پاسخهای علی پایا به پرسشهای «شرق»
رنجوری علوم انسانی
شاید برای بحث در حوزه علوم انسانی و دانشگاهها در ایران علی پایا یکی از بهترین صاحبنظران باشد. او که سالها در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور فعالیت کرده بهخوبی با وضعیت کنونی علم در دانشگاههای ایران آشنایی دارد و گرچه مدتی است به عنوان استاد مدعو دانشگاه وستمینستر در انگلستان بهسر میبرد هنوز هم بخشی از دلمشغولیهای او را موانع و راهکارهای پیشروی توسعه علم در ایران تشکیل میدهد. او در پاسخ به پرسشهای مکتوب «شرق» از نقش علل فرهنگی و تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت در توسعهنیافتگی علوم انسانی در ایران میگوید.
امروزه با توجه به سیطره بازار بر تقریبا تمام حوزههای سیاسی، اجتماعی و آموزشی، دانشگاه نیز نقش انتقادی خود را از دست داده است. در ایران پیوند دانشگاه با نهاد دولت جنبه مضاعفی به این امر داده است. کار وقتی مشکلتر میشود که به علوم انسانی بنگریم. علوم انسانی در دانشگاههای ایران ضعیف و بلکه تضعیف شده است. بهنظر شما چه علل و عواملی در این ضعف دخیل بودهاند؟
پرسش شما دو وجهی است. وجهی از آن به دانشگاه و کارکرد آن ارتباط پیدا میکند و وجه دیگر به مساله علوم انسانی در ایران. باتوجه به آنکه در پرسش چهارم مجددا بحث دانشگاه مطرح شده است، پاسخ به وجه نخست پرسش کنونی را بعدتر و آنجا که به پرسش چهارم میپردازم بیان میکنم. در این پرسش صرفا به مساله علوم انسانی میپردازم.1
هم ضعف و هم تضعیف علوم انسانی در ایران در زمره امور واقع (فکت fact) قرار دارند. در مورد دوم تنها همین بینه بس که تعدادی از چهرههای سرشناس در حوزه علوم انسانی که در دانشگاهها سرگرم فعالیت بودند به شیوههای مختلف از ادامه فعالیت در دانشگاهها بازماندند. در جای بسیاری از این اساتید، نیروهای جوانتری به کار گرفته شدهاند که متاسفانه شماری از آنان مصداق این بیت فردوسی نیستند که «جوانان دانا و دانشپذیر/ سزد گر نشینند بر جای پیر.» اما فارغ از «جابهجایی» گستردهای که در کادر علمی دانشگاهها و بهخصوص در حوزه علوم انسانی و اجتماعی رخ داده است، علوم انسانی در ایران چنانکه باید از شادابی و زایندگی برخوردار نیست. این مساله را میتوان هم از منظر علل بیرونی موردتوجه قرار داد و هم با عنایت به محتوای درونی محصولاتی که در حوزه علوم انسانی به بازار عرضه شدهاند. دیدگاه اخیر، یک دیدگاه دلیلمحور است و قوتوضعف دیدگاههای مطروحه در قلمرو علوم انسانی را ارزیابی میکند.
چندسال قبل با مشارکت دو همکار دانشگاه (خانم دکتر بهاره آروین و آقای دکتر ابراهیم آبادی) پژوهش گستردهای را با «عنوان علوم انسانی و اجتماعی در ایران: یک آسیبشناسی نقادانه» به انجام رساندیم. این پژوهش که متاسفانه با وجود اهمیت دستاوردهای آن، تاکنون منتشر نشده است، از هر دو منظر علّی و دلیلی به مساله رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران توجه کرده است. هرچند البته به توضیحی در همان پژوهش آمده است، پرداختن به همه جنبههای علّی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران در قالب یک پژوهش مفرده امکان پذیر نیست و در این زمینه باید پژوهشهای متعددی صورت گیرد. ارزیابی جنبههای درونی محصولات علوم انسانی نیز با یک پژوهش که ناگزیر با انواع محدودیتها، از جمله محدودیت زمان مواجه است، مقدور نیست. از این گذشته، باز هم به توضیحی که در گزارش پژوهش آمده است، علوم انسانی و اجتماعی (و در واقع همه علوم) برای رشد بهینه نیاز به آن دارند که به صورت مستمر رصد شوند و به شیوه نقادانه مورد ارزیابی قرار گیرند. به این ترتیب پژوهشی که به مشارکت همکاران به انجام رسید، صرفا یک گام در مسیری پایانناپذیر، به شمار میآید. با این حال، نتایج چنین پژوهشی میتواند برای تصمیمگیران و نیز حیطه عمومی مفید واقع شود.
در آن پژوهش در زمره علل و عوامل بیرونی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران از جمله به موارد ذیل اشاره شده بود: پیشینه تاریخی، موقعیت جغرافیایی، مسایل و امور سیاسی، عوامل اقتصادی، ساختار و نهادهای اجتماعی، اداری و آموزشی، علل فرهنگی ، تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت. و در زمره مهمترین جنبههایی که در عرصه نظر، در نحیف و رنجور ماندن علوم انسانی و اجتماعی در ایران نقش ایفا میکنند، این موارد موردتوجه قرار گرفته بود:
1- نظریههای غیردقیق درباره ماهیت آدمی 2- درک نادرست از چیستی علوم انسانی و اجتماعی3- برداشت ناصواب از چیستی علم و تکنولوژی4- شناخت ناکامل از رابطه میان علم و فلسفه 5- کاستیهای روششناسانه/ معرفتشناسانه 6- ضعف رویکردهای بومی در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی 7- توهم استغنا در برابر مدهای فکری 8- محدودیتهای روششناسانه، عرفان و فلسفه در فرهنگ اسلامی - ایرانی همچنان که از دو فهرست فوق (که البته هیچ یک مدعی آن نیستند که استقصای کامل مواردند) برمیآید، برای ریشهیابی مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران باید به جنبهها و جهات عدیدهای توجه شود. این جنبهها، بعضا ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. این ارتباطات در بسیاری از موارد به صورت تاثیرات متقابل و حلقههای بازخورد مثبت (positive feedback loops) ظاهر و موجب تشدید عوامل مورد اشاره میشوند. به همین اعتبار ارایه هر نوع راهحل نیز باید با عنایت به درجه پیچیدگی بالای مساله و اجزای متنوع آن صورت پذیرد.
به عنوان تنها یک نمونه اگر به عاملی که با عنوان «تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت» مطرح شده است نظر شود و از تاثیر آن بر رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران پرسش به عمل آید، بلافاصله جنبههای متنوعی در برابر پرسشگر مطرح میشود. عقلانیت برای مثال با نقادی ارتباطی مستقیم دارد. نقادی در گرو آن است که فرهنگ مناسب آن مستقر باشد اما نگاهی ولو گذرا به تاریخ ایران از دیرباز روشن میسازد که امکان زیادی برای رشد رویکردهای نقادانه موجود نبوده است و اهلنظر ناگزیر بودهاند «خودسانسوری» کنند و به قول حافظ «بر کناره» بروند، حال آنکه هزاران فکر و اندیشه بدیع برای عرضه کردن داشتهاند.2 یکی از نتایج خودسانسوری اهلنظر آن است که تصمیمگیران سیاسی از مشورتهای غنی محصول تدبرهای حسابشده و دقیق درخصوص مسایل اساسی محروم میشوند. ضعف بنیه نقادی نیز به نوبه خود تبعات متعددی به همراه خواهد داشت. از جمله منجر به آن میشود که ورود اندیشههای غیربومی به کشور کمتر با پالایش و گزینش سنجیده همراه باشد. این نکته را در حوزه علوم انسانی و اجتماعی میتوان از نمونه حزب توده که به ترویج اندیشههای کمونیسم روسی اهتمام داشت (که در قیاس با کمونیسم اروپایی گرفتار فقر معرفتی به مراتب بیشتری بود) تا مترجمانی که تازهترین مدهای روشنفکری پستمدرن را هضمناشده و سنجشناکرده با ترجمههایی عمدتا مغلوط به خواننده فارسیزبان عرضه میکنند، مشاهده کرد. رواج اندیشههای حقیر و فقیر از حیث معرفتی که در عینحال در بوق و کرنا برای بازاریابی آنها دمیده شده است، سبب «تبه شدن مزاج» اندیشهای جامعه میشود. در جامعهای اینگونه، دلمشغولیها و تعلقخاطرهایی کممایه برجستگی پیدا میکنند و به این ترتیب زیستبوم عقلانیت با شدت بیشتری رو به ضعف و تُنُکمایگی میگذارد. یک نتیجه دیگر ضعف زیستبوم عقلانیت که به نحو مستقیم بر رنجوری رشد علوم انسانی در ایران تاثیرگذار است، ضعف روحیه همکاری و تعاون فکری در میان اصحابنظر و اندیشهورزان است. در کشور ما، محققان عمدتا به انجام پژوهشهای شخصی یا با همکاری افراد نزدیک به خود علاقهمندند. حال آنکه در دوران جدید و بهخصوص از نیمه دوم قرن بیستم به اینسو این نکته بیش از پیش آشکار شده است که بسط مرزهای معرفت در گرو اتخاذ رویکردهای بین رشتهای و چند رشتهای با مشارکت فعال و همدلانه صاحبان تخصصها و اندیشههای مختلف است. رنجوری زیستبوم عقلانیت همچنین با ضعف نهادها، بهخصوص نهادهایی که در عرصههای فرهنگی فعال هستند، نیز ارتباط مستقیم دارد. از آنجا که عنصر فرهنگ تاثیر خود را تا حد زیادی (هرچند نه به تمامه) از رهگذر فعالیتهای نهادها آشکار میسازد، ناکارآمدی نهادها، به ویژه آنها که متولی فعالیتهای فرهنگی و آموزشی هستند، مانع رشد بهینه زیستبوم عقلانیت میشود. به عنوان نمونه اگر جریان آزاد مبادله اطلاعات میان دانشوران و نیز دانشوران و مخاطبان در حیطه عمومی (شامل تصمیمگیران و عامه مردم) وجود نداشته باشد، زمینه برای ارزیابی مناسب اندیشهها و ترویج مناسبترین آنها از میان میرود. این امر به نوبه خود به رشد ذهنیتهای خاص و غیرمنطبق با نیازهای واقعی جامعه منجر میشود. یک نمونه زنده این امر، رواج باورهای خرافی با درجه غلظت بسیار بالا در میان اقشار مختلف مردم در سالهای اخیر است.
تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت با جنبه دیگری که عبارت است از رویکرد ناظر به حل مساله و رویکرد معرفت -محور ارتباط نزدیک دارد. نگاهی به تاریخچه علوم انسانی و اجتماعی در کشور به روشنی نشان میدهد پروژههایی که احیانا در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی مطرح شدهاند بیش از آنکه مسالهمحور و معرفتمحور باشند، به معناسازی و هویتسازی توجه داشتهاند. از جمله این قبیل پروژهها میتوان به «بازگشت به خویش»، «غربزدگی»، «امتناع تفکر»، «تصلب سنت»، «دینخویی»، «جامعه کلنگی»، و... اشاره کرد. اشکال پروژههایی که نظرشان عمدتا معطوف به بحثهای معنایی و هویتی است آن است که در درون چارچوبهایی بسته، دیدگاهی تعینگرایانه را ترویج میکنند. نگاه تعینگرایانه اما حساسیت خود را در قبال مساله و چالش از دست میدهد، زیرا اگر امور از پیش مقدر و متعینند، مساله و چالشی موجود نخواهد بود. همه چیز بر اساس طرح و نقشهایی که خود را تحمیل میکنند، به پیش میرود. این پروژهها، پروژههایی موجهسازانهاند (justificationist) و از اینرو مستمرا به دنبال یافتن بینههای موید (confirming evidence) برای تایید مدعای خود هستند و نه در پی توجه به جنبههایی که احیانا خطای در دیدگاه مختار آنها را آشکار میکند.
رویکردهای هویتگرایانه نیز به عوض پرداختن به مسایل واقعی در جهان بیرون، جهان را آن گونه که هویت خاص موردنظر آنها طلب میکند ترسیم میکنند اما با جهان واقعی دادوستد برقرار نمیکنند. محصول این نوع نگاه و رویکرد در عرصه علوم انسانی و اجتماعی آن میشود که نویسندگان، بازهم به شیوهای تاییدگرایانه، میکوشند همه بینهها را بر مبنای رویکرد هویتی خود توصیف کنند. اما از این «تکاپوها» و «پژوهشها» هیچ راهی گشوده نمیشود.
به نکاتی که در بالا مطرح شد، باید جنبه دیگری را افزود تا این تلقی پدید نیاید که مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران آنچنان زیاد و ریشهدار و گسترده است که عملا هیچ اقدامی برای رفع آنها امکانپذیر نیست. این تلقی، کاملا نادرست است و خود ناشی از نوعی فهم نادرست از مفهوم علم و جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در مجموعه علوم است. نگارنده از منظر رویکردی موسوم به عقلانیت نقاد به معضل علوم انسانی و اجتماعی نظرمیکند. بر مبنای این رویکرد، اولا، عالم واقعیت باز و گشوده است و ظرفیتها و امکاناتی نامتناهی در آن موجود است. این امکانات به یمن بهرهگیری مناسب از خرد نقاد و اهتمام در مسیر یادگیری از رهگذر درگیری با مسایل و رفع خطاهای حاصل از این تکاپوها، قابل دستیابی و بهرهگیریاند. ثانیا، حل مسایل و معضلات یکشبه و به صورت ناگهانی تحقق نمییابد. حرکت در این مسیر به نحو تدریجی و گامبهگام و با درسگیری از تجربههای گذشته و اهتمام در عدم تکرار خطاهای پیشین، صورت میپذیرد. این شیوهای است که در کشورهای پیشرفته که در آنها علوم انسانی و اجتماعی از رشدی نسبی برخوردارند به خوبی مورد استفاده قرار گرفته است. ثالثا، بر اساس این رویکرد، حرکت در مسیر حل معضلات علوم انسانی و اجتماعی و در واقع حل هر مساله و چالشی که در عرصهای ظهور مییابد، در نخستینگام با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود در درون سنت و فرهنگ و تاریخ بومی کشور آغاز میشود. به این ظرفیتهای موجود البته باید به تدریج و در هر گام و متناسب با پیچیدگیهای مساله، ظرفیتها و امکانات تازهای را اضافه کرد. در این مسیر یادگیری از تجربههای دیگران، اما به شرط گذراندن آن از درون صافیهای بومی و تنظیم آن با شرایط خاص مسالهای که در ظرف و زمینه خاص بومی ما مطرح شده است، کمککار و ضروری است. ذکر یک نمونه در این زمینه میتواند کمک کار باشد.
زمانی که نویسندگان کمونیست و گروههای وابسته به شوروی سابق در دهههای نخست قرن گذشته به ترویج اندیشههای مارکسیستی در ایران پرداختند، مرحوم علامه طباطبایی کمر همت بربست و کوشید با استفاده از ظرفیتهای موجود در فلسفه اسلامی به پاسخگویی به چالشهای نظری که از رهگذر معرفی دیدگاههای مارکسیستی مطرح شده بود بپردازد. محصول این تکاپو که با اهتمام مرحوم مطهری در قالب مجلدات پنجگانه «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بیرون آمد، با همه کاستیهایی که داشت، حاوی بذرها و گردههای اندیشهای تازه و راهگشا بود. این اندیشه که مرحوم طباطبایی برای نخستینبار در حوزه فلسفه اسلامی به آن توجه کرده، بحث حایزاهمیت ادراکات اعتباری بود. طرح این بحث بهخوبی نشان میداد که اگر رویکردی مسالهمحور در پیش گرفته شود، احیانا میتوان با استفاده از ظرفیتهای موجود در فرهنگ، راهی به سوی حل مساله باز کرد. متاسفانه اقدام نوآورانه مرحوم طباطبایی و مرحوم مطهری به شیوه نقادانه موردارزیابی قرار نگرفت و در چرخه تعاملهای نظری، از جمله بهرهگیری از دستاوردهای دیگر سنتهای اندیشهای، دچار تحول نشد و درخودبسته باقی ماند اما همان گام شجاعانه برای نشاندادن این واقعیت کفایت میکرد که «هزار باده ناخورده در رگ تاک است.»
به این ترتیب آیا در شرایط فعلی میتوان از بحران در علوم انسانی سخن گفت؟ چرا این بحران در علوم طبیعی و دقیقه، برای مثال در ریاضیات، فیزیک، شیمی، پزشکی و... دیده نمیشود؟ اتفاقا در این حوزهها بهنظر میرسد همواره سطح قابل قبولی از پیشرفت علمی وجود دارد.
شخصا ترجیح میدهم از اصطلاح «رنجوری» علوم انسانی و اجتماعی در ایران سخن بگویم. اصطلاح بحران در زمانی به کار میرود که یک مجموعه معرفتی با دستاوردهای درخشان و قابل اعتنا، در مواجهه با مساله یا مسایلی بنیادین و حایز اهمیت از ارایه راهحل عاجز میماند. به عبارت دیگر دشواری و پیچیدگی مساله، این نکته را آشکار میسازد که مجموعه معرفتی مورد اشاره از ظرفیتهای لازم برای حل مسالهای که ظهور یافته است برخوردار نیست. به عنوان مثال زمانی که فیزیک نیوتنی در اوایل قرن بیستم با مسایلی که در تراز کوانتومی مطرح بود مواجه شد، فیزیکدانان و فلاسفه علم از اصطلاح بحران در فیزیک نیوتنی یاد کردند. هوسرل نیز در مواجهه با تحولات علوم در اواخر قرن نوزدهم، اوایل قرن بیستم از بحران در علوم اروپایی سخن به میان آورد. اما علوم انسانی و اجتماعی در کشور ما نه از آنچنان رشد و بلوغی که علوم بدیل آنها در مغربزمین کسب کردهاند، برخوردار بودهاند و نه با مسایلی که سرنوشتساز به شمار میآیند، به نحوی واقعی و جدی، دستوپنجه نرم کردهاند.
در مورد میزان پیشرفتگی و رشد ریاضیات و علوم فیزیکی و زیستی که اشاره کردهاید باید در مقالهای مستقل به بحث پرداخت. در این بحث باید از جمله به تفاوت میان علوم نظری از یکسو و علوم کاربردی و تکنولوژیها از سویدیگر توجه کرد. اگر «سطح قابل قبولی» را که متذکر شدهاید برای این علوم و تکنولوژیها بپذیریم (که این مساله خود جای بحث جدی دارد)، باید به این نکته توجه کنیم که این علوم، لااقل در کشور ما، به اندازه علوم انسانی و اجتماعی «حساسیتبرانگیز» نبودهاند. در حالی که به علوم و تکنولوژیهای طبیعی به عنوان رشتههایی نظر شده است که به برخی نیازهای عملی پاسخ میگویند. در مورد علوم انسانی و اجتماعی به اعتبار آنکه میتوانند با باورهای دینی ارتباط مستقیم پیدا کنند، همواره انواع محدودیتها و سوءظنها وجود داشته است. بسیاری از افراد، در علم بودن این علوم تردید دارند. همه بحثهایی که بر سر تاسیس «علم اسلامی» در ایران و بسیاری دیگر از کشورهای اسلامی به راه افتاده است ناشی از همین نگاه تردیدآمیز به علوم انسانی و اجتماعی بوده است و این امر به نوبه خود یکی از عوامل محدودکننده رشد این علوم به شمار میآید.
اگر علم امری است کلی و جهانشمول، چگونه میتوان آن را با معیارهای محلی تطبیق داد؟ آیا اساسا چنین کاری ممکن است؟ برای مثال تجربه کشورهای دیگر چه چیزی دارند که در این زمینه به ما بیاموزند؟
پرسش شما ظاهرا دقیق نیست. جهانشمولبودن علم موجب میشود که در همهجا بتوان آن را بهکار گرفت. معنای جهانشمولی جز این نیست. درخصوص علوم انسانی و اجتماعی مساله از این قرار است که این علوم از وجهی، واجد جنبههای محلی و بومی هستند. همین امر موجب بروز این تلقی خطا شده است که دستاوردهای این قبیل از علوم جهانشمول نیستند و بنابراین در زیست-محیطهای دیگر نمیتوان از آنها بهره گرفت اما این اشتباه ناشی از عدم توجه به این نکته است که علوم اجتماعی و نیز برخی از علوم انسانی، از وجهی علم هستند و از وجهی تکنولوژی. این علوم از آن جهت که علم محسوب میشوند، عام و جهانشمولند و میتوان از یافتههای آنان در زیستبومهای دیگر بهره گرفت. از آن جهت که تکنولوژی محسوب میشوند، اولا باید نام آنها را «تکنولوژیهای اجتماعی و انسانی» گذارد، تا موجب بروز خطا نشود. ثانیا باید به این نکته توجه کرد که تکنولوژیها، هرچند در ظرفها و زمینههای خاص ظهور میکنند و تابع شرایط محلی و بومی هستند، اما به اعتبار آنکه تکنولوژیها به نیازهای غیرمعرفتی آدمیان پاسخ میدهند یا به عنوان ابزار در خدمت کمک به پاسخگویی به نیازهای معرفتی قرار میگیرند و به اعتبار آنکه آدمیان واجد گوهری مشترکند که موجب تمییز آنان از دیگر موجودات میشود، همواره این امکان وجود دارد که با «تنظیمات» مناسب، یک تکنولوژی را که در ظرف و زمینه دیگری ابداع شده است، در محیطی متفاوت با محل ظهور آن مورداستفاده قرار داد. تکنولوژیهای یکسانی که هماکنون در چهارگوشه ارض و در میان اقوام و فرهنگهای مختلف مورداستفاده قرار دارد، امکانپذیر بودن این امر را آشکار میکند. در این زمینه تنها میتوانم خوانندگان را به مقالات مفصلی که در باره علم دینی و تکنولوژی دینی تحریر کردهام ارجاع دهم.
تا چه حد میتوان از ایده استقلال دانشگاهها دفاع کرد؟ آیا یکی از مهمترین موانع در این راه تکیه نهاد آموزش بر بودجه دولتی نیست؟ در اینصورت تمرکززدایی از ساختار دانشگاهها میتواندکمکی به استقلال آن کند؟
درخصوص نهادی که با عنوان «دانشگاه» از آن یاد میکنیم، باید به این نکته توجه کنیم که از نوع آن دسته از تکنولوژیهاست که قادر است هر دو دسته از کارکردهای اصلی تکنولوژیها را ارایه دهد. یعنی هم به عنوان یک ابزار، در خدمت کمک به دستیابی ما به اهداف معرفتیمان باشد و هم به نیازهای غیرمعرفتی جامعه (مثلا نیازهای سیاسی، یا بهداشتی، و...) پاسخ گوید. در ارزیابی بازده فعالیت دانشگاهها باید این دو جنبه را از هم تفکیک کرد.
در کشورهای پیشرفته که تقسیم کار به شیوه مدرن در آنها صورت سامانیافتهتری دارد، به کارکرد سیاسی دانشگاهها کمتر نیاز پیدا میشود. سیاست با استفاده از تکنولوژیهای دیگر نظیر پارلمان، احزاب، تشکلهای مدنی که اهداف معین و محدودی را دنبال میکنند، پی گرفته میشود. دانشگاهها در این زمینه عمدتا در مقام یک ناظر منتقد و صاحبنظر، دیدگاههای تخصصی و نقادانه خود را در زمینه مسایلی که در نظرشان حایزاهمیت مینماید، از طریق رسانههای مختلف، نظیر کتاب و مقالات و کنفرانسها، به حیطه عمومی و تصمیمگیران ارایه میدهند. به ندرت اتفاق میافتد که دانشگاهها و دانشگاهیان ناگزیر شوند به اقداماتی نظیر تظاهرات و اعتصاب و... متوسل شوند.
در کشورهای در حال پیشرفت اما به جهت آنکه نهادها و تکنولوژیهایی که وظیفه اصلیشان پاسخگویی به نیازهای سیاسی است، این وظیفه را با بازده قابلقبولی به انجام نمیرسانند، دانشگاهها و دانشگاهیان به ناگزیر بخشی از فعالیت خود را معطوف به پرکردن خلأیی میکنند که به واسطه عدم کارآیی نهادهای مسوول حاصل شده است.
این امر به طور طبیعی بر بازده دانشگاهها در مسیر مسوولیت دیگری که بر عهده دارند، یعنی کمک به جامعه (در مقام ابزار و وسیله) برای پاسخگویی به نیازهای معرفتی، تاثیر منفی بر جا میگذارد.
با این مقدمه کوتاه حال میتوان به پرسش در مورد استقلال دانشگاه توجه کرد و جنبههای متنوع آن را از هم تمییز داد. اگر غرض از استقلال دانشگاه، ناظر به کارکرد آن در حوزه امور سیاسی (آنهم با فرض عدم کارآیی نهادهای مسوول در این حوزه باشد) روشن است که پاسخ آن است که استقلال این نهاد، از جنبه یادشده، امری مثبت است. دانشگاه غیرمستقل، در جامعهای که نهادهای سیاسی وظایف خود را به درستی انجام نمیدهند، نمیتواند به بهبود شرایط سیاسی کمک کند.
اما اگر پرسش مربوط به استقلال دانشگاه ناظر به کارکرد دیگر این تکنولوژی، یعنی کمک به رفع نیازهای معرفتی است، در آن صورت پاسخ این است که دانشگاه از جنبه مالی نمیتواند و (به توضیحی که میآید) نباید، به کلی از نهاد دولت، به عنوان یک پشتیبان مالی قدرتمند، جدا شود اما از حیث اداره امور داخلی و برنامهریزیهای توسعهای برای آینده، باید در عین برخورداری از استقلال، ارتباطی برهمافزا و نزدیک با نهاد دولت و نیز نهادهای مولد سرمایه در کشور داشته باشد.
دانشگاهها در نقش نهادهایی که در خدمت آموزش جامعه و انجام تحقیقات (اعم از بنیادی و کاربردی) قرار دارند، نمیتوانند (و نباید) نظیر موسسات تجاری که هدف اصلیشان کسب سود برای سهامداران است، عمل کنند. انجام تحقیقات به نحو جدی و مسالهمحور و در خدمت یافتن راهحل برای مسایل واقعی و نه به صورت فعالیتهای تشریفاتی و تزیینی، بسیار پرهزینه است و بازده حاصل از آنها، اولا یکسره در چارچوبهای مادی قابل تعریف نیست و ثانیا، اگر واجد جنبه اخیر نیز باشد، در بسیاری از موارد محصول آن بهزودی و با سرعت به دست نمیآید. مسوولیت تامین این هزینهها تا حد زیادی بر دوش دولتهاست. آن هم با این فرض که خود دانشگاهها تا حد امکان در مسیر درآمدزایی فعال شوند یا پیشاپیش فعال شده باشند. همکاری بخش خصوصی با دانشگاهها مغتنم و ضروری است اما تجربه همه کشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت نشان داده است که بخش خصوصی، بیش و پیش از هر هدف دیگری، به سود و منافع خود نظر دارد.
کمک دولت به دانشگاهها اما نباید با هدف اعمال فشار به این نهادها و تحمیل سیاستهای خاص بر آنها صورت گیرد. این امر موجب میشود دانشگاهها نتوانند مسوولیت خود را در جهت رفع نیازهای معرفتی جامعه به درستی ادا کنند. دولتها اما میتوانند و باید در ارتباطی برهمافزا با دانشگاهها، از یکسو نیازهای خود را به این نهادها اعلام کنند و از آنها برای رفع آنها کمک بخواهند و از سوی دیگر در مقام ناظرانی منتقد (اما صرفا در مقام ناظر) نحوه عمل دانشگاهها را رصد کنند و جنبههایی را که از دیدگاه خود در فعالیتهای دانشگاهها نمیپسندند به آنها گوشزد کنند اما این تذکارها به هیچ روی نباید با اعمال فشار، با استفاده از اهرمهای متنوعی که دولت در اختیار دارد، همراه باشد.
تجربه دانشگاههای موفق در همه جای دنیا این نکته را روشن ساخته است که وجود یک نظام خود - تصحیحگر در درون دانشگاهها (نظیر همان نظامی که در درون نهاد علم موجود است و به نحو خود - تصحیحگر، بر تولید معرفت نظارت دارد) به نحو مستقل از مداخلات نهادهای بیرون از دانشگاه، اما در عین حال در ارتباط و تعامل برهمافزا و سازنده با این نهادها (از جمله نهاد رسانهها و نیز نهاد دولت و بخش خصوصی)، بهترین شیوه برای اداره دانشگاهها با بازده بالاست.
جهان مدرن، جهانی معرفتمحور است. مهار کردن معرفت، منجر به فقر معرفتی میشود و فقر معرفتی دیگر انواع فقرها، از جمله فقر اخلاقی و فقر در عرصه دست و پنجه کردن با مسایل عملی را به همراه میآورد. دانشگاه در مقام ابزاری که در خدمت تولید معرفت قرار دارد، در صورتی میتواند وظیفه خود را به نحواحسن به انجام برساند که محدودیتهای بیرونی، خواه از جانب دولت و خواه از جانب بخش خصوصی بر آن تحمیل نشود.
معمولا جریانهای اصلی تفکر در جوامع غربی از دل دانشگاه بیرون میآید. فرآیند چاپ کتاب، نظریهپردازی، تحلیلهای اجتماعی، بحث و منازعه و... همه و همه در داخل سنتهای آکادمیک رخ میدهد اما در ایران درست عکس این فرآیند اتفاق میافتد. جریانهای نظری و روشنفکری دو، سه دهه اخیر را که دنبال کنیم همه به نوعی بیرون از دانشگاه شکل گرفته و بالیدهاند، یک نمونه مهم آن رشد و بسط «روشنفکری دینی» است. ناشران دانشگاهی از کمترین ارج و قرب برخوردارند و محصول کار فکری اساتید دانشگاه را نمیتوان در آنها مشاهده کرد. کتابهای این ناشران در بهترین حالت بسط و پروپیمان کردن جزوههای دانشگاهی است که فقط توسط دانشجویان همان استاد و فقط در شب امتحان خوانده میشود. در حالی که در غرب معتبرترین کتابها توسط ناشران دانشگاهی به چاپ میرسد و محصول فرضا یکسال کار فکری فلان استاد را میتوان در آن دید. این روند معکوس را چگونه میتوان توضیح داد؟
نکتهای که در مورد کشورهای پیشرفته ذکر کردهاید دقیق نیست. در کشورهای پیشرفته چنین نیست که فرآیندهایی که به آنها اشاره کردهاید، یکسره در درون نهادهای آکادمیک تحقق پیدا کند. از قضا در این کشورها، بسیاری از نهادهای مولد اندیشه (به خصوص در حوزه علوم اجتماعی و انسانی) در بیرون دانشگاهها قرار دارند. همچنین اینگونه نیست که نشریات وزین و تاثیرگذار، اعم از کتاب و مقالات و ژورنالها (بازهم عمدتا در حوزه علوم انسانی و اجتماعی) در انحصار مراکز دانشگاهی باشد اما در کشورهای پیشرفته، دانشگاهها، در راستای عمل به کارکرد نخستی که در پاسخ به پرسش پیشین توضیح دادم، به نحو نظاممند و با اعمال استانداردهای سختگیرانه، میکوشند محصولاتی با کیفیت به حیطه عمومی ارایه دهند و به این ترتیب مسوولیتی را که از این حیث بر دوش دارند به انجام برسانند. در این مسیر البته تعامل آنها با نهادهای غیردانشگاهی، در حوزههایی که وجه مشترک میان فعالیت وجود دارد، به بهبود هرچه بیشتر نتایج نهایی کمک میرساند.
در کشورهایی که در آنها دانشگاهها از انجام وظیفه خود در حوزه کمک به رفع نیازهای معرفتی، به علل مختلف بازماندهاند یا چنان که باید قادر به ایفای نقشی که از آنها در این زمینه انتظار میرود نیستند، ناگزیر وظیفه رفعنیاز بر دوش کنشگران دیگری قرار میگیرد. در کشورهای پیشرفته، این قبیل کنشگران، چنانکه اشاره شد، موجودند و نقش مهمی، هم در پاسخگویی به بخشی از نیازهای جامعه در قلمروهای معرفتی و هم در تحرکبخشی به دانشگاهها و تشویق آنها به ورود در عرصههای رقابت سازنده ایفا میکنند.
در این کشورها همچنین معیارهای سنجش کیفیت و ارزیابی نقادانه محصولات، از رشد بالایی برخوردار است و همین امر موجب میشود هم نهادهای دانشگاهی و هم نهادهای بیرون دانشگاه، نهایت کوشش خود را در ارایه محصولات هر چه پالایش یافتهتر و با کارآیی و محتوای بیشتر به خرج دهند.
در بسیاری از کشورهای در حال پیشرفت اما این نوع نظام سنجش موجود نیست و کنشگران نیز به اعتبار آنکه معمولا با استفاده از رانتها و به پشتوانه ارتباطات در مسوولیتهای خود جای گرفتهاند، چندان اعتنایی به ارتقای کیفی فعالیتهای خود ندارند. در چنین شرایطی است که فعالیتهای خودانگیخته کسانی که فاقد ارتباطات و پیوندهای نهادینه با مراکز قدرت هستند، در راستای پر کردن خلأیی که جامعه انتظار پرکردن آن را دارد، ظهور میکند. این قبیل فعالیتها، اگر با پشتوانههای قابل قبولی از دانش و تجربه همراه باشد، با سرعت با اقبال حیطه عمومی مواجه میشود، البته در این میان این نکته را نیز نباید از یاد برد که در این قبیل کشورها معمولا به جهت ضعف زیستبوم عقلانیت و کمرمقی فضای نقد و نقادی و در عین حال به واسطه وجود خلأ واقعی برای پاسخگویی به شماری از نیازهای معرفتی، آن دسته از کنشگرانی که کالایشان از کیفیت لازم برخوردار نیست اما از حیث بازاریابی و تبلیغات از توانایی برخوردارند، میتوانند در حیطه عمومی برای خود جای باز کنند و با کشیدن نقش مار در جای مار و ارایه خزف در جای صدف مدتی بازار خود را پر رونق نگاه دارند.
در کشورهای پیشرفته، چنان که گذشت، وجود مکانیزمهای نظارتی، نهادینهبودن سنت نقادی، جدی بودن جامعه در امر تولید معرفت و از همه مهمتر توجه حیطه عمومی و نیز تصمیمگیران به این نکته تنها راه حفظ برتری و مزیت نسبی خود بر رقبا، استمرار در فرآیند نوآوری و ابداع اندیشههای نو و ارایه راهحلهای مناسب در ارتباط با مسایل واقعی است، موجب میشود درخصوص محصولاتی که اهل نظر و اساتید دانشگاهها تولید میکنند، از جمله میزان دقتی که در مورد تربیت دانشجویان و بالا بردن استانداردهای آموزشی اعمال میدارند، اهتمام به خرج داده شود و در حد توان انسانی، از افت بازده و عرضه محصولات نامرغوب جلوگیری به عمل آید. البته چنین نیست که در این کشورها همه چیز در بهترین تراز قرار داشته باشد و اشتباه و خطایی رخ ندهد اما در آنجا کوشش میشود با یادگیری از اشتباهات و از رهگذر تجربهها، خطاهای گذشته حتیالمقدور حذف شود. در کشور ما اما به عنوان مثال شمار زیادی از دانشجویان صرفا برای کسب مدرک و نه به عشق علمآموزی و پیشبرد قافله معرفت وارد دانشگاهها میشوند. بسیاری از آنان با دشواریهای معیشتی جدی سروکار دارند و دریافت مدرک بالاتر برایشان حیاتی است. آنان با طرح مسایل شخصی خود برای اساتید و مثلا تاکید بر اینکه اگر مدرک بالاتر نگیرند، حقوق شان اضافه نمیشود و اگر چنین نشود، نمیتوانند از عهده تامین هزینههای درمان فرزند بیمار خود برآیند، اساتید را با محظور اخلاقی جدی مواجه میکنند. از سوی دیگر خود اساتید نیز احیانا به جهت دستوپنجه نرمکردن با دشواریهای مادی و اقتصادی جدی، ناگزیر در تلاش برای بقا، به عوض آنکه به پژوهش و تحقیق جدی که مستلزم صرف وقت فراوان است و از حیث اقتصادی زودبازده نیست، به فعالیتهایی روی میآورند که با سرعت بیشتری پاسخگوی دشواریهای عاجل آنان باشد. در چنین چرخه معیوبی نمیتوان چندان انتظار حفظ استانداردهای بالا را داشت.
با این حال، به مصداق «عیب می جمله بگفتی، هنرش نیز بگوی»، در مورد نهاد دانشگاه در ایران باید به این نکته اشاره کرد که هرچند این نهاد در ماموریت اصلی خود که تولید علم بوده است، چنان که باید با توفیق رفیق نشده، اما در یکی دیگر از کارکردهای خود، یعنی ترویج مدنیت در جامعه با موفقیت نسبی همراه بوده است. دانشگاه در جامعه ما به رشد مدنیت و آمادهسازی اذهان برای ورود به جهان مدرن نقش مهمی داشته است. معنای این نکته آن است که در این نهاد، حتی با همین ساختار کنونی، ظرفیتهای فراوانی نهفته است که اگر به درستی مورد استفاده قرار گیرد نتایج مثبت و مفید فراوانی از آن عاید خواهد شد.
پی نوشتها:
1- در تکمیل این متن، نگارنده از گفتوگو با برادر خود، آقای حسین پایا، مدیر محترم انتشارات طرح نو، بهرههای فراوان برده است. از اینرو لازم میداند به این وسیله از مساعدتهای فکری ایشان تشکر کند.
2- شد آنکه اهل نظر بر کناره میرفتند/ هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش
اشاره کوتاه حافظ به خوبی نشان میدهد که دوره کوتاه شاه شجاع که در آن ظاهرا گشایشی در فضای سیاسی -اجتماعی پدید آمده بود، صرفا نوعی استثنا بوده است که حکایت از غلبه نوعی قاعده مستقر دارد.
امروزه با توجه به سیطره بازار بر تقریبا تمام حوزههای سیاسی، اجتماعی و آموزشی، دانشگاه نیز نقش انتقادی خود را از دست داده است. در ایران پیوند دانشگاه با نهاد دولت جنبه مضاعفی به این امر داده است. کار وقتی مشکلتر میشود که به علوم انسانی بنگریم. علوم انسانی در دانشگاههای ایران ضعیف و بلکه تضعیف شده است. بهنظر شما چه علل و عواملی در این ضعف دخیل بودهاند؟
پرسش شما دو وجهی است. وجهی از آن به دانشگاه و کارکرد آن ارتباط پیدا میکند و وجه دیگر به مساله علوم انسانی در ایران. باتوجه به آنکه در پرسش چهارم مجددا بحث دانشگاه مطرح شده است، پاسخ به وجه نخست پرسش کنونی را بعدتر و آنجا که به پرسش چهارم میپردازم بیان میکنم. در این پرسش صرفا به مساله علوم انسانی میپردازم.1
هم ضعف و هم تضعیف علوم انسانی در ایران در زمره امور واقع (فکت fact) قرار دارند. در مورد دوم تنها همین بینه بس که تعدادی از چهرههای سرشناس در حوزه علوم انسانی که در دانشگاهها سرگرم فعالیت بودند به شیوههای مختلف از ادامه فعالیت در دانشگاهها بازماندند. در جای بسیاری از این اساتید، نیروهای جوانتری به کار گرفته شدهاند که متاسفانه شماری از آنان مصداق این بیت فردوسی نیستند که «جوانان دانا و دانشپذیر/ سزد گر نشینند بر جای پیر.» اما فارغ از «جابهجایی» گستردهای که در کادر علمی دانشگاهها و بهخصوص در حوزه علوم انسانی و اجتماعی رخ داده است، علوم انسانی در ایران چنانکه باید از شادابی و زایندگی برخوردار نیست. این مساله را میتوان هم از منظر علل بیرونی موردتوجه قرار داد و هم با عنایت به محتوای درونی محصولاتی که در حوزه علوم انسانی به بازار عرضه شدهاند. دیدگاه اخیر، یک دیدگاه دلیلمحور است و قوتوضعف دیدگاههای مطروحه در قلمرو علوم انسانی را ارزیابی میکند.
چندسال قبل با مشارکت دو همکار دانشگاه (خانم دکتر بهاره آروین و آقای دکتر ابراهیم آبادی) پژوهش گستردهای را با «عنوان علوم انسانی و اجتماعی در ایران: یک آسیبشناسی نقادانه» به انجام رساندیم. این پژوهش که متاسفانه با وجود اهمیت دستاوردهای آن، تاکنون منتشر نشده است، از هر دو منظر علّی و دلیلی به مساله رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران توجه کرده است. هرچند البته به توضیحی در همان پژوهش آمده است، پرداختن به همه جنبههای علّی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران در قالب یک پژوهش مفرده امکان پذیر نیست و در این زمینه باید پژوهشهای متعددی صورت گیرد. ارزیابی جنبههای درونی محصولات علوم انسانی نیز با یک پژوهش که ناگزیر با انواع محدودیتها، از جمله محدودیت زمان مواجه است، مقدور نیست. از این گذشته، باز هم به توضیحی که در گزارش پژوهش آمده است، علوم انسانی و اجتماعی (و در واقع همه علوم) برای رشد بهینه نیاز به آن دارند که به صورت مستمر رصد شوند و به شیوه نقادانه مورد ارزیابی قرار گیرند. به این ترتیب پژوهشی که به مشارکت همکاران به انجام رسید، صرفا یک گام در مسیری پایانناپذیر، به شمار میآید. با این حال، نتایج چنین پژوهشی میتواند برای تصمیمگیران و نیز حیطه عمومی مفید واقع شود.
در آن پژوهش در زمره علل و عوامل بیرونی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران از جمله به موارد ذیل اشاره شده بود: پیشینه تاریخی، موقعیت جغرافیایی، مسایل و امور سیاسی، عوامل اقتصادی، ساختار و نهادهای اجتماعی، اداری و آموزشی، علل فرهنگی ، تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت. و در زمره مهمترین جنبههایی که در عرصه نظر، در نحیف و رنجور ماندن علوم انسانی و اجتماعی در ایران نقش ایفا میکنند، این موارد موردتوجه قرار گرفته بود:
1- نظریههای غیردقیق درباره ماهیت آدمی 2- درک نادرست از چیستی علوم انسانی و اجتماعی3- برداشت ناصواب از چیستی علم و تکنولوژی4- شناخت ناکامل از رابطه میان علم و فلسفه 5- کاستیهای روششناسانه/ معرفتشناسانه 6- ضعف رویکردهای بومی در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی 7- توهم استغنا در برابر مدهای فکری 8- محدودیتهای روششناسانه، عرفان و فلسفه در فرهنگ اسلامی - ایرانی همچنان که از دو فهرست فوق (که البته هیچ یک مدعی آن نیستند که استقصای کامل مواردند) برمیآید، برای ریشهیابی مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران باید به جنبهها و جهات عدیدهای توجه شود. این جنبهها، بعضا ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. این ارتباطات در بسیاری از موارد به صورت تاثیرات متقابل و حلقههای بازخورد مثبت (positive feedback loops) ظاهر و موجب تشدید عوامل مورد اشاره میشوند. به همین اعتبار ارایه هر نوع راهحل نیز باید با عنایت به درجه پیچیدگی بالای مساله و اجزای متنوع آن صورت پذیرد.
به عنوان تنها یک نمونه اگر به عاملی که با عنوان «تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت» مطرح شده است نظر شود و از تاثیر آن بر رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران پرسش به عمل آید، بلافاصله جنبههای متنوعی در برابر پرسشگر مطرح میشود. عقلانیت برای مثال با نقادی ارتباطی مستقیم دارد. نقادی در گرو آن است که فرهنگ مناسب آن مستقر باشد اما نگاهی ولو گذرا به تاریخ ایران از دیرباز روشن میسازد که امکان زیادی برای رشد رویکردهای نقادانه موجود نبوده است و اهلنظر ناگزیر بودهاند «خودسانسوری» کنند و به قول حافظ «بر کناره» بروند، حال آنکه هزاران فکر و اندیشه بدیع برای عرضه کردن داشتهاند.2 یکی از نتایج خودسانسوری اهلنظر آن است که تصمیمگیران سیاسی از مشورتهای غنی محصول تدبرهای حسابشده و دقیق درخصوص مسایل اساسی محروم میشوند. ضعف بنیه نقادی نیز به نوبه خود تبعات متعددی به همراه خواهد داشت. از جمله منجر به آن میشود که ورود اندیشههای غیربومی به کشور کمتر با پالایش و گزینش سنجیده همراه باشد. این نکته را در حوزه علوم انسانی و اجتماعی میتوان از نمونه حزب توده که به ترویج اندیشههای کمونیسم روسی اهتمام داشت (که در قیاس با کمونیسم اروپایی گرفتار فقر معرفتی به مراتب بیشتری بود) تا مترجمانی که تازهترین مدهای روشنفکری پستمدرن را هضمناشده و سنجشناکرده با ترجمههایی عمدتا مغلوط به خواننده فارسیزبان عرضه میکنند، مشاهده کرد. رواج اندیشههای حقیر و فقیر از حیث معرفتی که در عینحال در بوق و کرنا برای بازاریابی آنها دمیده شده است، سبب «تبه شدن مزاج» اندیشهای جامعه میشود. در جامعهای اینگونه، دلمشغولیها و تعلقخاطرهایی کممایه برجستگی پیدا میکنند و به این ترتیب زیستبوم عقلانیت با شدت بیشتری رو به ضعف و تُنُکمایگی میگذارد. یک نتیجه دیگر ضعف زیستبوم عقلانیت که به نحو مستقیم بر رنجوری رشد علوم انسانی در ایران تاثیرگذار است، ضعف روحیه همکاری و تعاون فکری در میان اصحابنظر و اندیشهورزان است. در کشور ما، محققان عمدتا به انجام پژوهشهای شخصی یا با همکاری افراد نزدیک به خود علاقهمندند. حال آنکه در دوران جدید و بهخصوص از نیمه دوم قرن بیستم به اینسو این نکته بیش از پیش آشکار شده است که بسط مرزهای معرفت در گرو اتخاذ رویکردهای بین رشتهای و چند رشتهای با مشارکت فعال و همدلانه صاحبان تخصصها و اندیشههای مختلف است. رنجوری زیستبوم عقلانیت همچنین با ضعف نهادها، بهخصوص نهادهایی که در عرصههای فرهنگی فعال هستند، نیز ارتباط مستقیم دارد. از آنجا که عنصر فرهنگ تاثیر خود را تا حد زیادی (هرچند نه به تمامه) از رهگذر فعالیتهای نهادها آشکار میسازد، ناکارآمدی نهادها، به ویژه آنها که متولی فعالیتهای فرهنگی و آموزشی هستند، مانع رشد بهینه زیستبوم عقلانیت میشود. به عنوان نمونه اگر جریان آزاد مبادله اطلاعات میان دانشوران و نیز دانشوران و مخاطبان در حیطه عمومی (شامل تصمیمگیران و عامه مردم) وجود نداشته باشد، زمینه برای ارزیابی مناسب اندیشهها و ترویج مناسبترین آنها از میان میرود. این امر به نوبه خود به رشد ذهنیتهای خاص و غیرمنطبق با نیازهای واقعی جامعه منجر میشود. یک نمونه زنده این امر، رواج باورهای خرافی با درجه غلظت بسیار بالا در میان اقشار مختلف مردم در سالهای اخیر است.
تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت با جنبه دیگری که عبارت است از رویکرد ناظر به حل مساله و رویکرد معرفت -محور ارتباط نزدیک دارد. نگاهی به تاریخچه علوم انسانی و اجتماعی در کشور به روشنی نشان میدهد پروژههایی که احیانا در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی مطرح شدهاند بیش از آنکه مسالهمحور و معرفتمحور باشند، به معناسازی و هویتسازی توجه داشتهاند. از جمله این قبیل پروژهها میتوان به «بازگشت به خویش»، «غربزدگی»، «امتناع تفکر»، «تصلب سنت»، «دینخویی»، «جامعه کلنگی»، و... اشاره کرد. اشکال پروژههایی که نظرشان عمدتا معطوف به بحثهای معنایی و هویتی است آن است که در درون چارچوبهایی بسته، دیدگاهی تعینگرایانه را ترویج میکنند. نگاه تعینگرایانه اما حساسیت خود را در قبال مساله و چالش از دست میدهد، زیرا اگر امور از پیش مقدر و متعینند، مساله و چالشی موجود نخواهد بود. همه چیز بر اساس طرح و نقشهایی که خود را تحمیل میکنند، به پیش میرود. این پروژهها، پروژههایی موجهسازانهاند (justificationist) و از اینرو مستمرا به دنبال یافتن بینههای موید (confirming evidence) برای تایید مدعای خود هستند و نه در پی توجه به جنبههایی که احیانا خطای در دیدگاه مختار آنها را آشکار میکند.
رویکردهای هویتگرایانه نیز به عوض پرداختن به مسایل واقعی در جهان بیرون، جهان را آن گونه که هویت خاص موردنظر آنها طلب میکند ترسیم میکنند اما با جهان واقعی دادوستد برقرار نمیکنند. محصول این نوع نگاه و رویکرد در عرصه علوم انسانی و اجتماعی آن میشود که نویسندگان، بازهم به شیوهای تاییدگرایانه، میکوشند همه بینهها را بر مبنای رویکرد هویتی خود توصیف کنند. اما از این «تکاپوها» و «پژوهشها» هیچ راهی گشوده نمیشود.
به نکاتی که در بالا مطرح شد، باید جنبه دیگری را افزود تا این تلقی پدید نیاید که مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران آنچنان زیاد و ریشهدار و گسترده است که عملا هیچ اقدامی برای رفع آنها امکانپذیر نیست. این تلقی، کاملا نادرست است و خود ناشی از نوعی فهم نادرست از مفهوم علم و جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در مجموعه علوم است. نگارنده از منظر رویکردی موسوم به عقلانیت نقاد به معضل علوم انسانی و اجتماعی نظرمیکند. بر مبنای این رویکرد، اولا، عالم واقعیت باز و گشوده است و ظرفیتها و امکاناتی نامتناهی در آن موجود است. این امکانات به یمن بهرهگیری مناسب از خرد نقاد و اهتمام در مسیر یادگیری از رهگذر درگیری با مسایل و رفع خطاهای حاصل از این تکاپوها، قابل دستیابی و بهرهگیریاند. ثانیا، حل مسایل و معضلات یکشبه و به صورت ناگهانی تحقق نمییابد. حرکت در این مسیر به نحو تدریجی و گامبهگام و با درسگیری از تجربههای گذشته و اهتمام در عدم تکرار خطاهای پیشین، صورت میپذیرد. این شیوهای است که در کشورهای پیشرفته که در آنها علوم انسانی و اجتماعی از رشدی نسبی برخوردارند به خوبی مورد استفاده قرار گرفته است. ثالثا، بر اساس این رویکرد، حرکت در مسیر حل معضلات علوم انسانی و اجتماعی و در واقع حل هر مساله و چالشی که در عرصهای ظهور مییابد، در نخستینگام با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود در درون سنت و فرهنگ و تاریخ بومی کشور آغاز میشود. به این ظرفیتهای موجود البته باید به تدریج و در هر گام و متناسب با پیچیدگیهای مساله، ظرفیتها و امکانات تازهای را اضافه کرد. در این مسیر یادگیری از تجربههای دیگران، اما به شرط گذراندن آن از درون صافیهای بومی و تنظیم آن با شرایط خاص مسالهای که در ظرف و زمینه خاص بومی ما مطرح شده است، کمککار و ضروری است. ذکر یک نمونه در این زمینه میتواند کمک کار باشد.
زمانی که نویسندگان کمونیست و گروههای وابسته به شوروی سابق در دهههای نخست قرن گذشته به ترویج اندیشههای مارکسیستی در ایران پرداختند، مرحوم علامه طباطبایی کمر همت بربست و کوشید با استفاده از ظرفیتهای موجود در فلسفه اسلامی به پاسخگویی به چالشهای نظری که از رهگذر معرفی دیدگاههای مارکسیستی مطرح شده بود بپردازد. محصول این تکاپو که با اهتمام مرحوم مطهری در قالب مجلدات پنجگانه «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بیرون آمد، با همه کاستیهایی که داشت، حاوی بذرها و گردههای اندیشهای تازه و راهگشا بود. این اندیشه که مرحوم طباطبایی برای نخستینبار در حوزه فلسفه اسلامی به آن توجه کرده، بحث حایزاهمیت ادراکات اعتباری بود. طرح این بحث بهخوبی نشان میداد که اگر رویکردی مسالهمحور در پیش گرفته شود، احیانا میتوان با استفاده از ظرفیتهای موجود در فرهنگ، راهی به سوی حل مساله باز کرد. متاسفانه اقدام نوآورانه مرحوم طباطبایی و مرحوم مطهری به شیوه نقادانه موردارزیابی قرار نگرفت و در چرخه تعاملهای نظری، از جمله بهرهگیری از دستاوردهای دیگر سنتهای اندیشهای، دچار تحول نشد و درخودبسته باقی ماند اما همان گام شجاعانه برای نشاندادن این واقعیت کفایت میکرد که «هزار باده ناخورده در رگ تاک است.»
به این ترتیب آیا در شرایط فعلی میتوان از بحران در علوم انسانی سخن گفت؟ چرا این بحران در علوم طبیعی و دقیقه، برای مثال در ریاضیات، فیزیک، شیمی، پزشکی و... دیده نمیشود؟ اتفاقا در این حوزهها بهنظر میرسد همواره سطح قابل قبولی از پیشرفت علمی وجود دارد.
شخصا ترجیح میدهم از اصطلاح «رنجوری» علوم انسانی و اجتماعی در ایران سخن بگویم. اصطلاح بحران در زمانی به کار میرود که یک مجموعه معرفتی با دستاوردهای درخشان و قابل اعتنا، در مواجهه با مساله یا مسایلی بنیادین و حایز اهمیت از ارایه راهحل عاجز میماند. به عبارت دیگر دشواری و پیچیدگی مساله، این نکته را آشکار میسازد که مجموعه معرفتی مورد اشاره از ظرفیتهای لازم برای حل مسالهای که ظهور یافته است برخوردار نیست. به عنوان مثال زمانی که فیزیک نیوتنی در اوایل قرن بیستم با مسایلی که در تراز کوانتومی مطرح بود مواجه شد، فیزیکدانان و فلاسفه علم از اصطلاح بحران در فیزیک نیوتنی یاد کردند. هوسرل نیز در مواجهه با تحولات علوم در اواخر قرن نوزدهم، اوایل قرن بیستم از بحران در علوم اروپایی سخن به میان آورد. اما علوم انسانی و اجتماعی در کشور ما نه از آنچنان رشد و بلوغی که علوم بدیل آنها در مغربزمین کسب کردهاند، برخوردار بودهاند و نه با مسایلی که سرنوشتساز به شمار میآیند، به نحوی واقعی و جدی، دستوپنجه نرم کردهاند.
در مورد میزان پیشرفتگی و رشد ریاضیات و علوم فیزیکی و زیستی که اشاره کردهاید باید در مقالهای مستقل به بحث پرداخت. در این بحث باید از جمله به تفاوت میان علوم نظری از یکسو و علوم کاربردی و تکنولوژیها از سویدیگر توجه کرد. اگر «سطح قابل قبولی» را که متذکر شدهاید برای این علوم و تکنولوژیها بپذیریم (که این مساله خود جای بحث جدی دارد)، باید به این نکته توجه کنیم که این علوم، لااقل در کشور ما، به اندازه علوم انسانی و اجتماعی «حساسیتبرانگیز» نبودهاند. در حالی که به علوم و تکنولوژیهای طبیعی به عنوان رشتههایی نظر شده است که به برخی نیازهای عملی پاسخ میگویند. در مورد علوم انسانی و اجتماعی به اعتبار آنکه میتوانند با باورهای دینی ارتباط مستقیم پیدا کنند، همواره انواع محدودیتها و سوءظنها وجود داشته است. بسیاری از افراد، در علم بودن این علوم تردید دارند. همه بحثهایی که بر سر تاسیس «علم اسلامی» در ایران و بسیاری دیگر از کشورهای اسلامی به راه افتاده است ناشی از همین نگاه تردیدآمیز به علوم انسانی و اجتماعی بوده است و این امر به نوبه خود یکی از عوامل محدودکننده رشد این علوم به شمار میآید.
اگر علم امری است کلی و جهانشمول، چگونه میتوان آن را با معیارهای محلی تطبیق داد؟ آیا اساسا چنین کاری ممکن است؟ برای مثال تجربه کشورهای دیگر چه چیزی دارند که در این زمینه به ما بیاموزند؟
پرسش شما ظاهرا دقیق نیست. جهانشمولبودن علم موجب میشود که در همهجا بتوان آن را بهکار گرفت. معنای جهانشمولی جز این نیست. درخصوص علوم انسانی و اجتماعی مساله از این قرار است که این علوم از وجهی، واجد جنبههای محلی و بومی هستند. همین امر موجب بروز این تلقی خطا شده است که دستاوردهای این قبیل از علوم جهانشمول نیستند و بنابراین در زیست-محیطهای دیگر نمیتوان از آنها بهره گرفت اما این اشتباه ناشی از عدم توجه به این نکته است که علوم اجتماعی و نیز برخی از علوم انسانی، از وجهی علم هستند و از وجهی تکنولوژی. این علوم از آن جهت که علم محسوب میشوند، عام و جهانشمولند و میتوان از یافتههای آنان در زیستبومهای دیگر بهره گرفت. از آن جهت که تکنولوژی محسوب میشوند، اولا باید نام آنها را «تکنولوژیهای اجتماعی و انسانی» گذارد، تا موجب بروز خطا نشود. ثانیا باید به این نکته توجه کرد که تکنولوژیها، هرچند در ظرفها و زمینههای خاص ظهور میکنند و تابع شرایط محلی و بومی هستند، اما به اعتبار آنکه تکنولوژیها به نیازهای غیرمعرفتی آدمیان پاسخ میدهند یا به عنوان ابزار در خدمت کمک به پاسخگویی به نیازهای معرفتی قرار میگیرند و به اعتبار آنکه آدمیان واجد گوهری مشترکند که موجب تمییز آنان از دیگر موجودات میشود، همواره این امکان وجود دارد که با «تنظیمات» مناسب، یک تکنولوژی را که در ظرف و زمینه دیگری ابداع شده است، در محیطی متفاوت با محل ظهور آن مورداستفاده قرار داد. تکنولوژیهای یکسانی که هماکنون در چهارگوشه ارض و در میان اقوام و فرهنگهای مختلف مورداستفاده قرار دارد، امکانپذیر بودن این امر را آشکار میکند. در این زمینه تنها میتوانم خوانندگان را به مقالات مفصلی که در باره علم دینی و تکنولوژی دینی تحریر کردهام ارجاع دهم.
تا چه حد میتوان از ایده استقلال دانشگاهها دفاع کرد؟ آیا یکی از مهمترین موانع در این راه تکیه نهاد آموزش بر بودجه دولتی نیست؟ در اینصورت تمرکززدایی از ساختار دانشگاهها میتواندکمکی به استقلال آن کند؟
درخصوص نهادی که با عنوان «دانشگاه» از آن یاد میکنیم، باید به این نکته توجه کنیم که از نوع آن دسته از تکنولوژیهاست که قادر است هر دو دسته از کارکردهای اصلی تکنولوژیها را ارایه دهد. یعنی هم به عنوان یک ابزار، در خدمت کمک به دستیابی ما به اهداف معرفتیمان باشد و هم به نیازهای غیرمعرفتی جامعه (مثلا نیازهای سیاسی، یا بهداشتی، و...) پاسخ گوید. در ارزیابی بازده فعالیت دانشگاهها باید این دو جنبه را از هم تفکیک کرد.
در کشورهای پیشرفته که تقسیم کار به شیوه مدرن در آنها صورت سامانیافتهتری دارد، به کارکرد سیاسی دانشگاهها کمتر نیاز پیدا میشود. سیاست با استفاده از تکنولوژیهای دیگر نظیر پارلمان، احزاب، تشکلهای مدنی که اهداف معین و محدودی را دنبال میکنند، پی گرفته میشود. دانشگاهها در این زمینه عمدتا در مقام یک ناظر منتقد و صاحبنظر، دیدگاههای تخصصی و نقادانه خود را در زمینه مسایلی که در نظرشان حایزاهمیت مینماید، از طریق رسانههای مختلف، نظیر کتاب و مقالات و کنفرانسها، به حیطه عمومی و تصمیمگیران ارایه میدهند. به ندرت اتفاق میافتد که دانشگاهها و دانشگاهیان ناگزیر شوند به اقداماتی نظیر تظاهرات و اعتصاب و... متوسل شوند.
در کشورهای در حال پیشرفت اما به جهت آنکه نهادها و تکنولوژیهایی که وظیفه اصلیشان پاسخگویی به نیازهای سیاسی است، این وظیفه را با بازده قابلقبولی به انجام نمیرسانند، دانشگاهها و دانشگاهیان به ناگزیر بخشی از فعالیت خود را معطوف به پرکردن خلأیی میکنند که به واسطه عدم کارآیی نهادهای مسوول حاصل شده است.
این امر به طور طبیعی بر بازده دانشگاهها در مسیر مسوولیت دیگری که بر عهده دارند، یعنی کمک به جامعه (در مقام ابزار و وسیله) برای پاسخگویی به نیازهای معرفتی، تاثیر منفی بر جا میگذارد.
با این مقدمه کوتاه حال میتوان به پرسش در مورد استقلال دانشگاه توجه کرد و جنبههای متنوع آن را از هم تمییز داد. اگر غرض از استقلال دانشگاه، ناظر به کارکرد آن در حوزه امور سیاسی (آنهم با فرض عدم کارآیی نهادهای مسوول در این حوزه باشد) روشن است که پاسخ آن است که استقلال این نهاد، از جنبه یادشده، امری مثبت است. دانشگاه غیرمستقل، در جامعهای که نهادهای سیاسی وظایف خود را به درستی انجام نمیدهند، نمیتواند به بهبود شرایط سیاسی کمک کند.
اما اگر پرسش مربوط به استقلال دانشگاه ناظر به کارکرد دیگر این تکنولوژی، یعنی کمک به رفع نیازهای معرفتی است، در آن صورت پاسخ این است که دانشگاه از جنبه مالی نمیتواند و (به توضیحی که میآید) نباید، به کلی از نهاد دولت، به عنوان یک پشتیبان مالی قدرتمند، جدا شود اما از حیث اداره امور داخلی و برنامهریزیهای توسعهای برای آینده، باید در عین برخورداری از استقلال، ارتباطی برهمافزا و نزدیک با نهاد دولت و نیز نهادهای مولد سرمایه در کشور داشته باشد.
دانشگاهها در نقش نهادهایی که در خدمت آموزش جامعه و انجام تحقیقات (اعم از بنیادی و کاربردی) قرار دارند، نمیتوانند (و نباید) نظیر موسسات تجاری که هدف اصلیشان کسب سود برای سهامداران است، عمل کنند. انجام تحقیقات به نحو جدی و مسالهمحور و در خدمت یافتن راهحل برای مسایل واقعی و نه به صورت فعالیتهای تشریفاتی و تزیینی، بسیار پرهزینه است و بازده حاصل از آنها، اولا یکسره در چارچوبهای مادی قابل تعریف نیست و ثانیا، اگر واجد جنبه اخیر نیز باشد، در بسیاری از موارد محصول آن بهزودی و با سرعت به دست نمیآید. مسوولیت تامین این هزینهها تا حد زیادی بر دوش دولتهاست. آن هم با این فرض که خود دانشگاهها تا حد امکان در مسیر درآمدزایی فعال شوند یا پیشاپیش فعال شده باشند. همکاری بخش خصوصی با دانشگاهها مغتنم و ضروری است اما تجربه همه کشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت نشان داده است که بخش خصوصی، بیش و پیش از هر هدف دیگری، به سود و منافع خود نظر دارد.
کمک دولت به دانشگاهها اما نباید با هدف اعمال فشار به این نهادها و تحمیل سیاستهای خاص بر آنها صورت گیرد. این امر موجب میشود دانشگاهها نتوانند مسوولیت خود را در جهت رفع نیازهای معرفتی جامعه به درستی ادا کنند. دولتها اما میتوانند و باید در ارتباطی برهمافزا با دانشگاهها، از یکسو نیازهای خود را به این نهادها اعلام کنند و از آنها برای رفع آنها کمک بخواهند و از سوی دیگر در مقام ناظرانی منتقد (اما صرفا در مقام ناظر) نحوه عمل دانشگاهها را رصد کنند و جنبههایی را که از دیدگاه خود در فعالیتهای دانشگاهها نمیپسندند به آنها گوشزد کنند اما این تذکارها به هیچ روی نباید با اعمال فشار، با استفاده از اهرمهای متنوعی که دولت در اختیار دارد، همراه باشد.
تجربه دانشگاههای موفق در همه جای دنیا این نکته را روشن ساخته است که وجود یک نظام خود - تصحیحگر در درون دانشگاهها (نظیر همان نظامی که در درون نهاد علم موجود است و به نحو خود - تصحیحگر، بر تولید معرفت نظارت دارد) به نحو مستقل از مداخلات نهادهای بیرون از دانشگاه، اما در عین حال در ارتباط و تعامل برهمافزا و سازنده با این نهادها (از جمله نهاد رسانهها و نیز نهاد دولت و بخش خصوصی)، بهترین شیوه برای اداره دانشگاهها با بازده بالاست.
جهان مدرن، جهانی معرفتمحور است. مهار کردن معرفت، منجر به فقر معرفتی میشود و فقر معرفتی دیگر انواع فقرها، از جمله فقر اخلاقی و فقر در عرصه دست و پنجه کردن با مسایل عملی را به همراه میآورد. دانشگاه در مقام ابزاری که در خدمت تولید معرفت قرار دارد، در صورتی میتواند وظیفه خود را به نحواحسن به انجام برساند که محدودیتهای بیرونی، خواه از جانب دولت و خواه از جانب بخش خصوصی بر آن تحمیل نشود.
معمولا جریانهای اصلی تفکر در جوامع غربی از دل دانشگاه بیرون میآید. فرآیند چاپ کتاب، نظریهپردازی، تحلیلهای اجتماعی، بحث و منازعه و... همه و همه در داخل سنتهای آکادمیک رخ میدهد اما در ایران درست عکس این فرآیند اتفاق میافتد. جریانهای نظری و روشنفکری دو، سه دهه اخیر را که دنبال کنیم همه به نوعی بیرون از دانشگاه شکل گرفته و بالیدهاند، یک نمونه مهم آن رشد و بسط «روشنفکری دینی» است. ناشران دانشگاهی از کمترین ارج و قرب برخوردارند و محصول کار فکری اساتید دانشگاه را نمیتوان در آنها مشاهده کرد. کتابهای این ناشران در بهترین حالت بسط و پروپیمان کردن جزوههای دانشگاهی است که فقط توسط دانشجویان همان استاد و فقط در شب امتحان خوانده میشود. در حالی که در غرب معتبرترین کتابها توسط ناشران دانشگاهی به چاپ میرسد و محصول فرضا یکسال کار فکری فلان استاد را میتوان در آن دید. این روند معکوس را چگونه میتوان توضیح داد؟
نکتهای که در مورد کشورهای پیشرفته ذکر کردهاید دقیق نیست. در کشورهای پیشرفته چنین نیست که فرآیندهایی که به آنها اشاره کردهاید، یکسره در درون نهادهای آکادمیک تحقق پیدا کند. از قضا در این کشورها، بسیاری از نهادهای مولد اندیشه (به خصوص در حوزه علوم اجتماعی و انسانی) در بیرون دانشگاهها قرار دارند. همچنین اینگونه نیست که نشریات وزین و تاثیرگذار، اعم از کتاب و مقالات و ژورنالها (بازهم عمدتا در حوزه علوم انسانی و اجتماعی) در انحصار مراکز دانشگاهی باشد اما در کشورهای پیشرفته، دانشگاهها، در راستای عمل به کارکرد نخستی که در پاسخ به پرسش پیشین توضیح دادم، به نحو نظاممند و با اعمال استانداردهای سختگیرانه، میکوشند محصولاتی با کیفیت به حیطه عمومی ارایه دهند و به این ترتیب مسوولیتی را که از این حیث بر دوش دارند به انجام برسانند. در این مسیر البته تعامل آنها با نهادهای غیردانشگاهی، در حوزههایی که وجه مشترک میان فعالیت وجود دارد، به بهبود هرچه بیشتر نتایج نهایی کمک میرساند.
در کشورهایی که در آنها دانشگاهها از انجام وظیفه خود در حوزه کمک به رفع نیازهای معرفتی، به علل مختلف بازماندهاند یا چنان که باید قادر به ایفای نقشی که از آنها در این زمینه انتظار میرود نیستند، ناگزیر وظیفه رفعنیاز بر دوش کنشگران دیگری قرار میگیرد. در کشورهای پیشرفته، این قبیل کنشگران، چنانکه اشاره شد، موجودند و نقش مهمی، هم در پاسخگویی به بخشی از نیازهای جامعه در قلمروهای معرفتی و هم در تحرکبخشی به دانشگاهها و تشویق آنها به ورود در عرصههای رقابت سازنده ایفا میکنند.
در این کشورها همچنین معیارهای سنجش کیفیت و ارزیابی نقادانه محصولات، از رشد بالایی برخوردار است و همین امر موجب میشود هم نهادهای دانشگاهی و هم نهادهای بیرون دانشگاه، نهایت کوشش خود را در ارایه محصولات هر چه پالایش یافتهتر و با کارآیی و محتوای بیشتر به خرج دهند.
در بسیاری از کشورهای در حال پیشرفت اما این نوع نظام سنجش موجود نیست و کنشگران نیز به اعتبار آنکه معمولا با استفاده از رانتها و به پشتوانه ارتباطات در مسوولیتهای خود جای گرفتهاند، چندان اعتنایی به ارتقای کیفی فعالیتهای خود ندارند. در چنین شرایطی است که فعالیتهای خودانگیخته کسانی که فاقد ارتباطات و پیوندهای نهادینه با مراکز قدرت هستند، در راستای پر کردن خلأیی که جامعه انتظار پرکردن آن را دارد، ظهور میکند. این قبیل فعالیتها، اگر با پشتوانههای قابل قبولی از دانش و تجربه همراه باشد، با سرعت با اقبال حیطه عمومی مواجه میشود، البته در این میان این نکته را نیز نباید از یاد برد که در این قبیل کشورها معمولا به جهت ضعف زیستبوم عقلانیت و کمرمقی فضای نقد و نقادی و در عین حال به واسطه وجود خلأ واقعی برای پاسخگویی به شماری از نیازهای معرفتی، آن دسته از کنشگرانی که کالایشان از کیفیت لازم برخوردار نیست اما از حیث بازاریابی و تبلیغات از توانایی برخوردارند، میتوانند در حیطه عمومی برای خود جای باز کنند و با کشیدن نقش مار در جای مار و ارایه خزف در جای صدف مدتی بازار خود را پر رونق نگاه دارند.
در کشورهای پیشرفته، چنان که گذشت، وجود مکانیزمهای نظارتی، نهادینهبودن سنت نقادی، جدی بودن جامعه در امر تولید معرفت و از همه مهمتر توجه حیطه عمومی و نیز تصمیمگیران به این نکته تنها راه حفظ برتری و مزیت نسبی خود بر رقبا، استمرار در فرآیند نوآوری و ابداع اندیشههای نو و ارایه راهحلهای مناسب در ارتباط با مسایل واقعی است، موجب میشود درخصوص محصولاتی که اهل نظر و اساتید دانشگاهها تولید میکنند، از جمله میزان دقتی که در مورد تربیت دانشجویان و بالا بردن استانداردهای آموزشی اعمال میدارند، اهتمام به خرج داده شود و در حد توان انسانی، از افت بازده و عرضه محصولات نامرغوب جلوگیری به عمل آید. البته چنین نیست که در این کشورها همه چیز در بهترین تراز قرار داشته باشد و اشتباه و خطایی رخ ندهد اما در آنجا کوشش میشود با یادگیری از اشتباهات و از رهگذر تجربهها، خطاهای گذشته حتیالمقدور حذف شود. در کشور ما اما به عنوان مثال شمار زیادی از دانشجویان صرفا برای کسب مدرک و نه به عشق علمآموزی و پیشبرد قافله معرفت وارد دانشگاهها میشوند. بسیاری از آنان با دشواریهای معیشتی جدی سروکار دارند و دریافت مدرک بالاتر برایشان حیاتی است. آنان با طرح مسایل شخصی خود برای اساتید و مثلا تاکید بر اینکه اگر مدرک بالاتر نگیرند، حقوق شان اضافه نمیشود و اگر چنین نشود، نمیتوانند از عهده تامین هزینههای درمان فرزند بیمار خود برآیند، اساتید را با محظور اخلاقی جدی مواجه میکنند. از سوی دیگر خود اساتید نیز احیانا به جهت دستوپنجه نرمکردن با دشواریهای مادی و اقتصادی جدی، ناگزیر در تلاش برای بقا، به عوض آنکه به پژوهش و تحقیق جدی که مستلزم صرف وقت فراوان است و از حیث اقتصادی زودبازده نیست، به فعالیتهایی روی میآورند که با سرعت بیشتری پاسخگوی دشواریهای عاجل آنان باشد. در چنین چرخه معیوبی نمیتوان چندان انتظار حفظ استانداردهای بالا را داشت.
با این حال، به مصداق «عیب می جمله بگفتی، هنرش نیز بگوی»، در مورد نهاد دانشگاه در ایران باید به این نکته اشاره کرد که هرچند این نهاد در ماموریت اصلی خود که تولید علم بوده است، چنان که باید با توفیق رفیق نشده، اما در یکی دیگر از کارکردهای خود، یعنی ترویج مدنیت در جامعه با موفقیت نسبی همراه بوده است. دانشگاه در جامعه ما به رشد مدنیت و آمادهسازی اذهان برای ورود به جهان مدرن نقش مهمی داشته است. معنای این نکته آن است که در این نهاد، حتی با همین ساختار کنونی، ظرفیتهای فراوانی نهفته است که اگر به درستی مورد استفاده قرار گیرد نتایج مثبت و مفید فراوانی از آن عاید خواهد شد.
پی نوشتها:
1- در تکمیل این متن، نگارنده از گفتوگو با برادر خود، آقای حسین پایا، مدیر محترم انتشارات طرح نو، بهرههای فراوان برده است. از اینرو لازم میداند به این وسیله از مساعدتهای فکری ایشان تشکر کند.
2- شد آنکه اهل نظر بر کناره میرفتند/ هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش
اشاره کوتاه حافظ به خوبی نشان میدهد که دوره کوتاه شاه شجاع که در آن ظاهرا گشایشی در فضای سیاسی -اجتماعی پدید آمده بود، صرفا نوعی استثنا بوده است که حکایت از غلبه نوعی قاعده مستقر دارد.
شاید برای بحث در حوزه علوم انسانی و دانشگاهها در ایران علی پایا یکی از بهترین صاحبنظران باشد. او که سالها در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور فعالیت کرده بهخوبی با وضعیت کنونی علم در دانشگاههای ایران آشنایی دارد و گرچه مدتی است به عنوان استاد مدعو دانشگاه وستمینستر در انگلستان بهسر میبرد هنوز هم بخشی از دلمشغولیهای او را موانع و راهکارهای پیشروی توسعه علم در ایران تشکیل میدهد. او در پاسخ به پرسشهای مکتوب «شرق» از نقش علل فرهنگی و تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت در توسعهنیافتگی علوم انسانی در ایران میگوید.
امروزه با توجه به سیطره بازار بر تقریبا تمام حوزههای سیاسی، اجتماعی و آموزشی، دانشگاه نیز نقش انتقادی خود را از دست داده است. در ایران پیوند دانشگاه با نهاد دولت جنبه مضاعفی به این امر داده است. کار وقتی مشکلتر میشود که به علوم انسانی بنگریم. علوم انسانی در دانشگاههای ایران ضعیف و بلکه تضعیف شده است. بهنظر شما چه علل و عواملی در این ضعف دخیل بودهاند؟
پرسش شما دو وجهی است. وجهی از آن به دانشگاه و کارکرد آن ارتباط پیدا میکند و وجه دیگر به مساله علوم انسانی در ایران. باتوجه به آنکه در پرسش چهارم مجددا بحث دانشگاه مطرح شده است، پاسخ به وجه نخست پرسش کنونی را بعدتر و آنجا که به پرسش چهارم میپردازم بیان میکنم. در این پرسش صرفا به مساله علوم انسانی میپردازم.1
هم ضعف و هم تضعیف علوم انسانی در ایران در زمره امور واقع (فکت fact) قرار دارند. در مورد دوم تنها همین بینه بس که تعدادی از چهرههای سرشناس در حوزه علوم انسانی که در دانشگاهها سرگرم فعالیت بودند به شیوههای مختلف از ادامه فعالیت در دانشگاهها بازماندند. در جای بسیاری از این اساتید، نیروهای جوانتری به کار گرفته شدهاند که متاسفانه شماری از آنان مصداق این بیت فردوسی نیستند که «جوانان دانا و دانشپذیر/ سزد گر نشینند بر جای پیر.» اما فارغ از «جابهجایی» گستردهای که در کادر علمی دانشگاهها و بهخصوص در حوزه علوم انسانی و اجتماعی رخ داده است، علوم انسانی در ایران چنانکه باید از شادابی و زایندگی برخوردار نیست. این مساله را میتوان هم از منظر علل بیرونی موردتوجه قرار داد و هم با عنایت به محتوای درونی محصولاتی که در حوزه علوم انسانی به بازار عرضه شدهاند. دیدگاه اخیر، یک دیدگاه دلیلمحور است و قوتوضعف دیدگاههای مطروحه در قلمرو علوم انسانی را ارزیابی میکند.
چندسال قبل با مشارکت دو همکار دانشگاه (خانم دکتر بهاره آروین و آقای دکتر ابراهیم آبادی) پژوهش گستردهای را با «عنوان علوم انسانی و اجتماعی در ایران: یک آسیبشناسی نقادانه» به انجام رساندیم. این پژوهش که متاسفانه با وجود اهمیت دستاوردهای آن، تاکنون منتشر نشده است، از هر دو منظر علّی و دلیلی به مساله رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران توجه کرده است. هرچند البته به توضیحی در همان پژوهش آمده است، پرداختن به همه جنبههای علّی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران در قالب یک پژوهش مفرده امکان پذیر نیست و در این زمینه باید پژوهشهای متعددی صورت گیرد. ارزیابی جنبههای درونی محصولات علوم انسانی نیز با یک پژوهش که ناگزیر با انواع محدودیتها، از جمله محدودیت زمان مواجه است، مقدور نیست. از این گذشته، باز هم به توضیحی که در گزارش پژوهش آمده است، علوم انسانی و اجتماعی (و در واقع همه علوم) برای رشد بهینه نیاز به آن دارند که به صورت مستمر رصد شوند و به شیوه نقادانه مورد ارزیابی قرار گیرند. به این ترتیب پژوهشی که به مشارکت همکاران به انجام رسید، صرفا یک گام در مسیری پایانناپذیر، به شمار میآید. با این حال، نتایج چنین پژوهشی میتواند برای تصمیمگیران و نیز حیطه عمومی مفید واقع شود.
در آن پژوهش در زمره علل و عوامل بیرونی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران از جمله به موارد ذیل اشاره شده بود: پیشینه تاریخی، موقعیت جغرافیایی، مسایل و امور سیاسی، عوامل اقتصادی، ساختار و نهادهای اجتماعی، اداری و آموزشی، علل فرهنگی ، تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت. و در زمره مهمترین جنبههایی که در عرصه نظر، در نحیف و رنجور ماندن علوم انسانی و اجتماعی در ایران نقش ایفا میکنند، این موارد موردتوجه قرار گرفته بود:
1- نظریههای غیردقیق درباره ماهیت آدمی 2- درک نادرست از چیستی علوم انسانی و اجتماعی3- برداشت ناصواب از چیستی علم و تکنولوژی4- شناخت ناکامل از رابطه میان علم و فلسفه 5- کاستیهای روششناسانه/ معرفتشناسانه 6- ضعف رویکردهای بومی در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی 7- توهم استغنا در برابر مدهای فکری 8- محدودیتهای روششناسانه، عرفان و فلسفه در فرهنگ اسلامی - ایرانی همچنان که از دو فهرست فوق (که البته هیچ یک مدعی آن نیستند که استقصای کامل مواردند) برمیآید، برای ریشهیابی مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران باید به جنبهها و جهات عدیدهای توجه شود. این جنبهها، بعضا ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. این ارتباطات در بسیاری از موارد به صورت تاثیرات متقابل و حلقههای بازخورد مثبت (positive feedback loops) ظاهر و موجب تشدید عوامل مورد اشاره میشوند. به همین اعتبار ارایه هر نوع راهحل نیز باید با عنایت به درجه پیچیدگی بالای مساله و اجزای متنوع آن صورت پذیرد.
به عنوان تنها یک نمونه اگر به عاملی که با عنوان «تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت» مطرح شده است نظر شود و از تاثیر آن بر رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران پرسش به عمل آید، بلافاصله جنبههای متنوعی در برابر پرسشگر مطرح میشود. عقلانیت برای مثال با نقادی ارتباطی مستقیم دارد. نقادی در گرو آن است که فرهنگ مناسب آن مستقر باشد اما نگاهی ولو گذرا به تاریخ ایران از دیرباز روشن میسازد که امکان زیادی برای رشد رویکردهای نقادانه موجود نبوده است و اهلنظر ناگزیر بودهاند «خودسانسوری» کنند و به قول حافظ «بر کناره» بروند، حال آنکه هزاران فکر و اندیشه بدیع برای عرضه کردن داشتهاند.2 یکی از نتایج خودسانسوری اهلنظر آن است که تصمیمگیران سیاسی از مشورتهای غنی محصول تدبرهای حسابشده و دقیق درخصوص مسایل اساسی محروم میشوند. ضعف بنیه نقادی نیز به نوبه خود تبعات متعددی به همراه خواهد داشت. از جمله منجر به آن میشود که ورود اندیشههای غیربومی به کشور کمتر با پالایش و گزینش سنجیده همراه باشد. این نکته را در حوزه علوم انسانی و اجتماعی میتوان از نمونه حزب توده که به ترویج اندیشههای کمونیسم روسی اهتمام داشت (که در قیاس با کمونیسم اروپایی گرفتار فقر معرفتی به مراتب بیشتری بود) تا مترجمانی که تازهترین مدهای روشنفکری پستمدرن را هضمناشده و سنجشناکرده با ترجمههایی عمدتا مغلوط به خواننده فارسیزبان عرضه میکنند، مشاهده کرد. رواج اندیشههای حقیر و فقیر از حیث معرفتی که در عینحال در بوق و کرنا برای بازاریابی آنها دمیده شده است، سبب «تبه شدن مزاج» اندیشهای جامعه میشود. در جامعهای اینگونه، دلمشغولیها و تعلقخاطرهایی کممایه برجستگی پیدا میکنند و به این ترتیب زیستبوم عقلانیت با شدت بیشتری رو به ضعف و تُنُکمایگی میگذارد. یک نتیجه دیگر ضعف زیستبوم عقلانیت که به نحو مستقیم بر رنجوری رشد علوم انسانی در ایران تاثیرگذار است، ضعف روحیه همکاری و تعاون فکری در میان اصحابنظر و اندیشهورزان است. در کشور ما، محققان عمدتا به انجام پژوهشهای شخصی یا با همکاری افراد نزدیک به خود علاقهمندند. حال آنکه در دوران جدید و بهخصوص از نیمه دوم قرن بیستم به اینسو این نکته بیش از پیش آشکار شده است که بسط مرزهای معرفت در گرو اتخاذ رویکردهای بین رشتهای و چند رشتهای با مشارکت فعال و همدلانه صاحبان تخصصها و اندیشههای مختلف است. رنجوری زیستبوم عقلانیت همچنین با ضعف نهادها، بهخصوص نهادهایی که در عرصههای فرهنگی فعال هستند، نیز ارتباط مستقیم دارد. از آنجا که عنصر فرهنگ تاثیر خود را تا حد زیادی (هرچند نه به تمامه) از رهگذر فعالیتهای نهادها آشکار میسازد، ناکارآمدی نهادها، به ویژه آنها که متولی فعالیتهای فرهنگی و آموزشی هستند، مانع رشد بهینه زیستبوم عقلانیت میشود. به عنوان نمونه اگر جریان آزاد مبادله اطلاعات میان دانشوران و نیز دانشوران و مخاطبان در حیطه عمومی (شامل تصمیمگیران و عامه مردم) وجود نداشته باشد، زمینه برای ارزیابی مناسب اندیشهها و ترویج مناسبترین آنها از میان میرود. این امر به نوبه خود به رشد ذهنیتهای خاص و غیرمنطبق با نیازهای واقعی جامعه منجر میشود. یک نمونه زنده این امر، رواج باورهای خرافی با درجه غلظت بسیار بالا در میان اقشار مختلف مردم در سالهای اخیر است.
تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت با جنبه دیگری که عبارت است از رویکرد ناظر به حل مساله و رویکرد معرفت -محور ارتباط نزدیک دارد. نگاهی به تاریخچه علوم انسانی و اجتماعی در کشور به روشنی نشان میدهد پروژههایی که احیانا در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی مطرح شدهاند بیش از آنکه مسالهمحور و معرفتمحور باشند، به معناسازی و هویتسازی توجه داشتهاند. از جمله این قبیل پروژهها میتوان به «بازگشت به خویش»، «غربزدگی»، «امتناع تفکر»، «تصلب سنت»، «دینخویی»، «جامعه کلنگی»، و... اشاره کرد. اشکال پروژههایی که نظرشان عمدتا معطوف به بحثهای معنایی و هویتی است آن است که در درون چارچوبهایی بسته، دیدگاهی تعینگرایانه را ترویج میکنند. نگاه تعینگرایانه اما حساسیت خود را در قبال مساله و چالش از دست میدهد، زیرا اگر امور از پیش مقدر و متعینند، مساله و چالشی موجود نخواهد بود. همه چیز بر اساس طرح و نقشهایی که خود را تحمیل میکنند، به پیش میرود. این پروژهها، پروژههایی موجهسازانهاند (justificationist) و از اینرو مستمرا به دنبال یافتن بینههای موید (confirming evidence) برای تایید مدعای خود هستند و نه در پی توجه به جنبههایی که احیانا خطای در دیدگاه مختار آنها را آشکار میکند.
رویکردهای هویتگرایانه نیز به عوض پرداختن به مسایل واقعی در جهان بیرون، جهان را آن گونه که هویت خاص موردنظر آنها طلب میکند ترسیم میکنند اما با جهان واقعی دادوستد برقرار نمیکنند. محصول این نوع نگاه و رویکرد در عرصه علوم انسانی و اجتماعی آن میشود که نویسندگان، بازهم به شیوهای تاییدگرایانه، میکوشند همه بینهها را بر مبنای رویکرد هویتی خود توصیف کنند. اما از این «تکاپوها» و «پژوهشها» هیچ راهی گشوده نمیشود.
به نکاتی که در بالا مطرح شد، باید جنبه دیگری را افزود تا این تلقی پدید نیاید که مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران آنچنان زیاد و ریشهدار و گسترده است که عملا هیچ اقدامی برای رفع آنها امکانپذیر نیست. این تلقی، کاملا نادرست است و خود ناشی از نوعی فهم نادرست از مفهوم علم و جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در مجموعه علوم است. نگارنده از منظر رویکردی موسوم به عقلانیت نقاد به معضل علوم انسانی و اجتماعی نظرمیکند. بر مبنای این رویکرد، اولا، عالم واقعیت باز و گشوده است و ظرفیتها و امکاناتی نامتناهی در آن موجود است. این امکانات به یمن بهرهگیری مناسب از خرد نقاد و اهتمام در مسیر یادگیری از رهگذر درگیری با مسایل و رفع خطاهای حاصل از این تکاپوها، قابل دستیابی و بهرهگیریاند. ثانیا، حل مسایل و معضلات یکشبه و به صورت ناگهانی تحقق نمییابد. حرکت در این مسیر به نحو تدریجی و گامبهگام و با درسگیری از تجربههای گذشته و اهتمام در عدم تکرار خطاهای پیشین، صورت میپذیرد. این شیوهای است که در کشورهای پیشرفته که در آنها علوم انسانی و اجتماعی از رشدی نسبی برخوردارند به خوبی مورد استفاده قرار گرفته است. ثالثا، بر اساس این رویکرد، حرکت در مسیر حل معضلات علوم انسانی و اجتماعی و در واقع حل هر مساله و چالشی که در عرصهای ظهور مییابد، در نخستینگام با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود در درون سنت و فرهنگ و تاریخ بومی کشور آغاز میشود. به این ظرفیتهای موجود البته باید به تدریج و در هر گام و متناسب با پیچیدگیهای مساله، ظرفیتها و امکانات تازهای را اضافه کرد. در این مسیر یادگیری از تجربههای دیگران، اما به شرط گذراندن آن از درون صافیهای بومی و تنظیم آن با شرایط خاص مسالهای که در ظرف و زمینه خاص بومی ما مطرح شده است، کمککار و ضروری است. ذکر یک نمونه در این زمینه میتواند کمک کار باشد.
زمانی که نویسندگان کمونیست و گروههای وابسته به شوروی سابق در دهههای نخست قرن گذشته به ترویج اندیشههای مارکسیستی در ایران پرداختند، مرحوم علامه طباطبایی کمر همت بربست و کوشید با استفاده از ظرفیتهای موجود در فلسفه اسلامی به پاسخگویی به چالشهای نظری که از رهگذر معرفی دیدگاههای مارکسیستی مطرح شده بود بپردازد. محصول این تکاپو که با اهتمام مرحوم مطهری در قالب مجلدات پنجگانه «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بیرون آمد، با همه کاستیهایی که داشت، حاوی بذرها و گردههای اندیشهای تازه و راهگشا بود. این اندیشه که مرحوم طباطبایی برای نخستینبار در حوزه فلسفه اسلامی به آن توجه کرده، بحث حایزاهمیت ادراکات اعتباری بود. طرح این بحث بهخوبی نشان میداد که اگر رویکردی مسالهمحور در پیش گرفته شود، احیانا میتوان با استفاده از ظرفیتهای موجود در فرهنگ، راهی به سوی حل مساله باز کرد. متاسفانه اقدام نوآورانه مرحوم طباطبایی و مرحوم مطهری به شیوه نقادانه موردارزیابی قرار نگرفت و در چرخه تعاملهای نظری، از جمله بهرهگیری از دستاوردهای دیگر سنتهای اندیشهای، دچار تحول نشد و درخودبسته باقی ماند اما همان گام شجاعانه برای نشاندادن این واقعیت کفایت میکرد که «هزار باده ناخورده در رگ تاک است.»
به این ترتیب آیا در شرایط فعلی میتوان از بحران در علوم انسانی سخن گفت؟ چرا این بحران در علوم طبیعی و دقیقه، برای مثال در ریاضیات، فیزیک، شیمی، پزشکی و... دیده نمیشود؟ اتفاقا در این حوزهها بهنظر میرسد همواره سطح قابل قبولی از پیشرفت علمی وجود دارد.
شخصا ترجیح میدهم از اصطلاح «رنجوری» علوم انسانی و اجتماعی در ایران سخن بگویم. اصطلاح بحران در زمانی به کار میرود که یک مجموعه معرفتی با دستاوردهای درخشان و قابل اعتنا، در مواجهه با مساله یا مسایلی بنیادین و حایز اهمیت از ارایه راهحل عاجز میماند. به عبارت دیگر دشواری و پیچیدگی مساله، این نکته را آشکار میسازد که مجموعه معرفتی مورد اشاره از ظرفیتهای لازم برای حل مسالهای که ظهور یافته است برخوردار نیست. به عنوان مثال زمانی که فیزیک نیوتنی در اوایل قرن بیستم با مسایلی که در تراز کوانتومی مطرح بود مواجه شد، فیزیکدانان و فلاسفه علم از اصطلاح بحران در فیزیک نیوتنی یاد کردند. هوسرل نیز در مواجهه با تحولات علوم در اواخر قرن نوزدهم، اوایل قرن بیستم از بحران در علوم اروپایی سخن به میان آورد. اما علوم انسانی و اجتماعی در کشور ما نه از آنچنان رشد و بلوغی که علوم بدیل آنها در مغربزمین کسب کردهاند، برخوردار بودهاند و نه با مسایلی که سرنوشتساز به شمار میآیند، به نحوی واقعی و جدی، دستوپنجه نرم کردهاند.
در مورد میزان پیشرفتگی و رشد ریاضیات و علوم فیزیکی و زیستی که اشاره کردهاید باید در مقالهای مستقل به بحث پرداخت. در این بحث باید از جمله به تفاوت میان علوم نظری از یکسو و علوم کاربردی و تکنولوژیها از سویدیگر توجه کرد. اگر «سطح قابل قبولی» را که متذکر شدهاید برای این علوم و تکنولوژیها بپذیریم (که این مساله خود جای بحث جدی دارد)، باید به این نکته توجه کنیم که این علوم، لااقل در کشور ما، به اندازه علوم انسانی و اجتماعی «حساسیتبرانگیز» نبودهاند. در حالی که به علوم و تکنولوژیهای طبیعی به عنوان رشتههایی نظر شده است که به برخی نیازهای عملی پاسخ میگویند. در مورد علوم انسانی و اجتماعی به اعتبار آنکه میتوانند با باورهای دینی ارتباط مستقیم پیدا کنند، همواره انواع محدودیتها و سوءظنها وجود داشته است. بسیاری از افراد، در علم بودن این علوم تردید دارند. همه بحثهایی که بر سر تاسیس «علم اسلامی» در ایران و بسیاری دیگر از کشورهای اسلامی به راه افتاده است ناشی از همین نگاه تردیدآمیز به علوم انسانی و اجتماعی بوده است و این امر به نوبه خود یکی از عوامل محدودکننده رشد این علوم به شمار میآید.
اگر علم امری است کلی و جهانشمول، چگونه میتوان آن را با معیارهای محلی تطبیق داد؟ آیا اساسا چنین کاری ممکن است؟ برای مثال تجربه کشورهای دیگر چه چیزی دارند که در این زمینه به ما بیاموزند؟
پرسش شما ظاهرا دقیق نیست. جهانشمولبودن علم موجب میشود که در همهجا بتوان آن را بهکار گرفت. معنای جهانشمولی جز این نیست. درخصوص علوم انسانی و اجتماعی مساله از این قرار است که این علوم از وجهی، واجد جنبههای محلی و بومی هستند. همین امر موجب بروز این تلقی خطا شده است که دستاوردهای این قبیل از علوم جهانشمول نیستند و بنابراین در زیست-محیطهای دیگر نمیتوان از آنها بهره گرفت اما این اشتباه ناشی از عدم توجه به این نکته است که علوم اجتماعی و نیز برخی از علوم انسانی، از وجهی علم هستند و از وجهی تکنولوژی. این علوم از آن جهت که علم محسوب میشوند، عام و جهانشمولند و میتوان از یافتههای آنان در زیستبومهای دیگر بهره گرفت. از آن جهت که تکنولوژی محسوب میشوند، اولا باید نام آنها را «تکنولوژیهای اجتماعی و انسانی» گذارد، تا موجب بروز خطا نشود. ثانیا باید به این نکته توجه کرد که تکنولوژیها، هرچند در ظرفها و زمینههای خاص ظهور میکنند و تابع شرایط محلی و بومی هستند، اما به اعتبار آنکه تکنولوژیها به نیازهای غیرمعرفتی آدمیان پاسخ میدهند یا به عنوان ابزار در خدمت کمک به پاسخگویی به نیازهای معرفتی قرار میگیرند و به اعتبار آنکه آدمیان واجد گوهری مشترکند که موجب تمییز آنان از دیگر موجودات میشود، همواره این امکان وجود دارد که با «تنظیمات» مناسب، یک تکنولوژی را که در ظرف و زمینه دیگری ابداع شده است، در محیطی متفاوت با محل ظهور آن مورداستفاده قرار داد. تکنولوژیهای یکسانی که هماکنون در چهارگوشه ارض و در میان اقوام و فرهنگهای مختلف مورداستفاده قرار دارد، امکانپذیر بودن این امر را آشکار میکند. در این زمینه تنها میتوانم خوانندگان را به مقالات مفصلی که در باره علم دینی و تکنولوژی دینی تحریر کردهام ارجاع دهم.
تا چه حد میتوان از ایده استقلال دانشگاهها دفاع کرد؟ آیا یکی از مهمترین موانع در این راه تکیه نهاد آموزش بر بودجه دولتی نیست؟ در اینصورت تمرکززدایی از ساختار دانشگاهها میتواندکمکی به استقلال آن کند؟
درخصوص نهادی که با عنوان «دانشگاه» از آن یاد میکنیم، باید به این نکته توجه کنیم که از نوع آن دسته از تکنولوژیهاست که قادر است هر دو دسته از کارکردهای اصلی تکنولوژیها را ارایه دهد. یعنی هم به عنوان یک ابزار، در خدمت کمک به دستیابی ما به اهداف معرفتیمان باشد و هم به نیازهای غیرمعرفتی جامعه (مثلا نیازهای سیاسی، یا بهداشتی، و...) پاسخ گوید. در ارزیابی بازده فعالیت دانشگاهها باید این دو جنبه را از هم تفکیک کرد.
در کشورهای پیشرفته که تقسیم کار به شیوه مدرن در آنها صورت سامانیافتهتری دارد، به کارکرد سیاسی دانشگاهها کمتر نیاز پیدا میشود. سیاست با استفاده از تکنولوژیهای دیگر نظیر پارلمان، احزاب، تشکلهای مدنی که اهداف معین و محدودی را دنبال میکنند، پی گرفته میشود. دانشگاهها در این زمینه عمدتا در مقام یک ناظر منتقد و صاحبنظر، دیدگاههای تخصصی و نقادانه خود را در زمینه مسایلی که در نظرشان حایزاهمیت مینماید، از طریق رسانههای مختلف، نظیر کتاب و مقالات و کنفرانسها، به حیطه عمومی و تصمیمگیران ارایه میدهند. به ندرت اتفاق میافتد که دانشگاهها و دانشگاهیان ناگزیر شوند به اقداماتی نظیر تظاهرات و اعتصاب و... متوسل شوند.
در کشورهای در حال پیشرفت اما به جهت آنکه نهادها و تکنولوژیهایی که وظیفه اصلیشان پاسخگویی به نیازهای سیاسی است، این وظیفه را با بازده قابلقبولی به انجام نمیرسانند، دانشگاهها و دانشگاهیان به ناگزیر بخشی از فعالیت خود را معطوف به پرکردن خلأیی میکنند که به واسطه عدم کارآیی نهادهای مسوول حاصل شده است.
این امر به طور طبیعی بر بازده دانشگاهها در مسیر مسوولیت دیگری که بر عهده دارند، یعنی کمک به جامعه (در مقام ابزار و وسیله) برای پاسخگویی به نیازهای معرفتی، تاثیر منفی بر جا میگذارد.
با این مقدمه کوتاه حال میتوان به پرسش در مورد استقلال دانشگاه توجه کرد و جنبههای متنوع آن را از هم تمییز داد. اگر غرض از استقلال دانشگاه، ناظر به کارکرد آن در حوزه امور سیاسی (آنهم با فرض عدم کارآیی نهادهای مسوول در این حوزه باشد) روشن است که پاسخ آن است که استقلال این نهاد، از جنبه یادشده، امری مثبت است. دانشگاه غیرمستقل، در جامعهای که نهادهای سیاسی وظایف خود را به درستی انجام نمیدهند، نمیتواند به بهبود شرایط سیاسی کمک کند.
اما اگر پرسش مربوط به استقلال دانشگاه ناظر به کارکرد دیگر این تکنولوژی، یعنی کمک به رفع نیازهای معرفتی است، در آن صورت پاسخ این است که دانشگاه از جنبه مالی نمیتواند و (به توضیحی که میآید) نباید، به کلی از نهاد دولت، به عنوان یک پشتیبان مالی قدرتمند، جدا شود اما از حیث اداره امور داخلی و برنامهریزیهای توسعهای برای آینده، باید در عین برخورداری از استقلال، ارتباطی برهمافزا و نزدیک با نهاد دولت و نیز نهادهای مولد سرمایه در کشور داشته باشد.
دانشگاهها در نقش نهادهایی که در خدمت آموزش جامعه و انجام تحقیقات (اعم از بنیادی و کاربردی) قرار دارند، نمیتوانند (و نباید) نظیر موسسات تجاری که هدف اصلیشان کسب سود برای سهامداران است، عمل کنند. انجام تحقیقات به نحو جدی و مسالهمحور و در خدمت یافتن راهحل برای مسایل واقعی و نه به صورت فعالیتهای تشریفاتی و تزیینی، بسیار پرهزینه است و بازده حاصل از آنها، اولا یکسره در چارچوبهای مادی قابل تعریف نیست و ثانیا، اگر واجد جنبه اخیر نیز باشد، در بسیاری از موارد محصول آن بهزودی و با سرعت به دست نمیآید. مسوولیت تامین این هزینهها تا حد زیادی بر دوش دولتهاست. آن هم با این فرض که خود دانشگاهها تا حد امکان در مسیر درآمدزایی فعال شوند یا پیشاپیش فعال شده باشند. همکاری بخش خصوصی با دانشگاهها مغتنم و ضروری است اما تجربه همه کشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت نشان داده است که بخش خصوصی، بیش و پیش از هر هدف دیگری، به سود و منافع خود نظر دارد.
کمک دولت به دانشگاهها اما نباید با هدف اعمال فشار به این نهادها و تحمیل سیاستهای خاص بر آنها صورت گیرد. این امر موجب میشود دانشگاهها نتوانند مسوولیت خود را در جهت رفع نیازهای معرفتی جامعه به درستی ادا کنند. دولتها اما میتوانند و باید در ارتباطی برهمافزا با دانشگاهها، از یکسو نیازهای خود را به این نهادها اعلام کنند و از آنها برای رفع آنها کمک بخواهند و از سوی دیگر در مقام ناظرانی منتقد (اما صرفا در مقام ناظر) نحوه عمل دانشگاهها را رصد کنند و جنبههایی را که از دیدگاه خود در فعالیتهای دانشگاهها نمیپسندند به آنها گوشزد کنند اما این تذکارها به هیچ روی نباید با اعمال فشار، با استفاده از اهرمهای متنوعی که دولت در اختیار دارد، همراه باشد.
تجربه دانشگاههای موفق در همه جای دنیا این نکته را روشن ساخته است که وجود یک نظام خود - تصحیحگر در درون دانشگاهها (نظیر همان نظامی که در درون نهاد علم موجود است و به نحو خود - تصحیحگر، بر تولید معرفت نظارت دارد) به نحو مستقل از مداخلات نهادهای بیرون از دانشگاه، اما در عین حال در ارتباط و تعامل برهمافزا و سازنده با این نهادها (از جمله نهاد رسانهها و نیز نهاد دولت و بخش خصوصی)، بهترین شیوه برای اداره دانشگاهها با بازده بالاست.
جهان مدرن، جهانی معرفتمحور است. مهار کردن معرفت، منجر به فقر معرفتی میشود و فقر معرفتی دیگر انواع فقرها، از جمله فقر اخلاقی و فقر در عرصه دست و پنجه کردن با مسایل عملی را به همراه میآورد. دانشگاه در مقام ابزاری که در خدمت تولید معرفت قرار دارد، در صورتی میتواند وظیفه خود را به نحواحسن به انجام برساند که محدودیتهای بیرونی، خواه از جانب دولت و خواه از جانب بخش خصوصی بر آن تحمیل نشود.
معمولا جریانهای اصلی تفکر در جوامع غربی از دل دانشگاه بیرون میآید. فرآیند چاپ کتاب، نظریهپردازی، تحلیلهای اجتماعی، بحث و منازعه و... همه و همه در داخل سنتهای آکادمیک رخ میدهد اما در ایران درست عکس این فرآیند اتفاق میافتد. جریانهای نظری و روشنفکری دو، سه دهه اخیر را که دنبال کنیم همه به نوعی بیرون از دانشگاه شکل گرفته و بالیدهاند، یک نمونه مهم آن رشد و بسط «روشنفکری دینی» است. ناشران دانشگاهی از کمترین ارج و قرب برخوردارند و محصول کار فکری اساتید دانشگاه را نمیتوان در آنها مشاهده کرد. کتابهای این ناشران در بهترین حالت بسط و پروپیمان کردن جزوههای دانشگاهی است که فقط توسط دانشجویان همان استاد و فقط در شب امتحان خوانده میشود. در حالی که در غرب معتبرترین کتابها توسط ناشران دانشگاهی به چاپ میرسد و محصول فرضا یکسال کار فکری فلان استاد را میتوان در آن دید. این روند معکوس را چگونه میتوان توضیح داد؟
نکتهای که در مورد کشورهای پیشرفته ذکر کردهاید دقیق نیست. در کشورهای پیشرفته چنین نیست که فرآیندهایی که به آنها اشاره کردهاید، یکسره در درون نهادهای آکادمیک تحقق پیدا کند. از قضا در این کشورها، بسیاری از نهادهای مولد اندیشه (به خصوص در حوزه علوم اجتماعی و انسانی) در بیرون دانشگاهها قرار دارند. همچنین اینگونه نیست که نشریات وزین و تاثیرگذار، اعم از کتاب و مقالات و ژورنالها (بازهم عمدتا در حوزه علوم انسانی و اجتماعی) در انحصار مراکز دانشگاهی باشد اما در کشورهای پیشرفته، دانشگاهها، در راستای عمل به کارکرد نخستی که در پاسخ به پرسش پیشین توضیح دادم، به نحو نظاممند و با اعمال استانداردهای سختگیرانه، میکوشند محصولاتی با کیفیت به حیطه عمومی ارایه دهند و به این ترتیب مسوولیتی را که از این حیث بر دوش دارند به انجام برسانند. در این مسیر البته تعامل آنها با نهادهای غیردانشگاهی، در حوزههایی که وجه مشترک میان فعالیت وجود دارد، به بهبود هرچه بیشتر نتایج نهایی کمک میرساند.
در کشورهایی که در آنها دانشگاهها از انجام وظیفه خود در حوزه کمک به رفع نیازهای معرفتی، به علل مختلف بازماندهاند یا چنان که باید قادر به ایفای نقشی که از آنها در این زمینه انتظار میرود نیستند، ناگزیر وظیفه رفعنیاز بر دوش کنشگران دیگری قرار میگیرد. در کشورهای پیشرفته، این قبیل کنشگران، چنانکه اشاره شد، موجودند و نقش مهمی، هم در پاسخگویی به بخشی از نیازهای جامعه در قلمروهای معرفتی و هم در تحرکبخشی به دانشگاهها و تشویق آنها به ورود در عرصههای رقابت سازنده ایفا میکنند.
در این کشورها همچنین معیارهای سنجش کیفیت و ارزیابی نقادانه محصولات، از رشد بالایی برخوردار است و همین امر موجب میشود هم نهادهای دانشگاهی و هم نهادهای بیرون دانشگاه، نهایت کوشش خود را در ارایه محصولات هر چه پالایش یافتهتر و با کارآیی و محتوای بیشتر به خرج دهند.
در بسیاری از کشورهای در حال پیشرفت اما این نوع نظام سنجش موجود نیست و کنشگران نیز به اعتبار آنکه معمولا با استفاده از رانتها و به پشتوانه ارتباطات در مسوولیتهای خود جای گرفتهاند، چندان اعتنایی به ارتقای کیفی فعالیتهای خود ندارند. در چنین شرایطی است که فعالیتهای خودانگیخته کسانی که فاقد ارتباطات و پیوندهای نهادینه با مراکز قدرت هستند، در راستای پر کردن خلأیی که جامعه انتظار پرکردن آن را دارد، ظهور میکند. این قبیل فعالیتها، اگر با پشتوانههای قابل قبولی از دانش و تجربه همراه باشد، با سرعت با اقبال حیطه عمومی مواجه میشود، البته در این میان این نکته را نیز نباید از یاد برد که در این قبیل کشورها معمولا به جهت ضعف زیستبوم عقلانیت و کمرمقی فضای نقد و نقادی و در عین حال به واسطه وجود خلأ واقعی برای پاسخگویی به شماری از نیازهای معرفتی، آن دسته از کنشگرانی که کالایشان از کیفیت لازم برخوردار نیست اما از حیث بازاریابی و تبلیغات از توانایی برخوردارند، میتوانند در حیطه عمومی برای خود جای باز کنند و با کشیدن نقش مار در جای مار و ارایه خزف در جای صدف مدتی بازار خود را پر رونق نگاه دارند.
در کشورهای پیشرفته، چنان که گذشت، وجود مکانیزمهای نظارتی، نهادینهبودن سنت نقادی، جدی بودن جامعه در امر تولید معرفت و از همه مهمتر توجه حیطه عمومی و نیز تصمیمگیران به این نکته تنها راه حفظ برتری و مزیت نسبی خود بر رقبا، استمرار در فرآیند نوآوری و ابداع اندیشههای نو و ارایه راهحلهای مناسب در ارتباط با مسایل واقعی است، موجب میشود درخصوص محصولاتی که اهل نظر و اساتید دانشگاهها تولید میکنند، از جمله میزان دقتی که در مورد تربیت دانشجویان و بالا بردن استانداردهای آموزشی اعمال میدارند، اهتمام به خرج داده شود و در حد توان انسانی، از افت بازده و عرضه محصولات نامرغوب جلوگیری به عمل آید. البته چنین نیست که در این کشورها همه چیز در بهترین تراز قرار داشته باشد و اشتباه و خطایی رخ ندهد اما در آنجا کوشش میشود با یادگیری از اشتباهات و از رهگذر تجربهها، خطاهای گذشته حتیالمقدور حذف شود. در کشور ما اما به عنوان مثال شمار زیادی از دانشجویان صرفا برای کسب مدرک و نه به عشق علمآموزی و پیشبرد قافله معرفت وارد دانشگاهها میشوند. بسیاری از آنان با دشواریهای معیشتی جدی سروکار دارند و دریافت مدرک بالاتر برایشان حیاتی است. آنان با طرح مسایل شخصی خود برای اساتید و مثلا تاکید بر اینکه اگر مدرک بالاتر نگیرند، حقوق شان اضافه نمیشود و اگر چنین نشود، نمیتوانند از عهده تامین هزینههای درمان فرزند بیمار خود برآیند، اساتید را با محظور اخلاقی جدی مواجه میکنند. از سوی دیگر خود اساتید نیز احیانا به جهت دستوپنجه نرمکردن با دشواریهای مادی و اقتصادی جدی، ناگزیر در تلاش برای بقا، به عوض آنکه به پژوهش و تحقیق جدی که مستلزم صرف وقت فراوان است و از حیث اقتصادی زودبازده نیست، به فعالیتهایی روی میآورند که با سرعت بیشتری پاسخگوی دشواریهای عاجل آنان باشد. در چنین چرخه معیوبی نمیتوان چندان انتظار حفظ استانداردهای بالا را داشت.
با این حال، به مصداق «عیب می جمله بگفتی، هنرش نیز بگوی»، در مورد نهاد دانشگاه در ایران باید به این نکته اشاره کرد که هرچند این نهاد در ماموریت اصلی خود که تولید علم بوده است، چنان که باید با توفیق رفیق نشده، اما در یکی دیگر از کارکردهای خود، یعنی ترویج مدنیت در جامعه با موفقیت نسبی همراه بوده است. دانشگاه در جامعه ما به رشد مدنیت و آمادهسازی اذهان برای ورود به جهان مدرن نقش مهمی داشته است. معنای این نکته آن است که در این نهاد، حتی با همین ساختار کنونی، ظرفیتهای فراوانی نهفته است که اگر به درستی مورد استفاده قرار گیرد نتایج مثبت و مفید فراوانی از آن عاید خواهد شد.
پی نوشتها:
1- در تکمیل این متن، نگارنده از گفتوگو با برادر خود، آقای حسین پایا، مدیر محترم انتشارات طرح نو، بهرههای فراوان برده است. از اینرو لازم میداند به این وسیله از مساعدتهای فکری ایشان تشکر کند.
2- شد آنکه اهل نظر بر کناره میرفتند/ هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش
اشاره کوتاه حافظ به خوبی نشان میدهد که دوره کوتاه شاه شجاع که در آن ظاهرا گشایشی در فضای سیاسی -اجتماعی پدید آمده بود، صرفا نوعی استثنا بوده است که حکایت از غلبه نوعی قاعده مستقر دارد.
امروزه با توجه به سیطره بازار بر تقریبا تمام حوزههای سیاسی، اجتماعی و آموزشی، دانشگاه نیز نقش انتقادی خود را از دست داده است. در ایران پیوند دانشگاه با نهاد دولت جنبه مضاعفی به این امر داده است. کار وقتی مشکلتر میشود که به علوم انسانی بنگریم. علوم انسانی در دانشگاههای ایران ضعیف و بلکه تضعیف شده است. بهنظر شما چه علل و عواملی در این ضعف دخیل بودهاند؟
پرسش شما دو وجهی است. وجهی از آن به دانشگاه و کارکرد آن ارتباط پیدا میکند و وجه دیگر به مساله علوم انسانی در ایران. باتوجه به آنکه در پرسش چهارم مجددا بحث دانشگاه مطرح شده است، پاسخ به وجه نخست پرسش کنونی را بعدتر و آنجا که به پرسش چهارم میپردازم بیان میکنم. در این پرسش صرفا به مساله علوم انسانی میپردازم.1
هم ضعف و هم تضعیف علوم انسانی در ایران در زمره امور واقع (فکت fact) قرار دارند. در مورد دوم تنها همین بینه بس که تعدادی از چهرههای سرشناس در حوزه علوم انسانی که در دانشگاهها سرگرم فعالیت بودند به شیوههای مختلف از ادامه فعالیت در دانشگاهها بازماندند. در جای بسیاری از این اساتید، نیروهای جوانتری به کار گرفته شدهاند که متاسفانه شماری از آنان مصداق این بیت فردوسی نیستند که «جوانان دانا و دانشپذیر/ سزد گر نشینند بر جای پیر.» اما فارغ از «جابهجایی» گستردهای که در کادر علمی دانشگاهها و بهخصوص در حوزه علوم انسانی و اجتماعی رخ داده است، علوم انسانی در ایران چنانکه باید از شادابی و زایندگی برخوردار نیست. این مساله را میتوان هم از منظر علل بیرونی موردتوجه قرار داد و هم با عنایت به محتوای درونی محصولاتی که در حوزه علوم انسانی به بازار عرضه شدهاند. دیدگاه اخیر، یک دیدگاه دلیلمحور است و قوتوضعف دیدگاههای مطروحه در قلمرو علوم انسانی را ارزیابی میکند.
چندسال قبل با مشارکت دو همکار دانشگاه (خانم دکتر بهاره آروین و آقای دکتر ابراهیم آبادی) پژوهش گستردهای را با «عنوان علوم انسانی و اجتماعی در ایران: یک آسیبشناسی نقادانه» به انجام رساندیم. این پژوهش که متاسفانه با وجود اهمیت دستاوردهای آن، تاکنون منتشر نشده است، از هر دو منظر علّی و دلیلی به مساله رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران توجه کرده است. هرچند البته به توضیحی در همان پژوهش آمده است، پرداختن به همه جنبههای علّی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران در قالب یک پژوهش مفرده امکان پذیر نیست و در این زمینه باید پژوهشهای متعددی صورت گیرد. ارزیابی جنبههای درونی محصولات علوم انسانی نیز با یک پژوهش که ناگزیر با انواع محدودیتها، از جمله محدودیت زمان مواجه است، مقدور نیست. از این گذشته، باز هم به توضیحی که در گزارش پژوهش آمده است، علوم انسانی و اجتماعی (و در واقع همه علوم) برای رشد بهینه نیاز به آن دارند که به صورت مستمر رصد شوند و به شیوه نقادانه مورد ارزیابی قرار گیرند. به این ترتیب پژوهشی که به مشارکت همکاران به انجام رسید، صرفا یک گام در مسیری پایانناپذیر، به شمار میآید. با این حال، نتایج چنین پژوهشی میتواند برای تصمیمگیران و نیز حیطه عمومی مفید واقع شود.
در آن پژوهش در زمره علل و عوامل بیرونی ضعف علوم انسانی و اجتماعی در ایران از جمله به موارد ذیل اشاره شده بود: پیشینه تاریخی، موقعیت جغرافیایی، مسایل و امور سیاسی، عوامل اقتصادی، ساختار و نهادهای اجتماعی، اداری و آموزشی، علل فرهنگی ، تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت. و در زمره مهمترین جنبههایی که در عرصه نظر، در نحیف و رنجور ماندن علوم انسانی و اجتماعی در ایران نقش ایفا میکنند، این موارد موردتوجه قرار گرفته بود:
1- نظریههای غیردقیق درباره ماهیت آدمی 2- درک نادرست از چیستی علوم انسانی و اجتماعی3- برداشت ناصواب از چیستی علم و تکنولوژی4- شناخت ناکامل از رابطه میان علم و فلسفه 5- کاستیهای روششناسانه/ معرفتشناسانه 6- ضعف رویکردهای بومی در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی 7- توهم استغنا در برابر مدهای فکری 8- محدودیتهای روششناسانه، عرفان و فلسفه در فرهنگ اسلامی - ایرانی همچنان که از دو فهرست فوق (که البته هیچ یک مدعی آن نیستند که استقصای کامل مواردند) برمیآید، برای ریشهیابی مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران باید به جنبهها و جهات عدیدهای توجه شود. این جنبهها، بعضا ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. این ارتباطات در بسیاری از موارد به صورت تاثیرات متقابل و حلقههای بازخورد مثبت (positive feedback loops) ظاهر و موجب تشدید عوامل مورد اشاره میشوند. به همین اعتبار ارایه هر نوع راهحل نیز باید با عنایت به درجه پیچیدگی بالای مساله و اجزای متنوع آن صورت پذیرد.
به عنوان تنها یک نمونه اگر به عاملی که با عنوان «تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت» مطرح شده است نظر شود و از تاثیر آن بر رنجوری علوم انسانی و اجتماعی در ایران پرسش به عمل آید، بلافاصله جنبههای متنوعی در برابر پرسشگر مطرح میشود. عقلانیت برای مثال با نقادی ارتباطی مستقیم دارد. نقادی در گرو آن است که فرهنگ مناسب آن مستقر باشد اما نگاهی ولو گذرا به تاریخ ایران از دیرباز روشن میسازد که امکان زیادی برای رشد رویکردهای نقادانه موجود نبوده است و اهلنظر ناگزیر بودهاند «خودسانسوری» کنند و به قول حافظ «بر کناره» بروند، حال آنکه هزاران فکر و اندیشه بدیع برای عرضه کردن داشتهاند.2 یکی از نتایج خودسانسوری اهلنظر آن است که تصمیمگیران سیاسی از مشورتهای غنی محصول تدبرهای حسابشده و دقیق درخصوص مسایل اساسی محروم میشوند. ضعف بنیه نقادی نیز به نوبه خود تبعات متعددی به همراه خواهد داشت. از جمله منجر به آن میشود که ورود اندیشههای غیربومی به کشور کمتر با پالایش و گزینش سنجیده همراه باشد. این نکته را در حوزه علوم انسانی و اجتماعی میتوان از نمونه حزب توده که به ترویج اندیشههای کمونیسم روسی اهتمام داشت (که در قیاس با کمونیسم اروپایی گرفتار فقر معرفتی به مراتب بیشتری بود) تا مترجمانی که تازهترین مدهای روشنفکری پستمدرن را هضمناشده و سنجشناکرده با ترجمههایی عمدتا مغلوط به خواننده فارسیزبان عرضه میکنند، مشاهده کرد. رواج اندیشههای حقیر و فقیر از حیث معرفتی که در عینحال در بوق و کرنا برای بازاریابی آنها دمیده شده است، سبب «تبه شدن مزاج» اندیشهای جامعه میشود. در جامعهای اینگونه، دلمشغولیها و تعلقخاطرهایی کممایه برجستگی پیدا میکنند و به این ترتیب زیستبوم عقلانیت با شدت بیشتری رو به ضعف و تُنُکمایگی میگذارد. یک نتیجه دیگر ضعف زیستبوم عقلانیت که به نحو مستقیم بر رنجوری رشد علوم انسانی در ایران تاثیرگذار است، ضعف روحیه همکاری و تعاون فکری در میان اصحابنظر و اندیشهورزان است. در کشور ما، محققان عمدتا به انجام پژوهشهای شخصی یا با همکاری افراد نزدیک به خود علاقهمندند. حال آنکه در دوران جدید و بهخصوص از نیمه دوم قرن بیستم به اینسو این نکته بیش از پیش آشکار شده است که بسط مرزهای معرفت در گرو اتخاذ رویکردهای بین رشتهای و چند رشتهای با مشارکت فعال و همدلانه صاحبان تخصصها و اندیشههای مختلف است. رنجوری زیستبوم عقلانیت همچنین با ضعف نهادها، بهخصوص نهادهایی که در عرصههای فرهنگی فعال هستند، نیز ارتباط مستقیم دارد. از آنجا که عنصر فرهنگ تاثیر خود را تا حد زیادی (هرچند نه به تمامه) از رهگذر فعالیتهای نهادها آشکار میسازد، ناکارآمدی نهادها، به ویژه آنها که متولی فعالیتهای فرهنگی و آموزشی هستند، مانع رشد بهینه زیستبوم عقلانیت میشود. به عنوان نمونه اگر جریان آزاد مبادله اطلاعات میان دانشوران و نیز دانشوران و مخاطبان در حیطه عمومی (شامل تصمیمگیران و عامه مردم) وجود نداشته باشد، زمینه برای ارزیابی مناسب اندیشهها و ترویج مناسبترین آنها از میان میرود. این امر به نوبه خود به رشد ذهنیتهای خاص و غیرمنطبق با نیازهای واقعی جامعه منجر میشود. یک نمونه زنده این امر، رواج باورهای خرافی با درجه غلظت بسیار بالا در میان اقشار مختلف مردم در سالهای اخیر است.
تُنُکمایگی زیستبوم عقلانیت با جنبه دیگری که عبارت است از رویکرد ناظر به حل مساله و رویکرد معرفت -محور ارتباط نزدیک دارد. نگاهی به تاریخچه علوم انسانی و اجتماعی در کشور به روشنی نشان میدهد پروژههایی که احیانا در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی مطرح شدهاند بیش از آنکه مسالهمحور و معرفتمحور باشند، به معناسازی و هویتسازی توجه داشتهاند. از جمله این قبیل پروژهها میتوان به «بازگشت به خویش»، «غربزدگی»، «امتناع تفکر»، «تصلب سنت»، «دینخویی»، «جامعه کلنگی»، و... اشاره کرد. اشکال پروژههایی که نظرشان عمدتا معطوف به بحثهای معنایی و هویتی است آن است که در درون چارچوبهایی بسته، دیدگاهی تعینگرایانه را ترویج میکنند. نگاه تعینگرایانه اما حساسیت خود را در قبال مساله و چالش از دست میدهد، زیرا اگر امور از پیش مقدر و متعینند، مساله و چالشی موجود نخواهد بود. همه چیز بر اساس طرح و نقشهایی که خود را تحمیل میکنند، به پیش میرود. این پروژهها، پروژههایی موجهسازانهاند (justificationist) و از اینرو مستمرا به دنبال یافتن بینههای موید (confirming evidence) برای تایید مدعای خود هستند و نه در پی توجه به جنبههایی که احیانا خطای در دیدگاه مختار آنها را آشکار میکند.
رویکردهای هویتگرایانه نیز به عوض پرداختن به مسایل واقعی در جهان بیرون، جهان را آن گونه که هویت خاص موردنظر آنها طلب میکند ترسیم میکنند اما با جهان واقعی دادوستد برقرار نمیکنند. محصول این نوع نگاه و رویکرد در عرصه علوم انسانی و اجتماعی آن میشود که نویسندگان، بازهم به شیوهای تاییدگرایانه، میکوشند همه بینهها را بر مبنای رویکرد هویتی خود توصیف کنند. اما از این «تکاپوها» و «پژوهشها» هیچ راهی گشوده نمیشود.
به نکاتی که در بالا مطرح شد، باید جنبه دیگری را افزود تا این تلقی پدید نیاید که مشکلات علوم انسانی و اجتماعی در ایران آنچنان زیاد و ریشهدار و گسترده است که عملا هیچ اقدامی برای رفع آنها امکانپذیر نیست. این تلقی، کاملا نادرست است و خود ناشی از نوعی فهم نادرست از مفهوم علم و جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در مجموعه علوم است. نگارنده از منظر رویکردی موسوم به عقلانیت نقاد به معضل علوم انسانی و اجتماعی نظرمیکند. بر مبنای این رویکرد، اولا، عالم واقعیت باز و گشوده است و ظرفیتها و امکاناتی نامتناهی در آن موجود است. این امکانات به یمن بهرهگیری مناسب از خرد نقاد و اهتمام در مسیر یادگیری از رهگذر درگیری با مسایل و رفع خطاهای حاصل از این تکاپوها، قابل دستیابی و بهرهگیریاند. ثانیا، حل مسایل و معضلات یکشبه و به صورت ناگهانی تحقق نمییابد. حرکت در این مسیر به نحو تدریجی و گامبهگام و با درسگیری از تجربههای گذشته و اهتمام در عدم تکرار خطاهای پیشین، صورت میپذیرد. این شیوهای است که در کشورهای پیشرفته که در آنها علوم انسانی و اجتماعی از رشدی نسبی برخوردارند به خوبی مورد استفاده قرار گرفته است. ثالثا، بر اساس این رویکرد، حرکت در مسیر حل معضلات علوم انسانی و اجتماعی و در واقع حل هر مساله و چالشی که در عرصهای ظهور مییابد، در نخستینگام با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود در درون سنت و فرهنگ و تاریخ بومی کشور آغاز میشود. به این ظرفیتهای موجود البته باید به تدریج و در هر گام و متناسب با پیچیدگیهای مساله، ظرفیتها و امکانات تازهای را اضافه کرد. در این مسیر یادگیری از تجربههای دیگران، اما به شرط گذراندن آن از درون صافیهای بومی و تنظیم آن با شرایط خاص مسالهای که در ظرف و زمینه خاص بومی ما مطرح شده است، کمککار و ضروری است. ذکر یک نمونه در این زمینه میتواند کمک کار باشد.
زمانی که نویسندگان کمونیست و گروههای وابسته به شوروی سابق در دهههای نخست قرن گذشته به ترویج اندیشههای مارکسیستی در ایران پرداختند، مرحوم علامه طباطبایی کمر همت بربست و کوشید با استفاده از ظرفیتهای موجود در فلسفه اسلامی به پاسخگویی به چالشهای نظری که از رهگذر معرفی دیدگاههای مارکسیستی مطرح شده بود بپردازد. محصول این تکاپو که با اهتمام مرحوم مطهری در قالب مجلدات پنجگانه «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بیرون آمد، با همه کاستیهایی که داشت، حاوی بذرها و گردههای اندیشهای تازه و راهگشا بود. این اندیشه که مرحوم طباطبایی برای نخستینبار در حوزه فلسفه اسلامی به آن توجه کرده، بحث حایزاهمیت ادراکات اعتباری بود. طرح این بحث بهخوبی نشان میداد که اگر رویکردی مسالهمحور در پیش گرفته شود، احیانا میتوان با استفاده از ظرفیتهای موجود در فرهنگ، راهی به سوی حل مساله باز کرد. متاسفانه اقدام نوآورانه مرحوم طباطبایی و مرحوم مطهری به شیوه نقادانه موردارزیابی قرار نگرفت و در چرخه تعاملهای نظری، از جمله بهرهگیری از دستاوردهای دیگر سنتهای اندیشهای، دچار تحول نشد و درخودبسته باقی ماند اما همان گام شجاعانه برای نشاندادن این واقعیت کفایت میکرد که «هزار باده ناخورده در رگ تاک است.»
به این ترتیب آیا در شرایط فعلی میتوان از بحران در علوم انسانی سخن گفت؟ چرا این بحران در علوم طبیعی و دقیقه، برای مثال در ریاضیات، فیزیک، شیمی، پزشکی و... دیده نمیشود؟ اتفاقا در این حوزهها بهنظر میرسد همواره سطح قابل قبولی از پیشرفت علمی وجود دارد.
شخصا ترجیح میدهم از اصطلاح «رنجوری» علوم انسانی و اجتماعی در ایران سخن بگویم. اصطلاح بحران در زمانی به کار میرود که یک مجموعه معرفتی با دستاوردهای درخشان و قابل اعتنا، در مواجهه با مساله یا مسایلی بنیادین و حایز اهمیت از ارایه راهحل عاجز میماند. به عبارت دیگر دشواری و پیچیدگی مساله، این نکته را آشکار میسازد که مجموعه معرفتی مورد اشاره از ظرفیتهای لازم برای حل مسالهای که ظهور یافته است برخوردار نیست. به عنوان مثال زمانی که فیزیک نیوتنی در اوایل قرن بیستم با مسایلی که در تراز کوانتومی مطرح بود مواجه شد، فیزیکدانان و فلاسفه علم از اصطلاح بحران در فیزیک نیوتنی یاد کردند. هوسرل نیز در مواجهه با تحولات علوم در اواخر قرن نوزدهم، اوایل قرن بیستم از بحران در علوم اروپایی سخن به میان آورد. اما علوم انسانی و اجتماعی در کشور ما نه از آنچنان رشد و بلوغی که علوم بدیل آنها در مغربزمین کسب کردهاند، برخوردار بودهاند و نه با مسایلی که سرنوشتساز به شمار میآیند، به نحوی واقعی و جدی، دستوپنجه نرم کردهاند.
در مورد میزان پیشرفتگی و رشد ریاضیات و علوم فیزیکی و زیستی که اشاره کردهاید باید در مقالهای مستقل به بحث پرداخت. در این بحث باید از جمله به تفاوت میان علوم نظری از یکسو و علوم کاربردی و تکنولوژیها از سویدیگر توجه کرد. اگر «سطح قابل قبولی» را که متذکر شدهاید برای این علوم و تکنولوژیها بپذیریم (که این مساله خود جای بحث جدی دارد)، باید به این نکته توجه کنیم که این علوم، لااقل در کشور ما، به اندازه علوم انسانی و اجتماعی «حساسیتبرانگیز» نبودهاند. در حالی که به علوم و تکنولوژیهای طبیعی به عنوان رشتههایی نظر شده است که به برخی نیازهای عملی پاسخ میگویند. در مورد علوم انسانی و اجتماعی به اعتبار آنکه میتوانند با باورهای دینی ارتباط مستقیم پیدا کنند، همواره انواع محدودیتها و سوءظنها وجود داشته است. بسیاری از افراد، در علم بودن این علوم تردید دارند. همه بحثهایی که بر سر تاسیس «علم اسلامی» در ایران و بسیاری دیگر از کشورهای اسلامی به راه افتاده است ناشی از همین نگاه تردیدآمیز به علوم انسانی و اجتماعی بوده است و این امر به نوبه خود یکی از عوامل محدودکننده رشد این علوم به شمار میآید.
اگر علم امری است کلی و جهانشمول، چگونه میتوان آن را با معیارهای محلی تطبیق داد؟ آیا اساسا چنین کاری ممکن است؟ برای مثال تجربه کشورهای دیگر چه چیزی دارند که در این زمینه به ما بیاموزند؟
پرسش شما ظاهرا دقیق نیست. جهانشمولبودن علم موجب میشود که در همهجا بتوان آن را بهکار گرفت. معنای جهانشمولی جز این نیست. درخصوص علوم انسانی و اجتماعی مساله از این قرار است که این علوم از وجهی، واجد جنبههای محلی و بومی هستند. همین امر موجب بروز این تلقی خطا شده است که دستاوردهای این قبیل از علوم جهانشمول نیستند و بنابراین در زیست-محیطهای دیگر نمیتوان از آنها بهره گرفت اما این اشتباه ناشی از عدم توجه به این نکته است که علوم اجتماعی و نیز برخی از علوم انسانی، از وجهی علم هستند و از وجهی تکنولوژی. این علوم از آن جهت که علم محسوب میشوند، عام و جهانشمولند و میتوان از یافتههای آنان در زیستبومهای دیگر بهره گرفت. از آن جهت که تکنولوژی محسوب میشوند، اولا باید نام آنها را «تکنولوژیهای اجتماعی و انسانی» گذارد، تا موجب بروز خطا نشود. ثانیا باید به این نکته توجه کرد که تکنولوژیها، هرچند در ظرفها و زمینههای خاص ظهور میکنند و تابع شرایط محلی و بومی هستند، اما به اعتبار آنکه تکنولوژیها به نیازهای غیرمعرفتی آدمیان پاسخ میدهند یا به عنوان ابزار در خدمت کمک به پاسخگویی به نیازهای معرفتی قرار میگیرند و به اعتبار آنکه آدمیان واجد گوهری مشترکند که موجب تمییز آنان از دیگر موجودات میشود، همواره این امکان وجود دارد که با «تنظیمات» مناسب، یک تکنولوژی را که در ظرف و زمینه دیگری ابداع شده است، در محیطی متفاوت با محل ظهور آن مورداستفاده قرار داد. تکنولوژیهای یکسانی که هماکنون در چهارگوشه ارض و در میان اقوام و فرهنگهای مختلف مورداستفاده قرار دارد، امکانپذیر بودن این امر را آشکار میکند. در این زمینه تنها میتوانم خوانندگان را به مقالات مفصلی که در باره علم دینی و تکنولوژی دینی تحریر کردهام ارجاع دهم.
تا چه حد میتوان از ایده استقلال دانشگاهها دفاع کرد؟ آیا یکی از مهمترین موانع در این راه تکیه نهاد آموزش بر بودجه دولتی نیست؟ در اینصورت تمرکززدایی از ساختار دانشگاهها میتواندکمکی به استقلال آن کند؟
درخصوص نهادی که با عنوان «دانشگاه» از آن یاد میکنیم، باید به این نکته توجه کنیم که از نوع آن دسته از تکنولوژیهاست که قادر است هر دو دسته از کارکردهای اصلی تکنولوژیها را ارایه دهد. یعنی هم به عنوان یک ابزار، در خدمت کمک به دستیابی ما به اهداف معرفتیمان باشد و هم به نیازهای غیرمعرفتی جامعه (مثلا نیازهای سیاسی، یا بهداشتی، و...) پاسخ گوید. در ارزیابی بازده فعالیت دانشگاهها باید این دو جنبه را از هم تفکیک کرد.
در کشورهای پیشرفته که تقسیم کار به شیوه مدرن در آنها صورت سامانیافتهتری دارد، به کارکرد سیاسی دانشگاهها کمتر نیاز پیدا میشود. سیاست با استفاده از تکنولوژیهای دیگر نظیر پارلمان، احزاب، تشکلهای مدنی که اهداف معین و محدودی را دنبال میکنند، پی گرفته میشود. دانشگاهها در این زمینه عمدتا در مقام یک ناظر منتقد و صاحبنظر، دیدگاههای تخصصی و نقادانه خود را در زمینه مسایلی که در نظرشان حایزاهمیت مینماید، از طریق رسانههای مختلف، نظیر کتاب و مقالات و کنفرانسها، به حیطه عمومی و تصمیمگیران ارایه میدهند. به ندرت اتفاق میافتد که دانشگاهها و دانشگاهیان ناگزیر شوند به اقداماتی نظیر تظاهرات و اعتصاب و... متوسل شوند.
در کشورهای در حال پیشرفت اما به جهت آنکه نهادها و تکنولوژیهایی که وظیفه اصلیشان پاسخگویی به نیازهای سیاسی است، این وظیفه را با بازده قابلقبولی به انجام نمیرسانند، دانشگاهها و دانشگاهیان به ناگزیر بخشی از فعالیت خود را معطوف به پرکردن خلأیی میکنند که به واسطه عدم کارآیی نهادهای مسوول حاصل شده است.
این امر به طور طبیعی بر بازده دانشگاهها در مسیر مسوولیت دیگری که بر عهده دارند، یعنی کمک به جامعه (در مقام ابزار و وسیله) برای پاسخگویی به نیازهای معرفتی، تاثیر منفی بر جا میگذارد.
با این مقدمه کوتاه حال میتوان به پرسش در مورد استقلال دانشگاه توجه کرد و جنبههای متنوع آن را از هم تمییز داد. اگر غرض از استقلال دانشگاه، ناظر به کارکرد آن در حوزه امور سیاسی (آنهم با فرض عدم کارآیی نهادهای مسوول در این حوزه باشد) روشن است که پاسخ آن است که استقلال این نهاد، از جنبه یادشده، امری مثبت است. دانشگاه غیرمستقل، در جامعهای که نهادهای سیاسی وظایف خود را به درستی انجام نمیدهند، نمیتواند به بهبود شرایط سیاسی کمک کند.
اما اگر پرسش مربوط به استقلال دانشگاه ناظر به کارکرد دیگر این تکنولوژی، یعنی کمک به رفع نیازهای معرفتی است، در آن صورت پاسخ این است که دانشگاه از جنبه مالی نمیتواند و (به توضیحی که میآید) نباید، به کلی از نهاد دولت، به عنوان یک پشتیبان مالی قدرتمند، جدا شود اما از حیث اداره امور داخلی و برنامهریزیهای توسعهای برای آینده، باید در عین برخورداری از استقلال، ارتباطی برهمافزا و نزدیک با نهاد دولت و نیز نهادهای مولد سرمایه در کشور داشته باشد.
دانشگاهها در نقش نهادهایی که در خدمت آموزش جامعه و انجام تحقیقات (اعم از بنیادی و کاربردی) قرار دارند، نمیتوانند (و نباید) نظیر موسسات تجاری که هدف اصلیشان کسب سود برای سهامداران است، عمل کنند. انجام تحقیقات به نحو جدی و مسالهمحور و در خدمت یافتن راهحل برای مسایل واقعی و نه به صورت فعالیتهای تشریفاتی و تزیینی، بسیار پرهزینه است و بازده حاصل از آنها، اولا یکسره در چارچوبهای مادی قابل تعریف نیست و ثانیا، اگر واجد جنبه اخیر نیز باشد، در بسیاری از موارد محصول آن بهزودی و با سرعت به دست نمیآید. مسوولیت تامین این هزینهها تا حد زیادی بر دوش دولتهاست. آن هم با این فرض که خود دانشگاهها تا حد امکان در مسیر درآمدزایی فعال شوند یا پیشاپیش فعال شده باشند. همکاری بخش خصوصی با دانشگاهها مغتنم و ضروری است اما تجربه همه کشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت نشان داده است که بخش خصوصی، بیش و پیش از هر هدف دیگری، به سود و منافع خود نظر دارد.
کمک دولت به دانشگاهها اما نباید با هدف اعمال فشار به این نهادها و تحمیل سیاستهای خاص بر آنها صورت گیرد. این امر موجب میشود دانشگاهها نتوانند مسوولیت خود را در جهت رفع نیازهای معرفتی جامعه به درستی ادا کنند. دولتها اما میتوانند و باید در ارتباطی برهمافزا با دانشگاهها، از یکسو نیازهای خود را به این نهادها اعلام کنند و از آنها برای رفع آنها کمک بخواهند و از سوی دیگر در مقام ناظرانی منتقد (اما صرفا در مقام ناظر) نحوه عمل دانشگاهها را رصد کنند و جنبههایی را که از دیدگاه خود در فعالیتهای دانشگاهها نمیپسندند به آنها گوشزد کنند اما این تذکارها به هیچ روی نباید با اعمال فشار، با استفاده از اهرمهای متنوعی که دولت در اختیار دارد، همراه باشد.
تجربه دانشگاههای موفق در همه جای دنیا این نکته را روشن ساخته است که وجود یک نظام خود - تصحیحگر در درون دانشگاهها (نظیر همان نظامی که در درون نهاد علم موجود است و به نحو خود - تصحیحگر، بر تولید معرفت نظارت دارد) به نحو مستقل از مداخلات نهادهای بیرون از دانشگاه، اما در عین حال در ارتباط و تعامل برهمافزا و سازنده با این نهادها (از جمله نهاد رسانهها و نیز نهاد دولت و بخش خصوصی)، بهترین شیوه برای اداره دانشگاهها با بازده بالاست.
جهان مدرن، جهانی معرفتمحور است. مهار کردن معرفت، منجر به فقر معرفتی میشود و فقر معرفتی دیگر انواع فقرها، از جمله فقر اخلاقی و فقر در عرصه دست و پنجه کردن با مسایل عملی را به همراه میآورد. دانشگاه در مقام ابزاری که در خدمت تولید معرفت قرار دارد، در صورتی میتواند وظیفه خود را به نحواحسن به انجام برساند که محدودیتهای بیرونی، خواه از جانب دولت و خواه از جانب بخش خصوصی بر آن تحمیل نشود.
معمولا جریانهای اصلی تفکر در جوامع غربی از دل دانشگاه بیرون میآید. فرآیند چاپ کتاب، نظریهپردازی، تحلیلهای اجتماعی، بحث و منازعه و... همه و همه در داخل سنتهای آکادمیک رخ میدهد اما در ایران درست عکس این فرآیند اتفاق میافتد. جریانهای نظری و روشنفکری دو، سه دهه اخیر را که دنبال کنیم همه به نوعی بیرون از دانشگاه شکل گرفته و بالیدهاند، یک نمونه مهم آن رشد و بسط «روشنفکری دینی» است. ناشران دانشگاهی از کمترین ارج و قرب برخوردارند و محصول کار فکری اساتید دانشگاه را نمیتوان در آنها مشاهده کرد. کتابهای این ناشران در بهترین حالت بسط و پروپیمان کردن جزوههای دانشگاهی است که فقط توسط دانشجویان همان استاد و فقط در شب امتحان خوانده میشود. در حالی که در غرب معتبرترین کتابها توسط ناشران دانشگاهی به چاپ میرسد و محصول فرضا یکسال کار فکری فلان استاد را میتوان در آن دید. این روند معکوس را چگونه میتوان توضیح داد؟
نکتهای که در مورد کشورهای پیشرفته ذکر کردهاید دقیق نیست. در کشورهای پیشرفته چنین نیست که فرآیندهایی که به آنها اشاره کردهاید، یکسره در درون نهادهای آکادمیک تحقق پیدا کند. از قضا در این کشورها، بسیاری از نهادهای مولد اندیشه (به خصوص در حوزه علوم اجتماعی و انسانی) در بیرون دانشگاهها قرار دارند. همچنین اینگونه نیست که نشریات وزین و تاثیرگذار، اعم از کتاب و مقالات و ژورنالها (بازهم عمدتا در حوزه علوم انسانی و اجتماعی) در انحصار مراکز دانشگاهی باشد اما در کشورهای پیشرفته، دانشگاهها، در راستای عمل به کارکرد نخستی که در پاسخ به پرسش پیشین توضیح دادم، به نحو نظاممند و با اعمال استانداردهای سختگیرانه، میکوشند محصولاتی با کیفیت به حیطه عمومی ارایه دهند و به این ترتیب مسوولیتی را که از این حیث بر دوش دارند به انجام برسانند. در این مسیر البته تعامل آنها با نهادهای غیردانشگاهی، در حوزههایی که وجه مشترک میان فعالیت وجود دارد، به بهبود هرچه بیشتر نتایج نهایی کمک میرساند.
در کشورهایی که در آنها دانشگاهها از انجام وظیفه خود در حوزه کمک به رفع نیازهای معرفتی، به علل مختلف بازماندهاند یا چنان که باید قادر به ایفای نقشی که از آنها در این زمینه انتظار میرود نیستند، ناگزیر وظیفه رفعنیاز بر دوش کنشگران دیگری قرار میگیرد. در کشورهای پیشرفته، این قبیل کنشگران، چنانکه اشاره شد، موجودند و نقش مهمی، هم در پاسخگویی به بخشی از نیازهای جامعه در قلمروهای معرفتی و هم در تحرکبخشی به دانشگاهها و تشویق آنها به ورود در عرصههای رقابت سازنده ایفا میکنند.
در این کشورها همچنین معیارهای سنجش کیفیت و ارزیابی نقادانه محصولات، از رشد بالایی برخوردار است و همین امر موجب میشود هم نهادهای دانشگاهی و هم نهادهای بیرون دانشگاه، نهایت کوشش خود را در ارایه محصولات هر چه پالایش یافتهتر و با کارآیی و محتوای بیشتر به خرج دهند.
در بسیاری از کشورهای در حال پیشرفت اما این نوع نظام سنجش موجود نیست و کنشگران نیز به اعتبار آنکه معمولا با استفاده از رانتها و به پشتوانه ارتباطات در مسوولیتهای خود جای گرفتهاند، چندان اعتنایی به ارتقای کیفی فعالیتهای خود ندارند. در چنین شرایطی است که فعالیتهای خودانگیخته کسانی که فاقد ارتباطات و پیوندهای نهادینه با مراکز قدرت هستند، در راستای پر کردن خلأیی که جامعه انتظار پرکردن آن را دارد، ظهور میکند. این قبیل فعالیتها، اگر با پشتوانههای قابل قبولی از دانش و تجربه همراه باشد، با سرعت با اقبال حیطه عمومی مواجه میشود، البته در این میان این نکته را نیز نباید از یاد برد که در این قبیل کشورها معمولا به جهت ضعف زیستبوم عقلانیت و کمرمقی فضای نقد و نقادی و در عین حال به واسطه وجود خلأ واقعی برای پاسخگویی به شماری از نیازهای معرفتی، آن دسته از کنشگرانی که کالایشان از کیفیت لازم برخوردار نیست اما از حیث بازاریابی و تبلیغات از توانایی برخوردارند، میتوانند در حیطه عمومی برای خود جای باز کنند و با کشیدن نقش مار در جای مار و ارایه خزف در جای صدف مدتی بازار خود را پر رونق نگاه دارند.
در کشورهای پیشرفته، چنان که گذشت، وجود مکانیزمهای نظارتی، نهادینهبودن سنت نقادی، جدی بودن جامعه در امر تولید معرفت و از همه مهمتر توجه حیطه عمومی و نیز تصمیمگیران به این نکته تنها راه حفظ برتری و مزیت نسبی خود بر رقبا، استمرار در فرآیند نوآوری و ابداع اندیشههای نو و ارایه راهحلهای مناسب در ارتباط با مسایل واقعی است، موجب میشود درخصوص محصولاتی که اهل نظر و اساتید دانشگاهها تولید میکنند، از جمله میزان دقتی که در مورد تربیت دانشجویان و بالا بردن استانداردهای آموزشی اعمال میدارند، اهتمام به خرج داده شود و در حد توان انسانی، از افت بازده و عرضه محصولات نامرغوب جلوگیری به عمل آید. البته چنین نیست که در این کشورها همه چیز در بهترین تراز قرار داشته باشد و اشتباه و خطایی رخ ندهد اما در آنجا کوشش میشود با یادگیری از اشتباهات و از رهگذر تجربهها، خطاهای گذشته حتیالمقدور حذف شود. در کشور ما اما به عنوان مثال شمار زیادی از دانشجویان صرفا برای کسب مدرک و نه به عشق علمآموزی و پیشبرد قافله معرفت وارد دانشگاهها میشوند. بسیاری از آنان با دشواریهای معیشتی جدی سروکار دارند و دریافت مدرک بالاتر برایشان حیاتی است. آنان با طرح مسایل شخصی خود برای اساتید و مثلا تاکید بر اینکه اگر مدرک بالاتر نگیرند، حقوق شان اضافه نمیشود و اگر چنین نشود، نمیتوانند از عهده تامین هزینههای درمان فرزند بیمار خود برآیند، اساتید را با محظور اخلاقی جدی مواجه میکنند. از سوی دیگر خود اساتید نیز احیانا به جهت دستوپنجه نرمکردن با دشواریهای مادی و اقتصادی جدی، ناگزیر در تلاش برای بقا، به عوض آنکه به پژوهش و تحقیق جدی که مستلزم صرف وقت فراوان است و از حیث اقتصادی زودبازده نیست، به فعالیتهایی روی میآورند که با سرعت بیشتری پاسخگوی دشواریهای عاجل آنان باشد. در چنین چرخه معیوبی نمیتوان چندان انتظار حفظ استانداردهای بالا را داشت.
با این حال، به مصداق «عیب می جمله بگفتی، هنرش نیز بگوی»، در مورد نهاد دانشگاه در ایران باید به این نکته اشاره کرد که هرچند این نهاد در ماموریت اصلی خود که تولید علم بوده است، چنان که باید با توفیق رفیق نشده، اما در یکی دیگر از کارکردهای خود، یعنی ترویج مدنیت در جامعه با موفقیت نسبی همراه بوده است. دانشگاه در جامعه ما به رشد مدنیت و آمادهسازی اذهان برای ورود به جهان مدرن نقش مهمی داشته است. معنای این نکته آن است که در این نهاد، حتی با همین ساختار کنونی، ظرفیتهای فراوانی نهفته است که اگر به درستی مورد استفاده قرار گیرد نتایج مثبت و مفید فراوانی از آن عاید خواهد شد.
پی نوشتها:
1- در تکمیل این متن، نگارنده از گفتوگو با برادر خود، آقای حسین پایا، مدیر محترم انتشارات طرح نو، بهرههای فراوان برده است. از اینرو لازم میداند به این وسیله از مساعدتهای فکری ایشان تشکر کند.
2- شد آنکه اهل نظر بر کناره میرفتند/ هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش
اشاره کوتاه حافظ به خوبی نشان میدهد که دوره کوتاه شاه شجاع که در آن ظاهرا گشایشی در فضای سیاسی -اجتماعی پدید آمده بود، صرفا نوعی استثنا بوده است که حکایت از غلبه نوعی قاعده مستقر دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.