|

ناآمادگی برای پرداختن جدی به علوم‌‌انسانی

مالک حسینی/مترجم و استاد دانشگاه

در این یادداشت کوتاه نه می‌خواهم از علوم انسانی «دفاع» کنم (و مگر واقعا به این کار نیازی هست؟ کدام آدم فهیمی با کوشش برای فهم آدم و عالم مشکلی و مخالفتی دارد؟)، نه می‌خواهم به این موضوع بپردازم که آیا «علوم انسانی» مفهوم و پدیده‌ای اساسا غربی است یا نه و... . فقط می‌خواهم بگویم که در حال حاضر ما (یعنی بیشتر کسانی که داعیه این موضوع را دارند) برای ورود جدی و شایسته به علوم انسانی، یعنی درک و نقد و قبول و رد مستدل موضوعات مربوط به آن، اساسا آمادگی نداریم و عجالتا بهتر است که به جای وارد شدن در بحث‌های آن‌چنانی و طرح ادعاهای گزاف این آمادگی را ایجاد کنیم و مقدماتش را فراهم سازیم. در جایی دیگر هم به مطلبی که قصد طرح کردنش را دارم، از زاویه‌ای دیگر پرداخته‌ام؛ گمان می‌کنم که این مطلب آن‌قدر اهمیت دارد که پرداختن به آن را از زاویه‌های مختلف توجیه کند و حتی ضرورت ببخشد: نسبت میان ترجمه و علوم انسانی، خصوصا در ارتباط با دانشگاه.
کسانی که با رشته‌های علوم انسانی در دانشگاه‌های ما سروکاری داشته‌اند، می‌دانند که یکی از ضعف‌های عمده در آموزش دانشگاهی ما نپرداختن یا در حالت خوشبینانه کم‌توجهی به متون اصلی است. منظورم از «متون اصلی» آثار اصلی و کلاسیک شده متفکران رشته مورد‌نظر از علوم انسانی است. چرا چنین است؟ به گمان من، یکی از دلایلش و شاید مهم‌ترین و در عین حال ساده‌ترین دلیل یا علتش، این است: عموم کسانی که در دانشگاه‌های ما به علوم انسانی می‌پردازند (و بیشتر آنان دانشجویان این رشته‌ها هستند) اصلا به متون اصلی دسترسی ندارند که بخواهند به آنها بپردازند. چطور؟ توضیح کوتاهی می‌دهم. بیشتر متون اصلی و کلاسیک علوم انسانی به زبان‌هایی است که بیشتر کسانی که در دانشگاه‌های ما با علوم انسانی سروکار دارند بر آن زبان‌ها چنان مسلط نیستند تا بتوانند به شیوه‌ای پذیرفتنی به آن متون بپردازند؛ از بیشتر آنها ترجمه فارسی معتبر و جاافتاده‌ای هم وجود ندارد (چه برسد به ترجمه کلاسیک شده‌ای) تا به واسطه آنها به متون اصلی بپردازند. این است که چه بسا دانشجوی مثلا جامعه‌شناسی یا فلسفه در دوره‌های کار‌شناسی و کار‌شناسی‌ارشد و دکترا چند واحد درباره فلان جامعه‌شناس یا فیلسوف مهم گذرانده باشد، 117 بار اسم کتاب(های) اصلی او را شنیده یا درباره‌اش (عموما در جزوه‌های درسی یا کتاب‌های مقدماتی) خوانده باشد، حتی محتوایش را هم «بداند»، اما اصلا شکل و شمایل کتاب مورد‌نظر را ندیده باشد چه رسد به اینکه آن را خوانده باشد و مگر می‌شود بدون پرداختن جدی به متون اصلی علوم انسانی ادعایی (سلبی یا ایجابی) درباره این علوم داشت؟ البته ادعا که می‌شود داشت و خیلی‌ها ادعا‌ها کرده‌اند و می‌کنند. اما ادعا کجا، واقعیت کجا. پس کمیت دانشگاه ما در زمینه علوم انسانی لنگ است و تا وقتی، از استادان و مدرسان گذشته، دانشجویان این علوم به متون اصلی و کلاسیک آنها دسترسی نداشته باشند و بخش عمده‌ای از تلاش خود را صرف کلنجار رفتن با آنها و فهم و نقد و قبول یا رد آنها نکنند چنین خواهد ماند. فقط عده قلیلی که با کوشش فردی این شرط لازم را برای خود برآورده کرده‌اند، امکان پدیدآوردن آثار قابل اعتنا خواهند داشت و شاید توان هم‌سخنی و هماوردی با اهل علوم انسانی در زبان‌های صاحب حرف در این زمینه را نیز؛ اما این را نباید به حساب کارآمدی دانشگاه ما در این زمینه گذاشت و نشانه مطلوب بودن وضع علوم انسانی در دانشگاه ما. مدعیان علوم انسانی هم (چه در دانشگاه چه خارج از آن) تا وقتی به زبانی زنده و پویا در علوم انسانی تسلط نداشته باشند یا ترجمه فارسی معتبر از متون اصلی این علوم در اختیارشان نباشد تا بتوانند مستند و متقن سخن بگویند، به ادعاهای آنان - هر قدر هم دهان پر کن بنماید - باید با تردید جدی نگریست و به حساب گزافه‌گویی‌شان گذاشت.
اکنون یک قدم پیش‌تر بگذاریم و فرض کنیم که بیشتر متعاطیان علوم انسانی در (دانشگاه‌های) ایران بر زبانی زنده و پویا در علوم انسانی مسلط باشند و بتوانند متون اصلی رشته خود را مثلا به زبان انگلیسی بخوانند و بفهمند و نقد کنند و با یکدیگر بحث‌و‌جدل کنند. آیا مشکل حل شده و زمینه برای پرداختن جدی ما به مباحث علوم انسانی آماده شده است؟ به گمان من نه. تا این فهم و نقد و بحث و جدل شکل مکتوب پیدا نکند، آن‌گونه که باید و شاید مستدل و مستند نخواهد بود و چون قرار است این شکل مکتوب به زبان فارسی باشد (یا قرار نیست؟) باید مبتنی بر ترجمه‌های معتبر آثار مرجع و مورد استناد باشد و این شرط هم عجالتا برآورده نیست. نتیجه‌ای بگیرم و تمام کنم. در حال حاضر امکان پرداختن جدی و شایسته به علوم انسانی در (دانشگاه‌های) ایران نیست و اگر برایمان مهم است که این امکان باشد، جا دارد که باز هم بر ضرورت ترجمه منضبط و برنامه‌ریزی شده متون اصلی علوم انسانی به زبان فارسی تاکید کنیم و مقدم بر هر بحث و جدلی درباره علوم انسانی و داعیه نظریه‌پردازی داشتن و هماوردطلبیدن شایسته این است که پیگیر تحقق این شرط لازم باشیم؛ خواه دیدی مثبت و مویدانه به علوم انسانی (غربی) داشته باشیم، خواه دیدی منفی و منکرانه.
در این یادداشت کوتاه نه می‌خواهم از علوم انسانی «دفاع» کنم (و مگر واقعا به این کار نیازی هست؟ کدام آدم فهیمی با کوشش برای فهم آدم و عالم مشکلی و مخالفتی دارد؟)، نه می‌خواهم به این موضوع بپردازم که آیا «علوم انسانی» مفهوم و پدیده‌ای اساسا غربی است یا نه و... . فقط می‌خواهم بگویم که در حال حاضر ما (یعنی بیشتر کسانی که داعیه این موضوع را دارند) برای ورود جدی و شایسته به علوم انسانی، یعنی درک و نقد و قبول و رد مستدل موضوعات مربوط به آن، اساسا آمادگی نداریم و عجالتا بهتر است که به جای وارد شدن در بحث‌های آن‌چنانی و طرح ادعاهای گزاف این آمادگی را ایجاد کنیم و مقدماتش را فراهم سازیم. در جایی دیگر هم به مطلبی که قصد طرح کردنش را دارم، از زاویه‌ای دیگر پرداخته‌ام؛ گمان می‌کنم که این مطلب آن‌قدر اهمیت دارد که پرداختن به آن را از زاویه‌های مختلف توجیه کند و حتی ضرورت ببخشد: نسبت میان ترجمه و علوم انسانی، خصوصا در ارتباط با دانشگاه.
کسانی که با رشته‌های علوم انسانی در دانشگاه‌های ما سروکاری داشته‌اند، می‌دانند که یکی از ضعف‌های عمده در آموزش دانشگاهی ما نپرداختن یا در حالت خوشبینانه کم‌توجهی به متون اصلی است. منظورم از «متون اصلی» آثار اصلی و کلاسیک شده متفکران رشته مورد‌نظر از علوم انسانی است. چرا چنین است؟ به گمان من، یکی از دلایلش و شاید مهم‌ترین و در عین حال ساده‌ترین دلیل یا علتش، این است: عموم کسانی که در دانشگاه‌های ما به علوم انسانی می‌پردازند (و بیشتر آنان دانشجویان این رشته‌ها هستند) اصلا به متون اصلی دسترسی ندارند که بخواهند به آنها بپردازند. چطور؟ توضیح کوتاهی می‌دهم. بیشتر متون اصلی و کلاسیک علوم انسانی به زبان‌هایی است که بیشتر کسانی که در دانشگاه‌های ما با علوم انسانی سروکار دارند بر آن زبان‌ها چنان مسلط نیستند تا بتوانند به شیوه‌ای پذیرفتنی به آن متون بپردازند؛ از بیشتر آنها ترجمه فارسی معتبر و جاافتاده‌ای هم وجود ندارد (چه برسد به ترجمه کلاسیک شده‌ای) تا به واسطه آنها به متون اصلی بپردازند. این است که چه بسا دانشجوی مثلا جامعه‌شناسی یا فلسفه در دوره‌های کار‌شناسی و کار‌شناسی‌ارشد و دکترا چند واحد درباره فلان جامعه‌شناس یا فیلسوف مهم گذرانده باشد، 117 بار اسم کتاب(های) اصلی او را شنیده یا درباره‌اش (عموما در جزوه‌های درسی یا کتاب‌های مقدماتی) خوانده باشد، حتی محتوایش را هم «بداند»، اما اصلا شکل و شمایل کتاب مورد‌نظر را ندیده باشد چه رسد به اینکه آن را خوانده باشد و مگر می‌شود بدون پرداختن جدی به متون اصلی علوم انسانی ادعایی (سلبی یا ایجابی) درباره این علوم داشت؟ البته ادعا که می‌شود داشت و خیلی‌ها ادعا‌ها کرده‌اند و می‌کنند. اما ادعا کجا، واقعیت کجا. پس کمیت دانشگاه ما در زمینه علوم انسانی لنگ است و تا وقتی، از استادان و مدرسان گذشته، دانشجویان این علوم به متون اصلی و کلاسیک آنها دسترسی نداشته باشند و بخش عمده‌ای از تلاش خود را صرف کلنجار رفتن با آنها و فهم و نقد و قبول یا رد آنها نکنند چنین خواهد ماند. فقط عده قلیلی که با کوشش فردی این شرط لازم را برای خود برآورده کرده‌اند، امکان پدیدآوردن آثار قابل اعتنا خواهند داشت و شاید توان هم‌سخنی و هماوردی با اهل علوم انسانی در زبان‌های صاحب حرف در این زمینه را نیز؛ اما این را نباید به حساب کارآمدی دانشگاه ما در این زمینه گذاشت و نشانه مطلوب بودن وضع علوم انسانی در دانشگاه ما. مدعیان علوم انسانی هم (چه در دانشگاه چه خارج از آن) تا وقتی به زبانی زنده و پویا در علوم انسانی تسلط نداشته باشند یا ترجمه فارسی معتبر از متون اصلی این علوم در اختیارشان نباشد تا بتوانند مستند و متقن سخن بگویند، به ادعاهای آنان - هر قدر هم دهان پر کن بنماید - باید با تردید جدی نگریست و به حساب گزافه‌گویی‌شان گذاشت.
اکنون یک قدم پیش‌تر بگذاریم و فرض کنیم که بیشتر متعاطیان علوم انسانی در (دانشگاه‌های) ایران بر زبانی زنده و پویا در علوم انسانی مسلط باشند و بتوانند متون اصلی رشته خود را مثلا به زبان انگلیسی بخوانند و بفهمند و نقد کنند و با یکدیگر بحث‌و‌جدل کنند. آیا مشکل حل شده و زمینه برای پرداختن جدی ما به مباحث علوم انسانی آماده شده است؟ به گمان من نه. تا این فهم و نقد و بحث و جدل شکل مکتوب پیدا نکند، آن‌گونه که باید و شاید مستدل و مستند نخواهد بود و چون قرار است این شکل مکتوب به زبان فارسی باشد (یا قرار نیست؟) باید مبتنی بر ترجمه‌های معتبر آثار مرجع و مورد استناد باشد و این شرط هم عجالتا برآورده نیست. نتیجه‌ای بگیرم و تمام کنم. در حال حاضر امکان پرداختن جدی و شایسته به علوم انسانی در (دانشگاه‌های) ایران نیست و اگر برایمان مهم است که این امکان باشد، جا دارد که باز هم بر ضرورت ترجمه منضبط و برنامه‌ریزی شده متون اصلی علوم انسانی به زبان فارسی تاکید کنیم و مقدم بر هر بحث و جدلی درباره علوم انسانی و داعیه نظریه‌پردازی داشتن و هماوردطلبیدن شایسته این است که پیگیر تحقق این شرط لازم باشیم؛ خواه دیدی مثبت و مویدانه به علوم انسانی (غربی) داشته باشیم، خواه دیدی منفی و منکرانه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.