مقصود فراستخواه:
اکنون «انسان دانشگاهی» به آدم سازمانی، فروکاسته شده
سهند ستاری/عکس: مهدی حسنی، شرق
اگر بپذیریم دانشگاه کانون چالشهای برسازنده میان سنت و تجدد در جامعه ما بوده است در آن صورت تغییراتی که منجر به نو شدن و رفع انسداد شده، سرگذشت تحول دانشگاهی در ایران را رقم زده است. این در شرایطی است که دانشگاههای ما بدون تثبیت شرایط درونیشان و البته شوق عجیب و غریب در تندادن به معیارهای جهانشمول در عرصه آکادمی از یک سو و وابستگی به جریانهای سنتی و مکتبی از سوی دیگر به جهانی پرتاب شدهاند که مجبور شدهاند به طیفی از شرایط ناخواسته تن دهند. از اینرو صحبت از معیار و ملاکی مشخص برای استقلال دانشگاه در ایران به سبب گره خوردن با امر سرمایهداری و ایدئولوژی، بحران دانشگاه را دچار سردرگمی غریبی کرده است. در همین راستا و در پی وضعیت و شرایط کنونی آکادمی در ایران، با مقصود فراستخواه به گفتوگو نشستهایم. فراستخواه در سالهای اخیر با نوشتن کتابهای «دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسالههای ایرانی» و «دانشگاه ایرانی و مساله کیفیت»، «سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران» و... یکی از نظریهپردازان اثرگذار در عرصه دانشگاه و علوم انسانی است.
نظر به اینکه دانشگاهها در ایران، شرایط ناخواستهای را در پی پرتابشدن به جهانی در حال دگرگونیهای پارادایمی تجربه میکنند، با این پرسش بحث را آغاز میکنیم که به نظر شما با توجه به موقعیت کنونی، وضعیت آکادمی در ایران چگونه است؟
آکادمیا و دانشگاه، با سه خصیصه عمده شناخته میشود؛ نخست نهاد تولید و مبادله دانش جدید و انتقال و اشاعه علم مدرن است. دوم نهاد خردورزی «خودبنیاد» و تفکر انتقادی است. سوم نهاد تولید معنا و نقد وروشنگری اجتماعی است. این خصایص آکادمیا و دانشگاه در همه دنیا چیزی است شناخته شده. استقرار چنین نهادی در یک جامعه و جاری شدن آثار وجودی سهگانهای که عرض کردم نیازمند سه پیشبایسته اصلی است: 1- جامعه، حداقل پویاییهای لازم شهری، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و فکری را به هم برساند. 2- عقلانیت و گفتمان علمی پذیرفته شود. 3- نهادهای مستقل از دولت در متن جامعه وجود و فعالیت داشته باشند. متاسفانه هرسه پیشبایسته در شرایط کنونی ما بحثانگیز شدهاند؛ یعنی اولا برخی ساختارها مانع پویاییهای کافی در متن شهر و جامعه میشوند. ثانیا مشروعیت علم مدرن مخصوصا علوم انسانی و اجتماعی در معنای جهانشمول آن به رسمیت شناخته نمیشود. ثالثا بازار دانش به صورت واقعا رقابتی و نهادهای علمی و حرفهای و دانشگاهی غیردولتی مستقل در جامعه راه نمیافتد و از همه مهمتر اینکه فضای عمومی اندیشه و علم در سطح مدنی و مطبوعاتی و رسانهای در جامعه ما رونق ندارد و اگر هم کوششها و ابتکاراتی درون زا اینجا و آنجا به وجود میآید موردحمایت قرار نمیگیرند. به این ترتیب، اغلب آنچه به عنوان دانشگاه داریم در واقع و عمدتا ساختمانهای آموزشی هستند که گویا باید کارهای فرمالیتهای انجام دهند و مثل اینکه فروشگاههای زنجیرهای برای عرضه مدرک محسوب میشوند. این در حالی است که دانشگاهیان و دانشجویان بنا به سرشت خود میتوانند تفکر انتقادی و معنا تولید کنند. با خلاقیت و نوآوری خود به پویاییهای جامعه یاری موثر برسانند. نقد و روشنگری اجتماعی کنند. با تعاملات علمی بینالمللی خود، حضور و مشارکت متین و موقر فرهنگ و جامعه سرشار ایرانی و انسان ایرانی را در گفتوگوهای دنیای جهانیشده امروزی رونق و اعتلا بخشند اما متاسفانه چنین نمیشود.
علت این مساله را در چه میدانید؟
برای اینکه دانشگاه به ساختمان، تقلیل داده میشود و «انسان دانشگاهی» به آدم سازمانی فروکاسته میشود. نگاهی کارخانهای بر دانشگاه سایه انداخته است. همین نگاه است که از دانشگاهیان نیز انتظار دارد فعالیت سازمانی سر بهزیر داشته باشند. وظایف صوری مثل تدریس سطحی و تکراری انجام دهند. پایاننامههایی بهصورت فرمال راهنمایی و مشاوره و دفاع شود، مقالاتی نوعا قالبی و بیروح در اینجا و آنجا به چاپ برسانند، حقوق بگیرند و ارتقا پیدا کنند، بدون اینکه از کیفیت زندگی علمی و اندیشیدن و دانستن، جنبوجوش و خلاقیت فکری و نقد و گفتوگو و نوآوری و «تاثیر اجتماعی» چندان خبری باشد.
مخصوصا با وضعیت سیاستها و برنامههای چندسال اخیر، متاسفانه شاهد زوال طبقه متوسط دانشگاهی هستیم که در جای دیگر از آن بحث کردهام و آثار زیانباری برای کل جامعه خواهد داشت. زوال این قشر، موجب بیرونقی فرهنگ ملی و کساد تفکر انتقادی و از بینرفتن ظرفیتهای جامعه برای رشد و توسعه و اختلال مصونیتهای درونزای آن در برابر تهدیدها خواهد شد.
به نظر شما آیا میتوان از نیاز و معیار مشخصی که به استقلال آکادمی منجر شود، صحبت کرد؟آیا ضرورتی بر امکان تحقق این امر وجود دارد؟
آکادمیا و دانشگاه بدون خودبنیادی عقلی، هرچه هست دیگر دانشگاه نیست. آزادی علمی و مدیریت خودگردان برای دانشگاه مثل روانبودن برای رود و موجزدن برای دریاست. در مقالهای بحث کردهام برای استقلال دانشگاه به قدر کافی هم دلیل هست و هم علت. دلایلی برای استقلال دانشگاهیان هست چون دانشگاهیان طبق یک پیمان معرفتی و هنجاری نانوشته، متعهدند که به «حقیقت» علمی و فلسفی یا زیباشناختی وفادار بمانند. پس چگونه قابلتصور است که دیگران تکلیف حقیقت را برایشان تعیین کنند. مهمترین خصیصه دانشگاه دلبستگی پایانناپذیر به جستوجوی حقیقت و مهمترین کارکردِ دانشگاه، نقادی است و این حقیقتجویی ناتمام و این روح نقادی نمیتواند بارور شود، آنگاه که دانشگاه به عنوان بازوی فکری قدرت یا ثروت یا منزلت و مانند آن تلقی میشود. کار فکری و علمی از نوع پرسیدن، آزمودن و فهمیدن است. فعالیتی دستوری نیست. نمیتوان نتایج یک اکتشاف را پیشبینی کرد، چه رسد به اینکه، مداخله و تحکمی از بیرون بر آن داشت. بنابراین کاروبار اجتماع علمی، ماهیتی «خود-ارجاع» دارد. صرفنظر از دلایلی از آن نوع که عرض کردم، علتها و اسبابی هست که منشأ استقلالخواهی دانشگاهیان میشود و نمیتوان به سادگی از آنها طفره رفت. چرا؟برای اینکه محتوای کار فکری و علمی دانشگاه پیچیده و تخصصی است و سبب میشود دانشگاهیان به واقع، مداخله اختیارات بیرونی را برنتابند. دانشگاهیان برحسب طبیعت فکری و علمی خود تمایل جدی دارند در شرایط استقلال حرفهای کار کنند. دانشگاه، در واقع خود یکی از منابع قدرت است. بیقدرتی با طبیعت آن سازگار نیست. همانگونه که ثروت و سرمایه مادی و امکان تصمیمگیری، نوعی قدرت برای دارندگان آن پدید میآورد؛ دانشگاه نیز به سبب برخورداری از توانایی تولید معنا، تولید اندیشه و تولید دانش و فناوری، کانون قدرت است؛ به تعبیر فرانسیس بیکن، دانش همان قدرت است. بنابراین دانشگاه بر حسب الزامات ساختی و کارکردی خود، خواهان قدرت و مایل به استقلال است، به طوری که سلب استقلال از آن، دیر یا زود مشکل ساز میشود. دانشگاهها به سبب ویژگیهای خاص حرفهای-تخصصی و متفکرانه، تنها وقتی کارآمد، اثر بخش و بهرهور میشوند که از استقلال آکادمیک و آزادی علمی و خودتنظیمی پویا و درونزا، برخوردار باشند. این اصل، از «الزامات ساختی و کارکردی» دانشگاه و اجتماع علمی نشات میگیرد. ویژگیهای صنفی دانشگاهیان، به مدیریت خودگردان میل دارد و مداخله بیرونی برای آنها، ناقض ماهیت حرفهای کار آنها تلقی میشود.
نظر به اینکه علوم انسانی در آکادمی با بحرانهایی نظیر عدم تناسب با نیازهای مبتنی بر نظام آزاد و آشفته سرمایهداری از یک سو و خوانشهای ایدئولوژیک از سوی دیگر مواجه و درگیر است، امکان تحقق علوم انسانی در دانشگاههای ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
علوم انسانی و اجتماعی همواره آماج مداخله دو حوزه ثروت و قدرت هستند. چرا؟چون موضوع مورد مطالعه و بحث این علوم به جای آنکه خاک و هوا و جانور و گیاه و عدد و جرم و چگالی و الکترون باشد، چیزهای پرمناقشهای مانند حقیقت، زیبایی، عقلانیت، حق، اختیارات، قدرت، توزیع منابع، آزادی، رفتار، مناسبات، فرهنگ، روابط انسانی و دولت است. طبیعت این نوع بحثها به گونهای است که مستلزم نقد و تنش و اکتشاف و خلاقیت و اختلاف آرا هستند. از سوی دیگر سرمایهداری میل به حداکثرسازی منفعت خصوصی دارد و گفتمانهای سیاسی و اجتماعی نیز سمت و سوی خاصی از قدرت و رسمیت و حقانیت را اصرار میورزند. در نتیجه هر دو به انحای مختلف و به اشکال مستقیم و غیرمستقیم، آشکار یا پنهان میخواهند در مباحثات علوم انسانی و اجتماعی نفوذ کنند و با انواع تطمیع یا تهدید، نتایج موردانتظار خود را از خروجی علم ورزی ببینند و بگیرند. نمونهاش پروژه بومیسازی در جامعه کنونی ماست. این در حالی است که نتیجه تفکر و علمورزی حتی برای خود متفکران و محققان قابل پیشبینی نیست؛ بنابراین برای اینکه علم انسانی و اجتماعی امکانپذیر باشد باید از حیطه نفوذ و اقتدار و مداخله به دور و برکنار و مستقل باشد.
آیا در نظر شما میتوان از علم بودن علوم انسانی دفاع کرد؟
مطمئنا میتوان دفاع کرد اگر آن آزادی علمی و استقلال حرفهای که بحث شد موجود باشد وگرنه چنانچه قبلا هم عرض کردم هر نوع مداخله بیرونی در محتویات کار این علوم به رَوایی و اعتبار علمی آنها لطمه میزند و با تعریف علم، تمانع منطقی دارد. علوم انسانی و اجتماعی در این صورت به ایدئولوژی، سیاست و فرهنگ یا بازار فروکاسته میشوند، شیر بییال و دم و اشکم میشوند و چه بسا باید به آنها «ناعلم» یا «شبهعلم» گفت تا «علم» به معنای مدرن کلمه.
نظر به اینکه دانشگاهها در ایران، شرایط ناخواستهای را در پی پرتابشدن به جهانی در حال دگرگونیهای پارادایمی تجربه میکنند، با این پرسش بحث را آغاز میکنیم که به نظر شما با توجه به موقعیت کنونی، وضعیت آکادمی در ایران چگونه است؟
آکادمیا و دانشگاه، با سه خصیصه عمده شناخته میشود؛ نخست نهاد تولید و مبادله دانش جدید و انتقال و اشاعه علم مدرن است. دوم نهاد خردورزی «خودبنیاد» و تفکر انتقادی است. سوم نهاد تولید معنا و نقد وروشنگری اجتماعی است. این خصایص آکادمیا و دانشگاه در همه دنیا چیزی است شناخته شده. استقرار چنین نهادی در یک جامعه و جاری شدن آثار وجودی سهگانهای که عرض کردم نیازمند سه پیشبایسته اصلی است: 1- جامعه، حداقل پویاییهای لازم شهری، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و فکری را به هم برساند. 2- عقلانیت و گفتمان علمی پذیرفته شود. 3- نهادهای مستقل از دولت در متن جامعه وجود و فعالیت داشته باشند. متاسفانه هرسه پیشبایسته در شرایط کنونی ما بحثانگیز شدهاند؛ یعنی اولا برخی ساختارها مانع پویاییهای کافی در متن شهر و جامعه میشوند. ثانیا مشروعیت علم مدرن مخصوصا علوم انسانی و اجتماعی در معنای جهانشمول آن به رسمیت شناخته نمیشود. ثالثا بازار دانش به صورت واقعا رقابتی و نهادهای علمی و حرفهای و دانشگاهی غیردولتی مستقل در جامعه راه نمیافتد و از همه مهمتر اینکه فضای عمومی اندیشه و علم در سطح مدنی و مطبوعاتی و رسانهای در جامعه ما رونق ندارد و اگر هم کوششها و ابتکاراتی درون زا اینجا و آنجا به وجود میآید موردحمایت قرار نمیگیرند. به این ترتیب، اغلب آنچه به عنوان دانشگاه داریم در واقع و عمدتا ساختمانهای آموزشی هستند که گویا باید کارهای فرمالیتهای انجام دهند و مثل اینکه فروشگاههای زنجیرهای برای عرضه مدرک محسوب میشوند. این در حالی است که دانشگاهیان و دانشجویان بنا به سرشت خود میتوانند تفکر انتقادی و معنا تولید کنند. با خلاقیت و نوآوری خود به پویاییهای جامعه یاری موثر برسانند. نقد و روشنگری اجتماعی کنند. با تعاملات علمی بینالمللی خود، حضور و مشارکت متین و موقر فرهنگ و جامعه سرشار ایرانی و انسان ایرانی را در گفتوگوهای دنیای جهانیشده امروزی رونق و اعتلا بخشند اما متاسفانه چنین نمیشود.
علت این مساله را در چه میدانید؟
برای اینکه دانشگاه به ساختمان، تقلیل داده میشود و «انسان دانشگاهی» به آدم سازمانی فروکاسته میشود. نگاهی کارخانهای بر دانشگاه سایه انداخته است. همین نگاه است که از دانشگاهیان نیز انتظار دارد فعالیت سازمانی سر بهزیر داشته باشند. وظایف صوری مثل تدریس سطحی و تکراری انجام دهند. پایاننامههایی بهصورت فرمال راهنمایی و مشاوره و دفاع شود، مقالاتی نوعا قالبی و بیروح در اینجا و آنجا به چاپ برسانند، حقوق بگیرند و ارتقا پیدا کنند، بدون اینکه از کیفیت زندگی علمی و اندیشیدن و دانستن، جنبوجوش و خلاقیت فکری و نقد و گفتوگو و نوآوری و «تاثیر اجتماعی» چندان خبری باشد.
مخصوصا با وضعیت سیاستها و برنامههای چندسال اخیر، متاسفانه شاهد زوال طبقه متوسط دانشگاهی هستیم که در جای دیگر از آن بحث کردهام و آثار زیانباری برای کل جامعه خواهد داشت. زوال این قشر، موجب بیرونقی فرهنگ ملی و کساد تفکر انتقادی و از بینرفتن ظرفیتهای جامعه برای رشد و توسعه و اختلال مصونیتهای درونزای آن در برابر تهدیدها خواهد شد.
به نظر شما آیا میتوان از نیاز و معیار مشخصی که به استقلال آکادمی منجر شود، صحبت کرد؟آیا ضرورتی بر امکان تحقق این امر وجود دارد؟
آکادمیا و دانشگاه بدون خودبنیادی عقلی، هرچه هست دیگر دانشگاه نیست. آزادی علمی و مدیریت خودگردان برای دانشگاه مثل روانبودن برای رود و موجزدن برای دریاست. در مقالهای بحث کردهام برای استقلال دانشگاه به قدر کافی هم دلیل هست و هم علت. دلایلی برای استقلال دانشگاهیان هست چون دانشگاهیان طبق یک پیمان معرفتی و هنجاری نانوشته، متعهدند که به «حقیقت» علمی و فلسفی یا زیباشناختی وفادار بمانند. پس چگونه قابلتصور است که دیگران تکلیف حقیقت را برایشان تعیین کنند. مهمترین خصیصه دانشگاه دلبستگی پایانناپذیر به جستوجوی حقیقت و مهمترین کارکردِ دانشگاه، نقادی است و این حقیقتجویی ناتمام و این روح نقادی نمیتواند بارور شود، آنگاه که دانشگاه به عنوان بازوی فکری قدرت یا ثروت یا منزلت و مانند آن تلقی میشود. کار فکری و علمی از نوع پرسیدن، آزمودن و فهمیدن است. فعالیتی دستوری نیست. نمیتوان نتایج یک اکتشاف را پیشبینی کرد، چه رسد به اینکه، مداخله و تحکمی از بیرون بر آن داشت. بنابراین کاروبار اجتماع علمی، ماهیتی «خود-ارجاع» دارد. صرفنظر از دلایلی از آن نوع که عرض کردم، علتها و اسبابی هست که منشأ استقلالخواهی دانشگاهیان میشود و نمیتوان به سادگی از آنها طفره رفت. چرا؟برای اینکه محتوای کار فکری و علمی دانشگاه پیچیده و تخصصی است و سبب میشود دانشگاهیان به واقع، مداخله اختیارات بیرونی را برنتابند. دانشگاهیان برحسب طبیعت فکری و علمی خود تمایل جدی دارند در شرایط استقلال حرفهای کار کنند. دانشگاه، در واقع خود یکی از منابع قدرت است. بیقدرتی با طبیعت آن سازگار نیست. همانگونه که ثروت و سرمایه مادی و امکان تصمیمگیری، نوعی قدرت برای دارندگان آن پدید میآورد؛ دانشگاه نیز به سبب برخورداری از توانایی تولید معنا، تولید اندیشه و تولید دانش و فناوری، کانون قدرت است؛ به تعبیر فرانسیس بیکن، دانش همان قدرت است. بنابراین دانشگاه بر حسب الزامات ساختی و کارکردی خود، خواهان قدرت و مایل به استقلال است، به طوری که سلب استقلال از آن، دیر یا زود مشکل ساز میشود. دانشگاهها به سبب ویژگیهای خاص حرفهای-تخصصی و متفکرانه، تنها وقتی کارآمد، اثر بخش و بهرهور میشوند که از استقلال آکادمیک و آزادی علمی و خودتنظیمی پویا و درونزا، برخوردار باشند. این اصل، از «الزامات ساختی و کارکردی» دانشگاه و اجتماع علمی نشات میگیرد. ویژگیهای صنفی دانشگاهیان، به مدیریت خودگردان میل دارد و مداخله بیرونی برای آنها، ناقض ماهیت حرفهای کار آنها تلقی میشود.
نظر به اینکه علوم انسانی در آکادمی با بحرانهایی نظیر عدم تناسب با نیازهای مبتنی بر نظام آزاد و آشفته سرمایهداری از یک سو و خوانشهای ایدئولوژیک از سوی دیگر مواجه و درگیر است، امکان تحقق علوم انسانی در دانشگاههای ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
علوم انسانی و اجتماعی همواره آماج مداخله دو حوزه ثروت و قدرت هستند. چرا؟چون موضوع مورد مطالعه و بحث این علوم به جای آنکه خاک و هوا و جانور و گیاه و عدد و جرم و چگالی و الکترون باشد، چیزهای پرمناقشهای مانند حقیقت، زیبایی، عقلانیت، حق، اختیارات، قدرت، توزیع منابع، آزادی، رفتار، مناسبات، فرهنگ، روابط انسانی و دولت است. طبیعت این نوع بحثها به گونهای است که مستلزم نقد و تنش و اکتشاف و خلاقیت و اختلاف آرا هستند. از سوی دیگر سرمایهداری میل به حداکثرسازی منفعت خصوصی دارد و گفتمانهای سیاسی و اجتماعی نیز سمت و سوی خاصی از قدرت و رسمیت و حقانیت را اصرار میورزند. در نتیجه هر دو به انحای مختلف و به اشکال مستقیم و غیرمستقیم، آشکار یا پنهان میخواهند در مباحثات علوم انسانی و اجتماعی نفوذ کنند و با انواع تطمیع یا تهدید، نتایج موردانتظار خود را از خروجی علم ورزی ببینند و بگیرند. نمونهاش پروژه بومیسازی در جامعه کنونی ماست. این در حالی است که نتیجه تفکر و علمورزی حتی برای خود متفکران و محققان قابل پیشبینی نیست؛ بنابراین برای اینکه علم انسانی و اجتماعی امکانپذیر باشد باید از حیطه نفوذ و اقتدار و مداخله به دور و برکنار و مستقل باشد.
آیا در نظر شما میتوان از علم بودن علوم انسانی دفاع کرد؟
مطمئنا میتوان دفاع کرد اگر آن آزادی علمی و استقلال حرفهای که بحث شد موجود باشد وگرنه چنانچه قبلا هم عرض کردم هر نوع مداخله بیرونی در محتویات کار این علوم به رَوایی و اعتبار علمی آنها لطمه میزند و با تعریف علم، تمانع منطقی دارد. علوم انسانی و اجتماعی در این صورت به ایدئولوژی، سیاست و فرهنگ یا بازار فروکاسته میشوند، شیر بییال و دم و اشکم میشوند و چه بسا باید به آنها «ناعلم» یا «شبهعلم» گفت تا «علم» به معنای مدرن کلمه.
اگر بپذیریم دانشگاه کانون چالشهای برسازنده میان سنت و تجدد در جامعه ما بوده است در آن صورت تغییراتی که منجر به نو شدن و رفع انسداد شده، سرگذشت تحول دانشگاهی در ایران را رقم زده است. این در شرایطی است که دانشگاههای ما بدون تثبیت شرایط درونیشان و البته شوق عجیب و غریب در تندادن به معیارهای جهانشمول در عرصه آکادمی از یک سو و وابستگی به جریانهای سنتی و مکتبی از سوی دیگر به جهانی پرتاب شدهاند که مجبور شدهاند به طیفی از شرایط ناخواسته تن دهند. از اینرو صحبت از معیار و ملاکی مشخص برای استقلال دانشگاه در ایران به سبب گره خوردن با امر سرمایهداری و ایدئولوژی، بحران دانشگاه را دچار سردرگمی غریبی کرده است. در همین راستا و در پی وضعیت و شرایط کنونی آکادمی در ایران، با مقصود فراستخواه به گفتوگو نشستهایم. فراستخواه در سالهای اخیر با نوشتن کتابهای «دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسالههای ایرانی» و «دانشگاه ایرانی و مساله کیفیت»، «سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران» و... یکی از نظریهپردازان اثرگذار در عرصه دانشگاه و علوم انسانی است.
نظر به اینکه دانشگاهها در ایران، شرایط ناخواستهای را در پی پرتابشدن به جهانی در حال دگرگونیهای پارادایمی تجربه میکنند، با این پرسش بحث را آغاز میکنیم که به نظر شما با توجه به موقعیت کنونی، وضعیت آکادمی در ایران چگونه است؟
آکادمیا و دانشگاه، با سه خصیصه عمده شناخته میشود؛ نخست نهاد تولید و مبادله دانش جدید و انتقال و اشاعه علم مدرن است. دوم نهاد خردورزی «خودبنیاد» و تفکر انتقادی است. سوم نهاد تولید معنا و نقد وروشنگری اجتماعی است. این خصایص آکادمیا و دانشگاه در همه دنیا چیزی است شناخته شده. استقرار چنین نهادی در یک جامعه و جاری شدن آثار وجودی سهگانهای که عرض کردم نیازمند سه پیشبایسته اصلی است: 1- جامعه، حداقل پویاییهای لازم شهری، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و فکری را به هم برساند. 2- عقلانیت و گفتمان علمی پذیرفته شود. 3- نهادهای مستقل از دولت در متن جامعه وجود و فعالیت داشته باشند. متاسفانه هرسه پیشبایسته در شرایط کنونی ما بحثانگیز شدهاند؛ یعنی اولا برخی ساختارها مانع پویاییهای کافی در متن شهر و جامعه میشوند. ثانیا مشروعیت علم مدرن مخصوصا علوم انسانی و اجتماعی در معنای جهانشمول آن به رسمیت شناخته نمیشود. ثالثا بازار دانش به صورت واقعا رقابتی و نهادهای علمی و حرفهای و دانشگاهی غیردولتی مستقل در جامعه راه نمیافتد و از همه مهمتر اینکه فضای عمومی اندیشه و علم در سطح مدنی و مطبوعاتی و رسانهای در جامعه ما رونق ندارد و اگر هم کوششها و ابتکاراتی درون زا اینجا و آنجا به وجود میآید موردحمایت قرار نمیگیرند. به این ترتیب، اغلب آنچه به عنوان دانشگاه داریم در واقع و عمدتا ساختمانهای آموزشی هستند که گویا باید کارهای فرمالیتهای انجام دهند و مثل اینکه فروشگاههای زنجیرهای برای عرضه مدرک محسوب میشوند. این در حالی است که دانشگاهیان و دانشجویان بنا به سرشت خود میتوانند تفکر انتقادی و معنا تولید کنند. با خلاقیت و نوآوری خود به پویاییهای جامعه یاری موثر برسانند. نقد و روشنگری اجتماعی کنند. با تعاملات علمی بینالمللی خود، حضور و مشارکت متین و موقر فرهنگ و جامعه سرشار ایرانی و انسان ایرانی را در گفتوگوهای دنیای جهانیشده امروزی رونق و اعتلا بخشند اما متاسفانه چنین نمیشود.
علت این مساله را در چه میدانید؟
برای اینکه دانشگاه به ساختمان، تقلیل داده میشود و «انسان دانشگاهی» به آدم سازمانی فروکاسته میشود. نگاهی کارخانهای بر دانشگاه سایه انداخته است. همین نگاه است که از دانشگاهیان نیز انتظار دارد فعالیت سازمانی سر بهزیر داشته باشند. وظایف صوری مثل تدریس سطحی و تکراری انجام دهند. پایاننامههایی بهصورت فرمال راهنمایی و مشاوره و دفاع شود، مقالاتی نوعا قالبی و بیروح در اینجا و آنجا به چاپ برسانند، حقوق بگیرند و ارتقا پیدا کنند، بدون اینکه از کیفیت زندگی علمی و اندیشیدن و دانستن، جنبوجوش و خلاقیت فکری و نقد و گفتوگو و نوآوری و «تاثیر اجتماعی» چندان خبری باشد.
مخصوصا با وضعیت سیاستها و برنامههای چندسال اخیر، متاسفانه شاهد زوال طبقه متوسط دانشگاهی هستیم که در جای دیگر از آن بحث کردهام و آثار زیانباری برای کل جامعه خواهد داشت. زوال این قشر، موجب بیرونقی فرهنگ ملی و کساد تفکر انتقادی و از بینرفتن ظرفیتهای جامعه برای رشد و توسعه و اختلال مصونیتهای درونزای آن در برابر تهدیدها خواهد شد.
به نظر شما آیا میتوان از نیاز و معیار مشخصی که به استقلال آکادمی منجر شود، صحبت کرد؟آیا ضرورتی بر امکان تحقق این امر وجود دارد؟
آکادمیا و دانشگاه بدون خودبنیادی عقلی، هرچه هست دیگر دانشگاه نیست. آزادی علمی و مدیریت خودگردان برای دانشگاه مثل روانبودن برای رود و موجزدن برای دریاست. در مقالهای بحث کردهام برای استقلال دانشگاه به قدر کافی هم دلیل هست و هم علت. دلایلی برای استقلال دانشگاهیان هست چون دانشگاهیان طبق یک پیمان معرفتی و هنجاری نانوشته، متعهدند که به «حقیقت» علمی و فلسفی یا زیباشناختی وفادار بمانند. پس چگونه قابلتصور است که دیگران تکلیف حقیقت را برایشان تعیین کنند. مهمترین خصیصه دانشگاه دلبستگی پایانناپذیر به جستوجوی حقیقت و مهمترین کارکردِ دانشگاه، نقادی است و این حقیقتجویی ناتمام و این روح نقادی نمیتواند بارور شود، آنگاه که دانشگاه به عنوان بازوی فکری قدرت یا ثروت یا منزلت و مانند آن تلقی میشود. کار فکری و علمی از نوع پرسیدن، آزمودن و فهمیدن است. فعالیتی دستوری نیست. نمیتوان نتایج یک اکتشاف را پیشبینی کرد، چه رسد به اینکه، مداخله و تحکمی از بیرون بر آن داشت. بنابراین کاروبار اجتماع علمی، ماهیتی «خود-ارجاع» دارد. صرفنظر از دلایلی از آن نوع که عرض کردم، علتها و اسبابی هست که منشأ استقلالخواهی دانشگاهیان میشود و نمیتوان به سادگی از آنها طفره رفت. چرا؟برای اینکه محتوای کار فکری و علمی دانشگاه پیچیده و تخصصی است و سبب میشود دانشگاهیان به واقع، مداخله اختیارات بیرونی را برنتابند. دانشگاهیان برحسب طبیعت فکری و علمی خود تمایل جدی دارند در شرایط استقلال حرفهای کار کنند. دانشگاه، در واقع خود یکی از منابع قدرت است. بیقدرتی با طبیعت آن سازگار نیست. همانگونه که ثروت و سرمایه مادی و امکان تصمیمگیری، نوعی قدرت برای دارندگان آن پدید میآورد؛ دانشگاه نیز به سبب برخورداری از توانایی تولید معنا، تولید اندیشه و تولید دانش و فناوری، کانون قدرت است؛ به تعبیر فرانسیس بیکن، دانش همان قدرت است. بنابراین دانشگاه بر حسب الزامات ساختی و کارکردی خود، خواهان قدرت و مایل به استقلال است، به طوری که سلب استقلال از آن، دیر یا زود مشکل ساز میشود. دانشگاهها به سبب ویژگیهای خاص حرفهای-تخصصی و متفکرانه، تنها وقتی کارآمد، اثر بخش و بهرهور میشوند که از استقلال آکادمیک و آزادی علمی و خودتنظیمی پویا و درونزا، برخوردار باشند. این اصل، از «الزامات ساختی و کارکردی» دانشگاه و اجتماع علمی نشات میگیرد. ویژگیهای صنفی دانشگاهیان، به مدیریت خودگردان میل دارد و مداخله بیرونی برای آنها، ناقض ماهیت حرفهای کار آنها تلقی میشود.
نظر به اینکه علوم انسانی در آکادمی با بحرانهایی نظیر عدم تناسب با نیازهای مبتنی بر نظام آزاد و آشفته سرمایهداری از یک سو و خوانشهای ایدئولوژیک از سوی دیگر مواجه و درگیر است، امکان تحقق علوم انسانی در دانشگاههای ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
علوم انسانی و اجتماعی همواره آماج مداخله دو حوزه ثروت و قدرت هستند. چرا؟چون موضوع مورد مطالعه و بحث این علوم به جای آنکه خاک و هوا و جانور و گیاه و عدد و جرم و چگالی و الکترون باشد، چیزهای پرمناقشهای مانند حقیقت، زیبایی، عقلانیت، حق، اختیارات، قدرت، توزیع منابع، آزادی، رفتار، مناسبات، فرهنگ، روابط انسانی و دولت است. طبیعت این نوع بحثها به گونهای است که مستلزم نقد و تنش و اکتشاف و خلاقیت و اختلاف آرا هستند. از سوی دیگر سرمایهداری میل به حداکثرسازی منفعت خصوصی دارد و گفتمانهای سیاسی و اجتماعی نیز سمت و سوی خاصی از قدرت و رسمیت و حقانیت را اصرار میورزند. در نتیجه هر دو به انحای مختلف و به اشکال مستقیم و غیرمستقیم، آشکار یا پنهان میخواهند در مباحثات علوم انسانی و اجتماعی نفوذ کنند و با انواع تطمیع یا تهدید، نتایج موردانتظار خود را از خروجی علم ورزی ببینند و بگیرند. نمونهاش پروژه بومیسازی در جامعه کنونی ماست. این در حالی است که نتیجه تفکر و علمورزی حتی برای خود متفکران و محققان قابل پیشبینی نیست؛ بنابراین برای اینکه علم انسانی و اجتماعی امکانپذیر باشد باید از حیطه نفوذ و اقتدار و مداخله به دور و برکنار و مستقل باشد.
آیا در نظر شما میتوان از علم بودن علوم انسانی دفاع کرد؟
مطمئنا میتوان دفاع کرد اگر آن آزادی علمی و استقلال حرفهای که بحث شد موجود باشد وگرنه چنانچه قبلا هم عرض کردم هر نوع مداخله بیرونی در محتویات کار این علوم به رَوایی و اعتبار علمی آنها لطمه میزند و با تعریف علم، تمانع منطقی دارد. علوم انسانی و اجتماعی در این صورت به ایدئولوژی، سیاست و فرهنگ یا بازار فروکاسته میشوند، شیر بییال و دم و اشکم میشوند و چه بسا باید به آنها «ناعلم» یا «شبهعلم» گفت تا «علم» به معنای مدرن کلمه.
نظر به اینکه دانشگاهها در ایران، شرایط ناخواستهای را در پی پرتابشدن به جهانی در حال دگرگونیهای پارادایمی تجربه میکنند، با این پرسش بحث را آغاز میکنیم که به نظر شما با توجه به موقعیت کنونی، وضعیت آکادمی در ایران چگونه است؟
آکادمیا و دانشگاه، با سه خصیصه عمده شناخته میشود؛ نخست نهاد تولید و مبادله دانش جدید و انتقال و اشاعه علم مدرن است. دوم نهاد خردورزی «خودبنیاد» و تفکر انتقادی است. سوم نهاد تولید معنا و نقد وروشنگری اجتماعی است. این خصایص آکادمیا و دانشگاه در همه دنیا چیزی است شناخته شده. استقرار چنین نهادی در یک جامعه و جاری شدن آثار وجودی سهگانهای که عرض کردم نیازمند سه پیشبایسته اصلی است: 1- جامعه، حداقل پویاییهای لازم شهری، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و فکری را به هم برساند. 2- عقلانیت و گفتمان علمی پذیرفته شود. 3- نهادهای مستقل از دولت در متن جامعه وجود و فعالیت داشته باشند. متاسفانه هرسه پیشبایسته در شرایط کنونی ما بحثانگیز شدهاند؛ یعنی اولا برخی ساختارها مانع پویاییهای کافی در متن شهر و جامعه میشوند. ثانیا مشروعیت علم مدرن مخصوصا علوم انسانی و اجتماعی در معنای جهانشمول آن به رسمیت شناخته نمیشود. ثالثا بازار دانش به صورت واقعا رقابتی و نهادهای علمی و حرفهای و دانشگاهی غیردولتی مستقل در جامعه راه نمیافتد و از همه مهمتر اینکه فضای عمومی اندیشه و علم در سطح مدنی و مطبوعاتی و رسانهای در جامعه ما رونق ندارد و اگر هم کوششها و ابتکاراتی درون زا اینجا و آنجا به وجود میآید موردحمایت قرار نمیگیرند. به این ترتیب، اغلب آنچه به عنوان دانشگاه داریم در واقع و عمدتا ساختمانهای آموزشی هستند که گویا باید کارهای فرمالیتهای انجام دهند و مثل اینکه فروشگاههای زنجیرهای برای عرضه مدرک محسوب میشوند. این در حالی است که دانشگاهیان و دانشجویان بنا به سرشت خود میتوانند تفکر انتقادی و معنا تولید کنند. با خلاقیت و نوآوری خود به پویاییهای جامعه یاری موثر برسانند. نقد و روشنگری اجتماعی کنند. با تعاملات علمی بینالمللی خود، حضور و مشارکت متین و موقر فرهنگ و جامعه سرشار ایرانی و انسان ایرانی را در گفتوگوهای دنیای جهانیشده امروزی رونق و اعتلا بخشند اما متاسفانه چنین نمیشود.
علت این مساله را در چه میدانید؟
برای اینکه دانشگاه به ساختمان، تقلیل داده میشود و «انسان دانشگاهی» به آدم سازمانی فروکاسته میشود. نگاهی کارخانهای بر دانشگاه سایه انداخته است. همین نگاه است که از دانشگاهیان نیز انتظار دارد فعالیت سازمانی سر بهزیر داشته باشند. وظایف صوری مثل تدریس سطحی و تکراری انجام دهند. پایاننامههایی بهصورت فرمال راهنمایی و مشاوره و دفاع شود، مقالاتی نوعا قالبی و بیروح در اینجا و آنجا به چاپ برسانند، حقوق بگیرند و ارتقا پیدا کنند، بدون اینکه از کیفیت زندگی علمی و اندیشیدن و دانستن، جنبوجوش و خلاقیت فکری و نقد و گفتوگو و نوآوری و «تاثیر اجتماعی» چندان خبری باشد.
مخصوصا با وضعیت سیاستها و برنامههای چندسال اخیر، متاسفانه شاهد زوال طبقه متوسط دانشگاهی هستیم که در جای دیگر از آن بحث کردهام و آثار زیانباری برای کل جامعه خواهد داشت. زوال این قشر، موجب بیرونقی فرهنگ ملی و کساد تفکر انتقادی و از بینرفتن ظرفیتهای جامعه برای رشد و توسعه و اختلال مصونیتهای درونزای آن در برابر تهدیدها خواهد شد.
به نظر شما آیا میتوان از نیاز و معیار مشخصی که به استقلال آکادمی منجر شود، صحبت کرد؟آیا ضرورتی بر امکان تحقق این امر وجود دارد؟
آکادمیا و دانشگاه بدون خودبنیادی عقلی، هرچه هست دیگر دانشگاه نیست. آزادی علمی و مدیریت خودگردان برای دانشگاه مثل روانبودن برای رود و موجزدن برای دریاست. در مقالهای بحث کردهام برای استقلال دانشگاه به قدر کافی هم دلیل هست و هم علت. دلایلی برای استقلال دانشگاهیان هست چون دانشگاهیان طبق یک پیمان معرفتی و هنجاری نانوشته، متعهدند که به «حقیقت» علمی و فلسفی یا زیباشناختی وفادار بمانند. پس چگونه قابلتصور است که دیگران تکلیف حقیقت را برایشان تعیین کنند. مهمترین خصیصه دانشگاه دلبستگی پایانناپذیر به جستوجوی حقیقت و مهمترین کارکردِ دانشگاه، نقادی است و این حقیقتجویی ناتمام و این روح نقادی نمیتواند بارور شود، آنگاه که دانشگاه به عنوان بازوی فکری قدرت یا ثروت یا منزلت و مانند آن تلقی میشود. کار فکری و علمی از نوع پرسیدن، آزمودن و فهمیدن است. فعالیتی دستوری نیست. نمیتوان نتایج یک اکتشاف را پیشبینی کرد، چه رسد به اینکه، مداخله و تحکمی از بیرون بر آن داشت. بنابراین کاروبار اجتماع علمی، ماهیتی «خود-ارجاع» دارد. صرفنظر از دلایلی از آن نوع که عرض کردم، علتها و اسبابی هست که منشأ استقلالخواهی دانشگاهیان میشود و نمیتوان به سادگی از آنها طفره رفت. چرا؟برای اینکه محتوای کار فکری و علمی دانشگاه پیچیده و تخصصی است و سبب میشود دانشگاهیان به واقع، مداخله اختیارات بیرونی را برنتابند. دانشگاهیان برحسب طبیعت فکری و علمی خود تمایل جدی دارند در شرایط استقلال حرفهای کار کنند. دانشگاه، در واقع خود یکی از منابع قدرت است. بیقدرتی با طبیعت آن سازگار نیست. همانگونه که ثروت و سرمایه مادی و امکان تصمیمگیری، نوعی قدرت برای دارندگان آن پدید میآورد؛ دانشگاه نیز به سبب برخورداری از توانایی تولید معنا، تولید اندیشه و تولید دانش و فناوری، کانون قدرت است؛ به تعبیر فرانسیس بیکن، دانش همان قدرت است. بنابراین دانشگاه بر حسب الزامات ساختی و کارکردی خود، خواهان قدرت و مایل به استقلال است، به طوری که سلب استقلال از آن، دیر یا زود مشکل ساز میشود. دانشگاهها به سبب ویژگیهای خاص حرفهای-تخصصی و متفکرانه، تنها وقتی کارآمد، اثر بخش و بهرهور میشوند که از استقلال آکادمیک و آزادی علمی و خودتنظیمی پویا و درونزا، برخوردار باشند. این اصل، از «الزامات ساختی و کارکردی» دانشگاه و اجتماع علمی نشات میگیرد. ویژگیهای صنفی دانشگاهیان، به مدیریت خودگردان میل دارد و مداخله بیرونی برای آنها، ناقض ماهیت حرفهای کار آنها تلقی میشود.
نظر به اینکه علوم انسانی در آکادمی با بحرانهایی نظیر عدم تناسب با نیازهای مبتنی بر نظام آزاد و آشفته سرمایهداری از یک سو و خوانشهای ایدئولوژیک از سوی دیگر مواجه و درگیر است، امکان تحقق علوم انسانی در دانشگاههای ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
علوم انسانی و اجتماعی همواره آماج مداخله دو حوزه ثروت و قدرت هستند. چرا؟چون موضوع مورد مطالعه و بحث این علوم به جای آنکه خاک و هوا و جانور و گیاه و عدد و جرم و چگالی و الکترون باشد، چیزهای پرمناقشهای مانند حقیقت، زیبایی، عقلانیت، حق، اختیارات، قدرت، توزیع منابع، آزادی، رفتار، مناسبات، فرهنگ، روابط انسانی و دولت است. طبیعت این نوع بحثها به گونهای است که مستلزم نقد و تنش و اکتشاف و خلاقیت و اختلاف آرا هستند. از سوی دیگر سرمایهداری میل به حداکثرسازی منفعت خصوصی دارد و گفتمانهای سیاسی و اجتماعی نیز سمت و سوی خاصی از قدرت و رسمیت و حقانیت را اصرار میورزند. در نتیجه هر دو به انحای مختلف و به اشکال مستقیم و غیرمستقیم، آشکار یا پنهان میخواهند در مباحثات علوم انسانی و اجتماعی نفوذ کنند و با انواع تطمیع یا تهدید، نتایج موردانتظار خود را از خروجی علم ورزی ببینند و بگیرند. نمونهاش پروژه بومیسازی در جامعه کنونی ماست. این در حالی است که نتیجه تفکر و علمورزی حتی برای خود متفکران و محققان قابل پیشبینی نیست؛ بنابراین برای اینکه علم انسانی و اجتماعی امکانپذیر باشد باید از حیطه نفوذ و اقتدار و مداخله به دور و برکنار و مستقل باشد.
آیا در نظر شما میتوان از علم بودن علوم انسانی دفاع کرد؟
مطمئنا میتوان دفاع کرد اگر آن آزادی علمی و استقلال حرفهای که بحث شد موجود باشد وگرنه چنانچه قبلا هم عرض کردم هر نوع مداخله بیرونی در محتویات کار این علوم به رَوایی و اعتبار علمی آنها لطمه میزند و با تعریف علم، تمانع منطقی دارد. علوم انسانی و اجتماعی در این صورت به ایدئولوژی، سیاست و فرهنگ یا بازار فروکاسته میشوند، شیر بییال و دم و اشکم میشوند و چه بسا باید به آنها «ناعلم» یا «شبهعلم» گفت تا «علم» به معنای مدرن کلمه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.