سرگیجه علوم انسانی
سیاوش جمادی
1 تعریف جامع و مانع علوم انسانی معضلی است که شاید برای رهایی از آن لازم باشد پافشاری بر تعریف را در بوته آزمونی انتقادی نهیم. شاید از این راه به تعریفی برسیم که در هستی بنیاد داشته باشد نه در ایدههایی برای تقسیمبندی علوم. میتوان برای رهیافت به تعریف علوم انسانی فهرست علومی را که دانشنامهها و آکادمیها ذیل علوم انسانی قرار دادهاند فرا دیده نهیم و وجه مشترک اساسی آنها را محمل تعریف قرار دهیم؛ هنر، تاریخ، تاریخ هنرها، ادبیات، حقوق، زبانشناسی، الهیات و فلسفه و همه علومی که علوم انسانی محسوب شدهاند به چه لحاظ در انسان بنیاد دارند نه در طبیعت؟ فرض میگیریم که به لحاظ موضوعهایشان. بسیار خب! این موضوعها در چه چیزی مشترکند؟ این موضوعها ناظر به آنچه فارغ از بود و نبود انسان هست نیستند، بلکه فرآورده انسانند. مراد از انسان نیز آن چیزی است که انسان را از دیگر هستندگان متمایز میکند؛ چیزی چون روح، فهم، قوه اندیشه، قوه ابداع، تخیل و مانند اینها. کیهانشناسی درباره چیزی بحث میکند که به باور کیهانشناسان بدون انسان هم به راه خود رفته است و میرود. محاسبات و مشاهدات تلسکوپیک گویای بسط تدریجی کیهانند. کیهان دم به
دم بزرگتر میشود پس با فلاشبک به گذشته دم به دم کوچکتر میشود تا به اندازه نقطهای میشود که همین کیهان عظیم بوده منتها به شکلی فشرده و چگال. با محاسبه روند شتاب و سرعت بسط کیهان 13میلیاردسال پیش کیهان ذرهای بوده که ناگهان منفجر شده است، پیامد این انفجار هستی آغاز به هستیدن کرده است. فضا و زمان پدید آمده است. در مرحلهای نیز سیاره زمین مناسب پیدایش حیات شده است. هستندگان جاندار و سرانجام انسان پدید آمده است. هاوکینگ نامدار در کتاب «طرح بزرگ» (The Grand Design) استدلال میکند که کیهان یا به بیانی دیگر هستی بنا به قوانین درونزاد و خودجوش خود کار میکند بیآنکه نیازی به مدیر یا محرکی بیرون از خود داشته باشد. هابز نیز جهان را مخلوقی مکانیکی میدانست که اداره آن به دست قوانین علت و معلولی مادی خودش است و همه ظهورات انسانی از جمله ادراکها، احساسها، رفتارها و گفتارهای وی معلول حرکات مادی است. پیداست که اندیشه مکتوب شده هاوکینگ و هابز سهمی است که اینان به علم به مفهوم عام این واژه ادا کردهاند. اکنون میپرسیم که این علم جزو علوم انسانی هست یا نیست؟ میتوان علم هابز را فلسفه نامید و علم هاوکینگ را
کیهانشناسی. تقسیمات آکادمیک به سادگی اولی را علم انسانی مینامد و دومی را علم طبیعت اما میبینیم که در کیهانشناسی هاوکینگ نیز الهیات دخیل شده است و الهیات را نیز در دپارتمانهای علوم انسانی درس میدهند. مدخلیت الهیات نیز در اینجا غایتی بیرون از حیطه موضوعی کیهانشناسی نبوده است، زیرا هاوکینگ بر آن است که دریافت هستیشناختی و بهطور خاص الهیاتی وی تفسیری که فرآورده فهم و روح انسانی باشد نیست بل کیهان خودش نشان میدهد که چنین و چنان است. بنابراین چه در مورد هاوکینگ و چه در مورد هابز الهیات با فیزیک و کیهانشناسی یکی میشود: هر جا که گزینگویههای (Guotes) هاوکینگ را جستوجو کنی به جملهای برمیخوری که اگر نام هاوکینگ پای آن نبود چه بسا گمان میرفت که سخنی از لایبنیتس یا هایدگر باشد: «هدف من ساده است: فهم کامل کیهان و چرا هست آنسان که هست و چرا اصلا وجود دارد. » ممکن است گفته شود که این هدف الهیاتی یا بگیرید فلسفی بیرون از کار علمی هاوکینگ است و موضوع علم او ربطی به مقاصد و خواهشهای انسانی ندارد اما مساله آن است که متافیزیک و الهیات نیز از دیرباز همین ادعا را داشته است. ارسطو الهیات را عالیترین علم
تئوریک میدانست. ریاضیات و طبیعیات به نزد وی علوم نظری دیگری بودند که مدخل الهیات یا دانش برین محسوب میشدند. سهگانه الهیات، ریاضیات و طبیعیات در هر حال شاخههای تئوریا بودند. تئوریا یعنی تماشا اما ریاضیدان و خداشناس چه چیزی را تماشا میکنند؟ ریاضیات سراپا انتزاعی و به قول قدما معقول ثانی است. در این علم همچون منطق به قول قدما عروض و اتصاف هر دو در ذهن است. ایدههای ریاضی در عین ذهنی بودن شخصی نیستند. مجموع زوایای مثلث 180 درجه است فارغ از آنکه داننده این حکم تو باشی یا من یا هر هستنده داننده دیگری. حکم ریاضی قطعیتر و عامتر از حکم فیزیکی است. فیزیک برای کسب قطعیت از ریاضیات کمک میگیرد. راجر بیکن در قرن 13 میلادی فهم جهان را مسبوق به فهم ریاضی میدانست و بر آن بود که بدون دانستن ریاضیات هیچ جهلی آشکار نمیشود. فیثاغورث حقایق برین را در اعداد میدید. قطعیت و معقولیتی که در ساحت درونی ریاضیات عرضه میشود نخستین نقطه اتکا شکاکانی میشود که در پی چیزی یقینی هستند. الهیات به دنبال همین قطعیت و معقولیت است منتها درباره خدا.
چه در ریاضیات و چه در الهیات آنچه باید متیقن شود نمیتواند متیقن بودنش را از احساس شخصی انسان کسب کند. فرض بر آن است که خدا هست حتی اگر در ذهن و احساس ما نباشد. اگر کار الهیات در وهله نخست اثبات وجود خدا در مقام مبدا کائنات باشد پس الهیات نمیتواند هیچ احساس بشری را به عنوان برهان به کار برد چنانکه ابنسینا اثبات وجود واجب و حتی خالقیت و علم و اراده و صفات دیگر او را منوط به حال و احساس شخصی نکرده است. برهان وجودی سنتآنسلم نیز بر شخص متکی نیست. تصور کمال در موجود ناقصی که انسان باشد به نزد آنسلم و دکارت در ذهن انسان است اما نه انسانی معین. وجود این تصور همچون وجود عدد است، نه حال شخصی عامی یا عارف. حال و احساس و ایدههای ذهنی در علوم نظری یا علم به آنچه هست همواره مشکوک است. مقصود از عامی شخصی است که تعلق به فرهنگ دارد. نفرین و دعای وی چه بسا خدا را بر وفق خواهشهای شخصی خود تصویر کند، خدا نزد وی قدرتی است که از دشمنانش انتقام میگیرد و خواستهای خودش و دوستانش را برآورده میکند. پاپها نیز به همینسان از خدای انسانوار به سود بیدادهای خود بهرهگیری کردهاند. در زیست - جهان استبداد ریاکاری و یکدگرفریبی و زهد و ریا از طریق این بهرهگیری از بالا به پایین دست به دست میشود. احتمال بسیار میرود که خاستگاه پیدایش الهیات و عرفان در چنین زیست - جهان ستیزآلود و پرخشونتی نجات دین از دست دینفروشی دامنگستر بوده باشد. حافظ تنها شاعری نیست که پرده از چهره آنانی برداشته است که بر سجادهها نقش خواهشهای نفس خود دیدهاند. عزالدین محمود کاشانی در مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه دقیقا همان چیزی را «ظلمت رسوم عادات» و سبب عداوت و بغض و «تنازع و تمانع مناصب و مطالب دنیوی» میخواند که از افق علم مدرن سنت و فرهنگ موروثی خوانده میشود. این عارف سده هشتم بر اهل برهان نیز این انتقاد را وارد میکند که «با خود تصور... خروج از دایره تقلید کرده»اند.1 «خروج از تقلید» تعریف کانت از روشنگری را به یاد میآورد: «خروج از نابالغی مقصرانه». همزمان در اروپا راجربیکن «نخوت کودکانه» را نخستین خطای علم زمان خود معرفی میکند. این هستههایگذار از هستی فرهنگی دایره فرهنگ را نمیشکافند، اما نشان از آثار بغضی دارند که سرانجام در اروپا ترکیدن میگیرد. عرفان راه رهایی از فرهنگ عامه را در تجربهای شخصی و انتقالناپذیر میجوید. اگر علمی ایمان عامی و عارف را موضوع تحقیق خود کند بیتردید علم انسانی است. کتاب رودلف اتو با عنوان « امر قدسی» (Das Heilinge) بیگمان پژوهشی است در علوم انسانی، چرا که اتو امر قدسی را در مراسم دینی انسانهای مومن یعنی در پدیدارهای انسانی جستوجو میکند، اما ریاضیات و الهیات موضوع خود را حقایقی میدانند که همچون یافتههای کیهانشناختی باید جدا از ظهورات روح و فهم انسانها مستقلا و در خود وجود داشته باشند. با این همه آکادمیها تنها الهیات را در زمره علوم انسانی قرار میدهند. اگر برای خلاصی از سرگیجه خود را تسلیم آکادمیها نکنیم تکلیف ما با کیهانشناسی هاوکینگ نیز روشن نیست. هاوکینگ همچون دکارت به دنبال یقینی است که به اقتضای عصر مدرن و برخلاف یقین عرفانی قابلیت همگانی شدن داشته باشد، با این تفاوت که وی علم به کیهان را بیش از علم به خود رهگشای یقین میداند. او میگوید: «اگر ما نظریه کاملی را کشف کنیم، این نظریه باید بهطور کلی برای هرکس قابل فهم باشد. آنگاه ما همه، فیلسوفان، دانشمندان و مردم عادی قادر خواهیم بود در این بحث مشارکت کنیم که چرا ما و کیهان وجود داریم. »2 هماکنون هاوکینگ با طرح نظری الهیاتی این مشارکت را برانگیخته است. در ضمن مرز کیهانشناسی و الهیات را نیز مغشوش کرده است.
2 پس گویا دیگر تقسیمبندی مابعدی رایج در آکادمیها گره از کار فروبسته ما نمیگشاید. این پرسش پیش میآید که جدا از چرخش الهیاتیهابز و هاوکینگ آیا الهیات بهطور کلی نیز علمی انسانی است. اشاره شد که الهیات در مقام یک علم با دین و ایمان به عنوان پدیداری فرهنگی تفاوت دارد. خدای دینی که فراداده فرهنگی است با خدای هیچ الهیاتی کاملا یکسان نیست. این خدای انسانواره در تجربه زیسته مومنان حضور داشته است و پیش از هر علم و فلسفه و الهیات و استدلالی - چه در جهت اثبات و چه در جهت انکار و چه در جهت شناختناپذیری (agnosticism) خداوند - به باشندگان قلمرو فرهنگی تعلق گرفته است. این تعلق از نوع رابطه سوژه و ابژه یا عالم و معلوم نیست، بل از نوع پیشزمینهای است که از پیشمفروض و به اصطلاح پیشا - علمی متفکران نامهایی چون سرنمودار (پارادیم)، گفتمان، روح قومی، فراروایت، سنت، ساختار، روح زمان (Zeitgeist) و... بر آن نهادهاند، هر یک از این نامها دلالت و تعریف خود را دارند که جای بحثش اینجا نیست. تفکیک علوم انسانی و طبیعی در عصر مدرن معنای خاصی دارد که آن را از تقسیمهای قدیم از جمله تقسیم ارسطویی علم نظری و عملی و ابداعی یا تقسیم مشایی علم اسفل و اوسط و اعلی متمایز میکند. برای دریافت بنیاد موجه این تقسیم باید روح مدرنیته را دریابیم، تمامی عنوانهای یاد شده از اواخر سدههای میانه و از آغاز عصر مدرن امکان مطرح شدن پیدا میکنند. ما میتوانیم واژه «عصبیت» را نیز به آنها اضافه کنیم. در قرن 14 میلادی ابن خلدون در مقدمه معروف خود این واژه را برای نامگذاری آنچه همبودی قومی را استوار و پایدار میدارد به کار میبرد و با نقل شواهدی نتیجه میگیرد که شدت وضعیت عصبیت علت ظهور و سقوط حکومتها و جماعتهاست. وی طرح جماعتشناسی خود را علم عمران مینامد و ما میدانیم که نخستین طرحی که در عصر نو برای علوم انسانی ریخته میشود جامعهشناسی آگوستکنت (در قرن 19) است. اشاره حاشیهای من به ابنخلدون ضمنا برای رساندن این نظر است که اساسا نه تنها مرزهای علوم بل همچنین مرزهایی که در نظر ما دورانها را از هم جدا میکنند ساخته ذهن ما هستند نه گویای رخدادهایی در هستی انسانها. این نظری است که تبیین تفصیلی آن بخشی است از رسالهای که در حال نوشتن آن هستم. در این وجیزه آنقدر میتوانم گفت که مدرنیته دفعتا از مرز زمانی قاطع و فارقی آغاز نمیشود. ایدههای فیلسوفانی که به غلط بانی مدرنیته یا اندیشه مدرن نامیده میشوند صرفا نقش کاتالیزوری در دگرگونی از پیشرخدادهای در هستی انسانها دارند. این دگرگونی ترکیدن بغض وجودی است که در عصرهای پیشین به انفجار اجتماعی نرسیده، اما آثار آن را در متون حکمی و ادبی میتوان یافت. دین به مثابه فرهنگ و سنت و گفتمان و فراروایت و اینگونه مفاهیم تنها وقتی امکان مطرح شدن پیدا میکند که موضوع یکی از علوم انسانی مدرن به نام دینشناسی واقع شود. برای عامه مردمی که در درون همبودی سنتی هستند آگاهی از سنت موضوعیت پیدا نمیکند. لازمه این آگاهی فاصلهگیری از موضوع علم است. با این فاصلهگیری است که آگوست کنت به علمی به نام جامعهشناسی میرسد و آن را به فیزیک جامعه ترجمه میکند. این فاصلهگیری در قدیم برای نخبگان ناممکن نبوده است و چنان نیست که بیمقدمه و تصادفا از یک مرز فارق زمانی ممکن شده باشد. نویسنده مقدمه ابنخلدون باید از عصبیت فاصله گرفته باشد تا به فهم آن نایل آمده باشد. زکریای رازی باید از هستی فرهنگی و مشترک خود را به موضوع علم تبدیل کرده باشد تا وحی و نبوت را رد کرده باشد. رازی پدیداری که جرقهای برآمده از موتاسیون فرهنگی باشد نیست. گمان میرود که او یکی از نویسندگان بسیاری بوده است که فاصلهگیری آنها برخلاف فاصلهگیری حکمای مشاء به نتیجهای نرسیده است که بر وفق فرهنگ همگانی بوده باشد. همزمان با او کم نبودهاند نویسندگانی که در بغداد آثارشان و گاه خودشان نابود شدهاند. آثار فلسفی زکریای رازی را امروز از روی فهرستهای ابوریحان و حملات ردیهنویسان میشناسیم. رفتار کلیسا با نغمههای ناکوک با فرهنگ مسیحی به مراتب هولناکتر بوده است. کلیسا حتی علوم تجربی را که در جهان اسلام رو به شکوفایی میرفت به چشم جادوگری و مراوده با شیطان مینگریست. راجر بیکن (Roger Bacon)، نمونهای از پیشاهنگان علم مدرن در قرون وسطاست. وی در کتاب «دکتر شگفتانگیز» (Doctor Admirabilis) دانشمندان عرب و شکوفایی علوم تجربی در عصر هارونالرشید را الهامبخش پژوهشهای تجربی خود میخواند و دورنمای سلطه انسان بر طبیعت را با توصیف «کالسکههای بدون اسب، پلهای معلق» و اختراعات مکانیکی دیگر پیشبینی میکند و همچون فرانسیس بیکن چهار خطا در علم معاصران خود برمیشمرد. یکی از آنها «نخوت بیحد کودکانه» (boundless puerile vanity) است؛3 به بیانی دیگر همان «نابالغی مقصرانه»ای که در قرن 18 کانت برونشد از آن را روشنگری میخواند. حکومت ایدئولوژیک کلیسا این دانشمند را با انگ مضحک و تقلید از اختراعات دشمن 14سال به زندان میافکند و وی از قضا فرصتی برای نوشتن درباره الهیات پیدا میکند. پیداست که مسلمانان در اثر آشنایی با علوم یونانی و مسیحیان به سبب مراوده با مسلمانان امکان فاصلهگیری از فرهنگ خود پیدا میکنند، اما این امکان به علتهایی چون بیسوادی عامه و تکثیر غیرچاپی نوشتهها در هستی فرهنگی همگانی منتشر نشده است. اقتضای فهم آنچه در مدرنیته رخ میدهد آن است که داوری، ارزشگذاری، رد یا قبول محتوای آثار را در پرانتز بگذاریم. هر علمی که موضوع آن هستی فرهنگی و دینی و سیاسی یک جامعه است به حدی از فاصلهگیری نیازمند است خواه نتیجه آن همسو با فرهنگ زمانه بنماید یا برخلاف آن. در هر صورت، الهیات اگر علم باشد با دیانت و شریعت در مقام آنچه به شیوه همبودی عموم راجع است یکسان نیست. آن علمی که در عصر مدرن غالب میشود و بعدتر علم انسانی از آن جدا میشود در قرون وسطی نادر یا ناممکن یا منحصر به امثال ابنخلدون نبوده است. در سال 2000 پژوهشگری تونسی به نام محمود اسماعیل در کتابی با عنوان «پایان اسطوره، نظریات ابنخلدون اقتباس شده از اخوانالصفا» گویا با استدلالها و استنادهای دقیق ثابت کرده است که مقدمه ابنخلدون سراپا اقتباسی است از رسایل اخوانالصفا. من این کتاب را ندیدهام، اما این خبر اگر درست باشد میرساند که حتی در سدههای آغازین هجری کسانی بودهاند که با فاصلهگیری، تاریخ و سنت را موضوع علم ساختهاند. یزدانشناس اگر عالم باشد برخلاف وابستگی وجودی مقیمان فرهنگ دینی نمیتواند با موضوع علم خود همچون منش و عادت و خلقیات نسلاندرنسلی زندگی کند. الهیات نجات گرچه از سانسور فرهنگ نجات یافته است، در نهایت همان خدایی را مبرهن نساخته است که مومنان و حتی خود ابنسینا در برابرش نماز میخواندهاند. از این حیث چندان تفاوتی میان الهیاتهای ابنسینا و توماس آکویناسی و لایبنیتس و هابز و هاوکینگ نیست. این درست که واجبالوجودی که ابنسینا حتی صفات علم و قدرت و عدل و عشق و اراده و حیاتش را مستدل میکند با خدایی که صرفا مانع ماشین خودکار کیهان است تفاوت زیادی دارد، اما در هر دو حال خدایی که موضوع علم است خدایی نیست که موضوع ایمان است. ابنسینا، بهرغم همه تلاش سترگش نتوانسته است محرک نامتحرک اولی و اوسیای ارسطو را قداست بخشد. امر قدسی با حضورش در تجربه زیسته (Erlebnis) مومنان تقدیس میشود. بیسببی نیست که ابنسینایی که رازی را پزشکنما و فیلسوف ناصالح میخواند خود نیز از چوب تکفیر در امان نمیماند. حتی خود ابنسینا در فصل 24 از نمط دهم اشارات و تنبیهات (در باب عرفان و تصوف) به نسبتی غیرعلمی با خداوند اشاره میکند که آن را عینا با واژه «تجربه» نامگذاری میکند. این تجربه کمابیش همان Erlebnis یا تجربه زیسته است. علوم انسانی به مفهوم مدرن کلمه تنها وقتی میتواند الهیات را نیز بپوشاند که همین تجربه زیسته را با فاصله بررسی کند. نه فقط در عصر مدرن بل در گذشته نیز هر نغمهای که علیه این علم فاصلهدار کوک شده است بوی مدرنستیزی میداده است، نیچه و کییرکگور، بیشتر رمانتیکهای آلمانی و نیز همه عارفانی که پس از حمله مغول با ستیز بیوقفه و همهجانبه علیه عقل و علم از علم حضوری و اشراق و استبصار و عشق و شهود دفاع کردهاند دوست داشته یا نداشته باشیم در جهتی ضد مدرنیته و ضد علوم عقلی زمان خود که هستههایی مدرنشونده در خود داشتهاند گام برداشتهاند. اینکه ما میتوانستیم با فرهنگ خودمان در ورود به عصر مدرن پیشگامتر از غرب باشیم آرزویی است که پیشاپیش از زمان غزالی و هژمونی اشاعره بر باد رفته است. یکی از هستههای پیش - مدرن علم مدرن گرایش به علم تجربی و عقلی حصولی است و علوم انسانی از جامعهشناسی تحصلی آگوست کنت آغاز میشود. پس از وی دیلتای در مرحلهای از خود - انتقادی علم انسانی استدلال کرد که علم درباره ظهورات روح و فرهنگ نمیتواند همان روشی را به کار گیرد که در طبیعیات و ریاضیات به کار میرود. در فلسفه حیاتگرای دیلتای علوم انسانی کمابیش با فلسفه حیات یکی است و بیدرنگ باید افزود که حیات روح نه حیات بیولوژیک. دیلتای در یک کلام در برابر مطلقاندیشی پوزیتیویسم، ماتریالیسم، ایدئالیسم ابژکتیو، ایدئالیسم مطلقاندیش هگل و حتی ماتقدمگرایی کانت قیام میکند. پدیدارهای حیات روحی، فرهنگی و تاریخی انسانی نمیتوانند همان سان تحلیل و توصیف شوند که قوانین طبیعت بیجان. دیلتای تئوریپرداز همه فریادهای شورشگرانه جان انسانی در میانه قرن19 است. میراث رمانتیک دیلتای در کتاب «آزمون جانی و شعرسرایی» (Das Erlebnis und die Dichtung) در تفسیر شاعرانی چون لسینگ، گوته، نوالیس و هولدرلین و میراث کانتی وی در رویکردشناختی وی در اثر سترگ وی یعنی درآمد به علوم روح، چشمگیرترند. مراد از Geisteswissenschaften یا «علوم روح» همان علوم فرهنگی و تاریخی است که انگلیسیها آن را به علوم انسانی ترجمه میکنند. دیلتای پرسپکتیویسم «منظرانگاری» نیچه را تاریخی و قومی میکند و نامش را weltanschauung یا جهانبینی میگذارد. علوم انسانی بررسی «ظهورات» (erscheinungen) روح انسانی است. علوم طبیعی توصیف جهان غیرانسانی است. جهان انسانی تاریخی است. عالمی که خود انسانی مقید به فرهنگ، جهانبینی و اوضاع روحی خاصی است در شناخت پدیدارهای روحی دیگر انسانها خودش نیز دخیل میشود. شناخت او از نوع تفسیر و «فهم» (verstehen) است نه توصیف تماشاگری خنثی. مقصود دیلتای آن نیست که وی به شیوه آکادمیک روشی را برای سادهسازی تحقیق ابداع کرده است. او میرساند که علم بر ظهورات انسانی اساسا از نوع فهم و تفسیر است. دیلتای با تعیین روش، بخش عمدهای از معضل را حل میکند. روش علوم انسانی خود لازمه موضوع این علوم است. علوم انسانی یعنی: فهم ظهورات روح. در قرن نوزدهم در هستی انسانهای مدرن رخدادهایی چون بحران کار، بهرهکشی ستمگرانه از کارگران صنعتی، جنگهای ملی و بحران فرهنگی پدید میآیند. پس از دو جنبش نوزایی و روشنگری به ویژه در آلمان جنبش دامنگستر سومی به پا میشود. نویدهای روشنگران قرن هجدهم درباره سرانجام فردوسگونه پروژه پیشرفت در میانه قرن نوزدهم در معرض نقدهای تند قرار میگیرد. روح الهیاتی فلسفه کانت و هگل در آثار نیچه و هگلیان چپ هجو میشود. نقد مسیحیت گسترش مییابد. نیچه در قطعه 125 دانش شاد از زبان دیوانهای به بازاریانی که تمثیلی از انسانهای مدرن هستند تلویحا هشدار میدهد که مرگ فرهنگ مسیحی مسوولیت گرانی بر دوش انسان رها شده در خلأ نهاده است که کلیساها دیگر نمیتوانند بار آن را سبک کنند. انگار انسان تازه فهمیده است که در عصر مدرن چه اتفاقی افتاده است؛ عصری که از دیدگاه ایدئالیستی و ارادهگرایی به دست دکارت و بیکن و هابز و چند تن دیگر آغاز شده است. نیچه در بخش «پیشداوریهای فیلسوفان» در کتاب «آنسوی خیر وشر» ادعای بیپیشفرضی دکارت را در بوته شکی رادیکالتر از شک دکارت مینهد. بنا به این شک دکارت پیشاپیش جهان را به دو بخش روحانی و جسمانی تقسیم کرده است و اولی را ارزشمندتر گرفته است. ما میدانیم که دکارت و همه دکارتیها برای شناخت شیء ممتد و شیئی اندیشنده روش یکسانی به کار گرفتهاند. در میانه قرن نوزدهم جان شیئیشده سر به شورش برمیدارد. تفکیک علوم انسانی از علوم طبیعی با سنجه روششناختی چنین پسزمینهای دارد؛ پسزمینهای که مسلما اشارات بالا برای فهم آن بسنده نیست، اما آنقدر هست که بر مدرن بودن علوم انسانی اندک پرتوی افکند. روشنی پیشتر این نکته به باور من مسبوق به آن است که ببینیم به لحاظ هستیشناختی مدرنیته گویای چه نوع رخدادی است.
3 «خروج از دایره تقلید»، خطای «نخوت بیحد کودکانه»، «خروج از نابالغی مقصرانه» خواستهای همانندی را در میان مینهند. عبارت نخست از عارفی مسلمان در سدههای میانه، عبارت دوم از راجر بیکن در قرن 13 میلادی و عبارت آخر از کانت است، روسو میگوید: «انسان آزاد به دنیا میآید و همهجا به زنجیر کشیده میشود.» مارکس در مانیفست، پرولترها را به مبارزه و اتحاد میخواند. به این دلیل: «پرولترها چیزی برای از دست دادن ندارند جز زنجیرهایشان، آنان جهانی برای به دست آوردن دارند.» مارکس در بخش تاریخ ایدئولوژی آلمانی در انتقادی نهفته از هگل دو نکته اساسی را پیش میکشد. نخست آنکه انسان هم سر رابطه است. حیوان رابطه ندارد. دو، دیگر آنکه روح نفرین شده است که از آغاز آلوده ماده باشد. مارکس احتمالا بخشی از پیشگفتار «دانش منطق» هگل را فرادیده دارد. آنجا هگل منطق را فرانمایی خدا پیش از خلقت توصیف میکند و بر آنکسا گوراس درود میفرستد که حاکم جهان را ایدهای از سنخ اندیشه به نام نوس میداند. مارکس میرساند که تاریخ با ساختن ابزار آغاز میشود و ابزار حین رابطه عملی با طبیعت ساخته میشود. در اینجا مارکس به نکتهای اشاره میکند که در همه عبارات پراکنده بالا مشترک است: کودکی انسان. آلوده ماده بودن همان زنجیری بودن است. ما در اینباره که حیات انسان اولیه مسبوق به ارادهای ماورایی بوده یا نبوده چیزی نمیدانیم.
آنقدر هست که انسان زمانی ناگهان روی دو پا راه رفته است. دستهایش آزاد شده و در کشاکش وضعیتی اضطراری در نبرد با قدرتی بس عظیمتر از خود با دست، دستافزاری ساخته است. مخافت طبیعت ناشناخته همچون اراده شاهی قدرقدرت انسانهای نخستین را بر آن داشته است که پیوسته اندیشناک مزاج بلهوس طبیعت باشند. جانمندانگاری (animism) باید از همین هراس پدید آمده باشد. کودکی نوع بشر در دام طبیعتی بوده که با رسم قربانی به آن باج سکوت داده است. از سوی دیگر، فارغ از این گمانها تنها جایی که میتوانیم از انسان بما هوانسان سخن گوییم هستیشناسیای است که هستی انسان را در فقدان، ناتمامی و میلی مدام برای پرکردن کمداشتهای خود توصیف میکند. سنگ و چوب و اسب و درخت چیزی کم ندارند. همه چیز گواهی میدهد که هیچ موجودی جز انسان این میل را به ظهور نرسانده است که وضعیت تاکنونی خود، وضعیت طبیعی خود بوده و دادههای مادرزادی خود را دگرگون کند. انسان گشوده بر جهان است. به تعبیری نورگاه جهان است. موجودات دیگر چیزی بر حیات و هستی طبیعی و از پیش بوده خود نیفزودهاند. اگر انسان نبود جهان نیز به صورت بکر و طبیعی خود مانده بود. آزادی و اختیار انسان در میل هستی او بنیاد دارد. انسانها در عهد کودکی نوع انسان با ابزاری ابتدایی با طبیعت درآویختند. مدرنیته در فکر و در هستی ادامه این درآویزی است. انسان بر جهان طبیعی جهانی مصنوع سوار کرده است. او سنگ آتشزنه را به انرژی هستهای تبدیل کرده است. نام این جهان را فرهنگ و تمدن نهادهاند که عمر آن تاریخ نامیده میشود. کمکم این جهان مصنوع انسانی برای نوزادی که در لحظهای از عمر آن به دنیا میآید، نقش قدرتی پیدا کرده با قوانین خوب یا بدش. همه ما در چیزهایی همسانیم. از جمله: همه ما زاده شدهایم. در زهدان از خوراک و پوشاک و خانه جدا نبودهایم. زهدان به تمامی از آن ما بوده! از همینرو به محض جدا شدن از آن با گریه بلندی میل بازگشت به جهان بیفقدان زهدان را اعلام کردهایم. این میل آماج هجوم صداها، رنگها و نورهای جهان تازه میگردد. نوزاد موطن از دست داده به جهان تازه با همه گستردگیاش خوشامد نمیگوید. اکنون برای نیازهای خود باید کار کند. گریه تلاشی است برای رفع نیازها، تمیز شدن، تسکین درد، خوردن و نوشیدن. ما در فضایی زاده میشویم که ما را به زبان و آیین و ملیت و قومیتی متعلق میکند. از سویی این تعلق اگر ما را یکسره بنده کند انسانیت ما، میل آزادی و فردیت و گشودگی ما را سرکوب کرده است.
کودک تا بیاید از چیستی و کیستی و کجایی خود پرسش کند خود را از هر سو با پاسخهای از پیش داده و به قول روسو با زنجیرها رویارو و درگیر مییابد. هستی بندهپرور قدیم همچون لالایی مادر و دست حمایت پدر در ازای سرسپردگی و بندگی به انسانها آرامش میداد. اما چیزی هست که انسانها برای درک آن به آگاهی زیادی نیاز ندارند و آن فشار ستم و سرکوب است. شورشهای دهقانی در آلمان برانگیخته از جراحت و دردی بود که سرفها با گوشت و پوست حس میکردند نه با آگاهی. در اروپا فساد و زور و آز و بهرهکشی پاپها و شاهان از سرفهای بینوا و دستگاه تفتیش اندیشهها و شکوفایی بازرگانی و پدیدارهای دیگری در هستی اجتماعی کمکم ادامه هستی بندگانه و صغیرانه را ناممکن کرده بود. نه فقط در اروپا که در هر جایی بغض وجود بندگانه زمانی میترکد. به لحاظ فردی انسان به اقتضای سرشت هستیاش میل به ابراز وجود در برابر بودهها و دادهها دارد. زمانی که این میل خاموش شود تاریخ متوقف میشود. هر نسلی سرسپردگی مطلق به پدرانش را برنمیتابد. میل دگرگونسازی آنچه هست از آنجا که سرشتنمای فقدان جانی انسان است هر قدر نیز که مسدود شود باز هم مجال بروز میجوید. بنده سرسپرده قرون وسطایی از برکت سنتی که مینمود او را چون سنگ و اسب بیکمداشت کرده است. کمداشت واقعی و انسانی خود را نمیدید. با همه هیاهویی که عارفان درباره کشمکش با نفس به راه انداخته بودند تامل در نفس خود خویش در عصر مدرن اتفاق میافتد. نفس نزد ارسطو نفس بماهو نفس بود نه روان زندگینامهای که رمان به آن میپردازد و روانکاو آن را با کمک بیمار تحلیل میکند. به لحاظ تاریخی مدرنیته تقدیر ناگزیر و برگشتناپذیر هستی اجتماعی است که از کودکی خارج میشود و از سرسپردگی به پدر خود سر باز میزند. این نافرمانی در جایی بیرحمانه است و در جایی نرم و متعادل. مدرنیته با همه بد و خوبش، با همه ناآرامی و تشویش و غربتی که با خود دارد - و هملت شکسپیر شاهد گویای آن است - و با همه شک و سرگردانیای که در پی دارد، واقعهای است که انسان را به رویارویی صادقانه با خود میکشاند. این واقعه دفعتا و بیمقدمه رخ نمیدهد. اینکه در قدیم نیز حرکتهای نیمهکارهای در نقد فرهنگ همگانی دیده میشود مایه افتخار گذشته نیست، بل دلیل ناگزیرش خروج انسان از صغارت و قیام محتوم او بر بودههای نااندیشیده است. در میانه قرن نوزدهم در جنبش فکری پس از هگل یکی از پیامهای گونهگون انتقاد به گسست نیمهتمام فیلسوفانی چون دکارت، لایب نیتس، کانت و هگل است. به زبانی که شاید ناشیانه بنماید نیچه و مارکس به ایدئالیستهای آلمانی اعتراض میکنند که برخلاف ادعای خود دست از سر پدر کهنسال خود برنداشتهاند. پیام دیوانه نیچه به بازاریان در حقیقت آن است که شما بیپدر شدهاید و باید ارزشهایی درخور بیپدرشدگان بنیان نهید. این پیام به شرطی پذیرفتنی است که گسستی مطلق رخ داده باشد، روح مدرن بازاندیشی فاصلهدار سنت را بیش از گسست پذیرا شده است. علمی که ظهورات فرهنگی و تمدنی انسانها را در حال و گذشته بررسی میکند همان علم انسانی است. برای علم انسانی حد و مرزی نمیتوان نهاد. این یافته که آب در صد درجه سانتیگراد به جوش میآید خود به بود و نبود انسان ربطی ندارد لیک تا انسان نباشد فهمیده نمیشود و انسان با فهمیدن آن جهان را تغییر داده است. علم انسانی علمی است درباره فلسفه تغییر جهان به دست انسان. بیسببی نیست که نظریه تفکیک روشی علوم انسانی در زمانی مساله میشود که همه جا از فلسفه انتظار عمل و تغییر جهان میرود.
پینوشت ها:
1- عزالدین محمود بن علی کاشانی. مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، با تصحیح و مقدمه استاد جلال همایی، کتابخانه سنایی، چاپ دوم، تاریخ نامعلوم، صص 15-14.
2- mobile. Brainyquote. com/ quots/ authors/ Stephen. Hawking
3- Mathews, Keneth. British Philosophers, William Collins of London, MC MXXXX II, P. 12
چه در ریاضیات و چه در الهیات آنچه باید متیقن شود نمیتواند متیقن بودنش را از احساس شخصی انسان کسب کند. فرض بر آن است که خدا هست حتی اگر در ذهن و احساس ما نباشد. اگر کار الهیات در وهله نخست اثبات وجود خدا در مقام مبدا کائنات باشد پس الهیات نمیتواند هیچ احساس بشری را به عنوان برهان به کار برد چنانکه ابنسینا اثبات وجود واجب و حتی خالقیت و علم و اراده و صفات دیگر او را منوط به حال و احساس شخصی نکرده است. برهان وجودی سنتآنسلم نیز بر شخص متکی نیست. تصور کمال در موجود ناقصی که انسان باشد به نزد آنسلم و دکارت در ذهن انسان است اما نه انسانی معین. وجود این تصور همچون وجود عدد است، نه حال شخصی عامی یا عارف. حال و احساس و ایدههای ذهنی در علوم نظری یا علم به آنچه هست همواره مشکوک است. مقصود از عامی شخصی است که تعلق به فرهنگ دارد. نفرین و دعای وی چه بسا خدا را بر وفق خواهشهای شخصی خود تصویر کند، خدا نزد وی قدرتی است که از دشمنانش انتقام میگیرد و خواستهای خودش و دوستانش را برآورده میکند. پاپها نیز به همینسان از خدای انسانوار به سود بیدادهای خود بهرهگیری کردهاند. در زیست - جهان استبداد ریاکاری و یکدگرفریبی و زهد و ریا از طریق این بهرهگیری از بالا به پایین دست به دست میشود. احتمال بسیار میرود که خاستگاه پیدایش الهیات و عرفان در چنین زیست - جهان ستیزآلود و پرخشونتی نجات دین از دست دینفروشی دامنگستر بوده باشد. حافظ تنها شاعری نیست که پرده از چهره آنانی برداشته است که بر سجادهها نقش خواهشهای نفس خود دیدهاند. عزالدین محمود کاشانی در مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه دقیقا همان چیزی را «ظلمت رسوم عادات» و سبب عداوت و بغض و «تنازع و تمانع مناصب و مطالب دنیوی» میخواند که از افق علم مدرن سنت و فرهنگ موروثی خوانده میشود. این عارف سده هشتم بر اهل برهان نیز این انتقاد را وارد میکند که «با خود تصور... خروج از دایره تقلید کرده»اند.1 «خروج از تقلید» تعریف کانت از روشنگری را به یاد میآورد: «خروج از نابالغی مقصرانه». همزمان در اروپا راجربیکن «نخوت کودکانه» را نخستین خطای علم زمان خود معرفی میکند. این هستههایگذار از هستی فرهنگی دایره فرهنگ را نمیشکافند، اما نشان از آثار بغضی دارند که سرانجام در اروپا ترکیدن میگیرد. عرفان راه رهایی از فرهنگ عامه را در تجربهای شخصی و انتقالناپذیر میجوید. اگر علمی ایمان عامی و عارف را موضوع تحقیق خود کند بیتردید علم انسانی است. کتاب رودلف اتو با عنوان « امر قدسی» (Das Heilinge) بیگمان پژوهشی است در علوم انسانی، چرا که اتو امر قدسی را در مراسم دینی انسانهای مومن یعنی در پدیدارهای انسانی جستوجو میکند، اما ریاضیات و الهیات موضوع خود را حقایقی میدانند که همچون یافتههای کیهانشناختی باید جدا از ظهورات روح و فهم انسانها مستقلا و در خود وجود داشته باشند. با این همه آکادمیها تنها الهیات را در زمره علوم انسانی قرار میدهند. اگر برای خلاصی از سرگیجه خود را تسلیم آکادمیها نکنیم تکلیف ما با کیهانشناسی هاوکینگ نیز روشن نیست. هاوکینگ همچون دکارت به دنبال یقینی است که به اقتضای عصر مدرن و برخلاف یقین عرفانی قابلیت همگانی شدن داشته باشد، با این تفاوت که وی علم به کیهان را بیش از علم به خود رهگشای یقین میداند. او میگوید: «اگر ما نظریه کاملی را کشف کنیم، این نظریه باید بهطور کلی برای هرکس قابل فهم باشد. آنگاه ما همه، فیلسوفان، دانشمندان و مردم عادی قادر خواهیم بود در این بحث مشارکت کنیم که چرا ما و کیهان وجود داریم. »2 هماکنون هاوکینگ با طرح نظری الهیاتی این مشارکت را برانگیخته است. در ضمن مرز کیهانشناسی و الهیات را نیز مغشوش کرده است.
2 پس گویا دیگر تقسیمبندی مابعدی رایج در آکادمیها گره از کار فروبسته ما نمیگشاید. این پرسش پیش میآید که جدا از چرخش الهیاتیهابز و هاوکینگ آیا الهیات بهطور کلی نیز علمی انسانی است. اشاره شد که الهیات در مقام یک علم با دین و ایمان به عنوان پدیداری فرهنگی تفاوت دارد. خدای دینی که فراداده فرهنگی است با خدای هیچ الهیاتی کاملا یکسان نیست. این خدای انسانواره در تجربه زیسته مومنان حضور داشته است و پیش از هر علم و فلسفه و الهیات و استدلالی - چه در جهت اثبات و چه در جهت انکار و چه در جهت شناختناپذیری (agnosticism) خداوند - به باشندگان قلمرو فرهنگی تعلق گرفته است. این تعلق از نوع رابطه سوژه و ابژه یا عالم و معلوم نیست، بل از نوع پیشزمینهای است که از پیشمفروض و به اصطلاح پیشا - علمی متفکران نامهایی چون سرنمودار (پارادیم)، گفتمان، روح قومی، فراروایت، سنت، ساختار، روح زمان (Zeitgeist) و... بر آن نهادهاند، هر یک از این نامها دلالت و تعریف خود را دارند که جای بحثش اینجا نیست. تفکیک علوم انسانی و طبیعی در عصر مدرن معنای خاصی دارد که آن را از تقسیمهای قدیم از جمله تقسیم ارسطویی علم نظری و عملی و ابداعی یا تقسیم مشایی علم اسفل و اوسط و اعلی متمایز میکند. برای دریافت بنیاد موجه این تقسیم باید روح مدرنیته را دریابیم، تمامی عنوانهای یاد شده از اواخر سدههای میانه و از آغاز عصر مدرن امکان مطرح شدن پیدا میکنند. ما میتوانیم واژه «عصبیت» را نیز به آنها اضافه کنیم. در قرن 14 میلادی ابن خلدون در مقدمه معروف خود این واژه را برای نامگذاری آنچه همبودی قومی را استوار و پایدار میدارد به کار میبرد و با نقل شواهدی نتیجه میگیرد که شدت وضعیت عصبیت علت ظهور و سقوط حکومتها و جماعتهاست. وی طرح جماعتشناسی خود را علم عمران مینامد و ما میدانیم که نخستین طرحی که در عصر نو برای علوم انسانی ریخته میشود جامعهشناسی آگوستکنت (در قرن 19) است. اشاره حاشیهای من به ابنخلدون ضمنا برای رساندن این نظر است که اساسا نه تنها مرزهای علوم بل همچنین مرزهایی که در نظر ما دورانها را از هم جدا میکنند ساخته ذهن ما هستند نه گویای رخدادهایی در هستی انسانها. این نظری است که تبیین تفصیلی آن بخشی است از رسالهای که در حال نوشتن آن هستم. در این وجیزه آنقدر میتوانم گفت که مدرنیته دفعتا از مرز زمانی قاطع و فارقی آغاز نمیشود. ایدههای فیلسوفانی که به غلط بانی مدرنیته یا اندیشه مدرن نامیده میشوند صرفا نقش کاتالیزوری در دگرگونی از پیشرخدادهای در هستی انسانها دارند. این دگرگونی ترکیدن بغض وجودی است که در عصرهای پیشین به انفجار اجتماعی نرسیده، اما آثار آن را در متون حکمی و ادبی میتوان یافت. دین به مثابه فرهنگ و سنت و گفتمان و فراروایت و اینگونه مفاهیم تنها وقتی امکان مطرح شدن پیدا میکند که موضوع یکی از علوم انسانی مدرن به نام دینشناسی واقع شود. برای عامه مردمی که در درون همبودی سنتی هستند آگاهی از سنت موضوعیت پیدا نمیکند. لازمه این آگاهی فاصلهگیری از موضوع علم است. با این فاصلهگیری است که آگوست کنت به علمی به نام جامعهشناسی میرسد و آن را به فیزیک جامعه ترجمه میکند. این فاصلهگیری در قدیم برای نخبگان ناممکن نبوده است و چنان نیست که بیمقدمه و تصادفا از یک مرز فارق زمانی ممکن شده باشد. نویسنده مقدمه ابنخلدون باید از عصبیت فاصله گرفته باشد تا به فهم آن نایل آمده باشد. زکریای رازی باید از هستی فرهنگی و مشترک خود را به موضوع علم تبدیل کرده باشد تا وحی و نبوت را رد کرده باشد. رازی پدیداری که جرقهای برآمده از موتاسیون فرهنگی باشد نیست. گمان میرود که او یکی از نویسندگان بسیاری بوده است که فاصلهگیری آنها برخلاف فاصلهگیری حکمای مشاء به نتیجهای نرسیده است که بر وفق فرهنگ همگانی بوده باشد. همزمان با او کم نبودهاند نویسندگانی که در بغداد آثارشان و گاه خودشان نابود شدهاند. آثار فلسفی زکریای رازی را امروز از روی فهرستهای ابوریحان و حملات ردیهنویسان میشناسیم. رفتار کلیسا با نغمههای ناکوک با فرهنگ مسیحی به مراتب هولناکتر بوده است. کلیسا حتی علوم تجربی را که در جهان اسلام رو به شکوفایی میرفت به چشم جادوگری و مراوده با شیطان مینگریست. راجر بیکن (Roger Bacon)، نمونهای از پیشاهنگان علم مدرن در قرون وسطاست. وی در کتاب «دکتر شگفتانگیز» (Doctor Admirabilis) دانشمندان عرب و شکوفایی علوم تجربی در عصر هارونالرشید را الهامبخش پژوهشهای تجربی خود میخواند و دورنمای سلطه انسان بر طبیعت را با توصیف «کالسکههای بدون اسب، پلهای معلق» و اختراعات مکانیکی دیگر پیشبینی میکند و همچون فرانسیس بیکن چهار خطا در علم معاصران خود برمیشمرد. یکی از آنها «نخوت بیحد کودکانه» (boundless puerile vanity) است؛3 به بیانی دیگر همان «نابالغی مقصرانه»ای که در قرن 18 کانت برونشد از آن را روشنگری میخواند. حکومت ایدئولوژیک کلیسا این دانشمند را با انگ مضحک و تقلید از اختراعات دشمن 14سال به زندان میافکند و وی از قضا فرصتی برای نوشتن درباره الهیات پیدا میکند. پیداست که مسلمانان در اثر آشنایی با علوم یونانی و مسیحیان به سبب مراوده با مسلمانان امکان فاصلهگیری از فرهنگ خود پیدا میکنند، اما این امکان به علتهایی چون بیسوادی عامه و تکثیر غیرچاپی نوشتهها در هستی فرهنگی همگانی منتشر نشده است. اقتضای فهم آنچه در مدرنیته رخ میدهد آن است که داوری، ارزشگذاری، رد یا قبول محتوای آثار را در پرانتز بگذاریم. هر علمی که موضوع آن هستی فرهنگی و دینی و سیاسی یک جامعه است به حدی از فاصلهگیری نیازمند است خواه نتیجه آن همسو با فرهنگ زمانه بنماید یا برخلاف آن. در هر صورت، الهیات اگر علم باشد با دیانت و شریعت در مقام آنچه به شیوه همبودی عموم راجع است یکسان نیست. آن علمی که در عصر مدرن غالب میشود و بعدتر علم انسانی از آن جدا میشود در قرون وسطی نادر یا ناممکن یا منحصر به امثال ابنخلدون نبوده است. در سال 2000 پژوهشگری تونسی به نام محمود اسماعیل در کتابی با عنوان «پایان اسطوره، نظریات ابنخلدون اقتباس شده از اخوانالصفا» گویا با استدلالها و استنادهای دقیق ثابت کرده است که مقدمه ابنخلدون سراپا اقتباسی است از رسایل اخوانالصفا. من این کتاب را ندیدهام، اما این خبر اگر درست باشد میرساند که حتی در سدههای آغازین هجری کسانی بودهاند که با فاصلهگیری، تاریخ و سنت را موضوع علم ساختهاند. یزدانشناس اگر عالم باشد برخلاف وابستگی وجودی مقیمان فرهنگ دینی نمیتواند با موضوع علم خود همچون منش و عادت و خلقیات نسلاندرنسلی زندگی کند. الهیات نجات گرچه از سانسور فرهنگ نجات یافته است، در نهایت همان خدایی را مبرهن نساخته است که مومنان و حتی خود ابنسینا در برابرش نماز میخواندهاند. از این حیث چندان تفاوتی میان الهیاتهای ابنسینا و توماس آکویناسی و لایبنیتس و هابز و هاوکینگ نیست. این درست که واجبالوجودی که ابنسینا حتی صفات علم و قدرت و عدل و عشق و اراده و حیاتش را مستدل میکند با خدایی که صرفا مانع ماشین خودکار کیهان است تفاوت زیادی دارد، اما در هر دو حال خدایی که موضوع علم است خدایی نیست که موضوع ایمان است. ابنسینا، بهرغم همه تلاش سترگش نتوانسته است محرک نامتحرک اولی و اوسیای ارسطو را قداست بخشد. امر قدسی با حضورش در تجربه زیسته (Erlebnis) مومنان تقدیس میشود. بیسببی نیست که ابنسینایی که رازی را پزشکنما و فیلسوف ناصالح میخواند خود نیز از چوب تکفیر در امان نمیماند. حتی خود ابنسینا در فصل 24 از نمط دهم اشارات و تنبیهات (در باب عرفان و تصوف) به نسبتی غیرعلمی با خداوند اشاره میکند که آن را عینا با واژه «تجربه» نامگذاری میکند. این تجربه کمابیش همان Erlebnis یا تجربه زیسته است. علوم انسانی به مفهوم مدرن کلمه تنها وقتی میتواند الهیات را نیز بپوشاند که همین تجربه زیسته را با فاصله بررسی کند. نه فقط در عصر مدرن بل در گذشته نیز هر نغمهای که علیه این علم فاصلهدار کوک شده است بوی مدرنستیزی میداده است، نیچه و کییرکگور، بیشتر رمانتیکهای آلمانی و نیز همه عارفانی که پس از حمله مغول با ستیز بیوقفه و همهجانبه علیه عقل و علم از علم حضوری و اشراق و استبصار و عشق و شهود دفاع کردهاند دوست داشته یا نداشته باشیم در جهتی ضد مدرنیته و ضد علوم عقلی زمان خود که هستههایی مدرنشونده در خود داشتهاند گام برداشتهاند. اینکه ما میتوانستیم با فرهنگ خودمان در ورود به عصر مدرن پیشگامتر از غرب باشیم آرزویی است که پیشاپیش از زمان غزالی و هژمونی اشاعره بر باد رفته است. یکی از هستههای پیش - مدرن علم مدرن گرایش به علم تجربی و عقلی حصولی است و علوم انسانی از جامعهشناسی تحصلی آگوست کنت آغاز میشود. پس از وی دیلتای در مرحلهای از خود - انتقادی علم انسانی استدلال کرد که علم درباره ظهورات روح و فرهنگ نمیتواند همان روشی را به کار گیرد که در طبیعیات و ریاضیات به کار میرود. در فلسفه حیاتگرای دیلتای علوم انسانی کمابیش با فلسفه حیات یکی است و بیدرنگ باید افزود که حیات روح نه حیات بیولوژیک. دیلتای در یک کلام در برابر مطلقاندیشی پوزیتیویسم، ماتریالیسم، ایدئالیسم ابژکتیو، ایدئالیسم مطلقاندیش هگل و حتی ماتقدمگرایی کانت قیام میکند. پدیدارهای حیات روحی، فرهنگی و تاریخی انسانی نمیتوانند همان سان تحلیل و توصیف شوند که قوانین طبیعت بیجان. دیلتای تئوریپرداز همه فریادهای شورشگرانه جان انسانی در میانه قرن19 است. میراث رمانتیک دیلتای در کتاب «آزمون جانی و شعرسرایی» (Das Erlebnis und die Dichtung) در تفسیر شاعرانی چون لسینگ، گوته، نوالیس و هولدرلین و میراث کانتی وی در رویکردشناختی وی در اثر سترگ وی یعنی درآمد به علوم روح، چشمگیرترند. مراد از Geisteswissenschaften یا «علوم روح» همان علوم فرهنگی و تاریخی است که انگلیسیها آن را به علوم انسانی ترجمه میکنند. دیلتای پرسپکتیویسم «منظرانگاری» نیچه را تاریخی و قومی میکند و نامش را weltanschauung یا جهانبینی میگذارد. علوم انسانی بررسی «ظهورات» (erscheinungen) روح انسانی است. علوم طبیعی توصیف جهان غیرانسانی است. جهان انسانی تاریخی است. عالمی که خود انسانی مقید به فرهنگ، جهانبینی و اوضاع روحی خاصی است در شناخت پدیدارهای روحی دیگر انسانها خودش نیز دخیل میشود. شناخت او از نوع تفسیر و «فهم» (verstehen) است نه توصیف تماشاگری خنثی. مقصود دیلتای آن نیست که وی به شیوه آکادمیک روشی را برای سادهسازی تحقیق ابداع کرده است. او میرساند که علم بر ظهورات انسانی اساسا از نوع فهم و تفسیر است. دیلتای با تعیین روش، بخش عمدهای از معضل را حل میکند. روش علوم انسانی خود لازمه موضوع این علوم است. علوم انسانی یعنی: فهم ظهورات روح. در قرن نوزدهم در هستی انسانهای مدرن رخدادهایی چون بحران کار، بهرهکشی ستمگرانه از کارگران صنعتی، جنگهای ملی و بحران فرهنگی پدید میآیند. پس از دو جنبش نوزایی و روشنگری به ویژه در آلمان جنبش دامنگستر سومی به پا میشود. نویدهای روشنگران قرن هجدهم درباره سرانجام فردوسگونه پروژه پیشرفت در میانه قرن نوزدهم در معرض نقدهای تند قرار میگیرد. روح الهیاتی فلسفه کانت و هگل در آثار نیچه و هگلیان چپ هجو میشود. نقد مسیحیت گسترش مییابد. نیچه در قطعه 125 دانش شاد از زبان دیوانهای به بازاریانی که تمثیلی از انسانهای مدرن هستند تلویحا هشدار میدهد که مرگ فرهنگ مسیحی مسوولیت گرانی بر دوش انسان رها شده در خلأ نهاده است که کلیساها دیگر نمیتوانند بار آن را سبک کنند. انگار انسان تازه فهمیده است که در عصر مدرن چه اتفاقی افتاده است؛ عصری که از دیدگاه ایدئالیستی و ارادهگرایی به دست دکارت و بیکن و هابز و چند تن دیگر آغاز شده است. نیچه در بخش «پیشداوریهای فیلسوفان» در کتاب «آنسوی خیر وشر» ادعای بیپیشفرضی دکارت را در بوته شکی رادیکالتر از شک دکارت مینهد. بنا به این شک دکارت پیشاپیش جهان را به دو بخش روحانی و جسمانی تقسیم کرده است و اولی را ارزشمندتر گرفته است. ما میدانیم که دکارت و همه دکارتیها برای شناخت شیء ممتد و شیئی اندیشنده روش یکسانی به کار گرفتهاند. در میانه قرن نوزدهم جان شیئیشده سر به شورش برمیدارد. تفکیک علوم انسانی از علوم طبیعی با سنجه روششناختی چنین پسزمینهای دارد؛ پسزمینهای که مسلما اشارات بالا برای فهم آن بسنده نیست، اما آنقدر هست که بر مدرن بودن علوم انسانی اندک پرتوی افکند. روشنی پیشتر این نکته به باور من مسبوق به آن است که ببینیم به لحاظ هستیشناختی مدرنیته گویای چه نوع رخدادی است.
3 «خروج از دایره تقلید»، خطای «نخوت بیحد کودکانه»، «خروج از نابالغی مقصرانه» خواستهای همانندی را در میان مینهند. عبارت نخست از عارفی مسلمان در سدههای میانه، عبارت دوم از راجر بیکن در قرن 13 میلادی و عبارت آخر از کانت است، روسو میگوید: «انسان آزاد به دنیا میآید و همهجا به زنجیر کشیده میشود.» مارکس در مانیفست، پرولترها را به مبارزه و اتحاد میخواند. به این دلیل: «پرولترها چیزی برای از دست دادن ندارند جز زنجیرهایشان، آنان جهانی برای به دست آوردن دارند.» مارکس در بخش تاریخ ایدئولوژی آلمانی در انتقادی نهفته از هگل دو نکته اساسی را پیش میکشد. نخست آنکه انسان هم سر رابطه است. حیوان رابطه ندارد. دو، دیگر آنکه روح نفرین شده است که از آغاز آلوده ماده باشد. مارکس احتمالا بخشی از پیشگفتار «دانش منطق» هگل را فرادیده دارد. آنجا هگل منطق را فرانمایی خدا پیش از خلقت توصیف میکند و بر آنکسا گوراس درود میفرستد که حاکم جهان را ایدهای از سنخ اندیشه به نام نوس میداند. مارکس میرساند که تاریخ با ساختن ابزار آغاز میشود و ابزار حین رابطه عملی با طبیعت ساخته میشود. در اینجا مارکس به نکتهای اشاره میکند که در همه عبارات پراکنده بالا مشترک است: کودکی انسان. آلوده ماده بودن همان زنجیری بودن است. ما در اینباره که حیات انسان اولیه مسبوق به ارادهای ماورایی بوده یا نبوده چیزی نمیدانیم.
آنقدر هست که انسان زمانی ناگهان روی دو پا راه رفته است. دستهایش آزاد شده و در کشاکش وضعیتی اضطراری در نبرد با قدرتی بس عظیمتر از خود با دست، دستافزاری ساخته است. مخافت طبیعت ناشناخته همچون اراده شاهی قدرقدرت انسانهای نخستین را بر آن داشته است که پیوسته اندیشناک مزاج بلهوس طبیعت باشند. جانمندانگاری (animism) باید از همین هراس پدید آمده باشد. کودکی نوع بشر در دام طبیعتی بوده که با رسم قربانی به آن باج سکوت داده است. از سوی دیگر، فارغ از این گمانها تنها جایی که میتوانیم از انسان بما هوانسان سخن گوییم هستیشناسیای است که هستی انسان را در فقدان، ناتمامی و میلی مدام برای پرکردن کمداشتهای خود توصیف میکند. سنگ و چوب و اسب و درخت چیزی کم ندارند. همه چیز گواهی میدهد که هیچ موجودی جز انسان این میل را به ظهور نرسانده است که وضعیت تاکنونی خود، وضعیت طبیعی خود بوده و دادههای مادرزادی خود را دگرگون کند. انسان گشوده بر جهان است. به تعبیری نورگاه جهان است. موجودات دیگر چیزی بر حیات و هستی طبیعی و از پیش بوده خود نیفزودهاند. اگر انسان نبود جهان نیز به صورت بکر و طبیعی خود مانده بود. آزادی و اختیار انسان در میل هستی او بنیاد دارد. انسانها در عهد کودکی نوع انسان با ابزاری ابتدایی با طبیعت درآویختند. مدرنیته در فکر و در هستی ادامه این درآویزی است. انسان بر جهان طبیعی جهانی مصنوع سوار کرده است. او سنگ آتشزنه را به انرژی هستهای تبدیل کرده است. نام این جهان را فرهنگ و تمدن نهادهاند که عمر آن تاریخ نامیده میشود. کمکم این جهان مصنوع انسانی برای نوزادی که در لحظهای از عمر آن به دنیا میآید، نقش قدرتی پیدا کرده با قوانین خوب یا بدش. همه ما در چیزهایی همسانیم. از جمله: همه ما زاده شدهایم. در زهدان از خوراک و پوشاک و خانه جدا نبودهایم. زهدان به تمامی از آن ما بوده! از همینرو به محض جدا شدن از آن با گریه بلندی میل بازگشت به جهان بیفقدان زهدان را اعلام کردهایم. این میل آماج هجوم صداها، رنگها و نورهای جهان تازه میگردد. نوزاد موطن از دست داده به جهان تازه با همه گستردگیاش خوشامد نمیگوید. اکنون برای نیازهای خود باید کار کند. گریه تلاشی است برای رفع نیازها، تمیز شدن، تسکین درد، خوردن و نوشیدن. ما در فضایی زاده میشویم که ما را به زبان و آیین و ملیت و قومیتی متعلق میکند. از سویی این تعلق اگر ما را یکسره بنده کند انسانیت ما، میل آزادی و فردیت و گشودگی ما را سرکوب کرده است.
کودک تا بیاید از چیستی و کیستی و کجایی خود پرسش کند خود را از هر سو با پاسخهای از پیش داده و به قول روسو با زنجیرها رویارو و درگیر مییابد. هستی بندهپرور قدیم همچون لالایی مادر و دست حمایت پدر در ازای سرسپردگی و بندگی به انسانها آرامش میداد. اما چیزی هست که انسانها برای درک آن به آگاهی زیادی نیاز ندارند و آن فشار ستم و سرکوب است. شورشهای دهقانی در آلمان برانگیخته از جراحت و دردی بود که سرفها با گوشت و پوست حس میکردند نه با آگاهی. در اروپا فساد و زور و آز و بهرهکشی پاپها و شاهان از سرفهای بینوا و دستگاه تفتیش اندیشهها و شکوفایی بازرگانی و پدیدارهای دیگری در هستی اجتماعی کمکم ادامه هستی بندگانه و صغیرانه را ناممکن کرده بود. نه فقط در اروپا که در هر جایی بغض وجود بندگانه زمانی میترکد. به لحاظ فردی انسان به اقتضای سرشت هستیاش میل به ابراز وجود در برابر بودهها و دادهها دارد. زمانی که این میل خاموش شود تاریخ متوقف میشود. هر نسلی سرسپردگی مطلق به پدرانش را برنمیتابد. میل دگرگونسازی آنچه هست از آنجا که سرشتنمای فقدان جانی انسان است هر قدر نیز که مسدود شود باز هم مجال بروز میجوید. بنده سرسپرده قرون وسطایی از برکت سنتی که مینمود او را چون سنگ و اسب بیکمداشت کرده است. کمداشت واقعی و انسانی خود را نمیدید. با همه هیاهویی که عارفان درباره کشمکش با نفس به راه انداخته بودند تامل در نفس خود خویش در عصر مدرن اتفاق میافتد. نفس نزد ارسطو نفس بماهو نفس بود نه روان زندگینامهای که رمان به آن میپردازد و روانکاو آن را با کمک بیمار تحلیل میکند. به لحاظ تاریخی مدرنیته تقدیر ناگزیر و برگشتناپذیر هستی اجتماعی است که از کودکی خارج میشود و از سرسپردگی به پدر خود سر باز میزند. این نافرمانی در جایی بیرحمانه است و در جایی نرم و متعادل. مدرنیته با همه بد و خوبش، با همه ناآرامی و تشویش و غربتی که با خود دارد - و هملت شکسپیر شاهد گویای آن است - و با همه شک و سرگردانیای که در پی دارد، واقعهای است که انسان را به رویارویی صادقانه با خود میکشاند. این واقعه دفعتا و بیمقدمه رخ نمیدهد. اینکه در قدیم نیز حرکتهای نیمهکارهای در نقد فرهنگ همگانی دیده میشود مایه افتخار گذشته نیست، بل دلیل ناگزیرش خروج انسان از صغارت و قیام محتوم او بر بودههای نااندیشیده است. در میانه قرن نوزدهم در جنبش فکری پس از هگل یکی از پیامهای گونهگون انتقاد به گسست نیمهتمام فیلسوفانی چون دکارت، لایب نیتس، کانت و هگل است. به زبانی که شاید ناشیانه بنماید نیچه و مارکس به ایدئالیستهای آلمانی اعتراض میکنند که برخلاف ادعای خود دست از سر پدر کهنسال خود برنداشتهاند. پیام دیوانه نیچه به بازاریان در حقیقت آن است که شما بیپدر شدهاید و باید ارزشهایی درخور بیپدرشدگان بنیان نهید. این پیام به شرطی پذیرفتنی است که گسستی مطلق رخ داده باشد، روح مدرن بازاندیشی فاصلهدار سنت را بیش از گسست پذیرا شده است. علمی که ظهورات فرهنگی و تمدنی انسانها را در حال و گذشته بررسی میکند همان علم انسانی است. برای علم انسانی حد و مرزی نمیتوان نهاد. این یافته که آب در صد درجه سانتیگراد به جوش میآید خود به بود و نبود انسان ربطی ندارد لیک تا انسان نباشد فهمیده نمیشود و انسان با فهمیدن آن جهان را تغییر داده است. علم انسانی علمی است درباره فلسفه تغییر جهان به دست انسان. بیسببی نیست که نظریه تفکیک روشی علوم انسانی در زمانی مساله میشود که همه جا از فلسفه انتظار عمل و تغییر جهان میرود.
پینوشت ها:
1- عزالدین محمود بن علی کاشانی. مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، با تصحیح و مقدمه استاد جلال همایی، کتابخانه سنایی، چاپ دوم، تاریخ نامعلوم، صص 15-14.
2- mobile. Brainyquote. com/ quots/ authors/ Stephen. Hawking
3- Mathews, Keneth. British Philosophers, William Collins of London, MC MXXXX II, P. 12
1 تعریف جامع و مانع علوم انسانی معضلی است که شاید برای رهایی از آن لازم باشد پافشاری بر تعریف را در بوته آزمونی انتقادی نهیم. شاید از این راه به تعریفی برسیم که در هستی بنیاد داشته باشد نه در ایدههایی برای تقسیمبندی علوم. میتوان برای رهیافت به تعریف علوم انسانی فهرست علومی را که دانشنامهها و آکادمیها ذیل علوم انسانی قرار دادهاند فرا دیده نهیم و وجه مشترک اساسی آنها را محمل تعریف قرار دهیم؛ هنر، تاریخ، تاریخ هنرها، ادبیات، حقوق، زبانشناسی، الهیات و فلسفه و همه علومی که علوم انسانی محسوب شدهاند به چه لحاظ در انسان بنیاد دارند نه در طبیعت؟ فرض میگیریم که به لحاظ موضوعهایشان. بسیار خب! این موضوعها در چه چیزی مشترکند؟ این موضوعها ناظر به آنچه فارغ از بود و نبود انسان هست نیستند، بلکه فرآورده انسانند. مراد از انسان نیز آن چیزی است که انسان را از دیگر هستندگان متمایز میکند؛ چیزی چون روح، فهم، قوه اندیشه، قوه ابداع، تخیل و مانند اینها. کیهانشناسی درباره چیزی بحث میکند که به باور کیهانشناسان بدون انسان هم به راه خود رفته است و میرود. محاسبات و مشاهدات تلسکوپیک گویای بسط تدریجی کیهانند. کیهان دم به
دم بزرگتر میشود پس با فلاشبک به گذشته دم به دم کوچکتر میشود تا به اندازه نقطهای میشود که همین کیهان عظیم بوده منتها به شکلی فشرده و چگال. با محاسبه روند شتاب و سرعت بسط کیهان 13میلیاردسال پیش کیهان ذرهای بوده که ناگهان منفجر شده است، پیامد این انفجار هستی آغاز به هستیدن کرده است. فضا و زمان پدید آمده است. در مرحلهای نیز سیاره زمین مناسب پیدایش حیات شده است. هستندگان جاندار و سرانجام انسان پدید آمده است. هاوکینگ نامدار در کتاب «طرح بزرگ» (The Grand Design) استدلال میکند که کیهان یا به بیانی دیگر هستی بنا به قوانین درونزاد و خودجوش خود کار میکند بیآنکه نیازی به مدیر یا محرکی بیرون از خود داشته باشد. هابز نیز جهان را مخلوقی مکانیکی میدانست که اداره آن به دست قوانین علت و معلولی مادی خودش است و همه ظهورات انسانی از جمله ادراکها، احساسها، رفتارها و گفتارهای وی معلول حرکات مادی است. پیداست که اندیشه مکتوب شده هاوکینگ و هابز سهمی است که اینان به علم به مفهوم عام این واژه ادا کردهاند. اکنون میپرسیم که این علم جزو علوم انسانی هست یا نیست؟ میتوان علم هابز را فلسفه نامید و علم هاوکینگ را
کیهانشناسی. تقسیمات آکادمیک به سادگی اولی را علم انسانی مینامد و دومی را علم طبیعت اما میبینیم که در کیهانشناسی هاوکینگ نیز الهیات دخیل شده است و الهیات را نیز در دپارتمانهای علوم انسانی درس میدهند. مدخلیت الهیات نیز در اینجا غایتی بیرون از حیطه موضوعی کیهانشناسی نبوده است، زیرا هاوکینگ بر آن است که دریافت هستیشناختی و بهطور خاص الهیاتی وی تفسیری که فرآورده فهم و روح انسانی باشد نیست بل کیهان خودش نشان میدهد که چنین و چنان است. بنابراین چه در مورد هاوکینگ و چه در مورد هابز الهیات با فیزیک و کیهانشناسی یکی میشود: هر جا که گزینگویههای (Guotes) هاوکینگ را جستوجو کنی به جملهای برمیخوری که اگر نام هاوکینگ پای آن نبود چه بسا گمان میرفت که سخنی از لایبنیتس یا هایدگر باشد: «هدف من ساده است: فهم کامل کیهان و چرا هست آنسان که هست و چرا اصلا وجود دارد. » ممکن است گفته شود که این هدف الهیاتی یا بگیرید فلسفی بیرون از کار علمی هاوکینگ است و موضوع علم او ربطی به مقاصد و خواهشهای انسانی ندارد اما مساله آن است که متافیزیک و الهیات نیز از دیرباز همین ادعا را داشته است. ارسطو الهیات را عالیترین علم
تئوریک میدانست. ریاضیات و طبیعیات به نزد وی علوم نظری دیگری بودند که مدخل الهیات یا دانش برین محسوب میشدند. سهگانه الهیات، ریاضیات و طبیعیات در هر حال شاخههای تئوریا بودند. تئوریا یعنی تماشا اما ریاضیدان و خداشناس چه چیزی را تماشا میکنند؟ ریاضیات سراپا انتزاعی و به قول قدما معقول ثانی است. در این علم همچون منطق به قول قدما عروض و اتصاف هر دو در ذهن است. ایدههای ریاضی در عین ذهنی بودن شخصی نیستند. مجموع زوایای مثلث 180 درجه است فارغ از آنکه داننده این حکم تو باشی یا من یا هر هستنده داننده دیگری. حکم ریاضی قطعیتر و عامتر از حکم فیزیکی است. فیزیک برای کسب قطعیت از ریاضیات کمک میگیرد. راجر بیکن در قرن 13 میلادی فهم جهان را مسبوق به فهم ریاضی میدانست و بر آن بود که بدون دانستن ریاضیات هیچ جهلی آشکار نمیشود. فیثاغورث حقایق برین را در اعداد میدید. قطعیت و معقولیتی که در ساحت درونی ریاضیات عرضه میشود نخستین نقطه اتکا شکاکانی میشود که در پی چیزی یقینی هستند. الهیات به دنبال همین قطعیت و معقولیت است منتها درباره خدا.
چه در ریاضیات و چه در الهیات آنچه باید متیقن شود نمیتواند متیقن بودنش را از احساس شخصی انسان کسب کند. فرض بر آن است که خدا هست حتی اگر در ذهن و احساس ما نباشد. اگر کار الهیات در وهله نخست اثبات وجود خدا در مقام مبدا کائنات باشد پس الهیات نمیتواند هیچ احساس بشری را به عنوان برهان به کار برد چنانکه ابنسینا اثبات وجود واجب و حتی خالقیت و علم و اراده و صفات دیگر او را منوط به حال و احساس شخصی نکرده است. برهان وجودی سنتآنسلم نیز بر شخص متکی نیست. تصور کمال در موجود ناقصی که انسان باشد به نزد آنسلم و دکارت در ذهن انسان است اما نه انسانی معین. وجود این تصور همچون وجود عدد است، نه حال شخصی عامی یا عارف. حال و احساس و ایدههای ذهنی در علوم نظری یا علم به آنچه هست همواره مشکوک است. مقصود از عامی شخصی است که تعلق به فرهنگ دارد. نفرین و دعای وی چه بسا خدا را بر وفق خواهشهای شخصی خود تصویر کند، خدا نزد وی قدرتی است که از دشمنانش انتقام میگیرد و خواستهای خودش و دوستانش را برآورده میکند. پاپها نیز به همینسان از خدای انسانوار به سود بیدادهای خود بهرهگیری کردهاند. در زیست - جهان استبداد ریاکاری و یکدگرفریبی و زهد و ریا از طریق این بهرهگیری از بالا به پایین دست به دست میشود. احتمال بسیار میرود که خاستگاه پیدایش الهیات و عرفان در چنین زیست - جهان ستیزآلود و پرخشونتی نجات دین از دست دینفروشی دامنگستر بوده باشد. حافظ تنها شاعری نیست که پرده از چهره آنانی برداشته است که بر سجادهها نقش خواهشهای نفس خود دیدهاند. عزالدین محمود کاشانی در مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه دقیقا همان چیزی را «ظلمت رسوم عادات» و سبب عداوت و بغض و «تنازع و تمانع مناصب و مطالب دنیوی» میخواند که از افق علم مدرن سنت و فرهنگ موروثی خوانده میشود. این عارف سده هشتم بر اهل برهان نیز این انتقاد را وارد میکند که «با خود تصور... خروج از دایره تقلید کرده»اند.1 «خروج از تقلید» تعریف کانت از روشنگری را به یاد میآورد: «خروج از نابالغی مقصرانه». همزمان در اروپا راجربیکن «نخوت کودکانه» را نخستین خطای علم زمان خود معرفی میکند. این هستههایگذار از هستی فرهنگی دایره فرهنگ را نمیشکافند، اما نشان از آثار بغضی دارند که سرانجام در اروپا ترکیدن میگیرد. عرفان راه رهایی از فرهنگ عامه را در تجربهای شخصی و انتقالناپذیر میجوید. اگر علمی ایمان عامی و عارف را موضوع تحقیق خود کند بیتردید علم انسانی است. کتاب رودلف اتو با عنوان « امر قدسی» (Das Heilinge) بیگمان پژوهشی است در علوم انسانی، چرا که اتو امر قدسی را در مراسم دینی انسانهای مومن یعنی در پدیدارهای انسانی جستوجو میکند، اما ریاضیات و الهیات موضوع خود را حقایقی میدانند که همچون یافتههای کیهانشناختی باید جدا از ظهورات روح و فهم انسانها مستقلا و در خود وجود داشته باشند. با این همه آکادمیها تنها الهیات را در زمره علوم انسانی قرار میدهند. اگر برای خلاصی از سرگیجه خود را تسلیم آکادمیها نکنیم تکلیف ما با کیهانشناسی هاوکینگ نیز روشن نیست. هاوکینگ همچون دکارت به دنبال یقینی است که به اقتضای عصر مدرن و برخلاف یقین عرفانی قابلیت همگانی شدن داشته باشد، با این تفاوت که وی علم به کیهان را بیش از علم به خود رهگشای یقین میداند. او میگوید: «اگر ما نظریه کاملی را کشف کنیم، این نظریه باید بهطور کلی برای هرکس قابل فهم باشد. آنگاه ما همه، فیلسوفان، دانشمندان و مردم عادی قادر خواهیم بود در این بحث مشارکت کنیم که چرا ما و کیهان وجود داریم. »2 هماکنون هاوکینگ با طرح نظری الهیاتی این مشارکت را برانگیخته است. در ضمن مرز کیهانشناسی و الهیات را نیز مغشوش کرده است.
2 پس گویا دیگر تقسیمبندی مابعدی رایج در آکادمیها گره از کار فروبسته ما نمیگشاید. این پرسش پیش میآید که جدا از چرخش الهیاتیهابز و هاوکینگ آیا الهیات بهطور کلی نیز علمی انسانی است. اشاره شد که الهیات در مقام یک علم با دین و ایمان به عنوان پدیداری فرهنگی تفاوت دارد. خدای دینی که فراداده فرهنگی است با خدای هیچ الهیاتی کاملا یکسان نیست. این خدای انسانواره در تجربه زیسته مومنان حضور داشته است و پیش از هر علم و فلسفه و الهیات و استدلالی - چه در جهت اثبات و چه در جهت انکار و چه در جهت شناختناپذیری (agnosticism) خداوند - به باشندگان قلمرو فرهنگی تعلق گرفته است. این تعلق از نوع رابطه سوژه و ابژه یا عالم و معلوم نیست، بل از نوع پیشزمینهای است که از پیشمفروض و به اصطلاح پیشا - علمی متفکران نامهایی چون سرنمودار (پارادیم)، گفتمان، روح قومی، فراروایت، سنت، ساختار، روح زمان (Zeitgeist) و... بر آن نهادهاند، هر یک از این نامها دلالت و تعریف خود را دارند که جای بحثش اینجا نیست. تفکیک علوم انسانی و طبیعی در عصر مدرن معنای خاصی دارد که آن را از تقسیمهای قدیم از جمله تقسیم ارسطویی علم نظری و عملی و ابداعی یا تقسیم مشایی علم اسفل و اوسط و اعلی متمایز میکند. برای دریافت بنیاد موجه این تقسیم باید روح مدرنیته را دریابیم، تمامی عنوانهای یاد شده از اواخر سدههای میانه و از آغاز عصر مدرن امکان مطرح شدن پیدا میکنند. ما میتوانیم واژه «عصبیت» را نیز به آنها اضافه کنیم. در قرن 14 میلادی ابن خلدون در مقدمه معروف خود این واژه را برای نامگذاری آنچه همبودی قومی را استوار و پایدار میدارد به کار میبرد و با نقل شواهدی نتیجه میگیرد که شدت وضعیت عصبیت علت ظهور و سقوط حکومتها و جماعتهاست. وی طرح جماعتشناسی خود را علم عمران مینامد و ما میدانیم که نخستین طرحی که در عصر نو برای علوم انسانی ریخته میشود جامعهشناسی آگوستکنت (در قرن 19) است. اشاره حاشیهای من به ابنخلدون ضمنا برای رساندن این نظر است که اساسا نه تنها مرزهای علوم بل همچنین مرزهایی که در نظر ما دورانها را از هم جدا میکنند ساخته ذهن ما هستند نه گویای رخدادهایی در هستی انسانها. این نظری است که تبیین تفصیلی آن بخشی است از رسالهای که در حال نوشتن آن هستم. در این وجیزه آنقدر میتوانم گفت که مدرنیته دفعتا از مرز زمانی قاطع و فارقی آغاز نمیشود. ایدههای فیلسوفانی که به غلط بانی مدرنیته یا اندیشه مدرن نامیده میشوند صرفا نقش کاتالیزوری در دگرگونی از پیشرخدادهای در هستی انسانها دارند. این دگرگونی ترکیدن بغض وجودی است که در عصرهای پیشین به انفجار اجتماعی نرسیده، اما آثار آن را در متون حکمی و ادبی میتوان یافت. دین به مثابه فرهنگ و سنت و گفتمان و فراروایت و اینگونه مفاهیم تنها وقتی امکان مطرح شدن پیدا میکند که موضوع یکی از علوم انسانی مدرن به نام دینشناسی واقع شود. برای عامه مردمی که در درون همبودی سنتی هستند آگاهی از سنت موضوعیت پیدا نمیکند. لازمه این آگاهی فاصلهگیری از موضوع علم است. با این فاصلهگیری است که آگوست کنت به علمی به نام جامعهشناسی میرسد و آن را به فیزیک جامعه ترجمه میکند. این فاصلهگیری در قدیم برای نخبگان ناممکن نبوده است و چنان نیست که بیمقدمه و تصادفا از یک مرز فارق زمانی ممکن شده باشد. نویسنده مقدمه ابنخلدون باید از عصبیت فاصله گرفته باشد تا به فهم آن نایل آمده باشد. زکریای رازی باید از هستی فرهنگی و مشترک خود را به موضوع علم تبدیل کرده باشد تا وحی و نبوت را رد کرده باشد. رازی پدیداری که جرقهای برآمده از موتاسیون فرهنگی باشد نیست. گمان میرود که او یکی از نویسندگان بسیاری بوده است که فاصلهگیری آنها برخلاف فاصلهگیری حکمای مشاء به نتیجهای نرسیده است که بر وفق فرهنگ همگانی بوده باشد. همزمان با او کم نبودهاند نویسندگانی که در بغداد آثارشان و گاه خودشان نابود شدهاند. آثار فلسفی زکریای رازی را امروز از روی فهرستهای ابوریحان و حملات ردیهنویسان میشناسیم. رفتار کلیسا با نغمههای ناکوک با فرهنگ مسیحی به مراتب هولناکتر بوده است. کلیسا حتی علوم تجربی را که در جهان اسلام رو به شکوفایی میرفت به چشم جادوگری و مراوده با شیطان مینگریست. راجر بیکن (Roger Bacon)، نمونهای از پیشاهنگان علم مدرن در قرون وسطاست. وی در کتاب «دکتر شگفتانگیز» (Doctor Admirabilis) دانشمندان عرب و شکوفایی علوم تجربی در عصر هارونالرشید را الهامبخش پژوهشهای تجربی خود میخواند و دورنمای سلطه انسان بر طبیعت را با توصیف «کالسکههای بدون اسب، پلهای معلق» و اختراعات مکانیکی دیگر پیشبینی میکند و همچون فرانسیس بیکن چهار خطا در علم معاصران خود برمیشمرد. یکی از آنها «نخوت بیحد کودکانه» (boundless puerile vanity) است؛3 به بیانی دیگر همان «نابالغی مقصرانه»ای که در قرن 18 کانت برونشد از آن را روشنگری میخواند. حکومت ایدئولوژیک کلیسا این دانشمند را با انگ مضحک و تقلید از اختراعات دشمن 14سال به زندان میافکند و وی از قضا فرصتی برای نوشتن درباره الهیات پیدا میکند. پیداست که مسلمانان در اثر آشنایی با علوم یونانی و مسیحیان به سبب مراوده با مسلمانان امکان فاصلهگیری از فرهنگ خود پیدا میکنند، اما این امکان به علتهایی چون بیسوادی عامه و تکثیر غیرچاپی نوشتهها در هستی فرهنگی همگانی منتشر نشده است. اقتضای فهم آنچه در مدرنیته رخ میدهد آن است که داوری، ارزشگذاری، رد یا قبول محتوای آثار را در پرانتز بگذاریم. هر علمی که موضوع آن هستی فرهنگی و دینی و سیاسی یک جامعه است به حدی از فاصلهگیری نیازمند است خواه نتیجه آن همسو با فرهنگ زمانه بنماید یا برخلاف آن. در هر صورت، الهیات اگر علم باشد با دیانت و شریعت در مقام آنچه به شیوه همبودی عموم راجع است یکسان نیست. آن علمی که در عصر مدرن غالب میشود و بعدتر علم انسانی از آن جدا میشود در قرون وسطی نادر یا ناممکن یا منحصر به امثال ابنخلدون نبوده است. در سال 2000 پژوهشگری تونسی به نام محمود اسماعیل در کتابی با عنوان «پایان اسطوره، نظریات ابنخلدون اقتباس شده از اخوانالصفا» گویا با استدلالها و استنادهای دقیق ثابت کرده است که مقدمه ابنخلدون سراپا اقتباسی است از رسایل اخوانالصفا. من این کتاب را ندیدهام، اما این خبر اگر درست باشد میرساند که حتی در سدههای آغازین هجری کسانی بودهاند که با فاصلهگیری، تاریخ و سنت را موضوع علم ساختهاند. یزدانشناس اگر عالم باشد برخلاف وابستگی وجودی مقیمان فرهنگ دینی نمیتواند با موضوع علم خود همچون منش و عادت و خلقیات نسلاندرنسلی زندگی کند. الهیات نجات گرچه از سانسور فرهنگ نجات یافته است، در نهایت همان خدایی را مبرهن نساخته است که مومنان و حتی خود ابنسینا در برابرش نماز میخواندهاند. از این حیث چندان تفاوتی میان الهیاتهای ابنسینا و توماس آکویناسی و لایبنیتس و هابز و هاوکینگ نیست. این درست که واجبالوجودی که ابنسینا حتی صفات علم و قدرت و عدل و عشق و اراده و حیاتش را مستدل میکند با خدایی که صرفا مانع ماشین خودکار کیهان است تفاوت زیادی دارد، اما در هر دو حال خدایی که موضوع علم است خدایی نیست که موضوع ایمان است. ابنسینا، بهرغم همه تلاش سترگش نتوانسته است محرک نامتحرک اولی و اوسیای ارسطو را قداست بخشد. امر قدسی با حضورش در تجربه زیسته (Erlebnis) مومنان تقدیس میشود. بیسببی نیست که ابنسینایی که رازی را پزشکنما و فیلسوف ناصالح میخواند خود نیز از چوب تکفیر در امان نمیماند. حتی خود ابنسینا در فصل 24 از نمط دهم اشارات و تنبیهات (در باب عرفان و تصوف) به نسبتی غیرعلمی با خداوند اشاره میکند که آن را عینا با واژه «تجربه» نامگذاری میکند. این تجربه کمابیش همان Erlebnis یا تجربه زیسته است. علوم انسانی به مفهوم مدرن کلمه تنها وقتی میتواند الهیات را نیز بپوشاند که همین تجربه زیسته را با فاصله بررسی کند. نه فقط در عصر مدرن بل در گذشته نیز هر نغمهای که علیه این علم فاصلهدار کوک شده است بوی مدرنستیزی میداده است، نیچه و کییرکگور، بیشتر رمانتیکهای آلمانی و نیز همه عارفانی که پس از حمله مغول با ستیز بیوقفه و همهجانبه علیه عقل و علم از علم حضوری و اشراق و استبصار و عشق و شهود دفاع کردهاند دوست داشته یا نداشته باشیم در جهتی ضد مدرنیته و ضد علوم عقلی زمان خود که هستههایی مدرنشونده در خود داشتهاند گام برداشتهاند. اینکه ما میتوانستیم با فرهنگ خودمان در ورود به عصر مدرن پیشگامتر از غرب باشیم آرزویی است که پیشاپیش از زمان غزالی و هژمونی اشاعره بر باد رفته است. یکی از هستههای پیش - مدرن علم مدرن گرایش به علم تجربی و عقلی حصولی است و علوم انسانی از جامعهشناسی تحصلی آگوست کنت آغاز میشود. پس از وی دیلتای در مرحلهای از خود - انتقادی علم انسانی استدلال کرد که علم درباره ظهورات روح و فرهنگ نمیتواند همان روشی را به کار گیرد که در طبیعیات و ریاضیات به کار میرود. در فلسفه حیاتگرای دیلتای علوم انسانی کمابیش با فلسفه حیات یکی است و بیدرنگ باید افزود که حیات روح نه حیات بیولوژیک. دیلتای در یک کلام در برابر مطلقاندیشی پوزیتیویسم، ماتریالیسم، ایدئالیسم ابژکتیو، ایدئالیسم مطلقاندیش هگل و حتی ماتقدمگرایی کانت قیام میکند. پدیدارهای حیات روحی، فرهنگی و تاریخی انسانی نمیتوانند همان سان تحلیل و توصیف شوند که قوانین طبیعت بیجان. دیلتای تئوریپرداز همه فریادهای شورشگرانه جان انسانی در میانه قرن19 است. میراث رمانتیک دیلتای در کتاب «آزمون جانی و شعرسرایی» (Das Erlebnis und die Dichtung) در تفسیر شاعرانی چون لسینگ، گوته، نوالیس و هولدرلین و میراث کانتی وی در رویکردشناختی وی در اثر سترگ وی یعنی درآمد به علوم روح، چشمگیرترند. مراد از Geisteswissenschaften یا «علوم روح» همان علوم فرهنگی و تاریخی است که انگلیسیها آن را به علوم انسانی ترجمه میکنند. دیلتای پرسپکتیویسم «منظرانگاری» نیچه را تاریخی و قومی میکند و نامش را weltanschauung یا جهانبینی میگذارد. علوم انسانی بررسی «ظهورات» (erscheinungen) روح انسانی است. علوم طبیعی توصیف جهان غیرانسانی است. جهان انسانی تاریخی است. عالمی که خود انسانی مقید به فرهنگ، جهانبینی و اوضاع روحی خاصی است در شناخت پدیدارهای روحی دیگر انسانها خودش نیز دخیل میشود. شناخت او از نوع تفسیر و «فهم» (verstehen) است نه توصیف تماشاگری خنثی. مقصود دیلتای آن نیست که وی به شیوه آکادمیک روشی را برای سادهسازی تحقیق ابداع کرده است. او میرساند که علم بر ظهورات انسانی اساسا از نوع فهم و تفسیر است. دیلتای با تعیین روش، بخش عمدهای از معضل را حل میکند. روش علوم انسانی خود لازمه موضوع این علوم است. علوم انسانی یعنی: فهم ظهورات روح. در قرن نوزدهم در هستی انسانهای مدرن رخدادهایی چون بحران کار، بهرهکشی ستمگرانه از کارگران صنعتی، جنگهای ملی و بحران فرهنگی پدید میآیند. پس از دو جنبش نوزایی و روشنگری به ویژه در آلمان جنبش دامنگستر سومی به پا میشود. نویدهای روشنگران قرن هجدهم درباره سرانجام فردوسگونه پروژه پیشرفت در میانه قرن نوزدهم در معرض نقدهای تند قرار میگیرد. روح الهیاتی فلسفه کانت و هگل در آثار نیچه و هگلیان چپ هجو میشود. نقد مسیحیت گسترش مییابد. نیچه در قطعه 125 دانش شاد از زبان دیوانهای به بازاریانی که تمثیلی از انسانهای مدرن هستند تلویحا هشدار میدهد که مرگ فرهنگ مسیحی مسوولیت گرانی بر دوش انسان رها شده در خلأ نهاده است که کلیساها دیگر نمیتوانند بار آن را سبک کنند. انگار انسان تازه فهمیده است که در عصر مدرن چه اتفاقی افتاده است؛ عصری که از دیدگاه ایدئالیستی و ارادهگرایی به دست دکارت و بیکن و هابز و چند تن دیگر آغاز شده است. نیچه در بخش «پیشداوریهای فیلسوفان» در کتاب «آنسوی خیر وشر» ادعای بیپیشفرضی دکارت را در بوته شکی رادیکالتر از شک دکارت مینهد. بنا به این شک دکارت پیشاپیش جهان را به دو بخش روحانی و جسمانی تقسیم کرده است و اولی را ارزشمندتر گرفته است. ما میدانیم که دکارت و همه دکارتیها برای شناخت شیء ممتد و شیئی اندیشنده روش یکسانی به کار گرفتهاند. در میانه قرن نوزدهم جان شیئیشده سر به شورش برمیدارد. تفکیک علوم انسانی از علوم طبیعی با سنجه روششناختی چنین پسزمینهای دارد؛ پسزمینهای که مسلما اشارات بالا برای فهم آن بسنده نیست، اما آنقدر هست که بر مدرن بودن علوم انسانی اندک پرتوی افکند. روشنی پیشتر این نکته به باور من مسبوق به آن است که ببینیم به لحاظ هستیشناختی مدرنیته گویای چه نوع رخدادی است.
3 «خروج از دایره تقلید»، خطای «نخوت بیحد کودکانه»، «خروج از نابالغی مقصرانه» خواستهای همانندی را در میان مینهند. عبارت نخست از عارفی مسلمان در سدههای میانه، عبارت دوم از راجر بیکن در قرن 13 میلادی و عبارت آخر از کانت است، روسو میگوید: «انسان آزاد به دنیا میآید و همهجا به زنجیر کشیده میشود.» مارکس در مانیفست، پرولترها را به مبارزه و اتحاد میخواند. به این دلیل: «پرولترها چیزی برای از دست دادن ندارند جز زنجیرهایشان، آنان جهانی برای به دست آوردن دارند.» مارکس در بخش تاریخ ایدئولوژی آلمانی در انتقادی نهفته از هگل دو نکته اساسی را پیش میکشد. نخست آنکه انسان هم سر رابطه است. حیوان رابطه ندارد. دو، دیگر آنکه روح نفرین شده است که از آغاز آلوده ماده باشد. مارکس احتمالا بخشی از پیشگفتار «دانش منطق» هگل را فرادیده دارد. آنجا هگل منطق را فرانمایی خدا پیش از خلقت توصیف میکند و بر آنکسا گوراس درود میفرستد که حاکم جهان را ایدهای از سنخ اندیشه به نام نوس میداند. مارکس میرساند که تاریخ با ساختن ابزار آغاز میشود و ابزار حین رابطه عملی با طبیعت ساخته میشود. در اینجا مارکس به نکتهای اشاره میکند که در همه عبارات پراکنده بالا مشترک است: کودکی انسان. آلوده ماده بودن همان زنجیری بودن است. ما در اینباره که حیات انسان اولیه مسبوق به ارادهای ماورایی بوده یا نبوده چیزی نمیدانیم.
آنقدر هست که انسان زمانی ناگهان روی دو پا راه رفته است. دستهایش آزاد شده و در کشاکش وضعیتی اضطراری در نبرد با قدرتی بس عظیمتر از خود با دست، دستافزاری ساخته است. مخافت طبیعت ناشناخته همچون اراده شاهی قدرقدرت انسانهای نخستین را بر آن داشته است که پیوسته اندیشناک مزاج بلهوس طبیعت باشند. جانمندانگاری (animism) باید از همین هراس پدید آمده باشد. کودکی نوع بشر در دام طبیعتی بوده که با رسم قربانی به آن باج سکوت داده است. از سوی دیگر، فارغ از این گمانها تنها جایی که میتوانیم از انسان بما هوانسان سخن گوییم هستیشناسیای است که هستی انسان را در فقدان، ناتمامی و میلی مدام برای پرکردن کمداشتهای خود توصیف میکند. سنگ و چوب و اسب و درخت چیزی کم ندارند. همه چیز گواهی میدهد که هیچ موجودی جز انسان این میل را به ظهور نرسانده است که وضعیت تاکنونی خود، وضعیت طبیعی خود بوده و دادههای مادرزادی خود را دگرگون کند. انسان گشوده بر جهان است. به تعبیری نورگاه جهان است. موجودات دیگر چیزی بر حیات و هستی طبیعی و از پیش بوده خود نیفزودهاند. اگر انسان نبود جهان نیز به صورت بکر و طبیعی خود مانده بود. آزادی و اختیار انسان در میل هستی او بنیاد دارد. انسانها در عهد کودکی نوع انسان با ابزاری ابتدایی با طبیعت درآویختند. مدرنیته در فکر و در هستی ادامه این درآویزی است. انسان بر جهان طبیعی جهانی مصنوع سوار کرده است. او سنگ آتشزنه را به انرژی هستهای تبدیل کرده است. نام این جهان را فرهنگ و تمدن نهادهاند که عمر آن تاریخ نامیده میشود. کمکم این جهان مصنوع انسانی برای نوزادی که در لحظهای از عمر آن به دنیا میآید، نقش قدرتی پیدا کرده با قوانین خوب یا بدش. همه ما در چیزهایی همسانیم. از جمله: همه ما زاده شدهایم. در زهدان از خوراک و پوشاک و خانه جدا نبودهایم. زهدان به تمامی از آن ما بوده! از همینرو به محض جدا شدن از آن با گریه بلندی میل بازگشت به جهان بیفقدان زهدان را اعلام کردهایم. این میل آماج هجوم صداها، رنگها و نورهای جهان تازه میگردد. نوزاد موطن از دست داده به جهان تازه با همه گستردگیاش خوشامد نمیگوید. اکنون برای نیازهای خود باید کار کند. گریه تلاشی است برای رفع نیازها، تمیز شدن، تسکین درد، خوردن و نوشیدن. ما در فضایی زاده میشویم که ما را به زبان و آیین و ملیت و قومیتی متعلق میکند. از سویی این تعلق اگر ما را یکسره بنده کند انسانیت ما، میل آزادی و فردیت و گشودگی ما را سرکوب کرده است.
کودک تا بیاید از چیستی و کیستی و کجایی خود پرسش کند خود را از هر سو با پاسخهای از پیش داده و به قول روسو با زنجیرها رویارو و درگیر مییابد. هستی بندهپرور قدیم همچون لالایی مادر و دست حمایت پدر در ازای سرسپردگی و بندگی به انسانها آرامش میداد. اما چیزی هست که انسانها برای درک آن به آگاهی زیادی نیاز ندارند و آن فشار ستم و سرکوب است. شورشهای دهقانی در آلمان برانگیخته از جراحت و دردی بود که سرفها با گوشت و پوست حس میکردند نه با آگاهی. در اروپا فساد و زور و آز و بهرهکشی پاپها و شاهان از سرفهای بینوا و دستگاه تفتیش اندیشهها و شکوفایی بازرگانی و پدیدارهای دیگری در هستی اجتماعی کمکم ادامه هستی بندگانه و صغیرانه را ناممکن کرده بود. نه فقط در اروپا که در هر جایی بغض وجود بندگانه زمانی میترکد. به لحاظ فردی انسان به اقتضای سرشت هستیاش میل به ابراز وجود در برابر بودهها و دادهها دارد. زمانی که این میل خاموش شود تاریخ متوقف میشود. هر نسلی سرسپردگی مطلق به پدرانش را برنمیتابد. میل دگرگونسازی آنچه هست از آنجا که سرشتنمای فقدان جانی انسان است هر قدر نیز که مسدود شود باز هم مجال بروز میجوید. بنده سرسپرده قرون وسطایی از برکت سنتی که مینمود او را چون سنگ و اسب بیکمداشت کرده است. کمداشت واقعی و انسانی خود را نمیدید. با همه هیاهویی که عارفان درباره کشمکش با نفس به راه انداخته بودند تامل در نفس خود خویش در عصر مدرن اتفاق میافتد. نفس نزد ارسطو نفس بماهو نفس بود نه روان زندگینامهای که رمان به آن میپردازد و روانکاو آن را با کمک بیمار تحلیل میکند. به لحاظ تاریخی مدرنیته تقدیر ناگزیر و برگشتناپذیر هستی اجتماعی است که از کودکی خارج میشود و از سرسپردگی به پدر خود سر باز میزند. این نافرمانی در جایی بیرحمانه است و در جایی نرم و متعادل. مدرنیته با همه بد و خوبش، با همه ناآرامی و تشویش و غربتی که با خود دارد - و هملت شکسپیر شاهد گویای آن است - و با همه شک و سرگردانیای که در پی دارد، واقعهای است که انسان را به رویارویی صادقانه با خود میکشاند. این واقعه دفعتا و بیمقدمه رخ نمیدهد. اینکه در قدیم نیز حرکتهای نیمهکارهای در نقد فرهنگ همگانی دیده میشود مایه افتخار گذشته نیست، بل دلیل ناگزیرش خروج انسان از صغارت و قیام محتوم او بر بودههای نااندیشیده است. در میانه قرن نوزدهم در جنبش فکری پس از هگل یکی از پیامهای گونهگون انتقاد به گسست نیمهتمام فیلسوفانی چون دکارت، لایب نیتس، کانت و هگل است. به زبانی که شاید ناشیانه بنماید نیچه و مارکس به ایدئالیستهای آلمانی اعتراض میکنند که برخلاف ادعای خود دست از سر پدر کهنسال خود برنداشتهاند. پیام دیوانه نیچه به بازاریان در حقیقت آن است که شما بیپدر شدهاید و باید ارزشهایی درخور بیپدرشدگان بنیان نهید. این پیام به شرطی پذیرفتنی است که گسستی مطلق رخ داده باشد، روح مدرن بازاندیشی فاصلهدار سنت را بیش از گسست پذیرا شده است. علمی که ظهورات فرهنگی و تمدنی انسانها را در حال و گذشته بررسی میکند همان علم انسانی است. برای علم انسانی حد و مرزی نمیتوان نهاد. این یافته که آب در صد درجه سانتیگراد به جوش میآید خود به بود و نبود انسان ربطی ندارد لیک تا انسان نباشد فهمیده نمیشود و انسان با فهمیدن آن جهان را تغییر داده است. علم انسانی علمی است درباره فلسفه تغییر جهان به دست انسان. بیسببی نیست که نظریه تفکیک روشی علوم انسانی در زمانی مساله میشود که همه جا از فلسفه انتظار عمل و تغییر جهان میرود.
پینوشت ها:
1- عزالدین محمود بن علی کاشانی. مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، با تصحیح و مقدمه استاد جلال همایی، کتابخانه سنایی، چاپ دوم، تاریخ نامعلوم، صص 15-14.
2- mobile. Brainyquote. com/ quots/ authors/ Stephen. Hawking
3- Mathews, Keneth. British Philosophers, William Collins of London, MC MXXXX II, P. 12
چه در ریاضیات و چه در الهیات آنچه باید متیقن شود نمیتواند متیقن بودنش را از احساس شخصی انسان کسب کند. فرض بر آن است که خدا هست حتی اگر در ذهن و احساس ما نباشد. اگر کار الهیات در وهله نخست اثبات وجود خدا در مقام مبدا کائنات باشد پس الهیات نمیتواند هیچ احساس بشری را به عنوان برهان به کار برد چنانکه ابنسینا اثبات وجود واجب و حتی خالقیت و علم و اراده و صفات دیگر او را منوط به حال و احساس شخصی نکرده است. برهان وجودی سنتآنسلم نیز بر شخص متکی نیست. تصور کمال در موجود ناقصی که انسان باشد به نزد آنسلم و دکارت در ذهن انسان است اما نه انسانی معین. وجود این تصور همچون وجود عدد است، نه حال شخصی عامی یا عارف. حال و احساس و ایدههای ذهنی در علوم نظری یا علم به آنچه هست همواره مشکوک است. مقصود از عامی شخصی است که تعلق به فرهنگ دارد. نفرین و دعای وی چه بسا خدا را بر وفق خواهشهای شخصی خود تصویر کند، خدا نزد وی قدرتی است که از دشمنانش انتقام میگیرد و خواستهای خودش و دوستانش را برآورده میکند. پاپها نیز به همینسان از خدای انسانوار به سود بیدادهای خود بهرهگیری کردهاند. در زیست - جهان استبداد ریاکاری و یکدگرفریبی و زهد و ریا از طریق این بهرهگیری از بالا به پایین دست به دست میشود. احتمال بسیار میرود که خاستگاه پیدایش الهیات و عرفان در چنین زیست - جهان ستیزآلود و پرخشونتی نجات دین از دست دینفروشی دامنگستر بوده باشد. حافظ تنها شاعری نیست که پرده از چهره آنانی برداشته است که بر سجادهها نقش خواهشهای نفس خود دیدهاند. عزالدین محمود کاشانی در مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه دقیقا همان چیزی را «ظلمت رسوم عادات» و سبب عداوت و بغض و «تنازع و تمانع مناصب و مطالب دنیوی» میخواند که از افق علم مدرن سنت و فرهنگ موروثی خوانده میشود. این عارف سده هشتم بر اهل برهان نیز این انتقاد را وارد میکند که «با خود تصور... خروج از دایره تقلید کرده»اند.1 «خروج از تقلید» تعریف کانت از روشنگری را به یاد میآورد: «خروج از نابالغی مقصرانه». همزمان در اروپا راجربیکن «نخوت کودکانه» را نخستین خطای علم زمان خود معرفی میکند. این هستههایگذار از هستی فرهنگی دایره فرهنگ را نمیشکافند، اما نشان از آثار بغضی دارند که سرانجام در اروپا ترکیدن میگیرد. عرفان راه رهایی از فرهنگ عامه را در تجربهای شخصی و انتقالناپذیر میجوید. اگر علمی ایمان عامی و عارف را موضوع تحقیق خود کند بیتردید علم انسانی است. کتاب رودلف اتو با عنوان « امر قدسی» (Das Heilinge) بیگمان پژوهشی است در علوم انسانی، چرا که اتو امر قدسی را در مراسم دینی انسانهای مومن یعنی در پدیدارهای انسانی جستوجو میکند، اما ریاضیات و الهیات موضوع خود را حقایقی میدانند که همچون یافتههای کیهانشناختی باید جدا از ظهورات روح و فهم انسانها مستقلا و در خود وجود داشته باشند. با این همه آکادمیها تنها الهیات را در زمره علوم انسانی قرار میدهند. اگر برای خلاصی از سرگیجه خود را تسلیم آکادمیها نکنیم تکلیف ما با کیهانشناسی هاوکینگ نیز روشن نیست. هاوکینگ همچون دکارت به دنبال یقینی است که به اقتضای عصر مدرن و برخلاف یقین عرفانی قابلیت همگانی شدن داشته باشد، با این تفاوت که وی علم به کیهان را بیش از علم به خود رهگشای یقین میداند. او میگوید: «اگر ما نظریه کاملی را کشف کنیم، این نظریه باید بهطور کلی برای هرکس قابل فهم باشد. آنگاه ما همه، فیلسوفان، دانشمندان و مردم عادی قادر خواهیم بود در این بحث مشارکت کنیم که چرا ما و کیهان وجود داریم. »2 هماکنون هاوکینگ با طرح نظری الهیاتی این مشارکت را برانگیخته است. در ضمن مرز کیهانشناسی و الهیات را نیز مغشوش کرده است.
2 پس گویا دیگر تقسیمبندی مابعدی رایج در آکادمیها گره از کار فروبسته ما نمیگشاید. این پرسش پیش میآید که جدا از چرخش الهیاتیهابز و هاوکینگ آیا الهیات بهطور کلی نیز علمی انسانی است. اشاره شد که الهیات در مقام یک علم با دین و ایمان به عنوان پدیداری فرهنگی تفاوت دارد. خدای دینی که فراداده فرهنگی است با خدای هیچ الهیاتی کاملا یکسان نیست. این خدای انسانواره در تجربه زیسته مومنان حضور داشته است و پیش از هر علم و فلسفه و الهیات و استدلالی - چه در جهت اثبات و چه در جهت انکار و چه در جهت شناختناپذیری (agnosticism) خداوند - به باشندگان قلمرو فرهنگی تعلق گرفته است. این تعلق از نوع رابطه سوژه و ابژه یا عالم و معلوم نیست، بل از نوع پیشزمینهای است که از پیشمفروض و به اصطلاح پیشا - علمی متفکران نامهایی چون سرنمودار (پارادیم)، گفتمان، روح قومی، فراروایت، سنت، ساختار، روح زمان (Zeitgeist) و... بر آن نهادهاند، هر یک از این نامها دلالت و تعریف خود را دارند که جای بحثش اینجا نیست. تفکیک علوم انسانی و طبیعی در عصر مدرن معنای خاصی دارد که آن را از تقسیمهای قدیم از جمله تقسیم ارسطویی علم نظری و عملی و ابداعی یا تقسیم مشایی علم اسفل و اوسط و اعلی متمایز میکند. برای دریافت بنیاد موجه این تقسیم باید روح مدرنیته را دریابیم، تمامی عنوانهای یاد شده از اواخر سدههای میانه و از آغاز عصر مدرن امکان مطرح شدن پیدا میکنند. ما میتوانیم واژه «عصبیت» را نیز به آنها اضافه کنیم. در قرن 14 میلادی ابن خلدون در مقدمه معروف خود این واژه را برای نامگذاری آنچه همبودی قومی را استوار و پایدار میدارد به کار میبرد و با نقل شواهدی نتیجه میگیرد که شدت وضعیت عصبیت علت ظهور و سقوط حکومتها و جماعتهاست. وی طرح جماعتشناسی خود را علم عمران مینامد و ما میدانیم که نخستین طرحی که در عصر نو برای علوم انسانی ریخته میشود جامعهشناسی آگوستکنت (در قرن 19) است. اشاره حاشیهای من به ابنخلدون ضمنا برای رساندن این نظر است که اساسا نه تنها مرزهای علوم بل همچنین مرزهایی که در نظر ما دورانها را از هم جدا میکنند ساخته ذهن ما هستند نه گویای رخدادهایی در هستی انسانها. این نظری است که تبیین تفصیلی آن بخشی است از رسالهای که در حال نوشتن آن هستم. در این وجیزه آنقدر میتوانم گفت که مدرنیته دفعتا از مرز زمانی قاطع و فارقی آغاز نمیشود. ایدههای فیلسوفانی که به غلط بانی مدرنیته یا اندیشه مدرن نامیده میشوند صرفا نقش کاتالیزوری در دگرگونی از پیشرخدادهای در هستی انسانها دارند. این دگرگونی ترکیدن بغض وجودی است که در عصرهای پیشین به انفجار اجتماعی نرسیده، اما آثار آن را در متون حکمی و ادبی میتوان یافت. دین به مثابه فرهنگ و سنت و گفتمان و فراروایت و اینگونه مفاهیم تنها وقتی امکان مطرح شدن پیدا میکند که موضوع یکی از علوم انسانی مدرن به نام دینشناسی واقع شود. برای عامه مردمی که در درون همبودی سنتی هستند آگاهی از سنت موضوعیت پیدا نمیکند. لازمه این آگاهی فاصلهگیری از موضوع علم است. با این فاصلهگیری است که آگوست کنت به علمی به نام جامعهشناسی میرسد و آن را به فیزیک جامعه ترجمه میکند. این فاصلهگیری در قدیم برای نخبگان ناممکن نبوده است و چنان نیست که بیمقدمه و تصادفا از یک مرز فارق زمانی ممکن شده باشد. نویسنده مقدمه ابنخلدون باید از عصبیت فاصله گرفته باشد تا به فهم آن نایل آمده باشد. زکریای رازی باید از هستی فرهنگی و مشترک خود را به موضوع علم تبدیل کرده باشد تا وحی و نبوت را رد کرده باشد. رازی پدیداری که جرقهای برآمده از موتاسیون فرهنگی باشد نیست. گمان میرود که او یکی از نویسندگان بسیاری بوده است که فاصلهگیری آنها برخلاف فاصلهگیری حکمای مشاء به نتیجهای نرسیده است که بر وفق فرهنگ همگانی بوده باشد. همزمان با او کم نبودهاند نویسندگانی که در بغداد آثارشان و گاه خودشان نابود شدهاند. آثار فلسفی زکریای رازی را امروز از روی فهرستهای ابوریحان و حملات ردیهنویسان میشناسیم. رفتار کلیسا با نغمههای ناکوک با فرهنگ مسیحی به مراتب هولناکتر بوده است. کلیسا حتی علوم تجربی را که در جهان اسلام رو به شکوفایی میرفت به چشم جادوگری و مراوده با شیطان مینگریست. راجر بیکن (Roger Bacon)، نمونهای از پیشاهنگان علم مدرن در قرون وسطاست. وی در کتاب «دکتر شگفتانگیز» (Doctor Admirabilis) دانشمندان عرب و شکوفایی علوم تجربی در عصر هارونالرشید را الهامبخش پژوهشهای تجربی خود میخواند و دورنمای سلطه انسان بر طبیعت را با توصیف «کالسکههای بدون اسب، پلهای معلق» و اختراعات مکانیکی دیگر پیشبینی میکند و همچون فرانسیس بیکن چهار خطا در علم معاصران خود برمیشمرد. یکی از آنها «نخوت بیحد کودکانه» (boundless puerile vanity) است؛3 به بیانی دیگر همان «نابالغی مقصرانه»ای که در قرن 18 کانت برونشد از آن را روشنگری میخواند. حکومت ایدئولوژیک کلیسا این دانشمند را با انگ مضحک و تقلید از اختراعات دشمن 14سال به زندان میافکند و وی از قضا فرصتی برای نوشتن درباره الهیات پیدا میکند. پیداست که مسلمانان در اثر آشنایی با علوم یونانی و مسیحیان به سبب مراوده با مسلمانان امکان فاصلهگیری از فرهنگ خود پیدا میکنند، اما این امکان به علتهایی چون بیسوادی عامه و تکثیر غیرچاپی نوشتهها در هستی فرهنگی همگانی منتشر نشده است. اقتضای فهم آنچه در مدرنیته رخ میدهد آن است که داوری، ارزشگذاری، رد یا قبول محتوای آثار را در پرانتز بگذاریم. هر علمی که موضوع آن هستی فرهنگی و دینی و سیاسی یک جامعه است به حدی از فاصلهگیری نیازمند است خواه نتیجه آن همسو با فرهنگ زمانه بنماید یا برخلاف آن. در هر صورت، الهیات اگر علم باشد با دیانت و شریعت در مقام آنچه به شیوه همبودی عموم راجع است یکسان نیست. آن علمی که در عصر مدرن غالب میشود و بعدتر علم انسانی از آن جدا میشود در قرون وسطی نادر یا ناممکن یا منحصر به امثال ابنخلدون نبوده است. در سال 2000 پژوهشگری تونسی به نام محمود اسماعیل در کتابی با عنوان «پایان اسطوره، نظریات ابنخلدون اقتباس شده از اخوانالصفا» گویا با استدلالها و استنادهای دقیق ثابت کرده است که مقدمه ابنخلدون سراپا اقتباسی است از رسایل اخوانالصفا. من این کتاب را ندیدهام، اما این خبر اگر درست باشد میرساند که حتی در سدههای آغازین هجری کسانی بودهاند که با فاصلهگیری، تاریخ و سنت را موضوع علم ساختهاند. یزدانشناس اگر عالم باشد برخلاف وابستگی وجودی مقیمان فرهنگ دینی نمیتواند با موضوع علم خود همچون منش و عادت و خلقیات نسلاندرنسلی زندگی کند. الهیات نجات گرچه از سانسور فرهنگ نجات یافته است، در نهایت همان خدایی را مبرهن نساخته است که مومنان و حتی خود ابنسینا در برابرش نماز میخواندهاند. از این حیث چندان تفاوتی میان الهیاتهای ابنسینا و توماس آکویناسی و لایبنیتس و هابز و هاوکینگ نیست. این درست که واجبالوجودی که ابنسینا حتی صفات علم و قدرت و عدل و عشق و اراده و حیاتش را مستدل میکند با خدایی که صرفا مانع ماشین خودکار کیهان است تفاوت زیادی دارد، اما در هر دو حال خدایی که موضوع علم است خدایی نیست که موضوع ایمان است. ابنسینا، بهرغم همه تلاش سترگش نتوانسته است محرک نامتحرک اولی و اوسیای ارسطو را قداست بخشد. امر قدسی با حضورش در تجربه زیسته (Erlebnis) مومنان تقدیس میشود. بیسببی نیست که ابنسینایی که رازی را پزشکنما و فیلسوف ناصالح میخواند خود نیز از چوب تکفیر در امان نمیماند. حتی خود ابنسینا در فصل 24 از نمط دهم اشارات و تنبیهات (در باب عرفان و تصوف) به نسبتی غیرعلمی با خداوند اشاره میکند که آن را عینا با واژه «تجربه» نامگذاری میکند. این تجربه کمابیش همان Erlebnis یا تجربه زیسته است. علوم انسانی به مفهوم مدرن کلمه تنها وقتی میتواند الهیات را نیز بپوشاند که همین تجربه زیسته را با فاصله بررسی کند. نه فقط در عصر مدرن بل در گذشته نیز هر نغمهای که علیه این علم فاصلهدار کوک شده است بوی مدرنستیزی میداده است، نیچه و کییرکگور، بیشتر رمانتیکهای آلمانی و نیز همه عارفانی که پس از حمله مغول با ستیز بیوقفه و همهجانبه علیه عقل و علم از علم حضوری و اشراق و استبصار و عشق و شهود دفاع کردهاند دوست داشته یا نداشته باشیم در جهتی ضد مدرنیته و ضد علوم عقلی زمان خود که هستههایی مدرنشونده در خود داشتهاند گام برداشتهاند. اینکه ما میتوانستیم با فرهنگ خودمان در ورود به عصر مدرن پیشگامتر از غرب باشیم آرزویی است که پیشاپیش از زمان غزالی و هژمونی اشاعره بر باد رفته است. یکی از هستههای پیش - مدرن علم مدرن گرایش به علم تجربی و عقلی حصولی است و علوم انسانی از جامعهشناسی تحصلی آگوست کنت آغاز میشود. پس از وی دیلتای در مرحلهای از خود - انتقادی علم انسانی استدلال کرد که علم درباره ظهورات روح و فرهنگ نمیتواند همان روشی را به کار گیرد که در طبیعیات و ریاضیات به کار میرود. در فلسفه حیاتگرای دیلتای علوم انسانی کمابیش با فلسفه حیات یکی است و بیدرنگ باید افزود که حیات روح نه حیات بیولوژیک. دیلتای در یک کلام در برابر مطلقاندیشی پوزیتیویسم، ماتریالیسم، ایدئالیسم ابژکتیو، ایدئالیسم مطلقاندیش هگل و حتی ماتقدمگرایی کانت قیام میکند. پدیدارهای حیات روحی، فرهنگی و تاریخی انسانی نمیتوانند همان سان تحلیل و توصیف شوند که قوانین طبیعت بیجان. دیلتای تئوریپرداز همه فریادهای شورشگرانه جان انسانی در میانه قرن19 است. میراث رمانتیک دیلتای در کتاب «آزمون جانی و شعرسرایی» (Das Erlebnis und die Dichtung) در تفسیر شاعرانی چون لسینگ، گوته، نوالیس و هولدرلین و میراث کانتی وی در رویکردشناختی وی در اثر سترگ وی یعنی درآمد به علوم روح، چشمگیرترند. مراد از Geisteswissenschaften یا «علوم روح» همان علوم فرهنگی و تاریخی است که انگلیسیها آن را به علوم انسانی ترجمه میکنند. دیلتای پرسپکتیویسم «منظرانگاری» نیچه را تاریخی و قومی میکند و نامش را weltanschauung یا جهانبینی میگذارد. علوم انسانی بررسی «ظهورات» (erscheinungen) روح انسانی است. علوم طبیعی توصیف جهان غیرانسانی است. جهان انسانی تاریخی است. عالمی که خود انسانی مقید به فرهنگ، جهانبینی و اوضاع روحی خاصی است در شناخت پدیدارهای روحی دیگر انسانها خودش نیز دخیل میشود. شناخت او از نوع تفسیر و «فهم» (verstehen) است نه توصیف تماشاگری خنثی. مقصود دیلتای آن نیست که وی به شیوه آکادمیک روشی را برای سادهسازی تحقیق ابداع کرده است. او میرساند که علم بر ظهورات انسانی اساسا از نوع فهم و تفسیر است. دیلتای با تعیین روش، بخش عمدهای از معضل را حل میکند. روش علوم انسانی خود لازمه موضوع این علوم است. علوم انسانی یعنی: فهم ظهورات روح. در قرن نوزدهم در هستی انسانهای مدرن رخدادهایی چون بحران کار، بهرهکشی ستمگرانه از کارگران صنعتی، جنگهای ملی و بحران فرهنگی پدید میآیند. پس از دو جنبش نوزایی و روشنگری به ویژه در آلمان جنبش دامنگستر سومی به پا میشود. نویدهای روشنگران قرن هجدهم درباره سرانجام فردوسگونه پروژه پیشرفت در میانه قرن نوزدهم در معرض نقدهای تند قرار میگیرد. روح الهیاتی فلسفه کانت و هگل در آثار نیچه و هگلیان چپ هجو میشود. نقد مسیحیت گسترش مییابد. نیچه در قطعه 125 دانش شاد از زبان دیوانهای به بازاریانی که تمثیلی از انسانهای مدرن هستند تلویحا هشدار میدهد که مرگ فرهنگ مسیحی مسوولیت گرانی بر دوش انسان رها شده در خلأ نهاده است که کلیساها دیگر نمیتوانند بار آن را سبک کنند. انگار انسان تازه فهمیده است که در عصر مدرن چه اتفاقی افتاده است؛ عصری که از دیدگاه ایدئالیستی و ارادهگرایی به دست دکارت و بیکن و هابز و چند تن دیگر آغاز شده است. نیچه در بخش «پیشداوریهای فیلسوفان» در کتاب «آنسوی خیر وشر» ادعای بیپیشفرضی دکارت را در بوته شکی رادیکالتر از شک دکارت مینهد. بنا به این شک دکارت پیشاپیش جهان را به دو بخش روحانی و جسمانی تقسیم کرده است و اولی را ارزشمندتر گرفته است. ما میدانیم که دکارت و همه دکارتیها برای شناخت شیء ممتد و شیئی اندیشنده روش یکسانی به کار گرفتهاند. در میانه قرن نوزدهم جان شیئیشده سر به شورش برمیدارد. تفکیک علوم انسانی از علوم طبیعی با سنجه روششناختی چنین پسزمینهای دارد؛ پسزمینهای که مسلما اشارات بالا برای فهم آن بسنده نیست، اما آنقدر هست که بر مدرن بودن علوم انسانی اندک پرتوی افکند. روشنی پیشتر این نکته به باور من مسبوق به آن است که ببینیم به لحاظ هستیشناختی مدرنیته گویای چه نوع رخدادی است.
3 «خروج از دایره تقلید»، خطای «نخوت بیحد کودکانه»، «خروج از نابالغی مقصرانه» خواستهای همانندی را در میان مینهند. عبارت نخست از عارفی مسلمان در سدههای میانه، عبارت دوم از راجر بیکن در قرن 13 میلادی و عبارت آخر از کانت است، روسو میگوید: «انسان آزاد به دنیا میآید و همهجا به زنجیر کشیده میشود.» مارکس در مانیفست، پرولترها را به مبارزه و اتحاد میخواند. به این دلیل: «پرولترها چیزی برای از دست دادن ندارند جز زنجیرهایشان، آنان جهانی برای به دست آوردن دارند.» مارکس در بخش تاریخ ایدئولوژی آلمانی در انتقادی نهفته از هگل دو نکته اساسی را پیش میکشد. نخست آنکه انسان هم سر رابطه است. حیوان رابطه ندارد. دو، دیگر آنکه روح نفرین شده است که از آغاز آلوده ماده باشد. مارکس احتمالا بخشی از پیشگفتار «دانش منطق» هگل را فرادیده دارد. آنجا هگل منطق را فرانمایی خدا پیش از خلقت توصیف میکند و بر آنکسا گوراس درود میفرستد که حاکم جهان را ایدهای از سنخ اندیشه به نام نوس میداند. مارکس میرساند که تاریخ با ساختن ابزار آغاز میشود و ابزار حین رابطه عملی با طبیعت ساخته میشود. در اینجا مارکس به نکتهای اشاره میکند که در همه عبارات پراکنده بالا مشترک است: کودکی انسان. آلوده ماده بودن همان زنجیری بودن است. ما در اینباره که حیات انسان اولیه مسبوق به ارادهای ماورایی بوده یا نبوده چیزی نمیدانیم.
آنقدر هست که انسان زمانی ناگهان روی دو پا راه رفته است. دستهایش آزاد شده و در کشاکش وضعیتی اضطراری در نبرد با قدرتی بس عظیمتر از خود با دست، دستافزاری ساخته است. مخافت طبیعت ناشناخته همچون اراده شاهی قدرقدرت انسانهای نخستین را بر آن داشته است که پیوسته اندیشناک مزاج بلهوس طبیعت باشند. جانمندانگاری (animism) باید از همین هراس پدید آمده باشد. کودکی نوع بشر در دام طبیعتی بوده که با رسم قربانی به آن باج سکوت داده است. از سوی دیگر، فارغ از این گمانها تنها جایی که میتوانیم از انسان بما هوانسان سخن گوییم هستیشناسیای است که هستی انسان را در فقدان، ناتمامی و میلی مدام برای پرکردن کمداشتهای خود توصیف میکند. سنگ و چوب و اسب و درخت چیزی کم ندارند. همه چیز گواهی میدهد که هیچ موجودی جز انسان این میل را به ظهور نرسانده است که وضعیت تاکنونی خود، وضعیت طبیعی خود بوده و دادههای مادرزادی خود را دگرگون کند. انسان گشوده بر جهان است. به تعبیری نورگاه جهان است. موجودات دیگر چیزی بر حیات و هستی طبیعی و از پیش بوده خود نیفزودهاند. اگر انسان نبود جهان نیز به صورت بکر و طبیعی خود مانده بود. آزادی و اختیار انسان در میل هستی او بنیاد دارد. انسانها در عهد کودکی نوع انسان با ابزاری ابتدایی با طبیعت درآویختند. مدرنیته در فکر و در هستی ادامه این درآویزی است. انسان بر جهان طبیعی جهانی مصنوع سوار کرده است. او سنگ آتشزنه را به انرژی هستهای تبدیل کرده است. نام این جهان را فرهنگ و تمدن نهادهاند که عمر آن تاریخ نامیده میشود. کمکم این جهان مصنوع انسانی برای نوزادی که در لحظهای از عمر آن به دنیا میآید، نقش قدرتی پیدا کرده با قوانین خوب یا بدش. همه ما در چیزهایی همسانیم. از جمله: همه ما زاده شدهایم. در زهدان از خوراک و پوشاک و خانه جدا نبودهایم. زهدان به تمامی از آن ما بوده! از همینرو به محض جدا شدن از آن با گریه بلندی میل بازگشت به جهان بیفقدان زهدان را اعلام کردهایم. این میل آماج هجوم صداها، رنگها و نورهای جهان تازه میگردد. نوزاد موطن از دست داده به جهان تازه با همه گستردگیاش خوشامد نمیگوید. اکنون برای نیازهای خود باید کار کند. گریه تلاشی است برای رفع نیازها، تمیز شدن، تسکین درد، خوردن و نوشیدن. ما در فضایی زاده میشویم که ما را به زبان و آیین و ملیت و قومیتی متعلق میکند. از سویی این تعلق اگر ما را یکسره بنده کند انسانیت ما، میل آزادی و فردیت و گشودگی ما را سرکوب کرده است.
کودک تا بیاید از چیستی و کیستی و کجایی خود پرسش کند خود را از هر سو با پاسخهای از پیش داده و به قول روسو با زنجیرها رویارو و درگیر مییابد. هستی بندهپرور قدیم همچون لالایی مادر و دست حمایت پدر در ازای سرسپردگی و بندگی به انسانها آرامش میداد. اما چیزی هست که انسانها برای درک آن به آگاهی زیادی نیاز ندارند و آن فشار ستم و سرکوب است. شورشهای دهقانی در آلمان برانگیخته از جراحت و دردی بود که سرفها با گوشت و پوست حس میکردند نه با آگاهی. در اروپا فساد و زور و آز و بهرهکشی پاپها و شاهان از سرفهای بینوا و دستگاه تفتیش اندیشهها و شکوفایی بازرگانی و پدیدارهای دیگری در هستی اجتماعی کمکم ادامه هستی بندگانه و صغیرانه را ناممکن کرده بود. نه فقط در اروپا که در هر جایی بغض وجود بندگانه زمانی میترکد. به لحاظ فردی انسان به اقتضای سرشت هستیاش میل به ابراز وجود در برابر بودهها و دادهها دارد. زمانی که این میل خاموش شود تاریخ متوقف میشود. هر نسلی سرسپردگی مطلق به پدرانش را برنمیتابد. میل دگرگونسازی آنچه هست از آنجا که سرشتنمای فقدان جانی انسان است هر قدر نیز که مسدود شود باز هم مجال بروز میجوید. بنده سرسپرده قرون وسطایی از برکت سنتی که مینمود او را چون سنگ و اسب بیکمداشت کرده است. کمداشت واقعی و انسانی خود را نمیدید. با همه هیاهویی که عارفان درباره کشمکش با نفس به راه انداخته بودند تامل در نفس خود خویش در عصر مدرن اتفاق میافتد. نفس نزد ارسطو نفس بماهو نفس بود نه روان زندگینامهای که رمان به آن میپردازد و روانکاو آن را با کمک بیمار تحلیل میکند. به لحاظ تاریخی مدرنیته تقدیر ناگزیر و برگشتناپذیر هستی اجتماعی است که از کودکی خارج میشود و از سرسپردگی به پدر خود سر باز میزند. این نافرمانی در جایی بیرحمانه است و در جایی نرم و متعادل. مدرنیته با همه بد و خوبش، با همه ناآرامی و تشویش و غربتی که با خود دارد - و هملت شکسپیر شاهد گویای آن است - و با همه شک و سرگردانیای که در پی دارد، واقعهای است که انسان را به رویارویی صادقانه با خود میکشاند. این واقعه دفعتا و بیمقدمه رخ نمیدهد. اینکه در قدیم نیز حرکتهای نیمهکارهای در نقد فرهنگ همگانی دیده میشود مایه افتخار گذشته نیست، بل دلیل ناگزیرش خروج انسان از صغارت و قیام محتوم او بر بودههای نااندیشیده است. در میانه قرن نوزدهم در جنبش فکری پس از هگل یکی از پیامهای گونهگون انتقاد به گسست نیمهتمام فیلسوفانی چون دکارت، لایب نیتس، کانت و هگل است. به زبانی که شاید ناشیانه بنماید نیچه و مارکس به ایدئالیستهای آلمانی اعتراض میکنند که برخلاف ادعای خود دست از سر پدر کهنسال خود برنداشتهاند. پیام دیوانه نیچه به بازاریان در حقیقت آن است که شما بیپدر شدهاید و باید ارزشهایی درخور بیپدرشدگان بنیان نهید. این پیام به شرطی پذیرفتنی است که گسستی مطلق رخ داده باشد، روح مدرن بازاندیشی فاصلهدار سنت را بیش از گسست پذیرا شده است. علمی که ظهورات فرهنگی و تمدنی انسانها را در حال و گذشته بررسی میکند همان علم انسانی است. برای علم انسانی حد و مرزی نمیتوان نهاد. این یافته که آب در صد درجه سانتیگراد به جوش میآید خود به بود و نبود انسان ربطی ندارد لیک تا انسان نباشد فهمیده نمیشود و انسان با فهمیدن آن جهان را تغییر داده است. علم انسانی علمی است درباره فلسفه تغییر جهان به دست انسان. بیسببی نیست که نظریه تفکیک روشی علوم انسانی در زمانی مساله میشود که همه جا از فلسفه انتظار عمل و تغییر جهان میرود.
پینوشت ها:
1- عزالدین محمود بن علی کاشانی. مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، با تصحیح و مقدمه استاد جلال همایی، کتابخانه سنایی، چاپ دوم، تاریخ نامعلوم، صص 15-14.
2- mobile. Brainyquote. com/ quots/ authors/ Stephen. Hawking
3- Mathews, Keneth. British Philosophers, William Collins of London, MC MXXXX II, P. 12
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.