجازه نمیدهد.
مسلما در برخی حوزهها فضای تنفس وجود دارد و نگاه سلسلهمراتبی نهادینه متخلخل است اما در حوزههایی هم بهلحاظ عینی انسداد وجود دارد.
قادری: من یک جور با شما موافقم. وقتی ما از دانشگاه صحبت میکنیم درباره نهاد حرف میزنیم. پس خواهناخواه در لایهلایههای این نهاد، نگاه آمرانه یکدستتر میشود. این مساله با مسالهای مثل آزادی که نهادی نیست تفاوت دارد. وقتی من در مورد علوم انسانی صحبت میکنم در همپیوندی با دانشگاه به عنوان یک نهاد است. در مورد آزادی اندیشه کاملا موافقم که میتوان از قهاریتها گذشت.
مخرج مشترکی که میتوان از بحث گرفت این است که برجستهشدن مساله علوم انسانی چندان به خود آکادمی مربوط نیست بلکه بیشتر معطوف به یک کنش سیاسی است. اگر بتوان این اختلاف را به این شکلی که بررسی شد به امر سیاسی گره زد ، در آن صورت چه چیزی باعث رقابت با علوم انسانی میشود؟
شریعتی: نکتهای که باید آن را به شکل عمومی به جامعه و دولت بفهمانیم این است که نمیتوان با شیوه پیشتهاجمی موفق شد و حتی این رویکرد موجب گرایش بیشتر به علوم انسانی میشود. اندیشههای «دیگری» بهطور آزاد باید همانطور که هستند معرفی، شناخته و نقد شوند. درحالی که به خودمان
باز میگردیم و خودآگاهی پیدا میکنیم نه دچار خودشیفتگی شویم و نه دچار خودباختگی. شرایط مواجهه و دیالوگ با سطوح مختلف را برقرار کنیم و اجازه دهیم دیگری همانطور که هست خود را بر ما عرضه کند.
قادری : اینکه دولت با چه چیزی میخواهد به رقابت علوم انسانی برود، معمولا او علاقهای ندارد مورد پرسش قرار گیرد و از پرسش گریزان است. این را میتوان به عنوان یک گزاره اصلی در نظر گرفت. و چون از پرسش گریزان است سعی خواهد کرد تا آن را به خوبی مهار کند. تا اصلا پرسشی صورت نگیرد و اگر شکل میگیرد پرسشی شکلی باشد.
اما تو گویی رقابت میان علوم انسانی و بدیل است. آیا اینچنین است؟ آیا او نسبت به چنین رقابتی رغبت نشان میدهد؟
قادری: بحث رقابت نیست. بدیل از قبل حکم تخطئه را داده است. وقتی دیگری را به چشم مظنون مینگرید دیگر رقابتی شکل نمیگیرد. پس اول اینکه پرسشگریز است و دوم اینکه بدیل را برای گفتوگو ارایه نمیدهد بلکه برای حذف مطرح میکند.
بحث ما درباره شرایط امکان علوم انسانی است. وضعیت فعلی علوم انسانی را در دانشگاههای ایران چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر میرسد ما با بحران علوم انسانی مواجهیم.
حاتم قادری : من از چند زاویه بحث خود را پی میگیرم.
1. دانش انسانی. ترجیح میدهم به جای علوم انسانی از مطالعات انسانی صحبت کنم. چون علوم انسانی تحتالشعاع پوزیتیویسم و علمگرایی غرب قرار گرفته. البته وقتی گفته میشود مطالعات به نظر میرسد که گویی کاری جدی صورت نمیگیرد در حالیکه کاملا عکس آن صادق است. ما در این چند دهه اخیر به شکل حاد و قبل از آن هم چه در دوران کلاسیک، چه در دوران آشناییمان با مدرنیته و چه در دوره بعد از انقلاب به علوم یا مطالعات انسانی اگر نه به چشم مردود به چشم مظنون مینگریم. اصلا این تصور را نداریم که علوم انسانی میتواند هم بهرهمندیهای خاص خود را داشته باشد و هم اشکالات خود را. طبیعی است که اگر به علوم انسانی به چشم مظنون بنگریم مشکلات، تبعات و سیاستگذاری خود را خواهد داشت. سابقه و سنت این امر در کشورهای دیگر هم هست. مطالعات انسانی قوه محرکه توسعه و پویایی و خلاقیت کشور است.
2. کسانی که با علوم انسانی سر و کار دارند: مدیران دانشگاهها، سیاستگذاران کلان، اساتید و دانشجویان. به اعتقاد من در اینجا ما مشکلی جدی داریم و آن فقدان نگاه انتقادی است. نه به علوم جدیده و به طریق اولی نه به علوم قدیمه نگاه انتقادی نداریم. ممکن است از پایگاه علوم جدیده علوم قدیمه را نقد کنیم یا برعکس، اما ذهن انتقادی نداریم. این امر نیاز به آموزش، پرورش و تولید انسانهایی در جامعه دارد که ما با آن شکاف زیادی داریم. بگوییم ذهن مدرن شکل نگرفته یا هر چیز دیگر، ما با چنین وضعیتی مواجهیم. از طرفی علوم مظنون داریم و از طرف دیگر، اذهان غیرانتقادی.
3. ساختار غیرمناسب مدیریت، آموزش، پژوهش علوم انسانی. وقتی از ساختار صحبت میکنم، از خود ذهنیتی حرف میزنم که به مدیریت و مدیران برمیگردد. من بعید میدانم اگر نظرسنجی معتبری صورت بگیرد مدیران دانشگاهها در تمام ایران از رای قابل اعتمادی برخوردار باشند. طبیعی است که در دانشگاه باید توان و اعتماد قابل توجهی وجود داشته باشد. از این نکته گرفته تا ساختارهای بهشدت متمرکز و دولتی دانشگاهها. چنین ساختاری بر دانشگاهها حاکم است.
4. علوم انسانی باید با جامعه به معنای اعم آن تعامل جدی داشته باشد، از حکومت به معنای گسترده تا شوون مختلف جامعه. این تعامل در حال حاضر گم است. معلوم نیست جامعه و علوم انسانی چه ارتباطی با هم برقرار میکنند.
نگاه تاریخی نیز همین نکته را ثابت میکند. زمانی که در قرن دوم و سوم بحث بین علوم قدیمه و علوم جدیده در جامعه و بدنه اسلامی شکل گرفت سختیهای مشابهی بود. مشکلاتی که بر سر فلسفه میآمد، برخی کتابها ترجمه نمیشدند، این مشکلات ادامه داشت. وقتی به مدرنیته رسیدیم مدرنیته دو دنیا را با هم در تقابل قرار میداد. علوم انسانی در بحثهای انتقادی آخوندزاده و دیگران مشکلات خاص خودش را داشت که عمدتا به همین قضایا برمیگردد. در زمان پهلوی علوم انسانی کمرمق بود و به نظر میرسید باید مهار شود. با بخشی از علوم انسانی شیفتهوار برخورد میکردند و بخشهایی از آن را مهار میکردند. این ذهن انتقادی در آن موقع هم وجود نداشت.
شریعتی: بهطور کلی علوم انسانی در سطح جهانی هم بنا به دلایل دیگری دچار بحراناست. درست است که در جوامع صنعتی و سرمایهداری پیشرفته، قیود ایدئولوژیک و عقیدتی آشکارا جزمی در کار نیست اما به علت عدم هماهنگی و همسویی با تقاضای بازار، علوم انسانی در سرزمینهای مادر خود - سرزمینهای پیدایش مدرنیته - مشکلات بیرونی و درونی متعددی دارد که خاص علوم انسانی در تمدن غربی است ما در شرق زمانی با علوم انسانی مواجه شدیم که به لحاظ درونی و محتوایی دچار بحران شده بود و اساسا به تعبیر میشل فوکو انسان مانند شکلکی بود که با یک موج کنار ساحل تصویر آن محو میشود؛ در واقع انسان زیر سوال رفته و بنیان علوم هم که از زمان زیر سوال رفتن پوزیتیویسم سست شده بود. از
دو بخش «علوم انسانی» هم «علم» و هم «انسان» دیگر جایگاه سابق را نداشتند. این بحران درونی
علوم انسانی در غرب است. در چنین شرایطی ما با دوره متاخر علوم انسانی مواجه شدیم بدون آنکه مقدماتش را آموخته باشیم. این مساله در فلسفه و ادبیات بیشتر نمود دارد. به عنوان مثال اولین نویسنده مدرن ما، صادق هدایت، با دورهای از ادبیات عبثگرایی و ابسورد برخورد میکند و آن را وارد ایران میکند و ما با مدرنیته متاخر مواجه میشویم. در نتیجه ورود اینها به ایران هم به شکل نابهنگام و ناهماهنگ صورت میگیرد؛ این از نظر محتوایی بحث.
در سطح دولتمردان و مدیران کشوری، از زمان قاجار و پهلوی و تا به امروز، چون انحطاط و کمبود عمده از ناحیه نظامی، فنی و علمی احساس میشده دیگر به این سطح نرسیدهاند که در علوم انسانی و بهطور کلی در فرهنگ و فلسفه، برای همسویی با جهان، نیاز به جهش معرفتشناختی (epistomologic) داریم. فقط به شکل سطحی خواستند با پرورش نیروها و بعدها فرستادن نخبگان به غرب به این مساله بپردازند. اگر به این نظام آموزشی و سیاست کلان آموزشی نگاه کنیم، متوجه میشویم که از همان زمان پهلوی که پایه تجدد آمرانه در ایران گذاشته شد نظام آموزشی بهشدت گزینشی، فنسالار و البته سطحی، یعنی حفظی است و نه تحلیلی. این جریان همانند فیلتری است که فقط به دنبال استعدادهای فنی و علمی است و این استعدادها شناسایی میشوند و به سطح بالاتری میرسند و در نهایت به خارج میروند. امروز هم در ادامه همان روند هستیم. علوم انسانی، فرهنگ و فلسفه در حاشیه و پیرامون میمانند و اهمیتی به آنها داده نمیشود. یا اگر اهمیتی داده میشده در کادر سیاستهای تبلیغاتی است. خلاصه آنکه منظورم یکی بررسی علوم انسانی است در ذات خود، در سطح سرزمینهای مادر خودشان که زاده شده و رشد کردهاند. اینکه در حال حاضر چه وضعیتی دارند و با چه بحرانی روبهرو هستند و سپس در ایران که اساسا تجدد به شکل نامتوازن وارد شده و جلو آمده که در دوره گذشته پایههایش گذاشته شده و اکنون متوجه میشویم جنبههای منفی مدرنیته را نظیر آلودگیهای شهری و غیره کسب کردهایم اما جنبههای مثبت آن مثل حاکمیت قانونبنیاد را نگرفتهایم. در سطح نظری نیز همین حالت وجود دارد. در سطح فرهنگی نوعی ناهماهنگی هست بین ضرورت شناخت این تحولات و تفاوتها. پیش از انقلاب و پس از انقلاب در سطح رسمی و مدیریت فرهنگی و سیاستگذاریها نتوانستند به این مسایل بپردازند و این وظیفه بیشتر بر دوش روشنفکران و محیطهای فرهنگی بود که جنبههای منفی آن را همه میدانیم ولی پس از انقلاب تحولی هم در سطح فرهنگی به وجود آمده و آن نهضت ترجمه و احساس ضرورت آشنایی با غرب و علوم انسانی غربی بوده که به نظر میآید یک تحول فکری بزرگ است. امروزه در بین جوانان حساسیتی وجود دارد برای شناخت «دیگری» و بررسی آخرین تحولات و سرنوشت آنها. البته روی دیگر این سکه رفتن به دنبال ترجمههای متفکران بهروز و زنده دنیا و عدم ترجمه متون کلاسیک فلسفه و علوم انسانی است. در نتیجه بیشتر به دنبال معرفینامه و خلاصهشده و فرمولهایی هستیم که بعدا در سطح آموزشی به شکل تستها و جزوات درسی در میآید و در دانشگاههای ما محیط فکری زندهای که در آن «مساله» پرورده شود و بتواند با جامعه فکری و فرهنگی بیرون از دانشگاه رابطهای هم داشته باشد و حتی بخواهد به شکل حرفهای به پژوهش بپردازد ممکن نیست. حال در چنین وضعیتی سوءظن به علوم انسانی از طرف جامعه سنتی احساس میشود. گویی علوم انسانی مرکز انحرافات است درحالی که بررسی تاریخی نشان میدهد در کشور ما بیشتر در دانشکدهها و محیطهای علمی و فنی جنبشهای سیاسی و انقلابی شکل گرفته است. اما تمام آنچه گفته شد توصیف کاستیها و وضعیت موجود است حال باید ببینیم راهکار و راهحل چیست؟ چرا که نواقص دانشگاهها و علوم انسانی ما در این وضعیت، تاریخی و ساختاری است و نمیتوان آن را به طور سطحی بررسی کرد. ولی به هرحال من خودم بر اساس تجربه چند سالهای که به ایران آمدم میبینم از طرفی نواقص و کاستیهایی اساسی و ساختاری وجود دارد که از آموزش و پرورش شروع شده و به دانشگاه منتقل میشود و متاسفانه خود ما هم مجبوریم زمانی که وارد سیستم میشویم حالت سازشکارانه نسبت به این مباحث بگیریم. عدم آشنایی دانشجویان با متدولوژی و زبانهای خارجی و فن ترجمه و فرار از تحلیل، خود از دلایل وضعیت امروز دانشگاههای ماست. مشکل ما فقط این نیست که از برخی لحاظ دچار محدودیتهایی هستیم بلکه به لحاظ ساختاری و تاریخی هم مشکلاتی وجود دارد که مزید بر آنها میشود و این محصول را به وجود میآورد که سرنوشت علوم انسانی در ایران، با موانع و کاستیهای زیادی مواجه است و با اینکه ایران از نظر رشد و پیشرفت جامعه مدنی در بین کشورهای منطقه وضع بهتری دارد اما از درون که نگاه میکنیم با نواقص بسیاری روبهرو است.
ولی به نظر میرسد حتی همان پویایی که در بخشهایی همچون ترجمه متون و مواجهه با «دیگری» به چشم میخورد درست به علت ساختارهای معیوب و نبود نگاه همدلانه به علوم انسانی، در بیرون از دانشگاهها اتفاق میافتد. کسانی که با علوم انسانی درگیرند، اعم از استاد، دانشجو، مترجم، پژوهشگر و غیره اگر بخواهند علایق شخصی خود را دنبال کنند و درگیر لایههای بوروکراتیک ارتقای سطح علمی و پیشرفت شغلی نشوند، مجبورند به بیرون از دانشگاه پناه برند. گویی درون فضای دانشگاه امکان پویایی از افراد گرفته میشود.
قادری: سوال مشخص شما چیست؟
مساله همان جنبه سیاسی ماجراست. نبودن آن نگاه همدلانه و مستقلنبودن دانشگاهها از ساختارهای قدرت است که پویایی فضای دانشگاه را دشوار می کند .
قادری : ببینید بعد سیاسی همیشه وجود دارد. یعنی اگر جنبه سیاسی را صرفا سیاستگذاری تلقی نکنیم و به یک معنا ساختاری بررسی کنیم قطعا اکنون این مساله وجود دارد ولی اگر به نظرم سیاسی - تاریخی در نظر بگیریم شاید بهتر باشد. به این معنا که سیاست را در معنای گسترده حتی در سیاست دینی، الهیات، در نظر بگیریم و تاریخ را برای نسبتسنجی بین وضعیت ما و آنچه در غرب اتفاق افتاد. دکتر شریعتی اشاره کردند به نهضت ترجمه، البته من متوجه این مساله هستم که بعد از انقلاب نسبت به قبل از انقلاب ترجمههای بیشتری صورت گرفته ولی شما درصد جمعیت دانشگاهی را در نظر بگیرید باز به نظر من در امر ترجمه هم اتفاقی نیفتاده است. در رشتهای که به یک معنا به من هم مرتبط است شما هیچ یک از فیلسوفهای بزرگ ما را نمیبینید که از آثارشان ترجمهای منقح در دست باشد. به عنوان مثال ترجمه منسجمی از ابنسینا نمیبینید. کارها به صورت گسیخته ترجمه میشود. از فارابی هیچ مجموعه آثار ترجمهشده منقحی را ندارید، چه برسد به شرحهایی که درباب آنها مطرح شده باشد. این مسایل برای یک سیستم که داعیهدار فارابی و ابنسیناست چیز کمی نیست. به نظر این مساله نیاز به یک ذهنیت مدرن دارد. ما برای اینکه بتوانیم کارهای خودمان را ساماندهی کنیم دچار تاخر ذهنی گستردهای هستیم و این در سطح مدیریت رسمی و دولتی دانشگاه وجود دارد، در بیرون از دانشگاه هم به یک معنا این مساله وجود دارد. مشکلاتی نظیر بودجه و زمان چاپ و امکاناتی که برای ترجمههای زمانبر لازم است. ترجمه آثار غربی هم به صورت شتابدار، گزیده و گسسته صورت میگیرد. بخشی از این مسایل به ذهن غیرانتقادی ما بازمیگردد و بخشی از آن هم به ساختارهای ضعیفی برمیگردد که آنها را توضیح دادم. درواقع شما برای آنکه بتوانید علوم انسانی داشته باشید باید اهل گفتوگو و بحث و نقد باشید و نه صرفا پذیرنده. حال مهم نیست این پذیرندگی از آگامبن صورت بگیرد یا از مثلا ابنرشد. بخشی از این پذیرندگی به دلیل نظام آموزشی و سنتی ماست که ما اغلب مستمع هستیم. درست است که در حوزههای ما بحث و جدل طلبگی هم میکنند ولی فراموش نکنیم که جدل طلبگی به عنوان فن است نه به عنوان بحث و نقد. قصد دارم مثال خوبی از جمع خودمان بزنم. ببینید شما سوالی را طرح کردید و من در دقایقی و آقای دکتر شریعتی مفصلتر از هر دری صحبت کردند و به این سوال شما پاسخ دادیم اما شما وارد بحث ما نشدید. این امر یعنی گفتوگو شکل نمیگیرد و نقد وجود ندارد. وقتی اینجا در یک جمع چهار نفره با دو استاد و دو دانشجو فضای گفتوگو شکل نمیگیرد بدیهی است که در جاهای دیگر گفتوگویی ایجاد نمیشود. اگر به دنبال پویایی هستیم باید نقد داشته باشیم و گفتوگو درگیرد. بخشی از این مساله به دلیل فضای آموزشی ما است که منطبق با کلیشههای سنتی ما که اجازه نمیدهد گفتوگو و نقد به وجود بیاید. من مثالی را سالیان قبل در گفتوگوی تمدنها زدم. نقاشی رافائل را مثال زدم؛ دو نفری که در خیابانهای آتن راه میروند و فارغ از اینکه آنها چه کسی هستند مهم این است که در این تابلو حرکت وجود دارد اما وقتی شما نقاشیهای خودمان را میبینید یک نفر در وسط نشسته و بقیه در حال گوش دادن به او هستند. یعنی اینکه ساختارهای ما خیمهای است. در نظام آموزشی ما هم به همین شکل است. برای همین به حفظیات روی میآوریم و اهل گفتوگو نیستیم.
حال به میانجی چهار محوری که مطرح کردید به نظر شما اساسا علم بودن علوم یا مطالعات انسانی به چه صورتی است؟ اگر بتوانیم علوم انسانی را علم تلقی کنیم در آن صورت آیا میتوان سایه ایدئولوژیک بر آن انداخت؟ چون به تعبیر آلتوسری شاید علوم انسانی متاثر از ایدئولوژی باشد اما اگر بتوانیم آن را علم تلقی کنیم لاجرم باید سویه انتقادی خودش را حفظ کند. این مساله چگونه رخ میدهد که در فضای ما سویه انتقادی علوم انسانی از بین میرود و تا چه حد این مساله با ایدئولوژی گره میخورد و گاه حتی یک همپیوندی میان علوم انسانی و ایدئولوژی شکل میگیرد.
قادری: این مساله را از چند زاویه میتوان دید. اگر بخواهیم بر علم بودن علوم انسانی تاکید کنیم، اغلب سنتیها اساسا آن را علم نمیدانند. به این معنا نه نظر تکتک آنان بلکه نگاه غالب یک نگاه مردودانه است نه حتی مظنونانه. حال بیایید به شکل غربی به این مساله نگاه کنیم. به نظرم ما دو مشکل داریم؛ اگر بگوییم علم، یعنی یک چیز جاافتاده. به ویژه ما وقتی در فقدان نقد در جامعه خودمان سر میکنیم یک چیز جاافتاده خودش تبدیل به یک ایدئولوژی سنگین میشود حتی اگر اسمش را علم بگذاریم. به تابویی بدل میشود که شما نمیتوانید آن را بشکنید. از طرفی اذهان ما ایرانیها مرعوب است؛ یا مرعوب سنتها یا مرعوب غرب، به این معنا که خود را بر ما مسلط میکند. ما کمتر از خودمان و اندیشه خودمان صحبت میکنیم. شاید به این دلیل که خودمان را باور نداریم. منظورم این نیست که باید به شکل سنتی خودمان را باور کنیم و پشت به غرب کرده و برای خودمان صحبت کنیم...
همان «بازگشت به خویشتن» علی شریعتی؟
قادری: به هیچ عنوان. بحث من با احترام به دکتر شریعتی، مفهوم «بازگشت به خویشتن» نیست، چرا که سالهاست بر این باورم که اساسا بازگشت به خویشتنی نمیتواند شکل بگیرد. چون ما در یک وضعیت بیتمدنی به معنای پویا هستیم، نقطه ثقل اعتماد به نفس ما نیز متزلزل است. چون یا ما را از گذشته میترسانند یا از پیشرفتهای شگفتی که در غرب اتفاق میافتد. ما اتکا بهنفس پیدا نمیکنیم چون نظام آموزشی ما اجازه نمیدهد هم گذشتهمان را ببینیم و یک نگاه سنجشی و انتقادی داشته باشیم و هم با غرب بتوانیم این کار را انجام دهیم. پس وقتی ما میگوییم علم بودن علوم انسانی را بپذیریم این خطر وجود دارد که هرکس با ترجمهای از علم بودن آن به نفع خود استفاده کند و دیگر اجازه ندهد تا من و شما درباره آن صحبت کنیم. من این مثال را چندینبار مطرح کردم و به نظر خودم مثال خوبی است و چون هیچگاه بازخورد آن را نشنیدهام لابد از نظر دیگران مثال خوبی نیست. وقتی هابرماس به ایران میآید به گونهای اساتید دانشگاه و محافل رسمی علمی از او استقبال میکنند که گویی یک منجی آمده است. قصدم این نیست که بگویم هابرماس آدم کمی است اما این مساله ریشه در اعتماد به نفس و داشتههای ما نیز دارد...
خب این مساله طبیعی است. چون درهای دانشگاههای ما روی روشنفکران مطرح در حوزه علوم انسانی بهقدری بسته بوده که هیچگاه نتوانستیم مثلا سمینارهای متعدد با حضور اساتید ایرانی و اروپایی برگزار کنیم، تا جایی که فیزیک و جسم یک آدمی مثل هابرماس به حدی برایمان عجیب میشود که وقتی به ایران میآید اینچنین واکنش نشان میدهیم.
قادری: من با این مساله کاملا موافقم اما نگوییم طبیعی است. چون وقتی میگوییم طبیعی است یعنی عادی است. من میخواهم روی خود تاثیر حسی این مساله تاکید کنم. به عنوان مثال آلودگی هوا سالهاست که وجود دارد اگر بگوییم طبیعی است دیگر این مساله شوکاش را از دست میدهد. مساله فقط این نیست که درها بسته است حرف من این است که ما کوچک ماندهایم. ساختار آموزشی ما از بالا به پایین است، اقتصاد ما دولتی است، قواعد اجتماعی ما قاهرانه است، از آن سو سلطه و سیطره غرب هم در تمام شوون روی امور قاهرانه است زیر این همه قهاریت ما به چه چیز تبدیل شدهایم؟ کوچک شده و له شدهایم... .
حالا بحث مشخصتر شد. مشکل جامعه نیست، مشکل جای دیگری است. چون معلوم نبود که سمتگیری بحث شما به سمت جامعه است یا سلسلهمراتب؟
قادری: هر طور که شما میخواهید بگویید. یکبار هست که نظام سیاسی به گونه ای عمل می کند که شما کمکم از وضعیت گلخانهای بیرون میآیید. یکبار هست که نظام تکنولوژیکی به شما این اجازه را میدهد. حتی لحظهای هست که آدمهایی میتوانند بایستند و بگویند که ما میخواهیم این قهاریت را با نگاه انتقادی ببینیم. نگاه انتقادی نه نگاه انکاری چرا که انکار خود پذیرش قهاریت است. دیدن قهاریت برونشد ما است.
شریعتی: به نظر من علوم انسانی علم نیستند. بیشتر میتوان گفت که ما در عرصه اندیشه هستیم تا علم و اینکه آیا علم میاندیشد یا نه و قطعیتش قابل نقد است. البته برای علوم انسانی همیشه مدل علمی از زمان آگوست کنت و حتی مارکس و پسامارکس مطرح بوده که در تلاش بوده تا سطح دقتش را به سطح علم برساند. ولی واقعیت قضیه این است که اینها علم نیستند و نتیجه نهایی اینکه ما در علوم انسانی در عرصه اندیشه و فرهنگ و فکر هستیم و آن چیزی که ما در ایران با آن مواجهیم اتفاقا کمبود علم نیست چرا که اگر علوم انسانی علم بود دیگر کسی به آن مظنون نبود و علت اینکه برخی به علوم انسانی ظن دارند به دلیل این است که اساسا حوزه فکر و اندیشه ضعیف است.
آقای دکتر با توجه به این مسالهای که شما مطرح میکنید در آن صورت هر تهدیدی میتواند نسبت به علوم انسانی طرح شود و هرگزارهای مجاز خواهد بود که به عنوان پسوند یا پیشوند همراه علوم انسانی شود.
شریعتی: علت اینکه بحث بین ما شکل نمیگیرد به دلیل آن است که تقریبا همگی همنظریم و یک مساله را به زبانهای مختلف بیان میکنیم برای اینکه بحث جدی در بگیرد ما باید با همان مدعی غایبی که مورد نقد و خطاب قرار میدهیم وارد گفتوگو شویم و با او بحث کنیم. اگر ما جای او هم بنشینیم به نظرم خود صورت مسالهای که مطرح میکند درست است. چون اگر وضعیت امروز دانشگاههایمان را بررسی کنیم از دو بخش تشکیل شده؛ مثلا در فلسفه یک بخش سنتی و اسلامی است که همان شرح قدماست و به دنیای جدید هیچ ربطی ندارد. یا دپارتمانهای فلسفه جدید و غربی هستند که اینها هم عمدتا ترجمه است و اینکه بخواهیم تفکر دیگری را صرفا ترجمه کنیم این مساله فکر ایجاد نمیکند. در نتیجه دپارتمانهای مدرن ما هم صرفا بدل به ترجمههای ناقص متون غربی شده است. در هر دو شکل خبری از دیالوگ و مواجهه نیست. یعنی باید هر دو سطح فرهنگی بتوانند با هم بحث کنند و دیالوگ شکل بگیرد. عدم شکلگیری دیالوگ به این دلیل است که یا ما خود را خیلی باور داریم و دچار خودشیفتگی هستیم یا دچار خودباختگی، چه نسبت به سنت و چه نسبت به مدرنیته. ما باید هم سنت و هم مدرنیته را با بازگشت به خویش به این معنا که خودمان باشیم و خود بیندیشم بررسی کنیم. تا بازگشت به خویش شکل نگیرد دیالوگ و مواجهه با دیگری نیز صورت نخواهد گرفت...
اما خود را باید در آیینه دیگری شناخت.
شریعتی: بله و ما باید با دیگری وارد دیالوگ شویم؛ مثلا برخی سنتیها که این مساله را مطرح کردند که علوم انسانی در دانشگاهها بومی نیست و صرفا ترجمه است، درست میگویند. اما راهحلی که ارایه میدهند کار ساز نیست، راهحلهایی نظیر تفکیک جنسیتی و نوع پوشش و حذف دروس و شکلهای مصنوعی دیگر. حال برای اینکه بحث جدی به وجود بیاید باید «دیگری» آنچنان که هست بتواند حرف بزند. از سوی دیگر جریان سنتی هم باید بتواند با «دیگری» وارد بحث شود؛ مثل بحثی که هانری کربن با علامه طباطبایی صورت داد که البته آنجا هم به دلایلی دیالوگ و بحث شکل نگرفته بود. در کشور ما هنوز بخش سنتی و مدرن با یکدیگر وارد بحث نشدهاند.
آقای دکتر سوال را مجددا به شکل دیگری طرح میکنیم. وقتی ادعایی مطرح میشود مبنی بر بومیشدن علوم انسانی، این قضیه به نظر شما پذیرفتنی، توجیهپذیر و قابل دفاع است؟
شریعتی: شما بومیسازی را با ترجمه آغاز میکنید اما به قول هایدگر در روند بومیسازی به واسطه ترجمه دو کار صورت میگیرد که در هر دو به اصل ریشه ضربه میزنید. شما در این روند از یک حوزه به حوزه دیگر جهش میکنید. ما باید در عین حال که به نواقص ترجمه آگاه هستیم ترجمه را ادامه دهیم. پس بومیسازی از همینجا آغاز میشود. دیگری را باید همانطور که هست بشناسیم و ترجمه و سپس نقد کنیم. در این مرحله است که تفکر آغاز میشود. اما این روند صورت نمیگیرد و راهکارهایی که تاکنون ارایه شده راهحل نبوده است. راهحل را باید نیروهای متفکر و فرهنگی ارایه دهند و مهم نیست که آنها در دانشگاه باشند یا خارج از دانشگاه. ما باید وارد مواجهه و دیالوگ بین اندیشه مدرن و سنتی شویم. به نظر من فقط اینکه بگوییم دیگری اجازه نداده و تهدید کرده و مظنون بوده و شرایط را برای ما فراهم نکرده بیفایده است. ما باید راهحل را پیدا کنیم و اینکه مدام اکتفا کنیم به موانع پیشرو اصلا پذیرفتنی نیست. چون نمیتوان مانع آزادی اندیشه شد. به قول کی رکگور بعضیها برای اینکه از آزادی اندیشه استفاده نکنند میگویند آزادی بیان نیست. منظورم این است که اندیشه را از جایی باید شروع کرد. در گذشته شرایط سیاسی اجازه این کار را نمیداد.
در اینجا عدهای ناگزیر میشوند به فعالیت در بیرون از دانشگاه یا اینکه مجبورند به قول شما به سازشکاری تن دهند. درواقع اینطور به نظر میرسد که عملا یک جور بنبستی است که نمیتوان از آن بیرون آمد.
شریعتی: در این بنبست ما دیدیم که سینمای ایران رشد کرد و در جهان به رسمیت شناخته شد. از طرفی هم زمینه فکری به مساله ترجمه خلاصه نمیشود چرا که اساسا کیفیت فکری و بحثهای ما در سطح سیاسی و فرهنگی در دوران پس از انقلاب قابل قیاس با قبل از انقلاب نیست. اساسا تشخیص صورت مسایل و جدی بودن مبنای بحثها عوض شده این تحولی است که ما در دوران پس از انقلاب تجربه کردهایم...
فرقی که رشد سینمای ایران با مساله دانشگاه دارد در این است که آنجا با یک سیستم و به عبارت بهتر یک نهاد مواجه نیستید و میتوانید از طریق جریانهای مستقلی به سینما نفوذ کنید اما این مساله در مورد دانشگاه چگونه اتفاق میافتد؟
شریعتی : گدار زمانی میگفت تمام این وسایل ساخت فیلم هزینهبردار است و در دست طبقه حاکم است. ما نمیتوانیم هر فیلمی که دوست داریم بسازیم. پس در سینما هم این محدودیتها بوده است.
قادری: من قبول دارم که بسیار سخت است. درست است که کیفیت بحثها نسبت به قبل از انقلاب بهتر شده و پختهتر شدهایم اما نه پختهتری که خرسندکننده باشد. درباره علم بودن علوم انسانی من هم با آقای دکتر موافقم که حوزه ما اندیشه است و تولید اندیشه کار بسیار سختی است و این مساله کمّی نیست. منتها وقتی آن مدعی غایب به ما میگوید این جریان علم نیست و نهتنها منکر علم بودن و اندیشه بودن آن است بلکه میخواهد بگوید که علم در دست من است. یعنی به خود حجیتی میدهد که به این جریان مظنونانه نگاه کند. او میگوید من به ابزاری مجهز هستم که شما نمیتوانید درباره آن حرف بزنید من میتوانم به شما مظنونانه نگاه کنم. گفتن اینکه بگوییم باید اندیشید ساده است، چرا که شما باید خودتان را مدام از زیر این قهاریتها بیرون بکشید. وقتی شما میخواهید بیندیشید بناست به مرزهای ممنوعه بیندیشید. حال این مرزهای ممنوعه مربوط به انسان، ماهیت قدرت، وضعیت جامعه و نظایر آن میشود که شما نمیخواهید به سیاق قدما بیندیشید. شما نمیخواهید به سبک کلاسیک به این مسایل بیندیشید. من موافق اندیشه هستم اما مساله این است که گاهی به صورت لایهلایه اجازه اندیشیدن را نمیدهند. درواقع قهاریت خود را در قاموس دیگران حتی در قالب یک اندیشه بزرگ میکند و سپس درصدد آن است که شما را ابزار بزرگی قرار دهد و این پارادوکسی است که بیرون خواهد زد...
شریعتی: سارتر میگوید که ما هیچگاه به اندازه زمان اشغال فرانسه توسط آلمانها آزاد نبودیم. ما در آن زمان بود که قدر آزادی را دانستیم. خب این جمله خیلی پارادوکسیکال به نظر میرسد. در فرهنگ ما هم که در 2500 سال گذشته همیشه به همین شکل بوده است. گرچه مظاهر فرهنگیای هم داشتهایم که توانستهاند در محدودیتها به فعالیتهایی دست بزنند. حتی امروز هم وقتی کیفیت ادبیـفکریمان را مرور میکنیم، متوجه میشویم کیفیت داخلیها بیشتر است، یعنی زمانی که آنها به خارج از ایران میروند که با شرایط دیگری کار کنند دچار افت کیفیت میشوند. دلیلش آن است که در داخل سعی میکنند حرف اساسی و مسوولانه بزنند. به دلیل همین محدودیتهایی که داریم به شکلی دیالکتیکی باعث میشود جدیتر بیندیشیم. منظورم آن است که میتوان در شرایط منفی هم کار فکری انجام داد...
قادری: سارتر معمولا از این جملات گهربار زیاد گفته است. منظور من این است که آن دیگری را ببینیم. یکبار شما خصم را در چهره خصم میبینید و یک بار هم با قهاریتی پیچیده که تنیده با فرهنگ و سنت و تار و پود حیات شماست. مساله این است که این قهاریت با چیزی که سارتر میگوید فوقالعاده متفاوت است. قبول دارم که بعضا در ایران کیفیتر از خارج میاندیشیم. بحث ما ولی این است که وضعیت کلی علوم انسانی در آکادمی تحتتاثیر این سلسلهمراتبهاست که بخشی از آن نهادی است؛ مقصود از نهادینه از باورها گرفته تا دولت رانتی و غیره را شامل میشود که بخشی از آن برمیگردد به تواناییها و اراده و جراتمندی مردم و افراد، بخشی دیگر از آن باز میگردد به فضاهای خالی که میتوان در آنجا نفس کشید. موافق نیستم که به بنبست رسیدهایم. مساله من این است که قهاریت را ببینیم؛ قهاریتی که شاید در خود ما شکل گرفته باشد. اگر این قهاریت را ببینیم بیپدر میشویم، یتیم میشویم و اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بحران یتیمی را از سر بگذرانیم. اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بپذیریم که یتیم بشویم. این قهاریت نهادینه اجازه نمیدهد.
مسلما در برخی حوزهها فضای تنفس وجود دارد و نگاه سلسلهمراتبی نهادینه متخلخل است اما در حوزههایی هم بهلحاظ عینی انسداد وجود دارد.
قادری: من یک جور با شما موافقم. وقتی ما از دانشگاه صحبت میکنیم درباره نهاد حرف میزنیم. پس خواهناخواه در لایهلایههای این نهاد، نگاه آمرانه یکدستتر میشود. این مساله با مسالهای مثل آزادی که نهادی نیست تفاوت دارد. وقتی من در مورد علوم انسانی صحبت میکنم در همپیوندی با دانشگاه به عنوان یک نهاد است. در مورد آزادی اندیشه کاملا موافقم که میتوان از قهاریتها گذشت.
مخرج مشترکی که میتوان از بحث گرفت این است که برجستهشدن مساله علوم انسانی چندان به خود آکادمی مربوط نیست بلکه بیشتر معطوف به یک کنش سیاسی است. اگر بتوان این اختلاف را به این شکلی که بررسی شد به امر سیاسی گره زد ، در آن صورت چه چیزی باعث رقابت با علوم انسانی میشود؟
شریعتی: نکتهای که باید آن را به شکل عمومی به جامعه و دولت بفهمانیم این است که نمیتوان با شیوه پیشتهاجمی موفق شد و حتی این رویکرد موجب گرایش بیشتر به علوم انسانی میشود. اندیشههای «دیگری» بهطور آزاد باید همانطور که هستند معرفی، شناخته و نقد شوند. درحالی که به خودمان
باز میگردیم و خودآگاهی پیدا میکنیم نه دچار خودشیفتگی شویم و نه دچار خودباختگی. شرایط مواجهه و دیالوگ با سطوح مختلف را برقرار کنیم و اجازه دهیم دیگری همانطور که هست خود را بر ما عرضه کند.
قادری : اینکه دولت با چه چیزی میخواهد به رقابت علوم انسانی برود، معمولا او علاقهای ندارد مورد پرسش قرار گیرد و از پرسش گریزان است. این را میتوان به عنوان یک گزاره اصلی در نظر گرفت. و چون از پرسش گریزان است سعی خواهد کرد تا آن را به خوبی مهار کند. تا اصلا پرسشی صورت نگیرد و اگر شکل میگیرد پرسشی شکلی باشد.
اما تو گویی رقابت میان علوم انسانی و بدیل است. آیا اینچنین است؟ آیا او نسبت به چنین رقابتی رغبت نشان میدهد؟
قادری: بحث رقابت نیست. بدیل از قبل حکم تخطئه را داده است. وقتی دیگری را به چشم مظنون مینگرید دیگر رقابتی شکل نمیگیرد. پس اول اینکه پرسشگریز است و دوم اینکه بدیل را برای گفتوگو ارایه نمیدهد بلکه برای حذف مطرح میکند.
سهند ستاری : «کارل مارکس» بر این باور بود که «علوم طبیعی، فعالیتهای عظیمی را شکل داده و مجموعه اطلاعات رو به رشدی را جمعآوری کرده اما به همان اندازه که علوم از فلسفه فاصله گرفتهاند، فلسفه نیز از آنها دوری جسته است» (دست نوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴). شاید بهرغم آنکه آرزوی وحدت و یکی شدن این دو همواره وجود داشت اما توگویی آشتی موقتی آنان نیز خیالی واهی بوده است؛ چرا که قدرتی برای آشتی وجود نداشت. حتی تاریخنگاری در بازخوانی عامل جلو رفت روشنگری توجه خاصی به علوم طبیعی دارد و آن را عامل پیشرفت و پیشبرد اکتشافات بزرگ میداند. اما این تمام ماجرا نیست؛ علوم طبیعی خواه ناخواه به میانجی دگرگونی صنعت و همچنین با تغییر خصلت سهگانه زمین، حقالارض، کشاورزی به کلیت سه ترمیزمین-سرمایه-کارگر، عملا وارد زندگی انسان شدند. از اینرو صنعت به رابطه تاریخی واقعی علوم طبیعی با انسان بدل شد. پس همانطور که مارکس تاکید داشت اگر چگونگی به بار نشستن ابژکیتو و بیرونی تواناییهای ذاتی انسان را لحاظ کنیم در آنصورت لاجرم ماهیت انسانی طبیعت و ماهیت طبیعی انسان را پذیرفتهایم. بنابراین علوم طبیعی ناچار خواهد بود
جهتگیری ماتریالیستی انتزاعیاش را پس زند و بنیان علوم انسانی را تشکیل دهد، بسان همان محتوایی که بنیان واقعی زندگی انسان است. اگر به مارکس باز گردیم نتیجه میگیریم طبیعت، همانطور که به شکلی بیگانه اما به میانجی صنعت تکامل پیدا کرده «طبیعت انسانشناسانه» است. محل بحث ما درست در همین اثنا شکل میگیرد که قایلشدن یک بنیان برای زندگی و بنیانی برای علم به شکل پیشینی (a priori) امری کاذب است. در واقع طبیعت به همان سان که در تاریخ بشر تکامل مییاید، در شکلگیری جامعه بشری نیز به مثابه جوهر واقعی انسان محسوب میشود. پس پرسش اساسی جدل و بحث بر سر علم بودن علوم انسانی خواهد بود. در میزگردی که با احسان شریعتی و حاتم قادری داشتیم سعی بر آن شد تا به واسطه بررسی شرایط امکان علوم انسانی، به چرایی برجستهشدن آن در سالهای اخیر و بحرانیشدن جایگاهش در دانشگاهها بپردازیم. درباره رابطه علوم انسانی با ایدئولوژی و همچنین بومی شدن آن بحث کردیم و پیوند خوردن وضعیت علوم انسانی در دانشگاههای ایران با امر سیاسی.
بحث ما درباره شرایط امکان علوم انسانی است. وضعیت فعلی علوم انسانی را در دانشگاههای ایران چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر میرسد ما با بحران علوم انسانی مواجهیم.
حاتم قادری : من از چند زاویه بحث خود را پی میگیرم.
1. دانش انسانی. ترجیح میدهم به جای علوم انسانی از مطالعات انسانی صحبت کنم. چون علوم انسانی تحتالشعاع پوزیتیویسم و علمگرایی غرب قرار گرفته. البته وقتی گفته میشود مطالعات به نظر میرسد که گویی کاری جدی صورت نمیگیرد در حالیکه کاملا عکس آن صادق است. ما در این چند دهه اخیر به شکل حاد و قبل از آن هم چه در دوران کلاسیک، چه در دوران آشناییمان با مدرنیته و چه در دوره بعد از انقلاب به علوم یا مطالعات انسانی اگر نه به چشم مردود به چشم مظنون مینگریم. اصلا این تصور را نداریم که علوم انسانی میتواند هم بهرهمندیهای خاص خود را داشته باشد و هم اشکالات خود را. طبیعی است که اگر به علوم انسانی به چشم مظنون بنگریم مشکلات، تبعات و سیاستگذاری خود را خواهد داشت. سابقه و سنت این امر در کشورهای دیگر هم هست. مطالعات انسانی قوه محرکه توسعه و پویایی و خلاقیت کشور است.
2. کسانی که با علوم انسانی سر و کار دارند: مدیران دانشگاهها، سیاستگذاران کلان، اساتید و دانشجویان. به اعتقاد من در اینجا ما مشکلی جدی داریم و آن فقدان نگاه انتقادی است. نه به علوم جدیده و به طریق اولی نه به علوم قدیمه نگاه انتقادی نداریم. ممکن است از پایگاه علوم جدیده علوم قدیمه را نقد کنیم یا برعکس، اما ذهن انتقادی نداریم. این امر نیاز به آموزش، پرورش و تولید انسانهایی در جامعه دارد که ما با آن شکاف زیادی داریم. بگوییم ذهن مدرن شکل نگرفته یا هر چیز دیگر، ما با چنین وضعیتی مواجهیم. از طرفی علوم مظنون داریم و از طرف دیگر، اذهان غیرانتقادی.
3. ساختار غیرمناسب مدیریت، آموزش، پژوهش علوم انسانی. وقتی از ساختار صحبت میکنم، از خود ذهنیتی حرف میزنم که به مدیریت و مدیران برمیگردد. من بعید میدانم اگر نظرسنجی معتبری صورت بگیرد مدیران دانشگاهها در تمام ایران از رای قابل اعتمادی برخوردار باشند. طبیعی است که در دانشگاه باید توان و اعتماد قابل توجهی وجود داشته باشد. از این نکته گرفته تا ساختارهای بهشدت متمرکز و دولتی دانشگاهها. چنین ساختاری بر دانشگاهها حاکم است.
4. علوم انسانی باید با جامعه به معنای اعم آن تعامل جدی داشته باشد، از حکومت به معنای گسترده تا شوون مختلف جامعه. این تعامل در حال حاضر گم است. معلوم نیست جامعه و علوم انسانی چه ارتباطی با هم برقرار میکنند.
نگاه تاریخی نیز همین نکته را ثابت میکند. زمانی که در قرن دوم و سوم بحث بین علوم قدیمه و علوم جدیده در جامعه و بدنه اسلامی شکل گرفت سختیهای مشابهی بود. مشکلاتی که بر سر فلسفه میآمد، برخی کتابها ترجمه نمیشدند، این مشکلات ادامه داشت. وقتی به مدرنیته رسیدیم مدرنیته دو دنیا را با هم در تقابل قرار میداد. علوم انسانی در بحثهای انتقادی آخوندزاده و دیگران مشکلات خاص خودش را داشت که عمدتا به همین قضایا برمیگردد. در زمان پهلوی علوم انسانی کمرمق بود و به نظر میرسید باید مهار شود. با بخشی از علوم انسانی شیفتهوار برخورد میکردند و بخشهایی از آن را مهار میکردند. این ذهن انتقادی در آن موقع هم وجود نداشت.
شریعتی: بهطور کلی علوم انسانی در سطح جهانی هم بنا به دلایل دیگری دچار بحراناست. درست است که در جوامع صنعتی و سرمایهداری پیشرفته، قیود ایدئولوژیک و عقیدتی آشکارا جزمی در کار نیست اما به علت عدم هماهنگی و همسویی با تقاضای بازار، علوم انسانی در سرزمینهای مادر خود - سرزمینهای پیدایش مدرنیته - مشکلات بیرونی و درونی متعددی دارد که خاص علوم انسانی در تمدن غربی است ما در شرق زمانی با علوم انسانی مواجه شدیم که به لحاظ درونی و محتوایی دچار بحران شده بود و اساسا به تعبیر میشل فوکو انسان مانند شکلکی بود که با یک موج کنار ساحل تصویر آن محو میشود؛ در واقع انسان زیر سوال رفته و بنیان علوم هم که از زمان زیر سوال رفتن پوزیتیویسم سست شده بود. از
دو بخش «علوم انسانی» هم «علم» و هم «انسان» دیگر جایگاه سابق را نداشتند. این بحران درونی
علوم انسانی در غرب است. در چنین شرایطی ما با دوره متاخر علوم انسانی مواجه شدیم بدون آنکه مقدماتش را آموخته باشیم. این مساله در فلسفه و ادبیات بیشتر نمود دارد. به عنوان مثال اولین نویسنده مدرن ما، صادق هدایت، با دورهای از ادبیات عبثگرایی و ابسورد برخورد میکند و آن را وارد ایران میکند و ما با مدرنیته متاخر مواجه میشویم. در نتیجه ورود اینها به ایران هم به شکل نابهنگام و ناهماهنگ صورت میگیرد؛ این از نظر محتوایی بحث.
در سطح دولتمردان و مدیران کشوری، از زمان قاجار و پهلوی و تا به امروز، چون انحطاط و کمبود عمده از ناحیه نظامی، فنی و علمی احساس میشده دیگر به این سطح نرسیدهاند که در علوم انسانی و بهطور کلی در فرهنگ و فلسفه، برای همسویی با جهان، نیاز به جهش معرفتشناختی (epistomologic) داریم. فقط به شکل سطحی خواستند با پرورش نیروها و بعدها فرستادن نخبگان به غرب به این مساله بپردازند. اگر به این نظام آموزشی و سیاست کلان آموزشی نگاه کنیم، متوجه میشویم که از همان زمان پهلوی که پایه تجدد آمرانه در ایران گذاشته شد نظام آموزشی بهشدت گزینشی، فنسالار و البته سطحی، یعنی حفظی است و نه تحلیلی. این جریان همانند فیلتری است که فقط به دنبال استعدادهای فنی و علمی است و این استعدادها شناسایی میشوند و به سطح بالاتری میرسند و در نهایت به خارج میروند. امروز هم در ادامه همان روند هستیم. علوم انسانی، فرهنگ و فلسفه در حاشیه و پیرامون میمانند و اهمیتی به آنها داده نمیشود. یا اگر اهمیتی داده میشده در کادر سیاستهای تبلیغاتی است. خلاصه آنکه منظورم یکی بررسی علوم انسانی است در ذات خود، در سطح سرزمینهای مادر خودشان که زاده شده و رشد کردهاند. اینکه در حال حاضر چه وضعیتی دارند و با چه بحرانی روبهرو هستند و سپس در ایران که اساسا تجدد به شکل نامتوازن وارد شده و جلو آمده که در دوره گذشته پایههایش گذاشته شده و اکنون متوجه میشویم جنبههای منفی مدرنیته را نظیر آلودگیهای شهری و غیره کسب کردهایم اما جنبههای مثبت آن مثل حاکمیت قانونبنیاد را نگرفتهایم. در سطح نظری نیز همین حالت وجود دارد. در سطح فرهنگی نوعی ناهماهنگی هست بین ضرورت شناخت این تحولات و تفاوتها. پیش از انقلاب و پس از انقلاب در سطح رسمی و مدیریت فرهنگی و سیاستگذاریها نتوانستند به این مسایل بپردازند و این وظیفه بیشتر بر دوش روشنفکران و محیطهای فرهنگی بود که جنبههای منفی آن را همه میدانیم ولی پس از انقلاب تحولی هم در سطح فرهنگی به وجود آمده و آن نهضت ترجمه و احساس ضرورت آشنایی با غرب و علوم انسانی غربی بوده که به نظر میآید یک تحول فکری بزرگ است. امروزه در بین جوانان حساسیتی وجود دارد برای شناخت «دیگری» و بررسی آخرین تحولات و سرنوشت آنها. البته روی دیگر این سکه رفتن به دنبال ترجمههای متفکران بهروز و زنده دنیا و عدم ترجمه متون کلاسیک فلسفه و علوم انسانی است. در نتیجه بیشتر به دنبال معرفینامه و خلاصهشده و فرمولهایی هستیم که بعدا در سطح آموزشی به شکل تستها و جزوات درسی در میآید و در دانشگاههای ما محیط فکری زندهای که در آن «مساله» پرورده شود و بتواند با جامعه فکری و فرهنگی بیرون از دانشگاه رابطهای هم داشته باشد و حتی بخواهد به شکل حرفهای به پژوهش بپردازد ممکن نیست. حال در چنین وضعیتی سوءظن به علوم انسانی از طرف جامعه سنتی احساس میشود. گویی علوم انسانی مرکز انحرافات است درحالی که بررسی تاریخی نشان میدهد در کشور ما بیشتر در دانشکدهها و محیطهای علمی و فنی جنبشهای سیاسی و انقلابی شکل گرفته است. اما تمام آنچه گفته شد توصیف کاستیها و وضعیت موجود است حال باید ببینیم راهکار و راهحل چیست؟ چرا که نواقص دانشگاهها و علوم انسانی ما در این وضعیت، تاریخی و ساختاری است و نمیتوان آن را به طور سطحی بررسی کرد. ولی به هرحال من خودم بر اساس تجربه چند سالهای که به ایران آمدم میبینم از طرفی نواقص و کاستیهایی اساسی و ساختاری وجود دارد که از آموزش و پرورش شروع شده و به دانشگاه منتقل میشود و متاسفانه خود ما هم مجبوریم زمانی که وارد سیستم میشویم حالت سازشکارانه نسبت به این مباحث بگیریم. عدم آشنایی دانشجویان با متدولوژی و زبانهای خارجی و فن ترجمه و فرار از تحلیل، خود از دلایل وضعیت امروز دانشگاههای ماست. مشکل ما فقط این نیست که از برخی لحاظ دچار محدودیتهایی هستیم بلکه به لحاظ ساختاری و تاریخی هم مشکلاتی وجود دارد که مزید بر آنها میشود و این محصول را به وجود میآورد که سرنوشت علوم انسانی در ایران، با موانع و کاستیهای زیادی مواجه است و با اینکه ایران از نظر رشد و پیشرفت جامعه مدنی در بین کشورهای منطقه وضع بهتری دارد اما از درون که نگاه میکنیم با نواقص بسیاری روبهرو است.
ولی به نظر میرسد حتی همان پویایی که در بخشهایی همچون ترجمه متون و مواجهه با «دیگری» به چشم میخورد درست به علت ساختارهای معیوب و نبود نگاه همدلانه به علوم انسانی، در بیرون از دانشگاهها اتفاق میافتد. کسانی که با علوم انسانی درگیرند، اعم از استاد، دانشجو، مترجم، پژوهشگر و غیره اگر بخواهند علایق شخصی خود را دنبال کنند و درگیر لایههای بوروکراتیک ارتقای سطح علمی و پیشرفت شغلی نشوند، مجبورند به بیرون از دانشگاه پناه برند. گویی درون فضای دانشگاه امکان پویایی از افراد گرفته میشود.
قادری: سوال مشخص شما چیست؟
مساله همان جنبه سیاسی ماجراست. نبودن آن نگاه همدلانه و مستقلنبودن دانشگاهها از ساختارهای قدرت است که پویایی فضای دانشگاه را دشوار می کند .
قادری : ببینید بعد سیاسی همیشه وجود دارد. یعنی اگر جنبه سیاسی را صرفا سیاستگذاری تلقی نکنیم و به یک معنا ساختاری بررسی کنیم قطعا اکنون این مساله وجود دارد ولی اگر به نظرم سیاسی - تاریخی در نظر بگیریم شاید بهتر باشد. به این معنا که سیاست را در معنای گسترده حتی در سیاست دینی، الهیات، در نظر بگیریم و تاریخ را برای نسبتسنجی بین وضعیت ما و آنچه در غرب اتفاق افتاد. دکتر شریعتی اشاره کردند به نهضت ترجمه، البته من متوجه این مساله هستم که بعد از انقلاب نسبت به قبل از انقلاب ترجمههای بیشتری صورت گرفته ولی شما درصد جمعیت دانشگاهی را در نظر بگیرید باز به نظر من در امر ترجمه هم اتفاقی نیفتاده است. در رشتهای که به یک معنا به من هم مرتبط است شما هیچ یک از فیلسوفهای بزرگ ما را نمیبینید که از آثارشان ترجمهای منقح در دست باشد. به عنوان مثال ترجمه منسجمی از ابنسینا نمیبینید. کارها به صورت گسیخته ترجمه میشود. از فارابی هیچ مجموعه آثار ترجمهشده منقحی را ندارید، چه برسد به شرحهایی که درباب آنها مطرح شده باشد. این مسایل برای یک سیستم که داعیهدار فارابی و ابنسیناست چیز کمی نیست. به نظر این مساله نیاز به یک ذهنیت مدرن دارد. ما برای اینکه بتوانیم کارهای خودمان را ساماندهی کنیم دچار تاخر ذهنی گستردهای هستیم و این در سطح مدیریت رسمی و دولتی دانشگاه وجود دارد، در بیرون از دانشگاه هم به یک معنا این مساله وجود دارد. مشکلاتی نظیر بودجه و زمان چاپ و امکاناتی که برای ترجمههای زمانبر لازم است. ترجمه آثار غربی هم به صورت شتابدار، گزیده و گسسته صورت میگیرد. بخشی از این مسایل به ذهن غیرانتقادی ما بازمیگردد و بخشی از آن هم به ساختارهای ضعیفی برمیگردد که آنها را توضیح دادم. درواقع شما برای آنکه بتوانید علوم انسانی داشته باشید باید اهل گفتوگو و بحث و نقد باشید و نه صرفا پذیرنده. حال مهم نیست این پذیرندگی از آگامبن صورت بگیرد یا از مثلا ابنرشد. بخشی از این پذیرندگی به دلیل نظام آموزشی و سنتی ماست که ما اغلب مستمع هستیم. درست است که در حوزههای ما بحث و جدل طلبگی هم میکنند ولی فراموش نکنیم که جدل طلبگی به عنوان فن است نه به عنوان بحث و نقد. قصد دارم مثال خوبی از جمع خودمان بزنم. ببینید شما سوالی را طرح کردید و من در دقایقی و آقای دکتر شریعتی مفصلتر از هر دری صحبت کردند و به این سوال شما پاسخ دادیم اما شما وارد بحث ما نشدید. این امر یعنی گفتوگو شکل نمیگیرد و نقد وجود ندارد. وقتی اینجا در یک جمع چهار نفره با دو استاد و دو دانشجو فضای گفتوگو شکل نمیگیرد بدیهی است که در جاهای دیگر گفتوگویی ایجاد نمیشود. اگر به دنبال پویایی هستیم باید نقد داشته باشیم و گفتوگو درگیرد. بخشی از این مساله به دلیل فضای آموزشی ما است که منطبق با کلیشههای سنتی ما که اجازه نمیدهد گفتوگو و نقد به وجود بیاید. من مثالی را سالیان قبل در گفتوگوی تمدنها زدم. نقاشی رافائل را مثال زدم؛ دو نفری که در خیابانهای آتن راه میروند و فارغ از اینکه آنها چه کسی هستند مهم این است که در این تابلو حرکت وجود دارد اما وقتی شما نقاشیهای خودمان را میبینید یک نفر در وسط نشسته و بقیه در حال گوش دادن به او هستند. یعنی اینکه ساختارهای ما خیمهای است. در نظام آموزشی ما هم به همین شکل است. برای همین به حفظیات روی میآوریم و اهل گفتوگو نیستیم.
حال به میانجی چهار محوری که مطرح کردید به نظر شما اساسا علم بودن علوم یا مطالعات انسانی به چه صورتی است؟ اگر بتوانیم علوم انسانی را علم تلقی کنیم در آن صورت آیا میتوان سایه ایدئولوژیک بر آن انداخت؟ چون به تعبیر آلتوسری شاید علوم انسانی متاثر از ایدئولوژی باشد اما اگر بتوانیم آن را علم تلقی کنیم لاجرم باید سویه انتقادی خودش را حفظ کند. این مساله چگونه رخ میدهد که در فضای ما سویه انتقادی علوم انسانی از بین میرود و تا چه حد این مساله با ایدئولوژی گره میخورد و گاه حتی یک همپیوندی میان علوم انسانی و ایدئولوژی شکل میگیرد.
قادری: این مساله را از چند زاویه میتوان دید. اگر بخواهیم بر علم بودن علوم انسانی تاکید کنیم، اغلب سنتیها اساسا آن را علم نمیدانند. به این معنا نه نظر تکتک آنان بلکه نگاه غالب یک نگاه مردودانه است نه حتی مظنونانه. حال بیایید به شکل غربی به این مساله نگاه کنیم. به نظرم ما دو مشکل داریم؛ اگر بگوییم علم، یعنی یک چیز جاافتاده. به ویژه ما وقتی در فقدان نقد در جامعه خودمان سر میکنیم یک چیز جاافتاده خودش تبدیل به یک ایدئولوژی سنگین میشود حتی اگر اسمش را علم بگذاریم. به تابویی بدل میشود که شما نمیتوانید آن را بشکنید. از طرفی اذهان ما ایرانیها مرعوب است؛ یا مرعوب سنتها یا مرعوب غرب، به این معنا که خود را بر ما مسلط میکند. ما کمتر از خودمان و اندیشه خودمان صحبت میکنیم. شاید به این دلیل که خودمان را باور نداریم. منظورم این نیست که باید به شکل سنتی خودمان را باور کنیم و پشت به غرب کرده و برای خودمان صحبت کنیم...
همان «بازگشت به خویشتن» علی شریعتی؟
قادری: به هیچ عنوان. بحث من با احترام به دکتر شریعتی، مفهوم «بازگشت به خویشتن» نیست، چرا که سالهاست بر این باورم که اساسا بازگشت به خویشتنی نمیتواند شکل بگیرد. چون ما در یک وضعیت بیتمدنی به معنای پویا هستیم، نقطه ثقل اعتماد به نفس ما نیز متزلزل است. چون یا ما را از گذشته میترسانند یا از پیشرفتهای شگفتی که در غرب اتفاق میافتد. ما اتکا بهنفس پیدا نمیکنیم چون نظام آموزشی ما اجازه نمیدهد هم گذشتهمان را ببینیم و یک نگاه سنجشی و انتقادی داشته باشیم و هم با غرب بتوانیم این کار را انجام دهیم. پس وقتی ما میگوییم علم بودن علوم انسانی را بپذیریم این خطر وجود دارد که هرکس با ترجمهای از علم بودن آن به نفع خود استفاده کند و دیگر اجازه ندهد تا من و شما درباره آن صحبت کنیم. من این مثال را چندینبار مطرح کردم و به نظر خودم مثال خوبی است و چون هیچگاه بازخورد آن را نشنیدهام لابد از نظر دیگران مثال خوبی نیست. وقتی هابرماس به ایران میآید به گونهای اساتید دانشگاه و محافل رسمی علمی از او استقبال میکنند که گویی یک منجی آمده است. قصدم این نیست که بگویم هابرماس آدم کمی است اما این مساله ریشه در اعتماد به نفس و داشتههای ما نیز دارد...
خب این مساله طبیعی است. چون درهای دانشگاههای ما روی روشنفکران مطرح در حوزه علوم انسانی بهقدری بسته بوده که هیچگاه نتوانستیم مثلا سمینارهای متعدد با حضور اساتید ایرانی و اروپایی برگزار کنیم، تا جایی که فیزیک و جسم یک آدمی مثل هابرماس به حدی برایمان عجیب میشود که وقتی به ایران میآید اینچنین واکنش نشان میدهیم.
قادری: من با این مساله کاملا موافقم اما نگوییم طبیعی است. چون وقتی میگوییم طبیعی است یعنی عادی است. من میخواهم روی خود تاثیر حسی این مساله تاکید کنم. به عنوان مثال آلودگی هوا سالهاست که وجود دارد اگر بگوییم طبیعی است دیگر این مساله شوکاش را از دست میدهد. مساله فقط این نیست که درها بسته است حرف من این است که ما کوچک ماندهایم. ساختار آموزشی ما از بالا به پایین است، اقتصاد ما دولتی است، قواعد اجتماعی ما قاهرانه است، از آن سو سلطه و سیطره غرب هم در تمام شوون روی امور قاهرانه است زیر این همه قهاریت ما به چه چیز تبدیل شدهایم؟ کوچک شده و له شدهایم... .
حالا بحث مشخصتر شد. مشکل جامعه نیست، مشکل جای دیگری است. چون معلوم نبود که سمتگیری بحث شما به سمت جامعه است یا سلسلهمراتب؟
قادری: هر طور که شما میخواهید بگویید. یکبار هست که نظام سیاسی به گونه ای عمل می کند که شما کمکم از وضعیت گلخانهای بیرون میآیید. یکبار هست که نظام تکنولوژیکی به شما این اجازه را میدهد. حتی لحظهای هست که آدمهایی میتوانند بایستند و بگویند که ما میخواهیم این قهاریت را با نگاه انتقادی ببینیم. نگاه انتقادی نه نگاه انکاری چرا که انکار خود پذیرش قهاریت است. دیدن قهاریت برونشد ما است.
شریعتی: به نظر من علوم انسانی علم نیستند. بیشتر میتوان گفت که ما در عرصه اندیشه هستیم تا علم و اینکه آیا علم میاندیشد یا نه و قطعیتش قابل نقد است. البته برای علوم انسانی همیشه مدل علمی از زمان آگوست کنت و حتی مارکس و پسامارکس مطرح بوده که در تلاش بوده تا سطح دقتش را به سطح علم برساند. ولی واقعیت قضیه این است که اینها علم نیستند و نتیجه نهایی اینکه ما در علوم انسانی در عرصه اندیشه و فرهنگ و فکر هستیم و آن چیزی که ما در ایران با آن مواجهیم اتفاقا کمبود علم نیست چرا که اگر علوم انسانی علم بود دیگر کسی به آن مظنون نبود و علت اینکه برخی به علوم انسانی ظن دارند به دلیل این است که اساسا حوزه فکر و اندیشه ضعیف است.
آقای دکتر با توجه به این مسالهای که شما مطرح میکنید در آن صورت هر تهدیدی میتواند نسبت به علوم انسانی طرح شود و هرگزارهای مجاز خواهد بود که به عنوان پسوند یا پیشوند همراه علوم انسانی شود.
شریعتی: علت اینکه بحث بین ما شکل نمیگیرد به دلیل آن است که تقریبا همگی همنظریم و یک مساله را به زبانهای مختلف بیان میکنیم برای اینکه بحث جدی در بگیرد ما باید با همان مدعی غایبی که مورد نقد و خطاب قرار میدهیم وارد گفتوگو شویم و با او بحث کنیم. اگر ما جای او هم بنشینیم به نظرم خود صورت مسالهای که مطرح میکند درست است. چون اگر وضعیت امروز دانشگاههایمان را بررسی کنیم از دو بخش تشکیل شده؛ مثلا در فلسفه یک بخش سنتی و اسلامی است که همان شرح قدماست و به دنیای جدید هیچ ربطی ندارد. یا دپارتمانهای فلسفه جدید و غربی هستند که اینها هم عمدتا ترجمه است و اینکه بخواهیم تفکر دیگری را صرفا ترجمه کنیم این مساله فکر ایجاد نمیکند. در نتیجه دپارتمانهای مدرن ما هم صرفا بدل به ترجمههای ناقص متون غربی شده است. در هر دو شکل خبری از دیالوگ و مواجهه نیست. یعنی باید هر دو سطح فرهنگی بتوانند با هم بحث کنند و دیالوگ شکل بگیرد. عدم شکلگیری دیالوگ به این دلیل است که یا ما خود را خیلی باور داریم و دچار خودشیفتگی هستیم یا دچار خودباختگی، چه نسبت به سنت و چه نسبت به مدرنیته. ما باید هم سنت و هم مدرنیته را با بازگشت به خویش به این معنا که خودمان باشیم و خود بیندیشم بررسی کنیم. تا بازگشت به خویش شکل نگیرد دیالوگ و مواجهه با دیگری نیز صورت نخواهد گرفت...
اما خود را باید در آیینه دیگری شناخت.
شریعتی: بله و ما باید با دیگری وارد دیالوگ شویم؛ مثلا برخی سنتیها که این مساله را مطرح کردند که علوم انسانی در دانشگاهها بومی نیست و صرفا ترجمه است، درست میگویند. اما راهحلی که ارایه میدهند کار ساز نیست، راهحلهایی نظیر تفکیک جنسیتی و نوع پوشش و حذف دروس و شکلهای مصنوعی دیگر. حال برای اینکه بحث جدی به وجود بیاید باید «دیگری» آنچنان که هست بتواند حرف بزند. از سوی دیگر جریان سنتی هم باید بتواند با «دیگری» وارد بحث شود؛ مثل بحثی که هانری کربن با علامه طباطبایی صورت داد که البته آنجا هم به دلایلی دیالوگ و بحث شکل نگرفته بود. در کشور ما هنوز بخش سنتی و مدرن با یکدیگر وارد بحث نشدهاند.
آقای دکتر سوال را مجددا به شکل دیگری طرح میکنیم. وقتی ادعایی مطرح میشود مبنی بر بومیشدن علوم انسانی، این قضیه به نظر شما پذیرفتنی، توجیهپذیر و قابل دفاع است؟
شریعتی: شما بومیسازی را با ترجمه آغاز میکنید اما به قول هایدگر در روند بومیسازی به واسطه ترجمه دو کار صورت میگیرد که در هر دو به اصل ریشه ضربه میزنید. شما در این روند از یک حوزه به حوزه دیگر جهش میکنید. ما باید در عین حال که به نواقص ترجمه آگاه هستیم ترجمه را ادامه دهیم. پس بومیسازی از همینجا آغاز میشود. دیگری را باید همانطور که هست بشناسیم و ترجمه و سپس نقد کنیم. در این مرحله است که تفکر آغاز میشود. اما این روند صورت نمیگیرد و راهکارهایی که تاکنون ارایه شده راهحل نبوده است. راهحل را باید نیروهای متفکر و فرهنگی ارایه دهند و مهم نیست که آنها در دانشگاه باشند یا خارج از دانشگاه. ما باید وارد مواجهه و دیالوگ بین اندیشه مدرن و سنتی شویم. به نظر من فقط اینکه بگوییم دیگری اجازه نداده و تهدید کرده و مظنون بوده و شرایط را برای ما فراهم نکرده بیفایده است. ما باید راهحل را پیدا کنیم و اینکه مدام اکتفا کنیم به موانع پیشرو اصلا پذیرفتنی نیست. چون نمیتوان مانع آزادی اندیشه شد. به قول کی رکگور بعضیها برای اینکه از آزادی اندیشه استفاده نکنند میگویند آزادی بیان نیست. منظورم این است که اندیشه را از جایی باید شروع کرد. در گذشته شرایط سیاسی اجازه این کار را نمیداد.
در اینجا عدهای ناگزیر میشوند به فعالیت در بیرون از دانشگاه یا اینکه مجبورند به قول شما به سازشکاری تن دهند. درواقع اینطور به نظر میرسد که عملا یک جور بنبستی است که نمیتوان از آن بیرون آمد.
شریعتی: در این بنبست ما دیدیم که سینمای ایران رشد کرد و در جهان به رسمیت شناخته شد. از طرفی هم زمینه فکری به مساله ترجمه خلاصه نمیشود چرا که اساسا کیفیت فکری و بحثهای ما در سطح سیاسی و فرهنگی در دوران پس از انقلاب قابل قیاس با قبل از انقلاب نیست. اساسا تشخیص صورت مسایل و جدی بودن مبنای بحثها عوض شده این تحولی است که ما در دوران پس از انقلاب تجربه کردهایم...
فرقی که رشد سینمای ایران با مساله دانشگاه دارد در این است که آنجا با یک سیستم و به عبارت بهتر یک نهاد مواجه نیستید و میتوانید از طریق جریانهای مستقلی به سینما نفوذ کنید اما این مساله در مورد دانشگاه چگونه اتفاق میافتد؟
شریعتی : گدار زمانی میگفت تمام این وسایل ساخت فیلم هزینهبردار است و در دست طبقه حاکم است. ما نمیتوانیم هر فیلمی که دوست داریم بسازیم. پس در سینما هم این محدودیتها بوده است.
قادری: من قبول دارم که بسیار سخت است. درست است که کیفیت بحثها نسبت به قبل از انقلاب بهتر شده و پختهتر شدهایم اما نه پختهتری که خرسندکننده باشد. درباره علم بودن علوم انسانی من هم با آقای دکتر موافقم که حوزه ما اندیشه است و تولید اندیشه کار بسیار سختی است و این مساله کمّی نیست. منتها وقتی آن مدعی غایب به ما میگوید این جریان علم نیست و نهتنها منکر علم بودن و اندیشه بودن آن است بلکه میخواهد بگوید که علم در دست من است. یعنی به خود حجیتی میدهد که به این جریان مظنونانه نگاه کند. او میگوید من به ابزاری مجهز هستم که شما نمیتوانید درباره آن حرف بزنید من میتوانم به شما مظنونانه نگاه کنم. گفتن اینکه بگوییم باید اندیشید ساده است، چرا که شما باید خودتان را مدام از زیر این قهاریتها بیرون بکشید. وقتی شما میخواهید بیندیشید بناست به مرزهای ممنوعه بیندیشید. حال این مرزهای ممنوعه مربوط به انسان، ماهیت قدرت، وضعیت جامعه و نظایر آن میشود که شما نمیخواهید به سیاق قدما بیندیشید. شما نمیخواهید به سبک کلاسیک به این مسایل بیندیشید. من موافق اندیشه هستم اما مساله این است که گاهی به صورت لایهلایه اجازه اندیشیدن را نمیدهند. درواقع قهاریت خود را در قاموس دیگران حتی در قالب یک اندیشه بزرگ میکند و سپس درصدد آن است که شما را ابزار بزرگی قرار دهد و این پارادوکسی است که بیرون خواهد زد...
شریعتی: سارتر میگوید که ما هیچگاه به اندازه زمان اشغال فرانسه توسط آلمانها آزاد نبودیم. ما در آن زمان بود که قدر آزادی را دانستیم. خب این جمله خیلی پارادوکسیکال به نظر میرسد. در فرهنگ ما هم که در 2500 سال گذشته همیشه به همین شکل بوده است. گرچه مظاهر فرهنگیای هم داشتهایم که توانستهاند در محدودیتها به فعالیتهایی دست بزنند. حتی امروز هم وقتی کیفیت ادبیـفکریمان را مرور میکنیم، متوجه میشویم کیفیت داخلیها بیشتر است، یعنی زمانی که آنها به خارج از ایران میروند که با شرایط دیگری کار کنند دچار افت کیفیت میشوند. دلیلش آن است که در داخل سعی میکنند حرف اساسی و مسوولانه بزنند. به دلیل همین محدودیتهایی که داریم به شکلی دیالکتیکی باعث میشود جدیتر بیندیشیم. منظورم آن است که میتوان در شرایط منفی هم کار فکری انجام داد...
قادری: سارتر معمولا از این جملات گهربار زیاد گفته است. منظور من این است که آن دیگری را ببینیم. یکبار شما خصم را در چهره خصم میبینید و یک بار هم با قهاریتی پیچیده که تنیده با فرهنگ و سنت و تار و پود حیات شماست. مساله این است که این قهاریت با چیزی که سارتر میگوید فوقالعاده متفاوت است. قبول دارم که بعضا در ایران کیفیتر از خارج میاندیشیم. بحث ما ولی این است که وضعیت کلی علوم انسانی در آکادمی تحتتاثیر این سلسلهمراتبهاست که بخشی از آن نهادی است؛ مقصود از نهادینه از باورها گرفته تا دولت رانتی و غیره را شامل میشود که بخشی از آن برمیگردد به تواناییها و اراده و جراتمندی مردم و افراد، بخشی دیگر از آن باز میگردد به فضاهای خالی که میتوان در آنجا نفس کشید. موافق نیستم که به بنبست رسیدهایم. مساله من این است که قهاریت را ببینیم؛ قهاریتی که شاید در خود ما شکل گرفته باشد. اگر این قهاریت را ببینیم بیپدر میشویم، یتیم میشویم و اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بحران یتیمی را از سر بگذرانیم. اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بپذیریم که یتیم بشویم. این قهاریت نهادینه اجازه نمیدهد.
مسلما در برخی حوزهها فضای تنفس وجود دارد و نگاه سلسلهمراتبی نهادینه متخلخل است اما در حوزههایی هم بهلحاظ عینی انسداد وجود دارد.
قادری: من یک جور با شما موافقم. وقتی ما از دانشگاه صحبت میکنیم درباره نهاد حرف میزنیم. پس خواهناخواه در لایهلایههای این نهاد، نگاه آمرانه یکدستتر میشود. این مساله با مسالهای مثل آزادی که نهادی نیست تفاوت دارد. وقتی من در مورد علوم انسانی صحبت میکنم در همپیوندی با دانشگاه به عنوان یک نهاد است. در مورد آزادی اندیشه کاملا موافقم که میتوان از قهاریتها گذشت.
مخرج مشترکی که میتوان از بحث گرفت این است که برجستهشدن مساله علوم انسانی چندان به خود آکادمی مربوط نیست بلکه بیشتر معطوف به یک کنش سیاسی است. اگر بتوان این اختلاف را به این شکلی که بررسی شد به امر سیاسی گره زد ، در آن صورت چه چیزی باعث رقابت با علوم انسانی میشود؟
شریعتی: نکتهای که باید آن را به شکل عمومی به جامعه و دولت بفهمانیم این است که نمیتوان با شیوه پیشتهاجمی موفق شد و حتی این رویکرد موجب گرایش بیشتر به علوم انسانی میشود. اندیشههای «دیگری» بهطور آزاد باید همانطور که هستند معرفی، شناخته و نقد شوند. درحالی که به خودمان
باز میگردیم و خودآگاهی پیدا میکنیم نه دچار خودشیفتگی شویم و نه دچار خودباختگی. شرایط مواجهه و دیالوگ با سطوح مختلف را برقرار کنیم و اجازه دهیم دیگری همانطور که هست خود را بر ما عرضه کند.
قادری : اینکه دولت با چه چیزی میخواهد به رقابت علوم انسانی برود، معمولا او علاقهای ندارد مورد پرسش قرار گیرد و از پرسش گریزان است. این را میتوان به عنوان یک گزاره اصلی در نظر گرفت. و چون از پرسش گریزان است سعی خواهد کرد تا آن را به خوبی مهار کند. تا اصلا پرسشی صورت نگیرد و اگر شکل میگیرد پرسشی شکلی باشد.
اما تو گویی رقابت میان علوم انسانی و بدیل است. آیا اینچنین است؟ آیا او نسبت به چنین رقابتی رغبت نشان میدهد؟
قادری: بحث رقابت نیست. بدیل از قبل حکم تخطئه را داده است. وقتی دیگری را به چشم مظنون مینگرید دیگر رقابتی شکل نمیگیرد. پس اول اینکه پرسشگریز است و دوم اینکه بدیل را برای گفتوگو ارایه نمیدهد بلکه برای حذف مطرح میکند.
بحث ما درباره شرایط امکان علوم انسانی است. وضعیت فعلی علوم انسانی را در دانشگاههای ایران چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر میرسد ما با بحران علوم انسانی مواجهیم.
حاتم قادری : من از چند زاویه بحث خود را پی میگیرم.
1. دانش انسانی. ترجیح میدهم به جای علوم انسانی از مطالعات انسانی صحبت کنم. چون علوم انسانی تحتالشعاع پوزیتیویسم و علمگرایی غرب قرار گرفته. البته وقتی گفته میشود مطالعات به نظر میرسد که گویی کاری جدی صورت نمیگیرد در حالیکه کاملا عکس آن صادق است. ما در این چند دهه اخیر به شکل حاد و قبل از آن هم چه در دوران کلاسیک، چه در دوران آشناییمان با مدرنیته و چه در دوره بعد از انقلاب به علوم یا مطالعات انسانی اگر نه به چشم مردود به چشم مظنون مینگریم. اصلا این تصور را نداریم که علوم انسانی میتواند هم بهرهمندیهای خاص خود را داشته باشد و هم اشکالات خود را. طبیعی است که اگر به علوم انسانی به چشم مظنون بنگریم مشکلات، تبعات و سیاستگذاری خود را خواهد داشت. سابقه و سنت این امر در کشورهای دیگر هم هست. مطالعات انسانی قوه محرکه توسعه و پویایی و خلاقیت کشور است.
2. کسانی که با علوم انسانی سر و کار دارند: مدیران دانشگاهها، سیاستگذاران کلان، اساتید و دانشجویان. به اعتقاد من در اینجا ما مشکلی جدی داریم و آن فقدان نگاه انتقادی است. نه به علوم جدیده و به طریق اولی نه به علوم قدیمه نگاه انتقادی نداریم. ممکن است از پایگاه علوم جدیده علوم قدیمه را نقد کنیم یا برعکس، اما ذهن انتقادی نداریم. این امر نیاز به آموزش، پرورش و تولید انسانهایی در جامعه دارد که ما با آن شکاف زیادی داریم. بگوییم ذهن مدرن شکل نگرفته یا هر چیز دیگر، ما با چنین وضعیتی مواجهیم. از طرفی علوم مظنون داریم و از طرف دیگر، اذهان غیرانتقادی.
3. ساختار غیرمناسب مدیریت، آموزش، پژوهش علوم انسانی. وقتی از ساختار صحبت میکنم، از خود ذهنیتی حرف میزنم که به مدیریت و مدیران برمیگردد. من بعید میدانم اگر نظرسنجی معتبری صورت بگیرد مدیران دانشگاهها در تمام ایران از رای قابل اعتمادی برخوردار باشند. طبیعی است که در دانشگاه باید توان و اعتماد قابل توجهی وجود داشته باشد. از این نکته گرفته تا ساختارهای بهشدت متمرکز و دولتی دانشگاهها. چنین ساختاری بر دانشگاهها حاکم است.
4. علوم انسانی باید با جامعه به معنای اعم آن تعامل جدی داشته باشد، از حکومت به معنای گسترده تا شوون مختلف جامعه. این تعامل در حال حاضر گم است. معلوم نیست جامعه و علوم انسانی چه ارتباطی با هم برقرار میکنند.
نگاه تاریخی نیز همین نکته را ثابت میکند. زمانی که در قرن دوم و سوم بحث بین علوم قدیمه و علوم جدیده در جامعه و بدنه اسلامی شکل گرفت سختیهای مشابهی بود. مشکلاتی که بر سر فلسفه میآمد، برخی کتابها ترجمه نمیشدند، این مشکلات ادامه داشت. وقتی به مدرنیته رسیدیم مدرنیته دو دنیا را با هم در تقابل قرار میداد. علوم انسانی در بحثهای انتقادی آخوندزاده و دیگران مشکلات خاص خودش را داشت که عمدتا به همین قضایا برمیگردد. در زمان پهلوی علوم انسانی کمرمق بود و به نظر میرسید باید مهار شود. با بخشی از علوم انسانی شیفتهوار برخورد میکردند و بخشهایی از آن را مهار میکردند. این ذهن انتقادی در آن موقع هم وجود نداشت.
شریعتی: بهطور کلی علوم انسانی در سطح جهانی هم بنا به دلایل دیگری دچار بحراناست. درست است که در جوامع صنعتی و سرمایهداری پیشرفته، قیود ایدئولوژیک و عقیدتی آشکارا جزمی در کار نیست اما به علت عدم هماهنگی و همسویی با تقاضای بازار، علوم انسانی در سرزمینهای مادر خود - سرزمینهای پیدایش مدرنیته - مشکلات بیرونی و درونی متعددی دارد که خاص علوم انسانی در تمدن غربی است ما در شرق زمانی با علوم انسانی مواجه شدیم که به لحاظ درونی و محتوایی دچار بحران شده بود و اساسا به تعبیر میشل فوکو انسان مانند شکلکی بود که با یک موج کنار ساحل تصویر آن محو میشود؛ در واقع انسان زیر سوال رفته و بنیان علوم هم که از زمان زیر سوال رفتن پوزیتیویسم سست شده بود. از
دو بخش «علوم انسانی» هم «علم» و هم «انسان» دیگر جایگاه سابق را نداشتند. این بحران درونی
علوم انسانی در غرب است. در چنین شرایطی ما با دوره متاخر علوم انسانی مواجه شدیم بدون آنکه مقدماتش را آموخته باشیم. این مساله در فلسفه و ادبیات بیشتر نمود دارد. به عنوان مثال اولین نویسنده مدرن ما، صادق هدایت، با دورهای از ادبیات عبثگرایی و ابسورد برخورد میکند و آن را وارد ایران میکند و ما با مدرنیته متاخر مواجه میشویم. در نتیجه ورود اینها به ایران هم به شکل نابهنگام و ناهماهنگ صورت میگیرد؛ این از نظر محتوایی بحث.
در سطح دولتمردان و مدیران کشوری، از زمان قاجار و پهلوی و تا به امروز، چون انحطاط و کمبود عمده از ناحیه نظامی، فنی و علمی احساس میشده دیگر به این سطح نرسیدهاند که در علوم انسانی و بهطور کلی در فرهنگ و فلسفه، برای همسویی با جهان، نیاز به جهش معرفتشناختی (epistomologic) داریم. فقط به شکل سطحی خواستند با پرورش نیروها و بعدها فرستادن نخبگان به غرب به این مساله بپردازند. اگر به این نظام آموزشی و سیاست کلان آموزشی نگاه کنیم، متوجه میشویم که از همان زمان پهلوی که پایه تجدد آمرانه در ایران گذاشته شد نظام آموزشی بهشدت گزینشی، فنسالار و البته سطحی، یعنی حفظی است و نه تحلیلی. این جریان همانند فیلتری است که فقط به دنبال استعدادهای فنی و علمی است و این استعدادها شناسایی میشوند و به سطح بالاتری میرسند و در نهایت به خارج میروند. امروز هم در ادامه همان روند هستیم. علوم انسانی، فرهنگ و فلسفه در حاشیه و پیرامون میمانند و اهمیتی به آنها داده نمیشود. یا اگر اهمیتی داده میشده در کادر سیاستهای تبلیغاتی است. خلاصه آنکه منظورم یکی بررسی علوم انسانی است در ذات خود، در سطح سرزمینهای مادر خودشان که زاده شده و رشد کردهاند. اینکه در حال حاضر چه وضعیتی دارند و با چه بحرانی روبهرو هستند و سپس در ایران که اساسا تجدد به شکل نامتوازن وارد شده و جلو آمده که در دوره گذشته پایههایش گذاشته شده و اکنون متوجه میشویم جنبههای منفی مدرنیته را نظیر آلودگیهای شهری و غیره کسب کردهایم اما جنبههای مثبت آن مثل حاکمیت قانونبنیاد را نگرفتهایم. در سطح نظری نیز همین حالت وجود دارد. در سطح فرهنگی نوعی ناهماهنگی هست بین ضرورت شناخت این تحولات و تفاوتها. پیش از انقلاب و پس از انقلاب در سطح رسمی و مدیریت فرهنگی و سیاستگذاریها نتوانستند به این مسایل بپردازند و این وظیفه بیشتر بر دوش روشنفکران و محیطهای فرهنگی بود که جنبههای منفی آن را همه میدانیم ولی پس از انقلاب تحولی هم در سطح فرهنگی به وجود آمده و آن نهضت ترجمه و احساس ضرورت آشنایی با غرب و علوم انسانی غربی بوده که به نظر میآید یک تحول فکری بزرگ است. امروزه در بین جوانان حساسیتی وجود دارد برای شناخت «دیگری» و بررسی آخرین تحولات و سرنوشت آنها. البته روی دیگر این سکه رفتن به دنبال ترجمههای متفکران بهروز و زنده دنیا و عدم ترجمه متون کلاسیک فلسفه و علوم انسانی است. در نتیجه بیشتر به دنبال معرفینامه و خلاصهشده و فرمولهایی هستیم که بعدا در سطح آموزشی به شکل تستها و جزوات درسی در میآید و در دانشگاههای ما محیط فکری زندهای که در آن «مساله» پرورده شود و بتواند با جامعه فکری و فرهنگی بیرون از دانشگاه رابطهای هم داشته باشد و حتی بخواهد به شکل حرفهای به پژوهش بپردازد ممکن نیست. حال در چنین وضعیتی سوءظن به علوم انسانی از طرف جامعه سنتی احساس میشود. گویی علوم انسانی مرکز انحرافات است درحالی که بررسی تاریخی نشان میدهد در کشور ما بیشتر در دانشکدهها و محیطهای علمی و فنی جنبشهای سیاسی و انقلابی شکل گرفته است. اما تمام آنچه گفته شد توصیف کاستیها و وضعیت موجود است حال باید ببینیم راهکار و راهحل چیست؟ چرا که نواقص دانشگاهها و علوم انسانی ما در این وضعیت، تاریخی و ساختاری است و نمیتوان آن را به طور سطحی بررسی کرد. ولی به هرحال من خودم بر اساس تجربه چند سالهای که به ایران آمدم میبینم از طرفی نواقص و کاستیهایی اساسی و ساختاری وجود دارد که از آموزش و پرورش شروع شده و به دانشگاه منتقل میشود و متاسفانه خود ما هم مجبوریم زمانی که وارد سیستم میشویم حالت سازشکارانه نسبت به این مباحث بگیریم. عدم آشنایی دانشجویان با متدولوژی و زبانهای خارجی و فن ترجمه و فرار از تحلیل، خود از دلایل وضعیت امروز دانشگاههای ماست. مشکل ما فقط این نیست که از برخی لحاظ دچار محدودیتهایی هستیم بلکه به لحاظ ساختاری و تاریخی هم مشکلاتی وجود دارد که مزید بر آنها میشود و این محصول را به وجود میآورد که سرنوشت علوم انسانی در ایران، با موانع و کاستیهای زیادی مواجه است و با اینکه ایران از نظر رشد و پیشرفت جامعه مدنی در بین کشورهای منطقه وضع بهتری دارد اما از درون که نگاه میکنیم با نواقص بسیاری روبهرو است.
ولی به نظر میرسد حتی همان پویایی که در بخشهایی همچون ترجمه متون و مواجهه با «دیگری» به چشم میخورد درست به علت ساختارهای معیوب و نبود نگاه همدلانه به علوم انسانی، در بیرون از دانشگاهها اتفاق میافتد. کسانی که با علوم انسانی درگیرند، اعم از استاد، دانشجو، مترجم، پژوهشگر و غیره اگر بخواهند علایق شخصی خود را دنبال کنند و درگیر لایههای بوروکراتیک ارتقای سطح علمی و پیشرفت شغلی نشوند، مجبورند به بیرون از دانشگاه پناه برند. گویی درون فضای دانشگاه امکان پویایی از افراد گرفته میشود.
قادری: سوال مشخص شما چیست؟
مساله همان جنبه سیاسی ماجراست. نبودن آن نگاه همدلانه و مستقلنبودن دانشگاهها از ساختارهای قدرت است که پویایی فضای دانشگاه را دشوار می کند .
قادری : ببینید بعد سیاسی همیشه وجود دارد. یعنی اگر جنبه سیاسی را صرفا سیاستگذاری تلقی نکنیم و به یک معنا ساختاری بررسی کنیم قطعا اکنون این مساله وجود دارد ولی اگر به نظرم سیاسی - تاریخی در نظر بگیریم شاید بهتر باشد. به این معنا که سیاست را در معنای گسترده حتی در سیاست دینی، الهیات، در نظر بگیریم و تاریخ را برای نسبتسنجی بین وضعیت ما و آنچه در غرب اتفاق افتاد. دکتر شریعتی اشاره کردند به نهضت ترجمه، البته من متوجه این مساله هستم که بعد از انقلاب نسبت به قبل از انقلاب ترجمههای بیشتری صورت گرفته ولی شما درصد جمعیت دانشگاهی را در نظر بگیرید باز به نظر من در امر ترجمه هم اتفاقی نیفتاده است. در رشتهای که به یک معنا به من هم مرتبط است شما هیچ یک از فیلسوفهای بزرگ ما را نمیبینید که از آثارشان ترجمهای منقح در دست باشد. به عنوان مثال ترجمه منسجمی از ابنسینا نمیبینید. کارها به صورت گسیخته ترجمه میشود. از فارابی هیچ مجموعه آثار ترجمهشده منقحی را ندارید، چه برسد به شرحهایی که درباب آنها مطرح شده باشد. این مسایل برای یک سیستم که داعیهدار فارابی و ابنسیناست چیز کمی نیست. به نظر این مساله نیاز به یک ذهنیت مدرن دارد. ما برای اینکه بتوانیم کارهای خودمان را ساماندهی کنیم دچار تاخر ذهنی گستردهای هستیم و این در سطح مدیریت رسمی و دولتی دانشگاه وجود دارد، در بیرون از دانشگاه هم به یک معنا این مساله وجود دارد. مشکلاتی نظیر بودجه و زمان چاپ و امکاناتی که برای ترجمههای زمانبر لازم است. ترجمه آثار غربی هم به صورت شتابدار، گزیده و گسسته صورت میگیرد. بخشی از این مسایل به ذهن غیرانتقادی ما بازمیگردد و بخشی از آن هم به ساختارهای ضعیفی برمیگردد که آنها را توضیح دادم. درواقع شما برای آنکه بتوانید علوم انسانی داشته باشید باید اهل گفتوگو و بحث و نقد باشید و نه صرفا پذیرنده. حال مهم نیست این پذیرندگی از آگامبن صورت بگیرد یا از مثلا ابنرشد. بخشی از این پذیرندگی به دلیل نظام آموزشی و سنتی ماست که ما اغلب مستمع هستیم. درست است که در حوزههای ما بحث و جدل طلبگی هم میکنند ولی فراموش نکنیم که جدل طلبگی به عنوان فن است نه به عنوان بحث و نقد. قصد دارم مثال خوبی از جمع خودمان بزنم. ببینید شما سوالی را طرح کردید و من در دقایقی و آقای دکتر شریعتی مفصلتر از هر دری صحبت کردند و به این سوال شما پاسخ دادیم اما شما وارد بحث ما نشدید. این امر یعنی گفتوگو شکل نمیگیرد و نقد وجود ندارد. وقتی اینجا در یک جمع چهار نفره با دو استاد و دو دانشجو فضای گفتوگو شکل نمیگیرد بدیهی است که در جاهای دیگر گفتوگویی ایجاد نمیشود. اگر به دنبال پویایی هستیم باید نقد داشته باشیم و گفتوگو درگیرد. بخشی از این مساله به دلیل فضای آموزشی ما است که منطبق با کلیشههای سنتی ما که اجازه نمیدهد گفتوگو و نقد به وجود بیاید. من مثالی را سالیان قبل در گفتوگوی تمدنها زدم. نقاشی رافائل را مثال زدم؛ دو نفری که در خیابانهای آتن راه میروند و فارغ از اینکه آنها چه کسی هستند مهم این است که در این تابلو حرکت وجود دارد اما وقتی شما نقاشیهای خودمان را میبینید یک نفر در وسط نشسته و بقیه در حال گوش دادن به او هستند. یعنی اینکه ساختارهای ما خیمهای است. در نظام آموزشی ما هم به همین شکل است. برای همین به حفظیات روی میآوریم و اهل گفتوگو نیستیم.
حال به میانجی چهار محوری که مطرح کردید به نظر شما اساسا علم بودن علوم یا مطالعات انسانی به چه صورتی است؟ اگر بتوانیم علوم انسانی را علم تلقی کنیم در آن صورت آیا میتوان سایه ایدئولوژیک بر آن انداخت؟ چون به تعبیر آلتوسری شاید علوم انسانی متاثر از ایدئولوژی باشد اما اگر بتوانیم آن را علم تلقی کنیم لاجرم باید سویه انتقادی خودش را حفظ کند. این مساله چگونه رخ میدهد که در فضای ما سویه انتقادی علوم انسانی از بین میرود و تا چه حد این مساله با ایدئولوژی گره میخورد و گاه حتی یک همپیوندی میان علوم انسانی و ایدئولوژی شکل میگیرد.
قادری: این مساله را از چند زاویه میتوان دید. اگر بخواهیم بر علم بودن علوم انسانی تاکید کنیم، اغلب سنتیها اساسا آن را علم نمیدانند. به این معنا نه نظر تکتک آنان بلکه نگاه غالب یک نگاه مردودانه است نه حتی مظنونانه. حال بیایید به شکل غربی به این مساله نگاه کنیم. به نظرم ما دو مشکل داریم؛ اگر بگوییم علم، یعنی یک چیز جاافتاده. به ویژه ما وقتی در فقدان نقد در جامعه خودمان سر میکنیم یک چیز جاافتاده خودش تبدیل به یک ایدئولوژی سنگین میشود حتی اگر اسمش را علم بگذاریم. به تابویی بدل میشود که شما نمیتوانید آن را بشکنید. از طرفی اذهان ما ایرانیها مرعوب است؛ یا مرعوب سنتها یا مرعوب غرب، به این معنا که خود را بر ما مسلط میکند. ما کمتر از خودمان و اندیشه خودمان صحبت میکنیم. شاید به این دلیل که خودمان را باور نداریم. منظورم این نیست که باید به شکل سنتی خودمان را باور کنیم و پشت به غرب کرده و برای خودمان صحبت کنیم...
همان «بازگشت به خویشتن» علی شریعتی؟
قادری: به هیچ عنوان. بحث من با احترام به دکتر شریعتی، مفهوم «بازگشت به خویشتن» نیست، چرا که سالهاست بر این باورم که اساسا بازگشت به خویشتنی نمیتواند شکل بگیرد. چون ما در یک وضعیت بیتمدنی به معنای پویا هستیم، نقطه ثقل اعتماد به نفس ما نیز متزلزل است. چون یا ما را از گذشته میترسانند یا از پیشرفتهای شگفتی که در غرب اتفاق میافتد. ما اتکا بهنفس پیدا نمیکنیم چون نظام آموزشی ما اجازه نمیدهد هم گذشتهمان را ببینیم و یک نگاه سنجشی و انتقادی داشته باشیم و هم با غرب بتوانیم این کار را انجام دهیم. پس وقتی ما میگوییم علم بودن علوم انسانی را بپذیریم این خطر وجود دارد که هرکس با ترجمهای از علم بودن آن به نفع خود استفاده کند و دیگر اجازه ندهد تا من و شما درباره آن صحبت کنیم. من این مثال را چندینبار مطرح کردم و به نظر خودم مثال خوبی است و چون هیچگاه بازخورد آن را نشنیدهام لابد از نظر دیگران مثال خوبی نیست. وقتی هابرماس به ایران میآید به گونهای اساتید دانشگاه و محافل رسمی علمی از او استقبال میکنند که گویی یک منجی آمده است. قصدم این نیست که بگویم هابرماس آدم کمی است اما این مساله ریشه در اعتماد به نفس و داشتههای ما نیز دارد...
خب این مساله طبیعی است. چون درهای دانشگاههای ما روی روشنفکران مطرح در حوزه علوم انسانی بهقدری بسته بوده که هیچگاه نتوانستیم مثلا سمینارهای متعدد با حضور اساتید ایرانی و اروپایی برگزار کنیم، تا جایی که فیزیک و جسم یک آدمی مثل هابرماس به حدی برایمان عجیب میشود که وقتی به ایران میآید اینچنین واکنش نشان میدهیم.
قادری: من با این مساله کاملا موافقم اما نگوییم طبیعی است. چون وقتی میگوییم طبیعی است یعنی عادی است. من میخواهم روی خود تاثیر حسی این مساله تاکید کنم. به عنوان مثال آلودگی هوا سالهاست که وجود دارد اگر بگوییم طبیعی است دیگر این مساله شوکاش را از دست میدهد. مساله فقط این نیست که درها بسته است حرف من این است که ما کوچک ماندهایم. ساختار آموزشی ما از بالا به پایین است، اقتصاد ما دولتی است، قواعد اجتماعی ما قاهرانه است، از آن سو سلطه و سیطره غرب هم در تمام شوون روی امور قاهرانه است زیر این همه قهاریت ما به چه چیز تبدیل شدهایم؟ کوچک شده و له شدهایم... .
حالا بحث مشخصتر شد. مشکل جامعه نیست، مشکل جای دیگری است. چون معلوم نبود که سمتگیری بحث شما به سمت جامعه است یا سلسلهمراتب؟
قادری: هر طور که شما میخواهید بگویید. یکبار هست که نظام سیاسی به گونه ای عمل می کند که شما کمکم از وضعیت گلخانهای بیرون میآیید. یکبار هست که نظام تکنولوژیکی به شما این اجازه را میدهد. حتی لحظهای هست که آدمهایی میتوانند بایستند و بگویند که ما میخواهیم این قهاریت را با نگاه انتقادی ببینیم. نگاه انتقادی نه نگاه انکاری چرا که انکار خود پذیرش قهاریت است. دیدن قهاریت برونشد ما است.
شریعتی: به نظر من علوم انسانی علم نیستند. بیشتر میتوان گفت که ما در عرصه اندیشه هستیم تا علم و اینکه آیا علم میاندیشد یا نه و قطعیتش قابل نقد است. البته برای علوم انسانی همیشه مدل علمی از زمان آگوست کنت و حتی مارکس و پسامارکس مطرح بوده که در تلاش بوده تا سطح دقتش را به سطح علم برساند. ولی واقعیت قضیه این است که اینها علم نیستند و نتیجه نهایی اینکه ما در علوم انسانی در عرصه اندیشه و فرهنگ و فکر هستیم و آن چیزی که ما در ایران با آن مواجهیم اتفاقا کمبود علم نیست چرا که اگر علوم انسانی علم بود دیگر کسی به آن مظنون نبود و علت اینکه برخی به علوم انسانی ظن دارند به دلیل این است که اساسا حوزه فکر و اندیشه ضعیف است.
آقای دکتر با توجه به این مسالهای که شما مطرح میکنید در آن صورت هر تهدیدی میتواند نسبت به علوم انسانی طرح شود و هرگزارهای مجاز خواهد بود که به عنوان پسوند یا پیشوند همراه علوم انسانی شود.
شریعتی: علت اینکه بحث بین ما شکل نمیگیرد به دلیل آن است که تقریبا همگی همنظریم و یک مساله را به زبانهای مختلف بیان میکنیم برای اینکه بحث جدی در بگیرد ما باید با همان مدعی غایبی که مورد نقد و خطاب قرار میدهیم وارد گفتوگو شویم و با او بحث کنیم. اگر ما جای او هم بنشینیم به نظرم خود صورت مسالهای که مطرح میکند درست است. چون اگر وضعیت امروز دانشگاههایمان را بررسی کنیم از دو بخش تشکیل شده؛ مثلا در فلسفه یک بخش سنتی و اسلامی است که همان شرح قدماست و به دنیای جدید هیچ ربطی ندارد. یا دپارتمانهای فلسفه جدید و غربی هستند که اینها هم عمدتا ترجمه است و اینکه بخواهیم تفکر دیگری را صرفا ترجمه کنیم این مساله فکر ایجاد نمیکند. در نتیجه دپارتمانهای مدرن ما هم صرفا بدل به ترجمههای ناقص متون غربی شده است. در هر دو شکل خبری از دیالوگ و مواجهه نیست. یعنی باید هر دو سطح فرهنگی بتوانند با هم بحث کنند و دیالوگ شکل بگیرد. عدم شکلگیری دیالوگ به این دلیل است که یا ما خود را خیلی باور داریم و دچار خودشیفتگی هستیم یا دچار خودباختگی، چه نسبت به سنت و چه نسبت به مدرنیته. ما باید هم سنت و هم مدرنیته را با بازگشت به خویش به این معنا که خودمان باشیم و خود بیندیشم بررسی کنیم. تا بازگشت به خویش شکل نگیرد دیالوگ و مواجهه با دیگری نیز صورت نخواهد گرفت...
اما خود را باید در آیینه دیگری شناخت.
شریعتی: بله و ما باید با دیگری وارد دیالوگ شویم؛ مثلا برخی سنتیها که این مساله را مطرح کردند که علوم انسانی در دانشگاهها بومی نیست و صرفا ترجمه است، درست میگویند. اما راهحلی که ارایه میدهند کار ساز نیست، راهحلهایی نظیر تفکیک جنسیتی و نوع پوشش و حذف دروس و شکلهای مصنوعی دیگر. حال برای اینکه بحث جدی به وجود بیاید باید «دیگری» آنچنان که هست بتواند حرف بزند. از سوی دیگر جریان سنتی هم باید بتواند با «دیگری» وارد بحث شود؛ مثل بحثی که هانری کربن با علامه طباطبایی صورت داد که البته آنجا هم به دلایلی دیالوگ و بحث شکل نگرفته بود. در کشور ما هنوز بخش سنتی و مدرن با یکدیگر وارد بحث نشدهاند.
آقای دکتر سوال را مجددا به شکل دیگری طرح میکنیم. وقتی ادعایی مطرح میشود مبنی بر بومیشدن علوم انسانی، این قضیه به نظر شما پذیرفتنی، توجیهپذیر و قابل دفاع است؟
شریعتی: شما بومیسازی را با ترجمه آغاز میکنید اما به قول هایدگر در روند بومیسازی به واسطه ترجمه دو کار صورت میگیرد که در هر دو به اصل ریشه ضربه میزنید. شما در این روند از یک حوزه به حوزه دیگر جهش میکنید. ما باید در عین حال که به نواقص ترجمه آگاه هستیم ترجمه را ادامه دهیم. پس بومیسازی از همینجا آغاز میشود. دیگری را باید همانطور که هست بشناسیم و ترجمه و سپس نقد کنیم. در این مرحله است که تفکر آغاز میشود. اما این روند صورت نمیگیرد و راهکارهایی که تاکنون ارایه شده راهحل نبوده است. راهحل را باید نیروهای متفکر و فرهنگی ارایه دهند و مهم نیست که آنها در دانشگاه باشند یا خارج از دانشگاه. ما باید وارد مواجهه و دیالوگ بین اندیشه مدرن و سنتی شویم. به نظر من فقط اینکه بگوییم دیگری اجازه نداده و تهدید کرده و مظنون بوده و شرایط را برای ما فراهم نکرده بیفایده است. ما باید راهحل را پیدا کنیم و اینکه مدام اکتفا کنیم به موانع پیشرو اصلا پذیرفتنی نیست. چون نمیتوان مانع آزادی اندیشه شد. به قول کی رکگور بعضیها برای اینکه از آزادی اندیشه استفاده نکنند میگویند آزادی بیان نیست. منظورم این است که اندیشه را از جایی باید شروع کرد. در گذشته شرایط سیاسی اجازه این کار را نمیداد.
در اینجا عدهای ناگزیر میشوند به فعالیت در بیرون از دانشگاه یا اینکه مجبورند به قول شما به سازشکاری تن دهند. درواقع اینطور به نظر میرسد که عملا یک جور بنبستی است که نمیتوان از آن بیرون آمد.
شریعتی: در این بنبست ما دیدیم که سینمای ایران رشد کرد و در جهان به رسمیت شناخته شد. از طرفی هم زمینه فکری به مساله ترجمه خلاصه نمیشود چرا که اساسا کیفیت فکری و بحثهای ما در سطح سیاسی و فرهنگی در دوران پس از انقلاب قابل قیاس با قبل از انقلاب نیست. اساسا تشخیص صورت مسایل و جدی بودن مبنای بحثها عوض شده این تحولی است که ما در دوران پس از انقلاب تجربه کردهایم...
فرقی که رشد سینمای ایران با مساله دانشگاه دارد در این است که آنجا با یک سیستم و به عبارت بهتر یک نهاد مواجه نیستید و میتوانید از طریق جریانهای مستقلی به سینما نفوذ کنید اما این مساله در مورد دانشگاه چگونه اتفاق میافتد؟
شریعتی : گدار زمانی میگفت تمام این وسایل ساخت فیلم هزینهبردار است و در دست طبقه حاکم است. ما نمیتوانیم هر فیلمی که دوست داریم بسازیم. پس در سینما هم این محدودیتها بوده است.
قادری: من قبول دارم که بسیار سخت است. درست است که کیفیت بحثها نسبت به قبل از انقلاب بهتر شده و پختهتر شدهایم اما نه پختهتری که خرسندکننده باشد. درباره علم بودن علوم انسانی من هم با آقای دکتر موافقم که حوزه ما اندیشه است و تولید اندیشه کار بسیار سختی است و این مساله کمّی نیست. منتها وقتی آن مدعی غایب به ما میگوید این جریان علم نیست و نهتنها منکر علم بودن و اندیشه بودن آن است بلکه میخواهد بگوید که علم در دست من است. یعنی به خود حجیتی میدهد که به این جریان مظنونانه نگاه کند. او میگوید من به ابزاری مجهز هستم که شما نمیتوانید درباره آن حرف بزنید من میتوانم به شما مظنونانه نگاه کنم. گفتن اینکه بگوییم باید اندیشید ساده است، چرا که شما باید خودتان را مدام از زیر این قهاریتها بیرون بکشید. وقتی شما میخواهید بیندیشید بناست به مرزهای ممنوعه بیندیشید. حال این مرزهای ممنوعه مربوط به انسان، ماهیت قدرت، وضعیت جامعه و نظایر آن میشود که شما نمیخواهید به سیاق قدما بیندیشید. شما نمیخواهید به سبک کلاسیک به این مسایل بیندیشید. من موافق اندیشه هستم اما مساله این است که گاهی به صورت لایهلایه اجازه اندیشیدن را نمیدهند. درواقع قهاریت خود را در قاموس دیگران حتی در قالب یک اندیشه بزرگ میکند و سپس درصدد آن است که شما را ابزار بزرگی قرار دهد و این پارادوکسی است که بیرون خواهد زد...
شریعتی: سارتر میگوید که ما هیچگاه به اندازه زمان اشغال فرانسه توسط آلمانها آزاد نبودیم. ما در آن زمان بود که قدر آزادی را دانستیم. خب این جمله خیلی پارادوکسیکال به نظر میرسد. در فرهنگ ما هم که در 2500 سال گذشته همیشه به همین شکل بوده است. گرچه مظاهر فرهنگیای هم داشتهایم که توانستهاند در محدودیتها به فعالیتهایی دست بزنند. حتی امروز هم وقتی کیفیت ادبیـفکریمان را مرور میکنیم، متوجه میشویم کیفیت داخلیها بیشتر است، یعنی زمانی که آنها به خارج از ایران میروند که با شرایط دیگری کار کنند دچار افت کیفیت میشوند. دلیلش آن است که در داخل سعی میکنند حرف اساسی و مسوولانه بزنند. به دلیل همین محدودیتهایی که داریم به شکلی دیالکتیکی باعث میشود جدیتر بیندیشیم. منظورم آن است که میتوان در شرایط منفی هم کار فکری انجام داد...
قادری: سارتر معمولا از این جملات گهربار زیاد گفته است. منظور من این است که آن دیگری را ببینیم. یکبار شما خصم را در چهره خصم میبینید و یک بار هم با قهاریتی پیچیده که تنیده با فرهنگ و سنت و تار و پود حیات شماست. مساله این است که این قهاریت با چیزی که سارتر میگوید فوقالعاده متفاوت است. قبول دارم که بعضا در ایران کیفیتر از خارج میاندیشیم. بحث ما ولی این است که وضعیت کلی علوم انسانی در آکادمی تحتتاثیر این سلسلهمراتبهاست که بخشی از آن نهادی است؛ مقصود از نهادینه از باورها گرفته تا دولت رانتی و غیره را شامل میشود که بخشی از آن برمیگردد به تواناییها و اراده و جراتمندی مردم و افراد، بخشی دیگر از آن باز میگردد به فضاهای خالی که میتوان در آنجا نفس کشید. موافق نیستم که به بنبست رسیدهایم. مساله من این است که قهاریت را ببینیم؛ قهاریتی که شاید در خود ما شکل گرفته باشد. اگر این قهاریت را ببینیم بیپدر میشویم، یتیم میشویم و اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بحران یتیمی را از سر بگذرانیم. اگر بخواهیم به اندیشه برسیم باید بپذیریم که یتیم بشویم. این قهاریت نهادینه اجازه نمیدهد.
مسلما در برخی حوزهها فضای تنفس وجود دارد و نگاه سلسلهمراتبی نهادینه متخلخل است اما در حوزههایی هم بهلحاظ عینی انسداد وجود دارد.
قادری: من یک جور با شما موافقم. وقتی ما از دانشگاه صحبت میکنیم درباره نهاد حرف میزنیم. پس خواهناخواه در لایهلایههای این نهاد، نگاه آمرانه یکدستتر میشود. این مساله با مسالهای مثل آزادی که نهادی نیست تفاوت دارد. وقتی من در مورد علوم انسانی صحبت میکنم در همپیوندی با دانشگاه به عنوان یک نهاد است. در مورد آزادی اندیشه کاملا موافقم که میتوان از قهاریتها گذشت.
مخرج مشترکی که میتوان از بحث گرفت این است که برجستهشدن مساله علوم انسانی چندان به خود آکادمی مربوط نیست بلکه بیشتر معطوف به یک کنش سیاسی است. اگر بتوان این اختلاف را به این شکلی که بررسی شد به امر سیاسی گره زد ، در آن صورت چه چیزی باعث رقابت با علوم انسانی میشود؟
شریعتی: نکتهای که باید آن را به شکل عمومی به جامعه و دولت بفهمانیم این است که نمیتوان با شیوه پیشتهاجمی موفق شد و حتی این رویکرد موجب گرایش بیشتر به علوم انسانی میشود. اندیشههای «دیگری» بهطور آزاد باید همانطور که هستند معرفی، شناخته و نقد شوند. درحالی که به خودمان
باز میگردیم و خودآگاهی پیدا میکنیم نه دچار خودشیفتگی شویم و نه دچار خودباختگی. شرایط مواجهه و دیالوگ با سطوح مختلف را برقرار کنیم و اجازه دهیم دیگری همانطور که هست خود را بر ما عرضه کند.
قادری : اینکه دولت با چه چیزی میخواهد به رقابت علوم انسانی برود، معمولا او علاقهای ندارد مورد پرسش قرار گیرد و از پرسش گریزان است. این را میتوان به عنوان یک گزاره اصلی در نظر گرفت. و چون از پرسش گریزان است سعی خواهد کرد تا آن را به خوبی مهار کند. تا اصلا پرسشی صورت نگیرد و اگر شکل میگیرد پرسشی شکلی باشد.
اما تو گویی رقابت میان علوم انسانی و بدیل است. آیا اینچنین است؟ آیا او نسبت به چنین رقابتی رغبت نشان میدهد؟
قادری: بحث رقابت نیست. بدیل از قبل حکم تخطئه را داده است. وقتی دیگری را به چشم مظنون مینگرید دیگر رقابتی شکل نمیگیرد. پس اول اینکه پرسشگریز است و دوم اینکه بدیل را برای گفتوگو ارایه نمیدهد بلکه برای حذف مطرح میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.