|

علوم انسانی و دانشگاه

فرزین وحدت

علوم انسانی بر این اصل بنا شده است که انسان خودش را بشناسد و در مورد جنبه‌های مختلف تجربه بشر در کره خاکی تامل و تدقیق کند. البته غایتا هدف از این کار ساختن و پرداختن انسان برای یک زندگی مطلوب‌تر و پرمعنی‌تر فرض شده است. انسان از هنگامی که پا به عرصه وجود گذاشته، همواره با خطر‌ها و مصائب گوناگون در نبرد بوده و کوشش کرده که بر آنها فائق شود. از طرف دیگر، زندگی انسان به دلیل اینکه تا حد زیادی از زیست غریزی جدا شده، غالبا با مساله بی‌معنی بودن رودررو بوده و جست‌وجو برای معنی یکی از مهم‌ترین خواسته‌های بشر است. به همین دلیل از زمان‌های بسیار دوردست ما با این دو مقوله، یعنی توانمند شدن انسان در برابر طبیعت و ایجاد معنی برای زندگی، دست‌وپنجه نرم کرده‌ایم. در دوران باستان، فلسفه، دین، هنر، ادبیات، ریاضیات، طب و نجوم همگی حاکی از تلاش انسان برای دستیابی به این دو هدف اساسی بوده است. در این دوران تا حدودی تفکر نسبتا آزاد در این زمینه‌ها ممکن بود. در اروپا و در دورانی که به قرون وسطا مشهور است، دین مسیحی و به عبارت دقیق‌تر کلیسای کاتولیک، این علوم را تقریبا به طور کامل تحت‌سلطه خود درآورد و جزم‌ها و باورهای بسیار قوی را جا انداخت که تخطی از آنها نه به سادگی ممکن بود و نه مجاز. سلطه کلیسای کاتولیک در واقع پویایی لازم برای توانمند شدن انسان و روی دیگر آن یعنی آزادی و رهایی را سرکوب و منکوب کرده و تلاش انسان برای به دست آوردن معنی را به‌شدت در چارچوب جزم‌های دیکته شده خود محدود ساخته بود. به دلایل متعدد، از جمله تمرکز قدرت در نهاد کلیسا، اربابان این نهاد هر نوع نوآوری و تفکر جدید را تکفیر می‌کردند، چنانچه در فاصله بین قرون ششم و سیزدهم میلادی کتاب‌های بسیار کمی که نشان از هرگونه طرز تفکر جدید داشته باشد نوشته شدند و هنر نیز تنها به خدمت تحمیل جزم‌های کلیسا به مردم به خدمت گرفته شد. البته در همین هنگام نیز کسانی بودند که محدودیت‌های کلیسا را دور می‌زدند و خلاقیت‌های خود را بروز می‌دادند، اما صدای آنان بسیار ضعیف بود و در جامعه طنین چندانی نداشت.
اما در قرن‌های سیزدهم و چهاردهم، حداقل در میان نخبگان اروپا، اوضاع تغییر شگرفی به خود دید. جنبش رنسانس یا نوزایی درواقع خیزشی بود برای فائق شدن به محدودیت‌های قرون وسطا در دو حیطه توانمندسازی انسان و طلب معنی در زندگانی. متفکرانی مانند فرانسیسکو پترارک که به فعل رساندن نیروی بالقوه انسان را دوباره مطرح می‌کردند، راه را برای هنرمندان و متفکران رنسانس هموار کرده بودند. با رونق گرفتن رنسانس در قرن پانزدهم میلادی علوم انسانی دوباره به راه توانمندسازی انسان، چه از لحاظ درونی - فلسفی و چه از نظر غلبه بر نیروهای طبیعت، کشانده شد. در عین حال هنر عصر نوزایی نیز با خلق آثار گرانبها، زیبایی و زیبا‌شناسی را با هدف غایی تولید معنی در زندگی به جهان عرضه کرد.
در همین زمان رنسانس بود که دانشگاه‌های اروپا که مدتی بود پا گرفته بودند، انسان‌گرایی دوباره متولد شده را به تدریج اخذ کردند و مبدل به پایگاهی برای علوم انسانی و ساختن و پرداختن انسان توانمند مدرن و در جست‌وجوی معنی شدند. با شروع عصر نوزایی به تدریج «علوم انسانی» (studia humanitatis) به طور رسمی وارد برنامه درسی دانشگاه‌های اروپا شد. در اروپای شمالی شامل کشور‌های آلمان، فرانسه و انگلیس بیشتر علوم الهی و هنر تدریس می‌شد و در جنوب اروپا، یعنی ایتالیا، تاکید بر علم حقوق و پزشکی بود به علاوه علوم انسانی جدید. اما طُرفه اینجاست که در دل دانشگاه‌های شمالی یعنی آلمان و فرانسه با وجود آنکه کمتر از علوم انسانی عهد رنسانس بهره بردند، اما به دلیل‌‌ همان تاثیری که علوم انسانی بر علوم الهی در آن دانشگاه‌های شمالی گذاشته بود، نطفه‌های پروتستانتیسم در همین مناطق بسته شد. پروتستانتیسم که می‌توان آن را نوعی انسان‌گرایی با واسطه ذات الهی انگاشت، همان افکار توانمندسازی انسان را با خود حمل می‌کرد اما به صورت به‌غایت قشری و از طریق مذهب و به همین دلیل قابل هضم برای توده‌ها.* به همین ترتیب دانشگاه‌هایی که در سرزمین‌های پروتستان شکل گرفتند ابتدا بسیار به الهیات پروتستان می‌پرداختند که نظریه‌های انسان‌گرایی مخفی و بسیار تودرتوی لو‌تر و کالوین را اشاعه می‌دادند، البته همراه با نظرات و اعمال خشکه‌مذهبی مخصوص خودشان. اما پس از دو قرن، در این دانشگاه‌ها نیز مانند هاروارد و ییل در ایالات متحده، علوم انسانی بدون واسطه نیز تقریبا به‌طور کامل جا افتاد.
شکی نیست که پدیده‌ای که به آن عصر روشنگری اطلاق می‌شود نیز مانند پدیده‌های تاریخی فوق‌الذکر، یک پدیده همگن و متجانس نبود و از مولفه‌های مختلف تشکیل می‌شد. اما به‌طورکلی می‌توان گفت که روشنگری در اروپا هم تاثیر زیادی از دانشگاه و علوم انسانی گرفت و هم تاثیر شدیدی (چه مثبت و چه منفی) بر آن گذاشت. در فرانسه قبل از انقلاب کبیر، به دلیل محافظه‌کار بودن اکثر دانشگاه‌های آن دیار، ریشه‌های به وجود آمدن روشنگری بیشتر خارج از دانشگاه بود و افرادی مانند ولتر و دیگر فیلسوف‌های روشنگرایی فرانسه در خارج از محیط دانشگاهی رشد کرده بودند. اما در اسکاتلند و سرزمین‌های آلمانی چنین نبود و افرادی مانند دیوید هیوم، آدام اسمیت و امانوئل کانت دانشگاهی بودند.
بی‌گمان روشنگری تاثیر بسیار مثبتی بر دو اصل توانمندسازی انسان و جست‌وجوی معنی داشته است. حتی می‌توان ادعا کرد که فلسفه عصر روشنگرایی، به ویژه نزد کانت و شاگردانش، گام عظیمی بود در جهت گسترش این دو اصل. اما نکته بسیار مهم این است که روشنگری، به ویژه در فرانسه بعد از انقلاب، پیامدهایی را همراه داشت که تاثیرات بسیار منفی بر توانمندسازی انسان داشت. به طور مجمل، با ظهور اثبات‌گرایی یا پوزیتیویسم، که توانمندی انسان بر طبیعت را در قالب دانش‌های مدرن به عرصه انسانی نیز تحمیل می‌کرد، توانمند شدن انسان را در حیطه اجتماعی و سیاسی نفی می‌کرد. همان روشنگری که می‌خواست با قاهر کردن انسان بر طبیعت وی را توانمند سازد، با تحمیل کردن نظام و جهان‌بینی خود بر حوزه اجتماعی و سیاست، مطالبات انسان برای توانمندی اجتماعی را خنثی می‌کرد. جهان‌بینی اثبات‌گرا، جهان را به صورت شیئی می‌بیند که ‌باید آن را مهندسی کند و تحت سلطه خود درآورد و آنگاه که چنین دیدی بر حوزه انسانی (اعم از اجتماعیات و سیاسیات) چیره شود، نتیجه چیزی جز نفی توانمندسازی انسان نمی‌تواند باشد. بر همین سیاق، امروز نیز علوم انسانی و به‌تبع آن دانشگاه با یک نوع تضاد درونی درگیر هستند. از یک طرف علوم انسانی ریشه در فلسفه و با‌لطبع در دو مقوله توانمندی و آزادی انسان و جست‌وجوی معنی دارند، ولی از طرف دیگر همین علوم انسانی در دو قرن اخیر بسیار به طرف اثبات‌گرایی و همزاد آن، یعنی
خرد ابزاری مهندسی کردن جهان، رانده شده‌اند. علوم انسانی مانند جامعه‌شناسی، روانشناسی، مردم‌شناسی و علوم سیاسی، از زمره علومی هستند که در دنیای معاصر بسیار مبتلا به اثبات‌گرایی شده‌است که خاصیت اصلی این علوم را از آنها تهی کرده است. البته این به‌آن معنی نیست که ما احتیاج به پژوهش‌های کمی علوم انسانی و اجتماعی نداریم، اما این نوع پژوهش‌ها نباید دو اصل انسان‌گرایانه این علوم را به حاشیه براند.
* شاید از همین نظر بود که نیچه جوهر پروتستانیسم را همان رنسانس می‌دانست اما به صورت عوام‌زده و قشری.
علوم انسانی بر این اصل بنا شده است که انسان خودش را بشناسد و در مورد جنبه‌های مختلف تجربه بشر در کره خاکی تامل و تدقیق کند. البته غایتا هدف از این کار ساختن و پرداختن انسان برای یک زندگی مطلوب‌تر و پرمعنی‌تر فرض شده است. انسان از هنگامی که پا به عرصه وجود گذاشته، همواره با خطر‌ها و مصائب گوناگون در نبرد بوده و کوشش کرده که بر آنها فائق شود. از طرف دیگر، زندگی انسان به دلیل اینکه تا حد زیادی از زیست غریزی جدا شده، غالبا با مساله بی‌معنی بودن رودررو بوده و جست‌وجو برای معنی یکی از مهم‌ترین خواسته‌های بشر است. به همین دلیل از زمان‌های بسیار دوردست ما با این دو مقوله، یعنی توانمند شدن انسان در برابر طبیعت و ایجاد معنی برای زندگی، دست‌وپنجه نرم کرده‌ایم. در دوران باستان، فلسفه، دین، هنر، ادبیات، ریاضیات، طب و نجوم همگی حاکی از تلاش انسان برای دستیابی به این دو هدف اساسی بوده است. در این دوران تا حدودی تفکر نسبتا آزاد در این زمینه‌ها ممکن بود. در اروپا و در دورانی که به قرون وسطا مشهور است، دین مسیحی و به عبارت دقیق‌تر کلیسای کاتولیک، این علوم را تقریبا به طور کامل تحت‌سلطه خود درآورد و جزم‌ها و باورهای بسیار قوی را جا انداخت که تخطی از آنها نه به سادگی ممکن بود و نه مجاز. سلطه کلیسای کاتولیک در واقع پویایی لازم برای توانمند شدن انسان و روی دیگر آن یعنی آزادی و رهایی را سرکوب و منکوب کرده و تلاش انسان برای به دست آوردن معنی را به‌شدت در چارچوب جزم‌های دیکته شده خود محدود ساخته بود. به دلایل متعدد، از جمله تمرکز قدرت در نهاد کلیسا، اربابان این نهاد هر نوع نوآوری و تفکر جدید را تکفیر می‌کردند، چنانچه در فاصله بین قرون ششم و سیزدهم میلادی کتاب‌های بسیار کمی که نشان از هرگونه طرز تفکر جدید داشته باشد نوشته شدند و هنر نیز تنها به خدمت تحمیل جزم‌های کلیسا به مردم به خدمت گرفته شد. البته در همین هنگام نیز کسانی بودند که محدودیت‌های کلیسا را دور می‌زدند و خلاقیت‌های خود را بروز می‌دادند، اما صدای آنان بسیار ضعیف بود و در جامعه طنین چندانی نداشت.
اما در قرن‌های سیزدهم و چهاردهم، حداقل در میان نخبگان اروپا، اوضاع تغییر شگرفی به خود دید. جنبش رنسانس یا نوزایی درواقع خیزشی بود برای فائق شدن به محدودیت‌های قرون وسطا در دو حیطه توانمندسازی انسان و طلب معنی در زندگانی. متفکرانی مانند فرانسیسکو پترارک که به فعل رساندن نیروی بالقوه انسان را دوباره مطرح می‌کردند، راه را برای هنرمندان و متفکران رنسانس هموار کرده بودند. با رونق گرفتن رنسانس در قرن پانزدهم میلادی علوم انسانی دوباره به راه توانمندسازی انسان، چه از لحاظ درونی - فلسفی و چه از نظر غلبه بر نیروهای طبیعت، کشانده شد. در عین حال هنر عصر نوزایی نیز با خلق آثار گرانبها، زیبایی و زیبا‌شناسی را با هدف غایی تولید معنی در زندگی به جهان عرضه کرد.
در همین زمان رنسانس بود که دانشگاه‌های اروپا که مدتی بود پا گرفته بودند، انسان‌گرایی دوباره متولد شده را به تدریج اخذ کردند و مبدل به پایگاهی برای علوم انسانی و ساختن و پرداختن انسان توانمند مدرن و در جست‌وجوی معنی شدند. با شروع عصر نوزایی به تدریج «علوم انسانی» (studia humanitatis) به طور رسمی وارد برنامه درسی دانشگاه‌های اروپا شد. در اروپای شمالی شامل کشور‌های آلمان، فرانسه و انگلیس بیشتر علوم الهی و هنر تدریس می‌شد و در جنوب اروپا، یعنی ایتالیا، تاکید بر علم حقوق و پزشکی بود به علاوه علوم انسانی جدید. اما طُرفه اینجاست که در دل دانشگاه‌های شمالی یعنی آلمان و فرانسه با وجود آنکه کمتر از علوم انسانی عهد رنسانس بهره بردند، اما به دلیل‌‌ همان تاثیری که علوم انسانی بر علوم الهی در آن دانشگاه‌های شمالی گذاشته بود، نطفه‌های پروتستانتیسم در همین مناطق بسته شد. پروتستانتیسم که می‌توان آن را نوعی انسان‌گرایی با واسطه ذات الهی انگاشت، همان افکار توانمندسازی انسان را با خود حمل می‌کرد اما به صورت به‌غایت قشری و از طریق مذهب و به همین دلیل قابل هضم برای توده‌ها.* به همین ترتیب دانشگاه‌هایی که در سرزمین‌های پروتستان شکل گرفتند ابتدا بسیار به الهیات پروتستان می‌پرداختند که نظریه‌های انسان‌گرایی مخفی و بسیار تودرتوی لو‌تر و کالوین را اشاعه می‌دادند، البته همراه با نظرات و اعمال خشکه‌مذهبی مخصوص خودشان. اما پس از دو قرن، در این دانشگاه‌ها نیز مانند هاروارد و ییل در ایالات متحده، علوم انسانی بدون واسطه نیز تقریبا به‌طور کامل جا افتاد.
شکی نیست که پدیده‌ای که به آن عصر روشنگری اطلاق می‌شود نیز مانند پدیده‌های تاریخی فوق‌الذکر، یک پدیده همگن و متجانس نبود و از مولفه‌های مختلف تشکیل می‌شد. اما به‌طورکلی می‌توان گفت که روشنگری در اروپا هم تاثیر زیادی از دانشگاه و علوم انسانی گرفت و هم تاثیر شدیدی (چه مثبت و چه منفی) بر آن گذاشت. در فرانسه قبل از انقلاب کبیر، به دلیل محافظه‌کار بودن اکثر دانشگاه‌های آن دیار، ریشه‌های به وجود آمدن روشنگری بیشتر خارج از دانشگاه بود و افرادی مانند ولتر و دیگر فیلسوف‌های روشنگرایی فرانسه در خارج از محیط دانشگاهی رشد کرده بودند. اما در اسکاتلند و سرزمین‌های آلمانی چنین نبود و افرادی مانند دیوید هیوم، آدام اسمیت و امانوئل کانت دانشگاهی بودند.
بی‌گمان روشنگری تاثیر بسیار مثبتی بر دو اصل توانمندسازی انسان و جست‌وجوی معنی داشته است. حتی می‌توان ادعا کرد که فلسفه عصر روشنگرایی، به ویژه نزد کانت و شاگردانش، گام عظیمی بود در جهت گسترش این دو اصل. اما نکته بسیار مهم این است که روشنگری، به ویژه در فرانسه بعد از انقلاب، پیامدهایی را همراه داشت که تاثیرات بسیار منفی بر توانمندسازی انسان داشت. به طور مجمل، با ظهور اثبات‌گرایی یا پوزیتیویسم، که توانمندی انسان بر طبیعت را در قالب دانش‌های مدرن به عرصه انسانی نیز تحمیل می‌کرد، توانمند شدن انسان را در حیطه اجتماعی و سیاسی نفی می‌کرد. همان روشنگری که می‌خواست با قاهر کردن انسان بر طبیعت وی را توانمند سازد، با تحمیل کردن نظام و جهان‌بینی خود بر حوزه اجتماعی و سیاست، مطالبات انسان برای توانمندی اجتماعی را خنثی می‌کرد. جهان‌بینی اثبات‌گرا، جهان را به صورت شیئی می‌بیند که ‌باید آن را مهندسی کند و تحت سلطه خود درآورد و آنگاه که چنین دیدی بر حوزه انسانی (اعم از اجتماعیات و سیاسیات) چیره شود، نتیجه چیزی جز نفی توانمندسازی انسان نمی‌تواند باشد. بر همین سیاق، امروز نیز علوم انسانی و به‌تبع آن دانشگاه با یک نوع تضاد درونی درگیر هستند. از یک طرف علوم انسانی ریشه در فلسفه و با‌لطبع در دو مقوله توانمندی و آزادی انسان و جست‌وجوی معنی دارند، ولی از طرف دیگر همین علوم انسانی در دو قرن اخیر بسیار به طرف اثبات‌گرایی و همزاد آن، یعنی
خرد ابزاری مهندسی کردن جهان، رانده شده‌اند. علوم انسانی مانند جامعه‌شناسی، روانشناسی، مردم‌شناسی و علوم سیاسی، از زمره علومی هستند که در دنیای معاصر بسیار مبتلا به اثبات‌گرایی شده‌است که خاصیت اصلی این علوم را از آنها تهی کرده است. البته این به‌آن معنی نیست که ما احتیاج به پژوهش‌های کمی علوم انسانی و اجتماعی نداریم، اما این نوع پژوهش‌ها نباید دو اصل انسان‌گرایانه این علوم را به حاشیه براند.
* شاید از همین نظر بود که نیچه جوهر پروتستانیسم را همان رنسانس می‌دانست اما به صورت عوام‌زده و قشری.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.