بررسی عملکرد آموزش و پرورش در دولتهای نهم و دهم
حال و روز آموزشوپرورش 92 ساله
فهیمهسادات طباطبایی/عکس: آیدین رهبر، شرق
از زمان رای اعتماد به «محمود فرشیدی» در دولت نهم تا تکیه زدن «حاجیبابایی» بر کرسی وزارت آموزش و پرورش، بیش از 2500 روز میگذرد و این تنها وزارتخانه بزرگ دولتی، یک وزیر، یک سرپرست و صدها معاون و مدیر دیگر را نیز میزبان بوده و هست. وزیرانی که هرکدام دکوراسیون این وزارتخانه پر طول و عرض و البته کهن را به سلیقه خود تغییر دادند و چیدند و رفتند تا دیگری نیز به سلیقه خود تربیت دانشآموزان این مرز و بوم را به عهده گیرد. به عبارتی دیگر در این هفت سال سه نفر بر کرسی وزارت آموزشوپرورش در ساختمان رجایی تکیه زدند که افکاری کاملا متفاوت و گاهی در تقابل هم داشتند. وزیری بر استخدام بیچون و چرای نیروهای آزاد اعتقاد داشت و دیگری بر تربیت نیروها فقط از طریق دانشگاه، این یکی بر تغییر محتوای آموزشی و شیوههای آن، دیگری علاقهمند به تغییر پایههای تحصیلی به 3-3-6، این یکی معتقد به اداره هیاتامنایی همه ارکان آموزشوپرورش و آن یکی دولتی کردن تمام بخشهای
درون سازمانی. وزیری معتقد و ملزم بر کوچکسازی وزارتخانه و آن وزیر به دنبال مبسوط کردن معاونتها و دفاتر و ادارات. بدینترتیب سالهای متمادی از عمر وزارتخانه آموزشی میگذرد که خود همچون دانشآموزی در محضر وزیران مختلف تلمذ کرد و این راه آزمون و خطا همچنان ادامه دارد.
فرشیدی و احیای معاونتی بیبرنامه
محمود فرشیدی، اولین وزیر آموزشوپرورش در دولت نهم بود که در آبانماه سال 1384 رای اعتماد خود را از مجلس کسب کرد و راهی ساختمان رجایی شد.
فرشیدی که در کارنامه کاری خود سابقه چندانی در آموزشوپرورش نداشت، سعی کرد برنامههای متفاوتی را همسو با جریان اصولگرا در پیش گیرد تا مقبول جریان همطیف خود شود. احیای معاونت پرورشی و تربیتبدنی نیز در همین راستا بود.
وزیر اسبق آموزشوپرورش لغو معاونت پرورشی و تربیتبدنی را در دولت اصلاحات خیانت به آموزشوپرورش تلقی و به سرعت لایحهای را برای احیای آن راهی مجلس کرد که نمایندگان مردم نیز به سرعت آن را در دستور کار قرار داده و به تصویب رساندند و بدینترتیب معاونت پرورشی و تربیتبدنی بدون در نظر گرفتن محتوای دقیق و مشخص، بودجه کافی، نیروی انسانی، امکانات و... به تصویب رسید.
معاونت پرورشی و تربیتبدنی که تا به امروز پنج نفر عهدهدار هدایت آن شدند، به زعم کارشناسان آموزشی و طبق گفتههای معاونان امور تربیتبدنی در مدارس و مناطق، به دلیل نداشتن برنامهای مدون و فراگیر از سویی و تخصیص نیافتن بودجه کافی از سوی دیگر نتوانسته است جایگاه خود را در بین مربیان و دانشآموزان پیدا کند و به همین دلیل همچون حیاط خلوتی برای مدیران مدارس عمل میکند. ضمن اینکه در ابتدای وزارت حاجیبابایی به شکل علنی و کاملا غیرقانونی دو معاونت پرورشی و تربیتبدنی از هم جدا شد.
آغاز تدوین دو سند تحولی
پس از سخنرانی رهبری در 12 اردیبهشت سال 1385 مبنی بر تحول بنیادین در آموزشوپرورش بود که کار تدوین دو سند تحول بنیادین و سند برنامه درسی ملی در این وزارتخانه آغاز شد. اولی برای تحول آموزش عمومی کشور و دومی برای تغییر کتابهای درسی.
این اسناد که به گفته دبیر وقت شورایعالی آموزشوپرورش با همکاری اساتید حوزه علمیه و دانشگاه تدوین شد در آذر ماه سال 1388 به پایان رسید و به شورایعالی انقلاب فرهنگی رفت که در نهایت نیز در آنجا تصویب شد.
به گفته دبیر شورایعالی آموزشوپرورش و طراحان قرار شد که این سند نقشه راه همه وزیران آموزشوپرورش در دورههای مختلف باشد تا امکان اعمال سلیقههای فردی به حداقل ممکن برسد. اما انتخاب تغییر نظام آموزشی از پنج سال دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه و پیشدانشگاهی به شش سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه از سوی حاجیبابایی به عنوان اولین قدم از تحول بزرگ در آموزشوپرورش نشان داد که همچنان نظریات و سلایق فردی سخن اول را در نظام آموزشی کشور میزند.
تاسیس دانشگاه پیامبر اعظم، تصویب قانون مدارس غیردولتی در مجلس برای اولین بار طرح استیضاح وزیر آموزش و پرورش، حذف قانون ساخت مدرسه در ازای 200 واحد مسکونی برخی از اقدامات مهم دیگر فرشیدی در وزارت آموزشوپرورش است.
فرشیدی در نهایت در یازدهم آذرماه 1386 برکنار و جای خود را به علیاحمدی داد.
وزیری از جنس پیام نور
علیرضا علیاحمدی، دومین وزیر آموزشوپرورش دولت نهم که توانسته بود با توسعه فیزیکی دانشگاه پیام نور و افزایش رشتههای تحصیلی آن در سراسر کشور، طرح رویارویی با دانشگاه آزاد اسلامی را در اوایل دولت نهم بهزعم یارانش به خوبی اجرا کند، ظرف کمتر از نیم روز جایگزین فرشیدی در دستگاه تعلیم و تربیت کشور شد. وی در همان روزهای ابتدایی وزارت خود نیز طرح واگذاری نوبت عصر مدارس را به واحدهای دانشگاه پیامنور اعلام کرد. علیاحمدی در جلسه روسای مناطق آموزشوپرورش شهر تهران گفته بود که «باید 40 مدرسه شهر تهران به عنوان شعبه پیام نور مشخص شود.»
وی همچنین از منتقدان اصلی معلمان و نحوه استخدام آنان طی سالهای گذشته بود و بارها در سخنرانیهای گوناگون خود به این موضوع اشاره میکرد. به طور نمونه در بیست و هفتم تیر سال 88 در جمع فرهنگیان مرکز تربیت معلم شرافت به روشهای تربیتی معلمان نیز اشاره کرد و گفت: معلمان ما از گذشته به روشهایی عادت داشتهاند که جای تامل دارد مثلا به دانشآموز میگویند بنشین، حرف نزن، ساکت و حتی رشد و بلوغ آنها را نیز به رسمیت نمیشناسند. بنابراین باید نگاهمان را نسبت به این جریان عوض کنیم و با دانشآموزان رفتار متفاوتی داشته باشیم.
طرح بازنشستگی پیش از موعد فرهنگیان
علیاحمدی همچنین در نشستهای مختلف خود نحوه جذب نیرو در آموزشوپرورش را مورد نقد جدی قرار میداد. او در همایش ساماندهی نیروی انسانی که در مرداد سال 88 برگزار شد، به صراحت عنوان کرد: «هرکس که امکان اشتغال در دستگاههای دولتی دیگر را نداشته یا بیکار در خانه نشسته، اولین راهحلی که به ذهنش میرسد ورود به آموزشوپرورش است. از همینرو در این وزارتخانه با انسانهای بیانگیزه که صرفا برای کسب درآمد معلم شدهاند روبهرو هستیم.»
با همین اعتقادات فکری، وزیر سابق آموزش و پرورش، «بازنشستگی بیش از موعد فرهنگیان» را مطرح کرد که هیات دولت نیز ضمن استقبال از این ایده فکری، بند فرهنگیان را از آن برداشت و تبدیل به یک ایده کشوری کرد و لایحه «بازنشستگی بیش از موعد کارکنان کشوری» تصویب شد.
علیاحمدی پس از تصویب این لایحه در حاشیه انتخابات شوراهای دانشآموزی که در دبیرستان دخترانه شهید محمودزاده منطقه 11 برگزار شد، خطاب به معلمان معترض به حقوق و مزایای خود گفت که «توصیه میکنم اگر همکاری به ۲۰ سال خدمت رسیده و فعالیت مفید تعریفشدهای هم برایش وجود ندارد از فرصت بازنشستگی استفاده کند که در این صورت حقوق بیشتری هم میگیرد.» بدینترتیب بیش از صد هزار معلم با سابقه 20 سال و حتی در مواردی کمتر، برای بازنشستگی بیش از موعد اقدام کردند که با همه آنها بهسرعت موافقت شد. وزیر کنونی آموزشوپرورش در زمان ورود خود اعلام کرد که قریب به 120 هزار فرهنگی با این روش از آموزشوپرورش خارج شدند.
مدارس اجارهای و هیاتامنایی
از دیگر اقداماتی که در زمان علیاحمدی در آموزشوپرورش رخ داد، اقدام در جهت واگذاری مدارس به بخشهای خصوصی، نیمه دولتی، حوزههای علمیه و تبدیل وضعیت بقیه آنها به هیاتامنایی بود چرا که وزیر سابق آموزشوپرورش معتقد بود دولت امکان اداره بیش از صد هزار مدرسه دولتی را ندارد و باید قشر متوسط و مرفه جامعه هزینههای تحصیل فرزندان خود را بپردازند. این در حالی بود که اصل سیام قانون اساسی به تحصیل رایگان همه افراد تا پایان سن قانونی یعنی 18 سال تاکید دارد.
اولین بار در آبانماه سال 1387، «علی ذوعلم» دبیر همکاریهای حوزه علمیه قم و وزارت آموزشوپرورش از واگذاری مدیریت 4200 مدرسه به حوزه علمیه خبر داده بود. همچنین پس از آن تفاهمنامهای بین آموزشوپرورش و سازمان تبلیغات اسلامی برای گسترش مدارس «صدرا» که وابسته به این سازمان است، امضا شد. در این بین وزیر آموزشوپرورش طی بخشنامهای در سال 1388، مدیران آموزشوپرورش مناطق را موظف کرد که نوبت عصر مدارس دولتی را به شکل رایگان در اختیار مدارس غیردولتی یا آموزشگاههای آزاد قرار دهند. پس از آن نیز وزیر آموزشوپرورش طرح هیاتامنایی کردن مدارس دولتی را کلید زد که پس از آن به سرعت تابلو سردر بسیاری از مدارس پایین کشیده شد و کلمه «دولتی» در آن جای خود را به «هیاتامنایی» داد.
اما ایده اداره مدارس با مشارکت مردمی و کاهش هزینههای سرسامآور مدارس نیز کمتر از یکسال دوام نیاورد و با تغییر وزیر آموزشوپرورش پرونده آن بسته شد چرا که حاجیبابایی برخلاف علیاحمدی نه تنها عقیدهای بر خصوصیسازی مدارس ندارد بلکه معتقد است باید دولت همه هزینهها را بپردازد. حتی حاجیبابایی اعتقادی بر توسعه مدارس غیردولتی نیز ندارد و به همین دلیل مصوبه مجلس درخصوص ایجاد صندوق حمایت از مدارس غیردولتی را نیز بیش از دو سال مسکوت گذاشته است.
ارسال نامه ویژه برای بیرون راندن 600 هزار نیروی حقالتدریس، خدماتی و شرکتی از آموزشوپرورش به رییسجمهوری، کوچکسازی معاونتها و سازمانهای تابع، طرح تفکیک کتابهای درسی، حذف پادشاهان از کتابهای تاریخی از دیگر رخدادهای حوزه تعلیم و تربیت در مدت وزارت علیاحمدی بود.
وزیر طلایی که پنجشنبه را تعطیل کرد
پس از آغاز به کار دولت دهم و کنارهگیری غیرمنتظره علیاحمدی از وزارت و عدم رای اعتماد به سوسن کشاورز در مجلس شورای اسلامی-پس از چند ماه- رییسجمهوری، حمیدرضا حاجیبابایی را که نماینده مردم همدان در مجلس شورای اسلامی بود به عنوان وزیر آموزشوپرورش به مجلس معرفی کرد. از همینرو حاجیبابایی بدون ارایه برنامه و هیچ مخالفی در مجلس، سکاندار وزارت تعلیم و تربیت شد.
حاجیبابایی در اولین اقدام عملی خود، تمام معاونتها و ادارات کلی را که در زمان علیاحمدی و در راستای کوچکسازی دولت با هم ادغام شده بود از هم جدا کرد و گسترش داد. تبدیل معاونت آموزشی به دو معاونت متوسطه و ابتدایی، تبدیل معاونت پرورشی و تربیتبدنی به دو معاونت پرورشی و سازمان تربیتبدنی و افزایش ادارات کل در همه معاونتهای زیرمجموعه را در دستور کار خود قرار داد. پس از آن حاجیبابایی سعی کرد جایگاه معلمان را که بهزعم خود در زمان علیاحمدی بسیار مخدوش شده بود، بهبود بخشد. به همین دلیل همزمان با روز معلم در سال 1389 قرارداد بیمه طلایی فرهنگیان را با مدیرعامل بیمه ایران امضا کرد. همچنین حاجیبابایی سعی کرد با تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه در اواخر سال تحصیلی 91-90 رضایت معلمان را بیشتر جذب کند. او علت این اقدام را همسانسازی ساعات کاری و حقوق معلمان با سایر کارکنان دولت عنوان کرد.
اجرای نظام 3-3-6
همزمان با هفته پژوهش در آذرماه سال 1388 بود که حاجیبابایی از تصویب نظام آموزشی جدید در شورایعالی آموزشوپرورش با حضور رییسجمهور خبر داد. حاجیبابایی گفت که طبق نظام آموزشی جدید دانشآموزان شش سال به دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه میروند. این طرح نیز همچون طرح تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه موافقان و مخالفان بیشماری داشت. تغییر مداوم نظام آموزشی بدون تدوین محتوای درسی با کیفیت در 30 سال گذشته، موجب نگرانی بسیاری از فرهنگیان به ویژه معلمان شد. آنها معتقد بودند که وزارت آموزشوپرورش ابتدا باید محتوای آموزشی مناسب را فراهم آورد و سپس ساختار نظام آموزشی را پیاده سازد. از سویی شورایعالی انقلاب فرهنگی در خردادماه سال 91 آخرین بندهای سند تحولی را تصویب کرد، اما وزیر آموزشوپرورش با وجود آماده نبودن محتوای آموزشی ششم ابتدایی، اصرار داشت این پایه در سال تحصیلی 92-91 ایجاد شود. او در پاسخ به این پرسش خبرنگاران که در چه مدت زمانی میخواهید کتابهای مربوط به این پایه را تالیف کنید، گفت: «فرصت هست و آنها را در مدت سه ماه تا آغاز سال تدوین خواهیم کرد» و سرانجام در سال تحصیلی جاری دانشآموزان پایه پنجم ابتدایی به ششم رفتند تا حرف وزیر به کرسی نشیند.
استخدام 40 هزار نیروی آزاد
بازنشستگی پیش از موعد بیش از صد هزار معلم در مدت زمان وزارت علیاحمدی، موجب خالی ماندن بسیاری از کلاسهای درس در سال تحصیلی 89-88 شد. آنچنان که حاجیبابایی در سخنرانی خود در جشنواره خیرین مدرسهساز به شدت نسبت به این موضوع انتقاد کرد و گفت: در برخی از مدارس ما، چندین کلاس درس تا دو هفته شروع سال، معلم نداشتند و بازنشستگی بیبرنامه معلمان مجرب موجب شده شرکتهایی که کار خدماتی میکنند برای ما معلم بفرستند. کمبود معلم در بسیاری از مدارس کشور موجب شد که وزیر آموزش و پرورش، زمینه استخدام 40 هزار معلم را که پیش از این در مجلس مصوب شده بود، فراهم آورد و بدینترتیب در تابستان 1389 آزمونی برگزار شد که از جهاتی بسیار همچون نحوه برگزاری آزمون، تصحیح اوراق، مصاحبههای فردی در هسته گزینش، عدم استخدام حق التدریسهای با سابقه بیش از سه سال و استفاده از نیروهای کاملا بیتجربه آزاد به جای آنها، بحثبرانگیز شد، اما به هر صورت وزارت آموزشوپرورش 40 هزار نیروی جدید استخدام و راهی مدارس کرد. این معلمان ظرف کمتر از یک ماه در شهریور همان سال آموزشهای لازم را دیدند و سپس راهی کلاسهای درس شدند.
راهاندازی دانشگاه فرهنگیان و پذیرش دانشجو در آن، تجهیز برخی مدارس به امکانات هوشمند، ایجاد مجتمعهای روستایی، ایجاد ورزش شنا در پایه سوم ابتدایی، آتشسوزی در مدرسه شینآباد و سوخته شدن 26 دانشآموز و کشته شدن دو نفر دیگر، کشته شدن 21 دانشآموز و معلم در اردوی راهیان نور 91 از دیگر اتفاقاتی بود که در دوره حاجیبابایی شکل گرفت.
درون سازمانی. وزیری معتقد و ملزم بر کوچکسازی وزارتخانه و آن وزیر به دنبال مبسوط کردن معاونتها و دفاتر و ادارات. بدینترتیب سالهای متمادی از عمر وزارتخانه آموزشی میگذرد که خود همچون دانشآموزی در محضر وزیران مختلف تلمذ کرد و این راه آزمون و خطا همچنان ادامه دارد.
فرشیدی و احیای معاونتی بیبرنامه
محمود فرشیدی، اولین وزیر آموزشوپرورش در دولت نهم بود که در آبانماه سال 1384 رای اعتماد خود را از مجلس کسب کرد و راهی ساختمان رجایی شد.
فرشیدی که در کارنامه کاری خود سابقه چندانی در آموزشوپرورش نداشت، سعی کرد برنامههای متفاوتی را همسو با جریان اصولگرا در پیش گیرد تا مقبول جریان همطیف خود شود. احیای معاونت پرورشی و تربیتبدنی نیز در همین راستا بود.
وزیر اسبق آموزشوپرورش لغو معاونت پرورشی و تربیتبدنی را در دولت اصلاحات خیانت به آموزشوپرورش تلقی و به سرعت لایحهای را برای احیای آن راهی مجلس کرد که نمایندگان مردم نیز به سرعت آن را در دستور کار قرار داده و به تصویب رساندند و بدینترتیب معاونت پرورشی و تربیتبدنی بدون در نظر گرفتن محتوای دقیق و مشخص، بودجه کافی، نیروی انسانی، امکانات و... به تصویب رسید.
معاونت پرورشی و تربیتبدنی که تا به امروز پنج نفر عهدهدار هدایت آن شدند، به زعم کارشناسان آموزشی و طبق گفتههای معاونان امور تربیتبدنی در مدارس و مناطق، به دلیل نداشتن برنامهای مدون و فراگیر از سویی و تخصیص نیافتن بودجه کافی از سوی دیگر نتوانسته است جایگاه خود را در بین مربیان و دانشآموزان پیدا کند و به همین دلیل همچون حیاط خلوتی برای مدیران مدارس عمل میکند. ضمن اینکه در ابتدای وزارت حاجیبابایی به شکل علنی و کاملا غیرقانونی دو معاونت پرورشی و تربیتبدنی از هم جدا شد.
آغاز تدوین دو سند تحولی
پس از سخنرانی رهبری در 12 اردیبهشت سال 1385 مبنی بر تحول بنیادین در آموزشوپرورش بود که کار تدوین دو سند تحول بنیادین و سند برنامه درسی ملی در این وزارتخانه آغاز شد. اولی برای تحول آموزش عمومی کشور و دومی برای تغییر کتابهای درسی.
این اسناد که به گفته دبیر وقت شورایعالی آموزشوپرورش با همکاری اساتید حوزه علمیه و دانشگاه تدوین شد در آذر ماه سال 1388 به پایان رسید و به شورایعالی انقلاب فرهنگی رفت که در نهایت نیز در آنجا تصویب شد.
به گفته دبیر شورایعالی آموزشوپرورش و طراحان قرار شد که این سند نقشه راه همه وزیران آموزشوپرورش در دورههای مختلف باشد تا امکان اعمال سلیقههای فردی به حداقل ممکن برسد. اما انتخاب تغییر نظام آموزشی از پنج سال دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه و پیشدانشگاهی به شش سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه از سوی حاجیبابایی به عنوان اولین قدم از تحول بزرگ در آموزشوپرورش نشان داد که همچنان نظریات و سلایق فردی سخن اول را در نظام آموزشی کشور میزند.
تاسیس دانشگاه پیامبر اعظم، تصویب قانون مدارس غیردولتی در مجلس برای اولین بار طرح استیضاح وزیر آموزش و پرورش، حذف قانون ساخت مدرسه در ازای 200 واحد مسکونی برخی از اقدامات مهم دیگر فرشیدی در وزارت آموزشوپرورش است.
فرشیدی در نهایت در یازدهم آذرماه 1386 برکنار و جای خود را به علیاحمدی داد.
وزیری از جنس پیام نور
علیرضا علیاحمدی، دومین وزیر آموزشوپرورش دولت نهم که توانسته بود با توسعه فیزیکی دانشگاه پیام نور و افزایش رشتههای تحصیلی آن در سراسر کشور، طرح رویارویی با دانشگاه آزاد اسلامی را در اوایل دولت نهم بهزعم یارانش به خوبی اجرا کند، ظرف کمتر از نیم روز جایگزین فرشیدی در دستگاه تعلیم و تربیت کشور شد. وی در همان روزهای ابتدایی وزارت خود نیز طرح واگذاری نوبت عصر مدارس را به واحدهای دانشگاه پیامنور اعلام کرد. علیاحمدی در جلسه روسای مناطق آموزشوپرورش شهر تهران گفته بود که «باید 40 مدرسه شهر تهران به عنوان شعبه پیام نور مشخص شود.»
وی همچنین از منتقدان اصلی معلمان و نحوه استخدام آنان طی سالهای گذشته بود و بارها در سخنرانیهای گوناگون خود به این موضوع اشاره میکرد. به طور نمونه در بیست و هفتم تیر سال 88 در جمع فرهنگیان مرکز تربیت معلم شرافت به روشهای تربیتی معلمان نیز اشاره کرد و گفت: معلمان ما از گذشته به روشهایی عادت داشتهاند که جای تامل دارد مثلا به دانشآموز میگویند بنشین، حرف نزن، ساکت و حتی رشد و بلوغ آنها را نیز به رسمیت نمیشناسند. بنابراین باید نگاهمان را نسبت به این جریان عوض کنیم و با دانشآموزان رفتار متفاوتی داشته باشیم.
طرح بازنشستگی پیش از موعد فرهنگیان
علیاحمدی همچنین در نشستهای مختلف خود نحوه جذب نیرو در آموزشوپرورش را مورد نقد جدی قرار میداد. او در همایش ساماندهی نیروی انسانی که در مرداد سال 88 برگزار شد، به صراحت عنوان کرد: «هرکس که امکان اشتغال در دستگاههای دولتی دیگر را نداشته یا بیکار در خانه نشسته، اولین راهحلی که به ذهنش میرسد ورود به آموزشوپرورش است. از همینرو در این وزارتخانه با انسانهای بیانگیزه که صرفا برای کسب درآمد معلم شدهاند روبهرو هستیم.»
با همین اعتقادات فکری، وزیر سابق آموزش و پرورش، «بازنشستگی بیش از موعد فرهنگیان» را مطرح کرد که هیات دولت نیز ضمن استقبال از این ایده فکری، بند فرهنگیان را از آن برداشت و تبدیل به یک ایده کشوری کرد و لایحه «بازنشستگی بیش از موعد کارکنان کشوری» تصویب شد.
علیاحمدی پس از تصویب این لایحه در حاشیه انتخابات شوراهای دانشآموزی که در دبیرستان دخترانه شهید محمودزاده منطقه 11 برگزار شد، خطاب به معلمان معترض به حقوق و مزایای خود گفت که «توصیه میکنم اگر همکاری به ۲۰ سال خدمت رسیده و فعالیت مفید تعریفشدهای هم برایش وجود ندارد از فرصت بازنشستگی استفاده کند که در این صورت حقوق بیشتری هم میگیرد.» بدینترتیب بیش از صد هزار معلم با سابقه 20 سال و حتی در مواردی کمتر، برای بازنشستگی بیش از موعد اقدام کردند که با همه آنها بهسرعت موافقت شد. وزیر کنونی آموزشوپرورش در زمان ورود خود اعلام کرد که قریب به 120 هزار فرهنگی با این روش از آموزشوپرورش خارج شدند.
مدارس اجارهای و هیاتامنایی
از دیگر اقداماتی که در زمان علیاحمدی در آموزشوپرورش رخ داد، اقدام در جهت واگذاری مدارس به بخشهای خصوصی، نیمه دولتی، حوزههای علمیه و تبدیل وضعیت بقیه آنها به هیاتامنایی بود چرا که وزیر سابق آموزشوپرورش معتقد بود دولت امکان اداره بیش از صد هزار مدرسه دولتی را ندارد و باید قشر متوسط و مرفه جامعه هزینههای تحصیل فرزندان خود را بپردازند. این در حالی بود که اصل سیام قانون اساسی به تحصیل رایگان همه افراد تا پایان سن قانونی یعنی 18 سال تاکید دارد.
اولین بار در آبانماه سال 1387، «علی ذوعلم» دبیر همکاریهای حوزه علمیه قم و وزارت آموزشوپرورش از واگذاری مدیریت 4200 مدرسه به حوزه علمیه خبر داده بود. همچنین پس از آن تفاهمنامهای بین آموزشوپرورش و سازمان تبلیغات اسلامی برای گسترش مدارس «صدرا» که وابسته به این سازمان است، امضا شد. در این بین وزیر آموزشوپرورش طی بخشنامهای در سال 1388، مدیران آموزشوپرورش مناطق را موظف کرد که نوبت عصر مدارس دولتی را به شکل رایگان در اختیار مدارس غیردولتی یا آموزشگاههای آزاد قرار دهند. پس از آن نیز وزیر آموزشوپرورش طرح هیاتامنایی کردن مدارس دولتی را کلید زد که پس از آن به سرعت تابلو سردر بسیاری از مدارس پایین کشیده شد و کلمه «دولتی» در آن جای خود را به «هیاتامنایی» داد.
اما ایده اداره مدارس با مشارکت مردمی و کاهش هزینههای سرسامآور مدارس نیز کمتر از یکسال دوام نیاورد و با تغییر وزیر آموزشوپرورش پرونده آن بسته شد چرا که حاجیبابایی برخلاف علیاحمدی نه تنها عقیدهای بر خصوصیسازی مدارس ندارد بلکه معتقد است باید دولت همه هزینهها را بپردازد. حتی حاجیبابایی اعتقادی بر توسعه مدارس غیردولتی نیز ندارد و به همین دلیل مصوبه مجلس درخصوص ایجاد صندوق حمایت از مدارس غیردولتی را نیز بیش از دو سال مسکوت گذاشته است.
ارسال نامه ویژه برای بیرون راندن 600 هزار نیروی حقالتدریس، خدماتی و شرکتی از آموزشوپرورش به رییسجمهوری، کوچکسازی معاونتها و سازمانهای تابع، طرح تفکیک کتابهای درسی، حذف پادشاهان از کتابهای تاریخی از دیگر رخدادهای حوزه تعلیم و تربیت در مدت وزارت علیاحمدی بود.
وزیر طلایی که پنجشنبه را تعطیل کرد
پس از آغاز به کار دولت دهم و کنارهگیری غیرمنتظره علیاحمدی از وزارت و عدم رای اعتماد به سوسن کشاورز در مجلس شورای اسلامی-پس از چند ماه- رییسجمهوری، حمیدرضا حاجیبابایی را که نماینده مردم همدان در مجلس شورای اسلامی بود به عنوان وزیر آموزشوپرورش به مجلس معرفی کرد. از همینرو حاجیبابایی بدون ارایه برنامه و هیچ مخالفی در مجلس، سکاندار وزارت تعلیم و تربیت شد.
حاجیبابایی در اولین اقدام عملی خود، تمام معاونتها و ادارات کلی را که در زمان علیاحمدی و در راستای کوچکسازی دولت با هم ادغام شده بود از هم جدا کرد و گسترش داد. تبدیل معاونت آموزشی به دو معاونت متوسطه و ابتدایی، تبدیل معاونت پرورشی و تربیتبدنی به دو معاونت پرورشی و سازمان تربیتبدنی و افزایش ادارات کل در همه معاونتهای زیرمجموعه را در دستور کار خود قرار داد. پس از آن حاجیبابایی سعی کرد جایگاه معلمان را که بهزعم خود در زمان علیاحمدی بسیار مخدوش شده بود، بهبود بخشد. به همین دلیل همزمان با روز معلم در سال 1389 قرارداد بیمه طلایی فرهنگیان را با مدیرعامل بیمه ایران امضا کرد. همچنین حاجیبابایی سعی کرد با تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه در اواخر سال تحصیلی 91-90 رضایت معلمان را بیشتر جذب کند. او علت این اقدام را همسانسازی ساعات کاری و حقوق معلمان با سایر کارکنان دولت عنوان کرد.
اجرای نظام 3-3-6
همزمان با هفته پژوهش در آذرماه سال 1388 بود که حاجیبابایی از تصویب نظام آموزشی جدید در شورایعالی آموزشوپرورش با حضور رییسجمهور خبر داد. حاجیبابایی گفت که طبق نظام آموزشی جدید دانشآموزان شش سال به دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه میروند. این طرح نیز همچون طرح تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه موافقان و مخالفان بیشماری داشت. تغییر مداوم نظام آموزشی بدون تدوین محتوای درسی با کیفیت در 30 سال گذشته، موجب نگرانی بسیاری از فرهنگیان به ویژه معلمان شد. آنها معتقد بودند که وزارت آموزشوپرورش ابتدا باید محتوای آموزشی مناسب را فراهم آورد و سپس ساختار نظام آموزشی را پیاده سازد. از سویی شورایعالی انقلاب فرهنگی در خردادماه سال 91 آخرین بندهای سند تحولی را تصویب کرد، اما وزیر آموزشوپرورش با وجود آماده نبودن محتوای آموزشی ششم ابتدایی، اصرار داشت این پایه در سال تحصیلی 92-91 ایجاد شود. او در پاسخ به این پرسش خبرنگاران که در چه مدت زمانی میخواهید کتابهای مربوط به این پایه را تالیف کنید، گفت: «فرصت هست و آنها را در مدت سه ماه تا آغاز سال تدوین خواهیم کرد» و سرانجام در سال تحصیلی جاری دانشآموزان پایه پنجم ابتدایی به ششم رفتند تا حرف وزیر به کرسی نشیند.
استخدام 40 هزار نیروی آزاد
بازنشستگی پیش از موعد بیش از صد هزار معلم در مدت زمان وزارت علیاحمدی، موجب خالی ماندن بسیاری از کلاسهای درس در سال تحصیلی 89-88 شد. آنچنان که حاجیبابایی در سخنرانی خود در جشنواره خیرین مدرسهساز به شدت نسبت به این موضوع انتقاد کرد و گفت: در برخی از مدارس ما، چندین کلاس درس تا دو هفته شروع سال، معلم نداشتند و بازنشستگی بیبرنامه معلمان مجرب موجب شده شرکتهایی که کار خدماتی میکنند برای ما معلم بفرستند. کمبود معلم در بسیاری از مدارس کشور موجب شد که وزیر آموزش و پرورش، زمینه استخدام 40 هزار معلم را که پیش از این در مجلس مصوب شده بود، فراهم آورد و بدینترتیب در تابستان 1389 آزمونی برگزار شد که از جهاتی بسیار همچون نحوه برگزاری آزمون، تصحیح اوراق، مصاحبههای فردی در هسته گزینش، عدم استخدام حق التدریسهای با سابقه بیش از سه سال و استفاده از نیروهای کاملا بیتجربه آزاد به جای آنها، بحثبرانگیز شد، اما به هر صورت وزارت آموزشوپرورش 40 هزار نیروی جدید استخدام و راهی مدارس کرد. این معلمان ظرف کمتر از یک ماه در شهریور همان سال آموزشهای لازم را دیدند و سپس راهی کلاسهای درس شدند.
راهاندازی دانشگاه فرهنگیان و پذیرش دانشجو در آن، تجهیز برخی مدارس به امکانات هوشمند، ایجاد مجتمعهای روستایی، ایجاد ورزش شنا در پایه سوم ابتدایی، آتشسوزی در مدرسه شینآباد و سوخته شدن 26 دانشآموز و کشته شدن دو نفر دیگر، کشته شدن 21 دانشآموز و معلم در اردوی راهیان نور 91 از دیگر اتفاقاتی بود که در دوره حاجیبابایی شکل گرفت.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
جدیت دولتهای نهم و دهم بر متحول کردن آموزش و پرورش
مهدی نویدادهم/ دبیر شورایعالی آموزش و پرورش
مهدی نویدادهم/ دبیر شورایعالی آموزش و پرورش
روند امور و تغییرات در بزرگترین نهاد آموزشی را در یک یادداشت یا گفتوگو نمیتوان خلاصه کرد. وسعت این حوزه و رویدادها در آن بهگونهای است که نیاز به ساعتها بحث و گفتوگو و موشکافی دارد، بهویژه اتفاقاتی که در سالهای اخیر در آموزش و پرورش رخ داده و همچنان جریان دارد. اما در نگاه کلی آموزش و پرورش طی هشت سال گذشته، روزهای پر فراز و نشیبی داشت و تجربههای بیبدیلی را کسب کرد که برای نظام تعلیم و تربیت هم مفید بود و هم مضر. یکی از اصلیترین نقاط مثبت در این مدت، تدوین، تثبیت و اجرایی شدن سند تحول بنیادین بود که هرچند این اقدام قبل از این دو دولت، کلید خورده بود اما به واقع و به انصاف همه شاهدین، با آغاز کار دولت نهم جدیت و پشتکاری درخور و مناسب در پیگیری، تدوین، تصویب و اجرای سند به وجود آمد که قبل از آن مشابهی نداشت و به هرحال با همه سختیها در این سه سال اخیر، بخشهایی از آن در سطوح مختلف از ادارات تا مدارس اجرایی شد که البته باید این روند بازخوانی در آموزش و پرورش را در همه ابعاد ادامه دهیم تا توقفی در اصل سند پدید نیاید و آن را با مشکل مواجه نسازد. از دیگر نقاط موثر مدیریت آموزش و پرورش در دولت نهم و
دهم، ایجاد دانشگاه فرهنگیان به عنوان یکی از احکام سند تحول بنیادین بود که البته با حمایت شورایعالی انقلاب فرهنگی انجام شد؛ دانشگاهی که طبق قانون، وابسته به وزارت آموزش و پرورش خواهد بود و زمینه تحصیل فرهنگیان را تا مقطع دکترا فراهم میکند (موضوعی که پیش از این در مراکز تربیت معلم، فرهنگیان ما را با مشکل روبهرو میساخت) که در اولین قدم نیز پذیرش 25 هزار دانشجو صورت گرفت و این را میتوان از نقاط موفقیت این دولت تلقی کرد. اما آموزش و پرورش در این مدت زمان با نقاط ضعف جدی نیز روبهرو شده که این نهاد را تا حدودی متضرر ساخت؛ جابه جایی متعدد و قابل توجه وزیران آموزش و پرورش از ابتدای آغاز به کار دولت تا به امروز موجب تغییر مداوم معاونان، مدیران کل و دیگر سطوح مدیریتی و تغییر ساختار اداری شد که این روند موجب بیثباتی در بزرگترین وزارتخانه کشور شد؛ این در حالی است که اجرای تحول بنیادین و اساسی در نظام تعلیم و تربیت نیاز به ثبات مدیریت در همه سطوح وزارتخانه دارد. از دیگر موضوعات قابل توجه در هشت سال گذشته، حجم اعتبارات اختصاص یافته به وزارت آموزش و پرورش بود؛ اگرچه حجم کلی آن در این مدت رشد قابل توجهی داشت و بخش
اعظمی از مطالبات فرهنگیان نیز پرداخت شد و ارقام خوبی به عمران و نوسازی مدارس در جهت مقاومسازی مدارس اختصاص یافت اما در عین حال درصد این اعتبارات در مقایسه با تولید ناخالص ملی کم بود و فشارهایی را بر برنامههای اصلی و مکمل این وزارتخانه وارد کرد.
از زمان رای اعتماد به «محمود فرشیدی» در دولت نهم تا تکیه زدن «حاجیبابایی» بر کرسی وزارت آموزش و پرورش، بیش از 2500 روز میگذرد و این تنها وزارتخانه بزرگ دولتی، یک وزیر، یک سرپرست و صدها معاون و مدیر دیگر را نیز میزبان بوده و هست. وزیرانی که هرکدام دکوراسیون این وزارتخانه پر طول و عرض و البته کهن را به سلیقه خود تغییر دادند و چیدند و رفتند تا دیگری نیز به سلیقه خود تربیت دانشآموزان این مرز و بوم را به عهده گیرد. به عبارتی دیگر در این هفت سال سه نفر بر کرسی وزارت آموزشوپرورش در ساختمان رجایی تکیه زدند که افکاری کاملا متفاوت و گاهی در تقابل هم داشتند. وزیری بر استخدام بیچون و چرای نیروهای آزاد اعتقاد داشت و دیگری بر تربیت نیروها فقط از طریق دانشگاه، این یکی بر تغییر محتوای آموزشی و شیوههای آن، دیگری علاقهمند به تغییر پایههای تحصیلی به 3-3-6، این یکی معتقد به اداره هیاتامنایی همه ارکان آموزشوپرورش و آن یکی دولتی کردن تمام بخشهای
درون سازمانی. وزیری معتقد و ملزم بر کوچکسازی وزارتخانه و آن وزیر به دنبال مبسوط کردن معاونتها و دفاتر و ادارات. بدینترتیب سالهای متمادی از عمر وزارتخانه آموزشی میگذرد که خود همچون دانشآموزی در محضر وزیران مختلف تلمذ کرد و این راه آزمون و خطا همچنان ادامه دارد.
فرشیدی و احیای معاونتی بیبرنامه
محمود فرشیدی، اولین وزیر آموزشوپرورش در دولت نهم بود که در آبانماه سال 1384 رای اعتماد خود را از مجلس کسب کرد و راهی ساختمان رجایی شد.
فرشیدی که در کارنامه کاری خود سابقه چندانی در آموزشوپرورش نداشت، سعی کرد برنامههای متفاوتی را همسو با جریان اصولگرا در پیش گیرد تا مقبول جریان همطیف خود شود. احیای معاونت پرورشی و تربیتبدنی نیز در همین راستا بود.
وزیر اسبق آموزشوپرورش لغو معاونت پرورشی و تربیتبدنی را در دولت اصلاحات خیانت به آموزشوپرورش تلقی و به سرعت لایحهای را برای احیای آن راهی مجلس کرد که نمایندگان مردم نیز به سرعت آن را در دستور کار قرار داده و به تصویب رساندند و بدینترتیب معاونت پرورشی و تربیتبدنی بدون در نظر گرفتن محتوای دقیق و مشخص، بودجه کافی، نیروی انسانی، امکانات و... به تصویب رسید.
معاونت پرورشی و تربیتبدنی که تا به امروز پنج نفر عهدهدار هدایت آن شدند، به زعم کارشناسان آموزشی و طبق گفتههای معاونان امور تربیتبدنی در مدارس و مناطق، به دلیل نداشتن برنامهای مدون و فراگیر از سویی و تخصیص نیافتن بودجه کافی از سوی دیگر نتوانسته است جایگاه خود را در بین مربیان و دانشآموزان پیدا کند و به همین دلیل همچون حیاط خلوتی برای مدیران مدارس عمل میکند. ضمن اینکه در ابتدای وزارت حاجیبابایی به شکل علنی و کاملا غیرقانونی دو معاونت پرورشی و تربیتبدنی از هم جدا شد.
آغاز تدوین دو سند تحولی
پس از سخنرانی رهبری در 12 اردیبهشت سال 1385 مبنی بر تحول بنیادین در آموزشوپرورش بود که کار تدوین دو سند تحول بنیادین و سند برنامه درسی ملی در این وزارتخانه آغاز شد. اولی برای تحول آموزش عمومی کشور و دومی برای تغییر کتابهای درسی.
این اسناد که به گفته دبیر وقت شورایعالی آموزشوپرورش با همکاری اساتید حوزه علمیه و دانشگاه تدوین شد در آذر ماه سال 1388 به پایان رسید و به شورایعالی انقلاب فرهنگی رفت که در نهایت نیز در آنجا تصویب شد.
به گفته دبیر شورایعالی آموزشوپرورش و طراحان قرار شد که این سند نقشه راه همه وزیران آموزشوپرورش در دورههای مختلف باشد تا امکان اعمال سلیقههای فردی به حداقل ممکن برسد. اما انتخاب تغییر نظام آموزشی از پنج سال دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه و پیشدانشگاهی به شش سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه از سوی حاجیبابایی به عنوان اولین قدم از تحول بزرگ در آموزشوپرورش نشان داد که همچنان نظریات و سلایق فردی سخن اول را در نظام آموزشی کشور میزند.
تاسیس دانشگاه پیامبر اعظم، تصویب قانون مدارس غیردولتی در مجلس برای اولین بار طرح استیضاح وزیر آموزش و پرورش، حذف قانون ساخت مدرسه در ازای 200 واحد مسکونی برخی از اقدامات مهم دیگر فرشیدی در وزارت آموزشوپرورش است.
فرشیدی در نهایت در یازدهم آذرماه 1386 برکنار و جای خود را به علیاحمدی داد.
وزیری از جنس پیام نور
علیرضا علیاحمدی، دومین وزیر آموزشوپرورش دولت نهم که توانسته بود با توسعه فیزیکی دانشگاه پیام نور و افزایش رشتههای تحصیلی آن در سراسر کشور، طرح رویارویی با دانشگاه آزاد اسلامی را در اوایل دولت نهم بهزعم یارانش به خوبی اجرا کند، ظرف کمتر از نیم روز جایگزین فرشیدی در دستگاه تعلیم و تربیت کشور شد. وی در همان روزهای ابتدایی وزارت خود نیز طرح واگذاری نوبت عصر مدارس را به واحدهای دانشگاه پیامنور اعلام کرد. علیاحمدی در جلسه روسای مناطق آموزشوپرورش شهر تهران گفته بود که «باید 40 مدرسه شهر تهران به عنوان شعبه پیام نور مشخص شود.»
وی همچنین از منتقدان اصلی معلمان و نحوه استخدام آنان طی سالهای گذشته بود و بارها در سخنرانیهای گوناگون خود به این موضوع اشاره میکرد. به طور نمونه در بیست و هفتم تیر سال 88 در جمع فرهنگیان مرکز تربیت معلم شرافت به روشهای تربیتی معلمان نیز اشاره کرد و گفت: معلمان ما از گذشته به روشهایی عادت داشتهاند که جای تامل دارد مثلا به دانشآموز میگویند بنشین، حرف نزن، ساکت و حتی رشد و بلوغ آنها را نیز به رسمیت نمیشناسند. بنابراین باید نگاهمان را نسبت به این جریان عوض کنیم و با دانشآموزان رفتار متفاوتی داشته باشیم.
طرح بازنشستگی پیش از موعد فرهنگیان
علیاحمدی همچنین در نشستهای مختلف خود نحوه جذب نیرو در آموزشوپرورش را مورد نقد جدی قرار میداد. او در همایش ساماندهی نیروی انسانی که در مرداد سال 88 برگزار شد، به صراحت عنوان کرد: «هرکس که امکان اشتغال در دستگاههای دولتی دیگر را نداشته یا بیکار در خانه نشسته، اولین راهحلی که به ذهنش میرسد ورود به آموزشوپرورش است. از همینرو در این وزارتخانه با انسانهای بیانگیزه که صرفا برای کسب درآمد معلم شدهاند روبهرو هستیم.»
با همین اعتقادات فکری، وزیر سابق آموزش و پرورش، «بازنشستگی بیش از موعد فرهنگیان» را مطرح کرد که هیات دولت نیز ضمن استقبال از این ایده فکری، بند فرهنگیان را از آن برداشت و تبدیل به یک ایده کشوری کرد و لایحه «بازنشستگی بیش از موعد کارکنان کشوری» تصویب شد.
علیاحمدی پس از تصویب این لایحه در حاشیه انتخابات شوراهای دانشآموزی که در دبیرستان دخترانه شهید محمودزاده منطقه 11 برگزار شد، خطاب به معلمان معترض به حقوق و مزایای خود گفت که «توصیه میکنم اگر همکاری به ۲۰ سال خدمت رسیده و فعالیت مفید تعریفشدهای هم برایش وجود ندارد از فرصت بازنشستگی استفاده کند که در این صورت حقوق بیشتری هم میگیرد.» بدینترتیب بیش از صد هزار معلم با سابقه 20 سال و حتی در مواردی کمتر، برای بازنشستگی بیش از موعد اقدام کردند که با همه آنها بهسرعت موافقت شد. وزیر کنونی آموزشوپرورش در زمان ورود خود اعلام کرد که قریب به 120 هزار فرهنگی با این روش از آموزشوپرورش خارج شدند.
مدارس اجارهای و هیاتامنایی
از دیگر اقداماتی که در زمان علیاحمدی در آموزشوپرورش رخ داد، اقدام در جهت واگذاری مدارس به بخشهای خصوصی، نیمه دولتی، حوزههای علمیه و تبدیل وضعیت بقیه آنها به هیاتامنایی بود چرا که وزیر سابق آموزشوپرورش معتقد بود دولت امکان اداره بیش از صد هزار مدرسه دولتی را ندارد و باید قشر متوسط و مرفه جامعه هزینههای تحصیل فرزندان خود را بپردازند. این در حالی بود که اصل سیام قانون اساسی به تحصیل رایگان همه افراد تا پایان سن قانونی یعنی 18 سال تاکید دارد.
اولین بار در آبانماه سال 1387، «علی ذوعلم» دبیر همکاریهای حوزه علمیه قم و وزارت آموزشوپرورش از واگذاری مدیریت 4200 مدرسه به حوزه علمیه خبر داده بود. همچنین پس از آن تفاهمنامهای بین آموزشوپرورش و سازمان تبلیغات اسلامی برای گسترش مدارس «صدرا» که وابسته به این سازمان است، امضا شد. در این بین وزیر آموزشوپرورش طی بخشنامهای در سال 1388، مدیران آموزشوپرورش مناطق را موظف کرد که نوبت عصر مدارس دولتی را به شکل رایگان در اختیار مدارس غیردولتی یا آموزشگاههای آزاد قرار دهند. پس از آن نیز وزیر آموزشوپرورش طرح هیاتامنایی کردن مدارس دولتی را کلید زد که پس از آن به سرعت تابلو سردر بسیاری از مدارس پایین کشیده شد و کلمه «دولتی» در آن جای خود را به «هیاتامنایی» داد.
اما ایده اداره مدارس با مشارکت مردمی و کاهش هزینههای سرسامآور مدارس نیز کمتر از یکسال دوام نیاورد و با تغییر وزیر آموزشوپرورش پرونده آن بسته شد چرا که حاجیبابایی برخلاف علیاحمدی نه تنها عقیدهای بر خصوصیسازی مدارس ندارد بلکه معتقد است باید دولت همه هزینهها را بپردازد. حتی حاجیبابایی اعتقادی بر توسعه مدارس غیردولتی نیز ندارد و به همین دلیل مصوبه مجلس درخصوص ایجاد صندوق حمایت از مدارس غیردولتی را نیز بیش از دو سال مسکوت گذاشته است.
ارسال نامه ویژه برای بیرون راندن 600 هزار نیروی حقالتدریس، خدماتی و شرکتی از آموزشوپرورش به رییسجمهوری، کوچکسازی معاونتها و سازمانهای تابع، طرح تفکیک کتابهای درسی، حذف پادشاهان از کتابهای تاریخی از دیگر رخدادهای حوزه تعلیم و تربیت در مدت وزارت علیاحمدی بود.
وزیر طلایی که پنجشنبه را تعطیل کرد
پس از آغاز به کار دولت دهم و کنارهگیری غیرمنتظره علیاحمدی از وزارت و عدم رای اعتماد به سوسن کشاورز در مجلس شورای اسلامی-پس از چند ماه- رییسجمهوری، حمیدرضا حاجیبابایی را که نماینده مردم همدان در مجلس شورای اسلامی بود به عنوان وزیر آموزشوپرورش به مجلس معرفی کرد. از همینرو حاجیبابایی بدون ارایه برنامه و هیچ مخالفی در مجلس، سکاندار وزارت تعلیم و تربیت شد.
حاجیبابایی در اولین اقدام عملی خود، تمام معاونتها و ادارات کلی را که در زمان علیاحمدی و در راستای کوچکسازی دولت با هم ادغام شده بود از هم جدا کرد و گسترش داد. تبدیل معاونت آموزشی به دو معاونت متوسطه و ابتدایی، تبدیل معاونت پرورشی و تربیتبدنی به دو معاونت پرورشی و سازمان تربیتبدنی و افزایش ادارات کل در همه معاونتهای زیرمجموعه را در دستور کار خود قرار داد. پس از آن حاجیبابایی سعی کرد جایگاه معلمان را که بهزعم خود در زمان علیاحمدی بسیار مخدوش شده بود، بهبود بخشد. به همین دلیل همزمان با روز معلم در سال 1389 قرارداد بیمه طلایی فرهنگیان را با مدیرعامل بیمه ایران امضا کرد. همچنین حاجیبابایی سعی کرد با تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه در اواخر سال تحصیلی 91-90 رضایت معلمان را بیشتر جذب کند. او علت این اقدام را همسانسازی ساعات کاری و حقوق معلمان با سایر کارکنان دولت عنوان کرد.
اجرای نظام 3-3-6
همزمان با هفته پژوهش در آذرماه سال 1388 بود که حاجیبابایی از تصویب نظام آموزشی جدید در شورایعالی آموزشوپرورش با حضور رییسجمهور خبر داد. حاجیبابایی گفت که طبق نظام آموزشی جدید دانشآموزان شش سال به دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه میروند. این طرح نیز همچون طرح تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه موافقان و مخالفان بیشماری داشت. تغییر مداوم نظام آموزشی بدون تدوین محتوای درسی با کیفیت در 30 سال گذشته، موجب نگرانی بسیاری از فرهنگیان به ویژه معلمان شد. آنها معتقد بودند که وزارت آموزشوپرورش ابتدا باید محتوای آموزشی مناسب را فراهم آورد و سپس ساختار نظام آموزشی را پیاده سازد. از سویی شورایعالی انقلاب فرهنگی در خردادماه سال 91 آخرین بندهای سند تحولی را تصویب کرد، اما وزیر آموزشوپرورش با وجود آماده نبودن محتوای آموزشی ششم ابتدایی، اصرار داشت این پایه در سال تحصیلی 92-91 ایجاد شود. او در پاسخ به این پرسش خبرنگاران که در چه مدت زمانی میخواهید کتابهای مربوط به این پایه را تالیف کنید، گفت: «فرصت هست و آنها را در مدت سه ماه تا آغاز سال تدوین خواهیم کرد» و سرانجام در سال تحصیلی جاری دانشآموزان پایه پنجم ابتدایی به ششم رفتند تا حرف وزیر به کرسی نشیند.
استخدام 40 هزار نیروی آزاد
بازنشستگی پیش از موعد بیش از صد هزار معلم در مدت زمان وزارت علیاحمدی، موجب خالی ماندن بسیاری از کلاسهای درس در سال تحصیلی 89-88 شد. آنچنان که حاجیبابایی در سخنرانی خود در جشنواره خیرین مدرسهساز به شدت نسبت به این موضوع انتقاد کرد و گفت: در برخی از مدارس ما، چندین کلاس درس تا دو هفته شروع سال، معلم نداشتند و بازنشستگی بیبرنامه معلمان مجرب موجب شده شرکتهایی که کار خدماتی میکنند برای ما معلم بفرستند. کمبود معلم در بسیاری از مدارس کشور موجب شد که وزیر آموزش و پرورش، زمینه استخدام 40 هزار معلم را که پیش از این در مجلس مصوب شده بود، فراهم آورد و بدینترتیب در تابستان 1389 آزمونی برگزار شد که از جهاتی بسیار همچون نحوه برگزاری آزمون، تصحیح اوراق، مصاحبههای فردی در هسته گزینش، عدم استخدام حق التدریسهای با سابقه بیش از سه سال و استفاده از نیروهای کاملا بیتجربه آزاد به جای آنها، بحثبرانگیز شد، اما به هر صورت وزارت آموزشوپرورش 40 هزار نیروی جدید استخدام و راهی مدارس کرد. این معلمان ظرف کمتر از یک ماه در شهریور همان سال آموزشهای لازم را دیدند و سپس راهی کلاسهای درس شدند.
راهاندازی دانشگاه فرهنگیان و پذیرش دانشجو در آن، تجهیز برخی مدارس به امکانات هوشمند، ایجاد مجتمعهای روستایی، ایجاد ورزش شنا در پایه سوم ابتدایی، آتشسوزی در مدرسه شینآباد و سوخته شدن 26 دانشآموز و کشته شدن دو نفر دیگر، کشته شدن 21 دانشآموز و معلم در اردوی راهیان نور 91 از دیگر اتفاقاتی بود که در دوره حاجیبابایی شکل گرفت.
درون سازمانی. وزیری معتقد و ملزم بر کوچکسازی وزارتخانه و آن وزیر به دنبال مبسوط کردن معاونتها و دفاتر و ادارات. بدینترتیب سالهای متمادی از عمر وزارتخانه آموزشی میگذرد که خود همچون دانشآموزی در محضر وزیران مختلف تلمذ کرد و این راه آزمون و خطا همچنان ادامه دارد.
فرشیدی و احیای معاونتی بیبرنامه
محمود فرشیدی، اولین وزیر آموزشوپرورش در دولت نهم بود که در آبانماه سال 1384 رای اعتماد خود را از مجلس کسب کرد و راهی ساختمان رجایی شد.
فرشیدی که در کارنامه کاری خود سابقه چندانی در آموزشوپرورش نداشت، سعی کرد برنامههای متفاوتی را همسو با جریان اصولگرا در پیش گیرد تا مقبول جریان همطیف خود شود. احیای معاونت پرورشی و تربیتبدنی نیز در همین راستا بود.
وزیر اسبق آموزشوپرورش لغو معاونت پرورشی و تربیتبدنی را در دولت اصلاحات خیانت به آموزشوپرورش تلقی و به سرعت لایحهای را برای احیای آن راهی مجلس کرد که نمایندگان مردم نیز به سرعت آن را در دستور کار قرار داده و به تصویب رساندند و بدینترتیب معاونت پرورشی و تربیتبدنی بدون در نظر گرفتن محتوای دقیق و مشخص، بودجه کافی، نیروی انسانی، امکانات و... به تصویب رسید.
معاونت پرورشی و تربیتبدنی که تا به امروز پنج نفر عهدهدار هدایت آن شدند، به زعم کارشناسان آموزشی و طبق گفتههای معاونان امور تربیتبدنی در مدارس و مناطق، به دلیل نداشتن برنامهای مدون و فراگیر از سویی و تخصیص نیافتن بودجه کافی از سوی دیگر نتوانسته است جایگاه خود را در بین مربیان و دانشآموزان پیدا کند و به همین دلیل همچون حیاط خلوتی برای مدیران مدارس عمل میکند. ضمن اینکه در ابتدای وزارت حاجیبابایی به شکل علنی و کاملا غیرقانونی دو معاونت پرورشی و تربیتبدنی از هم جدا شد.
آغاز تدوین دو سند تحولی
پس از سخنرانی رهبری در 12 اردیبهشت سال 1385 مبنی بر تحول بنیادین در آموزشوپرورش بود که کار تدوین دو سند تحول بنیادین و سند برنامه درسی ملی در این وزارتخانه آغاز شد. اولی برای تحول آموزش عمومی کشور و دومی برای تغییر کتابهای درسی.
این اسناد که به گفته دبیر وقت شورایعالی آموزشوپرورش با همکاری اساتید حوزه علمیه و دانشگاه تدوین شد در آذر ماه سال 1388 به پایان رسید و به شورایعالی انقلاب فرهنگی رفت که در نهایت نیز در آنجا تصویب شد.
به گفته دبیر شورایعالی آموزشوپرورش و طراحان قرار شد که این سند نقشه راه همه وزیران آموزشوپرورش در دورههای مختلف باشد تا امکان اعمال سلیقههای فردی به حداقل ممکن برسد. اما انتخاب تغییر نظام آموزشی از پنج سال دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه و پیشدانشگاهی به شش سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه از سوی حاجیبابایی به عنوان اولین قدم از تحول بزرگ در آموزشوپرورش نشان داد که همچنان نظریات و سلایق فردی سخن اول را در نظام آموزشی کشور میزند.
تاسیس دانشگاه پیامبر اعظم، تصویب قانون مدارس غیردولتی در مجلس برای اولین بار طرح استیضاح وزیر آموزش و پرورش، حذف قانون ساخت مدرسه در ازای 200 واحد مسکونی برخی از اقدامات مهم دیگر فرشیدی در وزارت آموزشوپرورش است.
فرشیدی در نهایت در یازدهم آذرماه 1386 برکنار و جای خود را به علیاحمدی داد.
وزیری از جنس پیام نور
علیرضا علیاحمدی، دومین وزیر آموزشوپرورش دولت نهم که توانسته بود با توسعه فیزیکی دانشگاه پیام نور و افزایش رشتههای تحصیلی آن در سراسر کشور، طرح رویارویی با دانشگاه آزاد اسلامی را در اوایل دولت نهم بهزعم یارانش به خوبی اجرا کند، ظرف کمتر از نیم روز جایگزین فرشیدی در دستگاه تعلیم و تربیت کشور شد. وی در همان روزهای ابتدایی وزارت خود نیز طرح واگذاری نوبت عصر مدارس را به واحدهای دانشگاه پیامنور اعلام کرد. علیاحمدی در جلسه روسای مناطق آموزشوپرورش شهر تهران گفته بود که «باید 40 مدرسه شهر تهران به عنوان شعبه پیام نور مشخص شود.»
وی همچنین از منتقدان اصلی معلمان و نحوه استخدام آنان طی سالهای گذشته بود و بارها در سخنرانیهای گوناگون خود به این موضوع اشاره میکرد. به طور نمونه در بیست و هفتم تیر سال 88 در جمع فرهنگیان مرکز تربیت معلم شرافت به روشهای تربیتی معلمان نیز اشاره کرد و گفت: معلمان ما از گذشته به روشهایی عادت داشتهاند که جای تامل دارد مثلا به دانشآموز میگویند بنشین، حرف نزن، ساکت و حتی رشد و بلوغ آنها را نیز به رسمیت نمیشناسند. بنابراین باید نگاهمان را نسبت به این جریان عوض کنیم و با دانشآموزان رفتار متفاوتی داشته باشیم.
طرح بازنشستگی پیش از موعد فرهنگیان
علیاحمدی همچنین در نشستهای مختلف خود نحوه جذب نیرو در آموزشوپرورش را مورد نقد جدی قرار میداد. او در همایش ساماندهی نیروی انسانی که در مرداد سال 88 برگزار شد، به صراحت عنوان کرد: «هرکس که امکان اشتغال در دستگاههای دولتی دیگر را نداشته یا بیکار در خانه نشسته، اولین راهحلی که به ذهنش میرسد ورود به آموزشوپرورش است. از همینرو در این وزارتخانه با انسانهای بیانگیزه که صرفا برای کسب درآمد معلم شدهاند روبهرو هستیم.»
با همین اعتقادات فکری، وزیر سابق آموزش و پرورش، «بازنشستگی بیش از موعد فرهنگیان» را مطرح کرد که هیات دولت نیز ضمن استقبال از این ایده فکری، بند فرهنگیان را از آن برداشت و تبدیل به یک ایده کشوری کرد و لایحه «بازنشستگی بیش از موعد کارکنان کشوری» تصویب شد.
علیاحمدی پس از تصویب این لایحه در حاشیه انتخابات شوراهای دانشآموزی که در دبیرستان دخترانه شهید محمودزاده منطقه 11 برگزار شد، خطاب به معلمان معترض به حقوق و مزایای خود گفت که «توصیه میکنم اگر همکاری به ۲۰ سال خدمت رسیده و فعالیت مفید تعریفشدهای هم برایش وجود ندارد از فرصت بازنشستگی استفاده کند که در این صورت حقوق بیشتری هم میگیرد.» بدینترتیب بیش از صد هزار معلم با سابقه 20 سال و حتی در مواردی کمتر، برای بازنشستگی بیش از موعد اقدام کردند که با همه آنها بهسرعت موافقت شد. وزیر کنونی آموزشوپرورش در زمان ورود خود اعلام کرد که قریب به 120 هزار فرهنگی با این روش از آموزشوپرورش خارج شدند.
مدارس اجارهای و هیاتامنایی
از دیگر اقداماتی که در زمان علیاحمدی در آموزشوپرورش رخ داد، اقدام در جهت واگذاری مدارس به بخشهای خصوصی، نیمه دولتی، حوزههای علمیه و تبدیل وضعیت بقیه آنها به هیاتامنایی بود چرا که وزیر سابق آموزشوپرورش معتقد بود دولت امکان اداره بیش از صد هزار مدرسه دولتی را ندارد و باید قشر متوسط و مرفه جامعه هزینههای تحصیل فرزندان خود را بپردازند. این در حالی بود که اصل سیام قانون اساسی به تحصیل رایگان همه افراد تا پایان سن قانونی یعنی 18 سال تاکید دارد.
اولین بار در آبانماه سال 1387، «علی ذوعلم» دبیر همکاریهای حوزه علمیه قم و وزارت آموزشوپرورش از واگذاری مدیریت 4200 مدرسه به حوزه علمیه خبر داده بود. همچنین پس از آن تفاهمنامهای بین آموزشوپرورش و سازمان تبلیغات اسلامی برای گسترش مدارس «صدرا» که وابسته به این سازمان است، امضا شد. در این بین وزیر آموزشوپرورش طی بخشنامهای در سال 1388، مدیران آموزشوپرورش مناطق را موظف کرد که نوبت عصر مدارس دولتی را به شکل رایگان در اختیار مدارس غیردولتی یا آموزشگاههای آزاد قرار دهند. پس از آن نیز وزیر آموزشوپرورش طرح هیاتامنایی کردن مدارس دولتی را کلید زد که پس از آن به سرعت تابلو سردر بسیاری از مدارس پایین کشیده شد و کلمه «دولتی» در آن جای خود را به «هیاتامنایی» داد.
اما ایده اداره مدارس با مشارکت مردمی و کاهش هزینههای سرسامآور مدارس نیز کمتر از یکسال دوام نیاورد و با تغییر وزیر آموزشوپرورش پرونده آن بسته شد چرا که حاجیبابایی برخلاف علیاحمدی نه تنها عقیدهای بر خصوصیسازی مدارس ندارد بلکه معتقد است باید دولت همه هزینهها را بپردازد. حتی حاجیبابایی اعتقادی بر توسعه مدارس غیردولتی نیز ندارد و به همین دلیل مصوبه مجلس درخصوص ایجاد صندوق حمایت از مدارس غیردولتی را نیز بیش از دو سال مسکوت گذاشته است.
ارسال نامه ویژه برای بیرون راندن 600 هزار نیروی حقالتدریس، خدماتی و شرکتی از آموزشوپرورش به رییسجمهوری، کوچکسازی معاونتها و سازمانهای تابع، طرح تفکیک کتابهای درسی، حذف پادشاهان از کتابهای تاریخی از دیگر رخدادهای حوزه تعلیم و تربیت در مدت وزارت علیاحمدی بود.
وزیر طلایی که پنجشنبه را تعطیل کرد
پس از آغاز به کار دولت دهم و کنارهگیری غیرمنتظره علیاحمدی از وزارت و عدم رای اعتماد به سوسن کشاورز در مجلس شورای اسلامی-پس از چند ماه- رییسجمهوری، حمیدرضا حاجیبابایی را که نماینده مردم همدان در مجلس شورای اسلامی بود به عنوان وزیر آموزشوپرورش به مجلس معرفی کرد. از همینرو حاجیبابایی بدون ارایه برنامه و هیچ مخالفی در مجلس، سکاندار وزارت تعلیم و تربیت شد.
حاجیبابایی در اولین اقدام عملی خود، تمام معاونتها و ادارات کلی را که در زمان علیاحمدی و در راستای کوچکسازی دولت با هم ادغام شده بود از هم جدا کرد و گسترش داد. تبدیل معاونت آموزشی به دو معاونت متوسطه و ابتدایی، تبدیل معاونت پرورشی و تربیتبدنی به دو معاونت پرورشی و سازمان تربیتبدنی و افزایش ادارات کل در همه معاونتهای زیرمجموعه را در دستور کار خود قرار داد. پس از آن حاجیبابایی سعی کرد جایگاه معلمان را که بهزعم خود در زمان علیاحمدی بسیار مخدوش شده بود، بهبود بخشد. به همین دلیل همزمان با روز معلم در سال 1389 قرارداد بیمه طلایی فرهنگیان را با مدیرعامل بیمه ایران امضا کرد. همچنین حاجیبابایی سعی کرد با تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه در اواخر سال تحصیلی 91-90 رضایت معلمان را بیشتر جذب کند. او علت این اقدام را همسانسازی ساعات کاری و حقوق معلمان با سایر کارکنان دولت عنوان کرد.
اجرای نظام 3-3-6
همزمان با هفته پژوهش در آذرماه سال 1388 بود که حاجیبابایی از تصویب نظام آموزشی جدید در شورایعالی آموزشوپرورش با حضور رییسجمهور خبر داد. حاجیبابایی گفت که طبق نظام آموزشی جدید دانشآموزان شش سال به دوره ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه میروند. این طرح نیز همچون طرح تعطیلی مدارس در روزهای پنجشنبه موافقان و مخالفان بیشماری داشت. تغییر مداوم نظام آموزشی بدون تدوین محتوای درسی با کیفیت در 30 سال گذشته، موجب نگرانی بسیاری از فرهنگیان به ویژه معلمان شد. آنها معتقد بودند که وزارت آموزشوپرورش ابتدا باید محتوای آموزشی مناسب را فراهم آورد و سپس ساختار نظام آموزشی را پیاده سازد. از سویی شورایعالی انقلاب فرهنگی در خردادماه سال 91 آخرین بندهای سند تحولی را تصویب کرد، اما وزیر آموزشوپرورش با وجود آماده نبودن محتوای آموزشی ششم ابتدایی، اصرار داشت این پایه در سال تحصیلی 92-91 ایجاد شود. او در پاسخ به این پرسش خبرنگاران که در چه مدت زمانی میخواهید کتابهای مربوط به این پایه را تالیف کنید، گفت: «فرصت هست و آنها را در مدت سه ماه تا آغاز سال تدوین خواهیم کرد» و سرانجام در سال تحصیلی جاری دانشآموزان پایه پنجم ابتدایی به ششم رفتند تا حرف وزیر به کرسی نشیند.
استخدام 40 هزار نیروی آزاد
بازنشستگی پیش از موعد بیش از صد هزار معلم در مدت زمان وزارت علیاحمدی، موجب خالی ماندن بسیاری از کلاسهای درس در سال تحصیلی 89-88 شد. آنچنان که حاجیبابایی در سخنرانی خود در جشنواره خیرین مدرسهساز به شدت نسبت به این موضوع انتقاد کرد و گفت: در برخی از مدارس ما، چندین کلاس درس تا دو هفته شروع سال، معلم نداشتند و بازنشستگی بیبرنامه معلمان مجرب موجب شده شرکتهایی که کار خدماتی میکنند برای ما معلم بفرستند. کمبود معلم در بسیاری از مدارس کشور موجب شد که وزیر آموزش و پرورش، زمینه استخدام 40 هزار معلم را که پیش از این در مجلس مصوب شده بود، فراهم آورد و بدینترتیب در تابستان 1389 آزمونی برگزار شد که از جهاتی بسیار همچون نحوه برگزاری آزمون، تصحیح اوراق، مصاحبههای فردی در هسته گزینش، عدم استخدام حق التدریسهای با سابقه بیش از سه سال و استفاده از نیروهای کاملا بیتجربه آزاد به جای آنها، بحثبرانگیز شد، اما به هر صورت وزارت آموزشوپرورش 40 هزار نیروی جدید استخدام و راهی مدارس کرد. این معلمان ظرف کمتر از یک ماه در شهریور همان سال آموزشهای لازم را دیدند و سپس راهی کلاسهای درس شدند.
راهاندازی دانشگاه فرهنگیان و پذیرش دانشجو در آن، تجهیز برخی مدارس به امکانات هوشمند، ایجاد مجتمعهای روستایی، ایجاد ورزش شنا در پایه سوم ابتدایی، آتشسوزی در مدرسه شینآباد و سوخته شدن 26 دانشآموز و کشته شدن دو نفر دیگر، کشته شدن 21 دانشآموز و معلم در اردوی راهیان نور 91 از دیگر اتفاقاتی بود که در دوره حاجیبابایی شکل گرفت.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
جدیت دولتهای نهم و دهم بر متحول کردن آموزش و پرورش
مهدی نویدادهم/ دبیر شورایعالی آموزش و پرورش
مهدی نویدادهم/ دبیر شورایعالی آموزش و پرورش
روند امور و تغییرات در بزرگترین نهاد آموزشی را در یک یادداشت یا گفتوگو نمیتوان خلاصه کرد. وسعت این حوزه و رویدادها در آن بهگونهای است که نیاز به ساعتها بحث و گفتوگو و موشکافی دارد، بهویژه اتفاقاتی که در سالهای اخیر در آموزش و پرورش رخ داده و همچنان جریان دارد. اما در نگاه کلی آموزش و پرورش طی هشت سال گذشته، روزهای پر فراز و نشیبی داشت و تجربههای بیبدیلی را کسب کرد که برای نظام تعلیم و تربیت هم مفید بود و هم مضر. یکی از اصلیترین نقاط مثبت در این مدت، تدوین، تثبیت و اجرایی شدن سند تحول بنیادین بود که هرچند این اقدام قبل از این دو دولت، کلید خورده بود اما به واقع و به انصاف همه شاهدین، با آغاز کار دولت نهم جدیت و پشتکاری درخور و مناسب در پیگیری، تدوین، تصویب و اجرای سند به وجود آمد که قبل از آن مشابهی نداشت و به هرحال با همه سختیها در این سه سال اخیر، بخشهایی از آن در سطوح مختلف از ادارات تا مدارس اجرایی شد که البته باید این روند بازخوانی در آموزش و پرورش را در همه ابعاد ادامه دهیم تا توقفی در اصل سند پدید نیاید و آن را با مشکل مواجه نسازد. از دیگر نقاط موثر مدیریت آموزش و پرورش در دولت نهم و
دهم، ایجاد دانشگاه فرهنگیان به عنوان یکی از احکام سند تحول بنیادین بود که البته با حمایت شورایعالی انقلاب فرهنگی انجام شد؛ دانشگاهی که طبق قانون، وابسته به وزارت آموزش و پرورش خواهد بود و زمینه تحصیل فرهنگیان را تا مقطع دکترا فراهم میکند (موضوعی که پیش از این در مراکز تربیت معلم، فرهنگیان ما را با مشکل روبهرو میساخت) که در اولین قدم نیز پذیرش 25 هزار دانشجو صورت گرفت و این را میتوان از نقاط موفقیت این دولت تلقی کرد. اما آموزش و پرورش در این مدت زمان با نقاط ضعف جدی نیز روبهرو شده که این نهاد را تا حدودی متضرر ساخت؛ جابه جایی متعدد و قابل توجه وزیران آموزش و پرورش از ابتدای آغاز به کار دولت تا به امروز موجب تغییر مداوم معاونان، مدیران کل و دیگر سطوح مدیریتی و تغییر ساختار اداری شد که این روند موجب بیثباتی در بزرگترین وزارتخانه کشور شد؛ این در حالی است که اجرای تحول بنیادین و اساسی در نظام تعلیم و تربیت نیاز به ثبات مدیریت در همه سطوح وزارتخانه دارد. از دیگر موضوعات قابل توجه در هشت سال گذشته، حجم اعتبارات اختصاص یافته به وزارت آموزش و پرورش بود؛ اگرچه حجم کلی آن در این مدت رشد قابل توجهی داشت و بخش
اعظمی از مطالبات فرهنگیان نیز پرداخت شد و ارقام خوبی به عمران و نوسازی مدارس در جهت مقاومسازی مدارس اختصاص یافت اما در عین حال درصد این اعتبارات در مقایسه با تولید ناخالص ملی کم بود و فشارهایی را بر برنامههای اصلی و مکمل این وزارتخانه وارد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.