|

«محمد صنعتی» روانکاو در گفت‌وگو با «شرق» :

قانون‌شکنی جذاب شده است

صدرا محقق/عکس: مهدی‌حسنی، شرق

«محمد صنعتی» روانکاو است و دارای فوق‌تخصص در رشته روان‌درمانی از دانشگاه روانپزشکی لندن. او سال‌هاست به عنوان عضو هیات علمی و دانشیار گروه روانپزشکی در بخش روانشناسی بیمارستان «روزبه» و دانشگاه علوم پزشکی تهران کار می‌کند. یکی از مباحث مورد توجه صنعتی، خشونت و به‌خصوص رواج آن در جامعه ایران است. به عقیده این روانکاو، خشونت و پرخاشگری قدیم‌تر از انسان در این کره خاکی است. به گفته او خشونت و زندگی غریزی یکی از مهم‌ترین معضلات جهان انسانی به‌ویژه در ایران است. صنعتی درباره مساله خشونت در ایران در مقاله‌ای نوشته است: «ناخود‌آگاه سیاسی جمعی مردم ما در طول تاریخ اسطوره‌ای و مکتوب، همواره جنگ، پرخاشگری و خشونت و زور و کین‌خواهی و نفرت و انتقام را، به‌مثابه ارزش یا ضرورت پاسداری از آیین و میهن، در دستور‌کار زندگی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خود داشته است و دلیل آن همه جنگ و گردن‌کشی و سلطه‌جویی برای تشکیل یک امپراتوری قدر قدرت از ۲۵ قرن پیش بوده است.» با او در‌باره اینکه خشونت از کجا می‌آید و به کجا می‌رود به گفت‌وگو نشسته‌ایم.


شما به صورت مشخص روی مفهوم خشونت کار کرده‌اید و در نقد آن مطالب زیادی نوشته‌اید، به نظر شما در مواردی که در آن افراد به کارهایی با میزان خشونت بالا دست می‌زنند، علت چیست، به عنوان مثال در رابطه با یک عمل تجاوز که فرد یا افرادی با روش‌های خشن اقدام به تجاوز به دیگری می‌کنند، چه فرآیندی در جامعه یا در درون خود این افراد رخ داده که حاصل کار این اقدامات شدیدا خشونت‌بار است؟
این قضیه دو بخش دارد، یکی مساله جنسی و دیگری مساله قانون‌شکنی، خلاف و خشونت. به اعتقاد من این دو مساله کاملا جداگانه‌اند. گو اینکه هر‌دوی اینها بر می‌گردد به غرایز بسیار پایه‌ای انسانی، همان غرایزی که روانشناسی قدیم به آن نیازهای سبویی، بهیمی یا حیوانی انسان گفته می‌شد. هر حیوانی هم نیاز جنسی دارد و هم میل به خشونت. انسان هم به عنوان یکی از حیوانات مشهور هر دو نیاز پایه‌ای را دارد. اما انسان تفاوت عمده‌ای دارد با دیگر حیوانات و آن فکر کردن است و همچنین اینکه می‌تواند با دست خود چیزهایی بسازد. این دو تفاوتی است بین انسان و حیوان اما در بقیه موارد تفاوتی بین انسان و دیگر پستانداران نیست. قسمت عمده‌ای از زندگی بشر اولیه بر پایه همین نیازهای اولیه بود و خیلی نمی‌توانست از فکر خود به این سان که بشر مدرن استفاده می‌کند استفاده کند. ماجراهایی مثل تجاوز یعنی عمل بر پایه غرایز و بدون فکر. البته تجاوز در روانپزشکی بین‌المللی به این معناست که اگر زن یا مردی به زور دیگری را حتی لمس کند بدون رضایت یا تمایل او، اسمش تجاوز است. تمام این مراحل اسمش تجاوز است چه در تاکسی چه در خیابان چه در جاهای دیگر صورت گیرد. حالا اگر ما خود را بسپاریم به دست غرایزمان، باید به هر شکل ممکن غریزه جنسی یا غریزه پرخاشگری را ارضا کنیم، یعنی به محض اینکه غریزه جنسی‌مان بیدار شد نتوانیم خود را کنترل کنیم، یا اینکه وقتی غریزه خشونت‌ورزی ما بیدار شد چاقو را بکشیم و دیگری را بکشیم تا ارضا شود. آن وقت فروید می‌گوید اگر چنین کاری بکنیم جنایتکار می‌شویم، اگر هم کامل آن را سرکوب کنیم ممکن است افسرده یا مضطرب و بیمار شویم. بعد توضیح می‌دهد بین این دو برای متمدن‌بودن من مجبورم کنترل را انتخاب کنم، چون اگر به همدیگر و به بدن دیگری تجاوز کنیم جامعه‌ای نخواهد ماند؛ بنابر‌این باید این تاوان را پرداخت، اما می‌شود این تاوان را هم نداد که نتیجه‌اش می‌شود اضطراب و افسردگی.
 برای کنترل این غرایز راه سومی غیر از این دو نیست؟
می‌شود بخشی از این نیاز را ارضا کرد اما بخش اعظمی از آن صرف خلاقیت و امر والا شود از کار گرفته تا هنر تا علم و.... اگر جامعه‌ای را به طرف علم هدایت کردیم و دانشمندان ارج واقعی یافتند، آنگاه جوانان می‌بینند که دانشمند‌شدن، علم آموختن و هنرمند شدن ارج دارد. متاسفانه در این جامعه جوانان می‌بینند که اگر علم کسب کنند، حقوقشان تفاوتی با یک کارگر بی‌سواد ندارد، به همین‌دلیل ارزشی برای علم قایل نخواهند بود. الگویشان می‌شود لات‌های سر محل.
  وقتی اتفاق‌هایی مانند این در جامعه رخ می‌دهد و رسانه‌ای می‌شود، تریبون‌ها و مسوولان همه از افزایش شدت برخوردها سخن می‌گویند، افزودن بر شدت برخورد چه تاثیری بر چنین وضعیتی دارد؟
تجاوز همه جای دنیا مجازات بسیار سنگینی دارد، در حد سنگین‌ترین مجازات‌ها، اما بقیه دنیا موافق اعدام نیستند. واقعیت این است که با اعدام مشکل حل نمی‌شود. در 30‌سال گذشته اعدام‌های زیادی انجام شده، هم در ملأ‌عام هم در ملأ خاص اما تغییری ایجاد نکرده است. تمام شیوه‌های آموزش اخلاقی هم اثری نداشته است. مجازات اعدام مشکل را حل نمی‌کند اگر می‌کرد، بقیه کشورهای راقیه جهان هم این کار را می‌کردند، اما ما در امر دادگستری‌مان هم جهانی سیاه و سفید و افراط و تفریطی داریم، گو آنکه اگر قرار است اعدام نکنند معنایش این است که طرف باید آزاد شده و به جامعه برگردد. چند‌سال پیش پرونده یک نوجوان قاتل به نام بهنود بحث روز روزنامه‌ها بود که در نهایت اعدام شد. در روزنامه‌ها چنان دفاعی از او می‌شد گو اینکه او فرد بی‌گناهی است که هر‌چه سریع‌تر باید آزاد شود، اما طرف سه‌سال چاقوی ضامن‌دار توی جیبش بود. خب این آلت قتاله است، این چاقوی آشپزخانه که نیست، این چه دفاعی است. قتل او عمد بود، اما چون در 16سالگی انجام شده، نباید اعدام می‌شد اما به معنای آزادی‌اش هم نیست. روشنفکرانی که نه معنی قانون را می‌دانند و نه آزادی را و نه شناختی از دنیای مترقی دارند، فکر می‌کنند باید از اینها حمایت کنند، کار آن قاضی که این افراد را به اعدام محکوم می‌کند، غلط است. کار این روشنفکران هم صد‌برابر غلط است.
 پس تکلیف چیست، باید با این افراد چه کرد؟
افرادی که چنین کارهایی را می‌کنند ما روانپزشک‌ها به آنها سایکوپات (جامعه ستیز) یعنی کسانی که قانون‌شکنند و از خود قانون‌شکنی لذت می‌برند و احساس شرم هم نمی‌کنند می‌گوییم. در کشورهای دیگر قانون را اصلاح کردند، افراد خطاکار را اعدام نمی‌کنند اما آنها را طولانی‌مدت در زندان یا بیمارستان‌های خاص نگه می‌دارند. چون آنها را حتی نمی‌شود در زندان‌های معمولی نگهداری کرد. ممکن است به بقیه آسیب بزنند، یا تجاوز جنسی کنند. اینها را در هیچ بیمارستان معمولی هم نمی‌شود نگه داشت، در آن کشورها این افراد را که از قانون نمی‌ترسند، از شکستن قانون شرم ندارند و احساس شجاعت و قهرمانی هم می‌کنند، در نوعی «زندان بیمارستان» مخصوص افراد تجاوزکار نگه داشته می‌شوند. مجازات به طور کل برای ایمن‌‌کردن جامعه است نه یک فرد، اعدام چیزی را حل نکرده بلکه میل به خشونت را افزایش می‌دهد، به‌خصوص اگر در ملأعام انجام شود.
 برخی بر این نظرند که تجاوز بیش از آنکه ناشی از میل به خشونت باشد از سر شدت نیاز جنسی است؟
اصلا این‌طور نیست، این مساله ربطی به سرکوب جنسی ندارد، اینها کسانی‌ هستند که از بچگی در خشونت به دنیا آمدند، با خشونت بزرگ شدند. بسیار شنیدیم که سربازان آمریکایی حاضر در جنگ ویتنام پس از آنکه به وطن بازگشته‌اند، هنوز پس از سال‌ها گاهی جایی ظاهر می‌شوند و مردم را به رگبار مسلسل می‌بندند. این ناشی از بودن در صحنه خشونت آن جنگ است، به همین‌دلیل من می‌گویم، مشکل افراد تجاوزگر اصلا نیاز یا کمبود‌های جنسی نیست. این همه امکانات رابطه جنسی وجود دارد، مگر کم در دسترس است؟ چرا باید کسی دست به تجاوزهای خشونت‌بار بزند.
 اما امکان دسترسی به آن برای همه مقدور نیست؟
خیر به هیچ عنوان، کاملا و مطلقا این حرف را قبول ندارم. خیابان پر از زنانی است، که می‌شود با آنها دوست شد و برخی هم در این زمینه کار می‌کنند. با پرداخت حداقل پول می‌توان نیاز خود را برطرف کرد. خیلی از این تجاوز‌کاران با ماشین کار خود را انجام می‌دهند، اینها فقیر هستند؟ گاهی مساله داشتن ماشین فراموش می‌شود. زیر خط قرمز که نیستند. درست است که به‌نظر می‌آید متعلق به حاشیه شهر باشند اما اینها حاشیه‌نشین به معنای واقعی نیستند، این افراد بیشترشان ماشین دارند. وسط شهر هم همین خبر است. وقتی به دست آوردن مواد‌‌مخدر در خیابان‌ها این‌قدر راحت است معنایش این است که کمبود پول وجود ندارد، با همان پول می‌توان این نیاز را هم بر‌طرف کرد. خب از هر جا پول مواد تامین می‌شود، می‌توان پول ارضا شدن نیاز جنسی را هم تامین کرد.
 اما به نظر نمی‌رسد مساله فقط به داشتن یا نداشتن پول مربوط باشد؟
بگذارید قبل از اینکه نظریه‌ها را فشار بدهیم روی واقعیت، ببینیم واقعیت چیست و بر اساس آن حرف بزنیم، من نه تنها کمبود جنسی نمی‌بینم، بلکه بحث این است که ما غیر از رابطه جنسی و خشونت کار دیگری نداریم. آنچه که این افراد لات‌منش، اصلا حاضر نیستند به آن وارد شوند تفکر است، آنها هر چیزی که نیاز به اندکی تفکر باشد را نمی‌پذیرند. حتی ترجیح می‌دهند فیلمی ببینند که نیازی به تفکر نداشته باشد، طاق باز دراز بکشند و تخمه بشکنند و راحت آن را نگاه کنند، چرت و پرتی گفته شود و به آن بخندند. تجاوز به دیگری شاید 10برابر بیشتر از خود آن رابطه جنسی به افرادی که طالب آن هستند لذت می‌دهد. به این قسمت توجه نمی‌شود. چرا افراد، مشروع را لذت‌بخش نمی‌دانند؟ چون از نظر آنها ممنوع خودش هیجان‌انگیز است. مساله این است که کسی که وارد عمل جنایت می‌شود، متوجه نیست اسمش جنایت است، آن را عمل باحال و هیجان‌انگیز می‌داند. فی نفسه عین ردشدن از چراغ قرمز، مثل این است که گفته شود آنهایی که چراغ قرمز را رد می‌کنند کمبود چراغ قرمز دارند یا کمبود چراغ سبز، خیر آنها حوصله ایستادن پشت چراغ را ندارند، حوصله قانون را ندارند، یعنی هیچ نوع چارچوبی را نمی‌پذیرند. برخی از جنایت‌هایی که در کشور ما رخ می‌دهد حقیقتا هولناک هستند اما ما در حال عادت‌کردن به آنها هستیم، هر روز که روزنامه را باز می‌کنیم اخبار یکی، دو جین از این جنایات هولناک را می‌بینیم. باید پرسید آیا جامعه ما دچار یک سقوط اخلاقی شده است؟ یا اینکه ما اصلا در توهم بوده‌ایم و هیچ‌گاه اخلاق نداشتیم؟ یعنی توهم خوش اخلاق‌بودن داشتیم.
 اینکه می‌گویید باید دید «آیا ما مردمی خوش‌اخلاق بوده‌ایم یا توهم خوش‌اخلاق بودن داشتیم» معنایش این است که از نظر شما در جامعه ما از گذشته تاکنون وضعیت اخلاق و خشونت همین‌گونه بود، درست است؟
بله. از نظر من منهای قرون دوم و سوم هجری تا ششم و هفتم هجری که همزمان بود با شکوفایی تمدن اسلامی که خرد در این جامعه جایگاه رفیعی پیدا می‌کند و دانشمندان بزرگی مثل رازی و ابوریحان، فارابی، بوعلی و... پیدا می‌شوند پیش از آن مشخصا ما بیشتر مردمانی جنگجو بوده‌ایم، به خشونت علاقه خاصی داشتیم و فکر می‌کردیم خشونت است که می‌تواند در جهانگیری و ساختن امپراتوری به ما کمک کند. مشابه همین چیزی که انگلستان، اسپانیا و... هم برای فتح دیگر نقاط جهان استفاده می‌کردند. البته آنها با خشونت کمتر و بیشتر با استفاده از فکر خود سعی می‌کردند بر بقیه ملل سلطه پیدا کنند. یعنی آنها بیشتر با سیاست ولی ما بیشتر با شمشیر. در آن دوره به جوانان پسر شمشیر‌زنی، اسب‌سواری و تیراندازی آموخته می‌شد. کمتر من شنیده‌ام در ایران مرسوم باشد که فرزندان پسر را بفرستند نزد متفکرانی مثل ارسطو و افلاطون، در حالی که در آن سوی جهان شاهزادگان را ارسطو تعلیم می‌داد اما در ایران، رستم معلم شاهزادگان بود. این تفاوت فرهنگی چیز جزیی نیست و بسیار مهم است. در کشور ما همواره در قرون متمادی به‌خصوص بعد از حمله مغول اندیشیدن خطرناک بوده؛ بنابراین همه تشویق به نیندیشیدن شده‌اند. واقعیت این است که اگر 70 تا صد سال پیش مدارس وارد ایران نمی‌شد، مدرسه هم در ایران معمول نمی‌شد.
  البته شاعر طعنه زده است.
بله طعنه بود. طعنه‌ای بود به جامعه‌ای که خیلی‌ها فکر‌نکردن را ستایش می‌کنند و احساس خوشبختی هم می‌کنند.
 این یعنی خشونتی که شما از آن صحبت می‌کنید، ریشه‌ای تاریخی دارد. در دوران جدید هم آیا عواملی بوده که خشونت را در جامعه ترویج کرده باشند؟
یک شیوه زندگی لاتی از دهه 40 تاکنون در این جامعه پرورش داده شده که از نظر من وحشتناک است. باید دید چرا جوان‌های ما علاقه‌مند به لاتی حرف‌زدن هستند؟ وقتی لاتی حرف می‌زنند لاتی هم عمل می‌کنند. لاتی شده لوتی و همه منش لوتی‌وار را دوست داریم و نماد لوتی‌ها هم پوریای ولی است. انگار خیلی‌خوب است که من چاقو ضامن‌دار توی جیبم باشد! انگار خیلی باحال است که من خلاف‌کار باشم. خلاف‌کاری در ایران شده خیلی باحال. آنچه جوانان ما دوست دارند و با آن حال می‌کنند خلاف است. من پیش از این در مصاحبه‌ای گفتم، متاسفانه در دهه‌40 روشنفکر چپ ما و چریک‌ها گفتند کتاب‌ها را ببندید و تفنگ‌ها را بردارید، با آن کار همان یک ذره کتاب خواندن این ملت هم تمام شد.
   یعنی می‌توان این‌طور گفت که حوادث و اقدامات خشونت‌باری که در جامعه رخ می‌دهد محصول ترویج همین منش‌هایی است که شما آنها را خشونت‌بار می‌دانید؟
کاراکترهای فیلم‌های محبوب سینمای ایران در سال‌های گذشته را ببینید، فردین لات جوانمرد بود، بهروز وثوق همین‌طور، علی حاتمی همین‌ها را می‌ساخت و خیلی‌های دیگر. بعد یکباره دیدیم بیک ایمانوردی و قیصر قمه به دست به خیابان آمده‌اند، این طبیعی بود، بچه‌ها هم یاد گرفتند چون اینها قهرمان‌شان شدند. نتیجه اینکه این می‌شود سبک زندگی ما، تشویق کردن به جنگ و خشونت که چیز درستی نیست. من از هفت کانال تلویزیونی ایران وحشت می‌کنم، اغلب فیلم‌هایی که از آنها پخش می‌شود تم خشونت‌بار دارد، هر وقت نگاه کنیم یا فیلم‌های رزمی دارد یا فیلم‌های جنگی و گنگستری. وقتی که پخش‌کردن یک فیلم درست و حسابی سینما این همه بگیر‌و‌ببند دارد، چرا برای پخش این فیلم‌ها هیچ بگیر‌و‌ببندی نیست. وقتی مساله جنسی قابل سانسور است، چرا خشونت قابل سانسور نیست؟ در تمام سریال‌های ما، یک نقش لات جوانمرد است که محبوب هم هستند. این سنت از زمان شاه شروع شد و همچنان ادامه دارد.
 اما اغلب فیلم‌های رزمی و جنگی تولید هالیوود است و در همه دنیا هم پخش می‌شود، اگر این‌طور باشد پس همه دنیا با این معضل دست به گریبانند.
بله اینها را هالیوود تولید می‌کند و در همه دنیا هم بیشترین فروش را فیلم‌های ترسناک و جنایی دارند، اما در دیگر کشورها دیدن این فیلم‌ها برای سنین 18 سال به پایین ممنوع است چون می‌دانند روی این افراد تاثیر‌گذار است. در ایران اما این فیلم‌ها در روزهای تعطیل و جشن یا در پر‌بیننده‌ترین ساعات شبانه‌روز پخش می‌شود.
 نکته دیگر اینکه در غرب و دیگر کشورها هم اخبار مبنی بر تجاوز و اقدامات خشونت‌بار منتشر می‌شود، یعنی صرفا این‌طور نیست که خشونت فقط در این‌سو باشد، در آن کشورها هم هست، تفاوت خشونت ما با خشونت آنها در چیست؟
البته که حوادث خشونت‌بار در آن کشورها هم رخ می‌دهد، اما فرقش این است که اول اینها را به سرعت گزارش می‌دهند، موردی نیست که مغفول بماند. در غرب هم رخ می‌دهد اما داریم راجع به نسبت حرف می‌زنیم. من یک‌بار به خانمی انگلیسی گفتم در لندن، شما هم مراکز جنسی و امثال آن را دارید؟ گفت بله این مرکز برای جلب سیاحان است. بعد از من پرسید رفتید آنجا را ببینید؟ من گفتم خیر. گفت اگر بروید، خواهید دید که مراجعه‌کنندگان به آنجا انگلیسی‌اند یا اهل خاورمیانه و دیگر کشورها. در دیسکوهای آنها بریتانیایی نیستند، هستند اما آن 20‌درصدی از جامعه که متفکر و خلاق هستند جامعه را اداره می‌کنند. همین‌ها باعث می‌شود ما قیاس مع‌الفارق کنیم، بله آنجا هم مراکزی هست اما بسیار قانونمند و مدرن و حساب شده.
 برخورد وضعیت مدرن با اینگونه موارد چگونه است، یعنی مدرنیته در مواجهه با چنین اوضاعی چه می‌گوید؟
البته ما که می‌گوییم مفاهیم مدرن به ما ربطی ندارد، اما مگر مدرنیته چیست؟ راجع به قانون است راجع به حقوق فردی است، راجع به جلوگیری از تجاوز است، راجع به عدالت و اخلاق است. مدرنیته که چیز شاخ و دم‌دار و ضد‌اخلاقی نیست. مدرنیته می‌گوید هر فردی باید مرزهای خود را بشناسد و به مرزهای دیگری هم احترام بگذارد. حال این دو، می‌خواهد دو کشور باشد، دو خانواده، دو قوم یا دو فرد. یعنی من مصون باشم از اینکه دیگری به من آسیب وارد کند و دیگری هم از خشونت من یا میل به تجاوز من ایمن باشد، این یعنی قانون. بنابراین اولین چیزی که من با شنیدن یا دیدن اینگونه خشونت‌ها حس می‌کنم این است که ما در جامعه‌ای بسیار بی‌قانون زندگی می‌کنیم. «جامعه آنومی» یا جامعه‌ای که ارزش پریش شده است.
 شما حتی عبور از چراغ قرمز را هم نمونه‌ای از تمایل به خشونت و قانون‌شکنی ذکر کردید، آیا نمی‌توان این مورد را ناشی از کمبود آموزش‌ها یا کافی‌نبودن قوانین و مواردی از این دست دانست؟
البته در اینکه ما اصولا جامعه قانون‌شکنی بودیم تردیدی وارد نیست. یعنی لااقل من می‌دانم از زمان رژیم گذشته، مردم هم‌عصر بنده، وقتی اسم قانون را می‌شنیدند فکر می‌کردند شکستن آن برابر است با شجاعت. افراد قانون‌شکن به عنوان قهرمان شناخته می‌شدند. حالا هم ملاحظه می‌کنید عبور از چراغ قرمز همین‌گونه است، در حالی که این یک قانون بین‌المللی است و ربطی به حکومت‌ها ندارد. عبور از چراغ قرمز نشانه شجاعت نیست، رفتن به خیابان یک‌طرفه و اعتراض به دیگرانی که درست حرکت می‌کنند شجاعت نیست. در کشورهای دیگر قانون درونی شده است. مهم نیست مامور بالای سر افراد باشد یا خیر. خود فرد از شکستن قانون احساس خوشایندی ندارد، اما اینجا قانون‌شکنی افتخار‌آمیز است، خلاف باحال و تفریح است. وقتی هم کسی از مجری قانون نگرانی ندارد، یا آن را قبول ندارد، احساس می‌کند خیلی هیجان‌انگیزتر است که این قانون‌شکنی در ملاءعام باشد. مشکل اساسی و پایه‌ای این افراد خود قانون‌شکنی و لذت‌بردن از این خشونت است؛ بنابراین در این میان چند نکته وجود دارد؛ اصولا گویا جامعه ما مرتبا نیاز به هیجان دارد، اگر هم استرس‌های اضافی نباشد خود مردم ایجاد می‌کنند تا احساس موجودیت کنند. خشونت و تجاوز و اینکه من در ملاءعام قانون را بشکنم هیجان دارد. عبور از چراغ قرمز یا شکستن هر قانون دیگری ایجاد هیجان خواهد کرد و این لذت‌بخش است.
  اینکه شما می‌گویید کارهای خلاف و غیرقانونی در جامعه ما باحال و خوشایند قلمداد می‌شود و آن را نقد می‌کنید یک واقعیت است، از آن‌سو قانون‌مداری و قانون‌مندی هم لوس‌و‌بی‌مزه تلقی می‌شود، واقعا چرا این‌گونه است؟
در جامعه ما نه فقط قانون‌مندی که حتی عشق و دوست‌داشتن هم جزو واژه‌های لوس قلمداد می‌شوند، حتی زن و شوهر هم با اکراه عشق‌شان را به هم می‌گویند، فکر می‌کنند لوس است، اما تا دلت بخواهد فحش و آنچه مربوط به خشونت باشد باحال است. من نمی‌فهمم چرا جامعه ما این‌طور است، باید به خودمان بیایم، چرا ما این‌قدر خشونت‌طلب شده‌ایم. مقداری انتقاد به خود لازم است. می‌دانم اینها که می‌گویم خوشایند مردم نیست، اما باید گفت، چون نگفتنش صدمه‌زدن به جامعه است. باید الگوها را تغییر داد، افراد باید متوجه شوند که این‌همه خشونت ما را به کجا رسانده است. باید پرسید چرا این‌قدر قانون‌شکنی و بد‌اخلاقی برای مردم جذاب شده است؟ چرا مردم این‌قدر نیاز به هیجان خشونت دارند؟
«محمد صنعتی» روانکاو است و دارای فوق‌تخصص در رشته روان‌درمانی از دانشگاه روانپزشکی لندن. او سال‌هاست به عنوان عضو هیات علمی و دانشیار گروه روانپزشکی در بخش روانشناسی بیمارستان «روزبه» و دانشگاه علوم پزشکی تهران کار می‌کند. یکی از مباحث مورد توجه صنعتی، خشونت و به‌خصوص رواج آن در جامعه ایران است. به عقیده این روانکاو، خشونت و پرخاشگری قدیم‌تر از انسان در این کره خاکی است. به گفته او خشونت و زندگی غریزی یکی از مهم‌ترین معضلات جهان انسانی به‌ویژه در ایران است. صنعتی درباره مساله خشونت در ایران در مقاله‌ای نوشته است: «ناخود‌آگاه سیاسی جمعی مردم ما در طول تاریخ اسطوره‌ای و مکتوب، همواره جنگ، پرخاشگری و خشونت و زور و کین‌خواهی و نفرت و انتقام را، به‌مثابه ارزش یا ضرورت پاسداری از آیین و میهن، در دستور‌کار زندگی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خود داشته است و دلیل آن همه جنگ و گردن‌کشی و سلطه‌جویی برای تشکیل یک امپراتوری قدر قدرت از ۲۵ قرن پیش بوده است.» با او در‌باره اینکه خشونت از کجا می‌آید و به کجا می‌رود به گفت‌وگو نشسته‌ایم.


شما به صورت مشخص روی مفهوم خشونت کار کرده‌اید و در نقد آن مطالب زیادی نوشته‌اید، به نظر شما در مواردی که در آن افراد به کارهایی با میزان خشونت بالا دست می‌زنند، علت چیست، به عنوان مثال در رابطه با یک عمل تجاوز که فرد یا افرادی با روش‌های خشن اقدام به تجاوز به دیگری می‌کنند، چه فرآیندی در جامعه یا در درون خود این افراد رخ داده که حاصل کار این اقدامات شدیدا خشونت‌بار است؟
این قضیه دو بخش دارد، یکی مساله جنسی و دیگری مساله قانون‌شکنی، خلاف و خشونت. به اعتقاد من این دو مساله کاملا جداگانه‌اند. گو اینکه هر‌دوی اینها بر می‌گردد به غرایز بسیار پایه‌ای انسانی، همان غرایزی که روانشناسی قدیم به آن نیازهای سبویی، بهیمی یا حیوانی انسان گفته می‌شد. هر حیوانی هم نیاز جنسی دارد و هم میل به خشونت. انسان هم به عنوان یکی از حیوانات مشهور هر دو نیاز پایه‌ای را دارد. اما انسان تفاوت عمده‌ای دارد با دیگر حیوانات و آن فکر کردن است و همچنین اینکه می‌تواند با دست خود چیزهایی بسازد. این دو تفاوتی است بین انسان و حیوان اما در بقیه موارد تفاوتی بین انسان و دیگر پستانداران نیست. قسمت عمده‌ای از زندگی بشر اولیه بر پایه همین نیازهای اولیه بود و خیلی نمی‌توانست از فکر خود به این سان که بشر مدرن استفاده می‌کند استفاده کند. ماجراهایی مثل تجاوز یعنی عمل بر پایه غرایز و بدون فکر. البته تجاوز در روانپزشکی بین‌المللی به این معناست که اگر زن یا مردی به زور دیگری را حتی لمس کند بدون رضایت یا تمایل او، اسمش تجاوز است. تمام این مراحل اسمش تجاوز است چه در تاکسی چه در خیابان چه در جاهای دیگر صورت گیرد. حالا اگر ما خود را بسپاریم به دست غرایزمان، باید به هر شکل ممکن غریزه جنسی یا غریزه پرخاشگری را ارضا کنیم، یعنی به محض اینکه غریزه جنسی‌مان بیدار شد نتوانیم خود را کنترل کنیم، یا اینکه وقتی غریزه خشونت‌ورزی ما بیدار شد چاقو را بکشیم و دیگری را بکشیم تا ارضا شود. آن وقت فروید می‌گوید اگر چنین کاری بکنیم جنایتکار می‌شویم، اگر هم کامل آن را سرکوب کنیم ممکن است افسرده یا مضطرب و بیمار شویم. بعد توضیح می‌دهد بین این دو برای متمدن‌بودن من مجبورم کنترل را انتخاب کنم، چون اگر به همدیگر و به بدن دیگری تجاوز کنیم جامعه‌ای نخواهد ماند؛ بنابر‌این باید این تاوان را پرداخت، اما می‌شود این تاوان را هم نداد که نتیجه‌اش می‌شود اضطراب و افسردگی.
 برای کنترل این غرایز راه سومی غیر از این دو نیست؟
می‌شود بخشی از این نیاز را ارضا کرد اما بخش اعظمی از آن صرف خلاقیت و امر والا شود از کار گرفته تا هنر تا علم و.... اگر جامعه‌ای را به طرف علم هدایت کردیم و دانشمندان ارج واقعی یافتند، آنگاه جوانان می‌بینند که دانشمند‌شدن، علم آموختن و هنرمند شدن ارج دارد. متاسفانه در این جامعه جوانان می‌بینند که اگر علم کسب کنند، حقوقشان تفاوتی با یک کارگر بی‌سواد ندارد، به همین‌دلیل ارزشی برای علم قایل نخواهند بود. الگویشان می‌شود لات‌های سر محل.
  وقتی اتفاق‌هایی مانند این در جامعه رخ می‌دهد و رسانه‌ای می‌شود، تریبون‌ها و مسوولان همه از افزایش شدت برخوردها سخن می‌گویند، افزودن بر شدت برخورد چه تاثیری بر چنین وضعیتی دارد؟
تجاوز همه جای دنیا مجازات بسیار سنگینی دارد، در حد سنگین‌ترین مجازات‌ها، اما بقیه دنیا موافق اعدام نیستند. واقعیت این است که با اعدام مشکل حل نمی‌شود. در 30‌سال گذشته اعدام‌های زیادی انجام شده، هم در ملأ‌عام هم در ملأ خاص اما تغییری ایجاد نکرده است. تمام شیوه‌های آموزش اخلاقی هم اثری نداشته است. مجازات اعدام مشکل را حل نمی‌کند اگر می‌کرد، بقیه کشورهای راقیه جهان هم این کار را می‌کردند، اما ما در امر دادگستری‌مان هم جهانی سیاه و سفید و افراط و تفریطی داریم، گو آنکه اگر قرار است اعدام نکنند معنایش این است که طرف باید آزاد شده و به جامعه برگردد. چند‌سال پیش پرونده یک نوجوان قاتل به نام بهنود بحث روز روزنامه‌ها بود که در نهایت اعدام شد. در روزنامه‌ها چنان دفاعی از او می‌شد گو اینکه او فرد بی‌گناهی است که هر‌چه سریع‌تر باید آزاد شود، اما طرف سه‌سال چاقوی ضامن‌دار توی جیبش بود. خب این آلت قتاله است، این چاقوی آشپزخانه که نیست، این چه دفاعی است. قتل او عمد بود، اما چون در 16سالگی انجام شده، نباید اعدام می‌شد اما به معنای آزادی‌اش هم نیست. روشنفکرانی که نه معنی قانون را می‌دانند و نه آزادی را و نه شناختی از دنیای مترقی دارند، فکر می‌کنند باید از اینها حمایت کنند، کار آن قاضی که این افراد را به اعدام محکوم می‌کند، غلط است. کار این روشنفکران هم صد‌برابر غلط است.
 پس تکلیف چیست، باید با این افراد چه کرد؟
افرادی که چنین کارهایی را می‌کنند ما روانپزشک‌ها به آنها سایکوپات (جامعه ستیز) یعنی کسانی که قانون‌شکنند و از خود قانون‌شکنی لذت می‌برند و احساس شرم هم نمی‌کنند می‌گوییم. در کشورهای دیگر قانون را اصلاح کردند، افراد خطاکار را اعدام نمی‌کنند اما آنها را طولانی‌مدت در زندان یا بیمارستان‌های خاص نگه می‌دارند. چون آنها را حتی نمی‌شود در زندان‌های معمولی نگهداری کرد. ممکن است به بقیه آسیب بزنند، یا تجاوز جنسی کنند. اینها را در هیچ بیمارستان معمولی هم نمی‌شود نگه داشت، در آن کشورها این افراد را که از قانون نمی‌ترسند، از شکستن قانون شرم ندارند و احساس شجاعت و قهرمانی هم می‌کنند، در نوعی «زندان بیمارستان» مخصوص افراد تجاوزکار نگه داشته می‌شوند. مجازات به طور کل برای ایمن‌‌کردن جامعه است نه یک فرد، اعدام چیزی را حل نکرده بلکه میل به خشونت را افزایش می‌دهد، به‌خصوص اگر در ملأعام انجام شود.
 برخی بر این نظرند که تجاوز بیش از آنکه ناشی از میل به خشونت باشد از سر شدت نیاز جنسی است؟
اصلا این‌طور نیست، این مساله ربطی به سرکوب جنسی ندارد، اینها کسانی‌ هستند که از بچگی در خشونت به دنیا آمدند، با خشونت بزرگ شدند. بسیار شنیدیم که سربازان آمریکایی حاضر در جنگ ویتنام پس از آنکه به وطن بازگشته‌اند، هنوز پس از سال‌ها گاهی جایی ظاهر می‌شوند و مردم را به رگبار مسلسل می‌بندند. این ناشی از بودن در صحنه خشونت آن جنگ است، به همین‌دلیل من می‌گویم، مشکل افراد تجاوزگر اصلا نیاز یا کمبود‌های جنسی نیست. این همه امکانات رابطه جنسی وجود دارد، مگر کم در دسترس است؟ چرا باید کسی دست به تجاوزهای خشونت‌بار بزند.
 اما امکان دسترسی به آن برای همه مقدور نیست؟
خیر به هیچ عنوان، کاملا و مطلقا این حرف را قبول ندارم. خیابان پر از زنانی است، که می‌شود با آنها دوست شد و برخی هم در این زمینه کار می‌کنند. با پرداخت حداقل پول می‌توان نیاز خود را برطرف کرد. خیلی از این تجاوز‌کاران با ماشین کار خود را انجام می‌دهند، اینها فقیر هستند؟ گاهی مساله داشتن ماشین فراموش می‌شود. زیر خط قرمز که نیستند. درست است که به‌نظر می‌آید متعلق به حاشیه شهر باشند اما اینها حاشیه‌نشین به معنای واقعی نیستند، این افراد بیشترشان ماشین دارند. وسط شهر هم همین خبر است. وقتی به دست آوردن مواد‌‌مخدر در خیابان‌ها این‌قدر راحت است معنایش این است که کمبود پول وجود ندارد، با همان پول می‌توان این نیاز را هم بر‌طرف کرد. خب از هر جا پول مواد تامین می‌شود، می‌توان پول ارضا شدن نیاز جنسی را هم تامین کرد.
 اما به نظر نمی‌رسد مساله فقط به داشتن یا نداشتن پول مربوط باشد؟
بگذارید قبل از اینکه نظریه‌ها را فشار بدهیم روی واقعیت، ببینیم واقعیت چیست و بر اساس آن حرف بزنیم، من نه تنها کمبود جنسی نمی‌بینم، بلکه بحث این است که ما غیر از رابطه جنسی و خشونت کار دیگری نداریم. آنچه که این افراد لات‌منش، اصلا حاضر نیستند به آن وارد شوند تفکر است، آنها هر چیزی که نیاز به اندکی تفکر باشد را نمی‌پذیرند. حتی ترجیح می‌دهند فیلمی ببینند که نیازی به تفکر نداشته باشد، طاق باز دراز بکشند و تخمه بشکنند و راحت آن را نگاه کنند، چرت و پرتی گفته شود و به آن بخندند. تجاوز به دیگری شاید 10برابر بیشتر از خود آن رابطه جنسی به افرادی که طالب آن هستند لذت می‌دهد. به این قسمت توجه نمی‌شود. چرا افراد، مشروع را لذت‌بخش نمی‌دانند؟ چون از نظر آنها ممنوع خودش هیجان‌انگیز است. مساله این است که کسی که وارد عمل جنایت می‌شود، متوجه نیست اسمش جنایت است، آن را عمل باحال و هیجان‌انگیز می‌داند. فی نفسه عین ردشدن از چراغ قرمز، مثل این است که گفته شود آنهایی که چراغ قرمز را رد می‌کنند کمبود چراغ قرمز دارند یا کمبود چراغ سبز، خیر آنها حوصله ایستادن پشت چراغ را ندارند، حوصله قانون را ندارند، یعنی هیچ نوع چارچوبی را نمی‌پذیرند. برخی از جنایت‌هایی که در کشور ما رخ می‌دهد حقیقتا هولناک هستند اما ما در حال عادت‌کردن به آنها هستیم، هر روز که روزنامه را باز می‌کنیم اخبار یکی، دو جین از این جنایات هولناک را می‌بینیم. باید پرسید آیا جامعه ما دچار یک سقوط اخلاقی شده است؟ یا اینکه ما اصلا در توهم بوده‌ایم و هیچ‌گاه اخلاق نداشتیم؟ یعنی توهم خوش اخلاق‌بودن داشتیم.
 اینکه می‌گویید باید دید «آیا ما مردمی خوش‌اخلاق بوده‌ایم یا توهم خوش‌اخلاق بودن داشتیم» معنایش این است که از نظر شما در جامعه ما از گذشته تاکنون وضعیت اخلاق و خشونت همین‌گونه بود، درست است؟
بله. از نظر من منهای قرون دوم و سوم هجری تا ششم و هفتم هجری که همزمان بود با شکوفایی تمدن اسلامی که خرد در این جامعه جایگاه رفیعی پیدا می‌کند و دانشمندان بزرگی مثل رازی و ابوریحان، فارابی، بوعلی و... پیدا می‌شوند پیش از آن مشخصا ما بیشتر مردمانی جنگجو بوده‌ایم، به خشونت علاقه خاصی داشتیم و فکر می‌کردیم خشونت است که می‌تواند در جهانگیری و ساختن امپراتوری به ما کمک کند. مشابه همین چیزی که انگلستان، اسپانیا و... هم برای فتح دیگر نقاط جهان استفاده می‌کردند. البته آنها با خشونت کمتر و بیشتر با استفاده از فکر خود سعی می‌کردند بر بقیه ملل سلطه پیدا کنند. یعنی آنها بیشتر با سیاست ولی ما بیشتر با شمشیر. در آن دوره به جوانان پسر شمشیر‌زنی، اسب‌سواری و تیراندازی آموخته می‌شد. کمتر من شنیده‌ام در ایران مرسوم باشد که فرزندان پسر را بفرستند نزد متفکرانی مثل ارسطو و افلاطون، در حالی که در آن سوی جهان شاهزادگان را ارسطو تعلیم می‌داد اما در ایران، رستم معلم شاهزادگان بود. این تفاوت فرهنگی چیز جزیی نیست و بسیار مهم است. در کشور ما همواره در قرون متمادی به‌خصوص بعد از حمله مغول اندیشیدن خطرناک بوده؛ بنابراین همه تشویق به نیندیشیدن شده‌اند. واقعیت این است که اگر 70 تا صد سال پیش مدارس وارد ایران نمی‌شد، مدرسه هم در ایران معمول نمی‌شد.
  البته شاعر طعنه زده است.
بله طعنه بود. طعنه‌ای بود به جامعه‌ای که خیلی‌ها فکر‌نکردن را ستایش می‌کنند و احساس خوشبختی هم می‌کنند.
 این یعنی خشونتی که شما از آن صحبت می‌کنید، ریشه‌ای تاریخی دارد. در دوران جدید هم آیا عواملی بوده که خشونت را در جامعه ترویج کرده باشند؟
یک شیوه زندگی لاتی از دهه 40 تاکنون در این جامعه پرورش داده شده که از نظر من وحشتناک است. باید دید چرا جوان‌های ما علاقه‌مند به لاتی حرف‌زدن هستند؟ وقتی لاتی حرف می‌زنند لاتی هم عمل می‌کنند. لاتی شده لوتی و همه منش لوتی‌وار را دوست داریم و نماد لوتی‌ها هم پوریای ولی است. انگار خیلی‌خوب است که من چاقو ضامن‌دار توی جیبم باشد! انگار خیلی باحال است که من خلاف‌کار باشم. خلاف‌کاری در ایران شده خیلی باحال. آنچه جوانان ما دوست دارند و با آن حال می‌کنند خلاف است. من پیش از این در مصاحبه‌ای گفتم، متاسفانه در دهه‌40 روشنفکر چپ ما و چریک‌ها گفتند کتاب‌ها را ببندید و تفنگ‌ها را بردارید، با آن کار همان یک ذره کتاب خواندن این ملت هم تمام شد.
   یعنی می‌توان این‌طور گفت که حوادث و اقدامات خشونت‌باری که در جامعه رخ می‌دهد محصول ترویج همین منش‌هایی است که شما آنها را خشونت‌بار می‌دانید؟
کاراکترهای فیلم‌های محبوب سینمای ایران در سال‌های گذشته را ببینید، فردین لات جوانمرد بود، بهروز وثوق همین‌طور، علی حاتمی همین‌ها را می‌ساخت و خیلی‌های دیگر. بعد یکباره دیدیم بیک ایمانوردی و قیصر قمه به دست به خیابان آمده‌اند، این طبیعی بود، بچه‌ها هم یاد گرفتند چون اینها قهرمان‌شان شدند. نتیجه اینکه این می‌شود سبک زندگی ما، تشویق کردن به جنگ و خشونت که چیز درستی نیست. من از هفت کانال تلویزیونی ایران وحشت می‌کنم، اغلب فیلم‌هایی که از آنها پخش می‌شود تم خشونت‌بار دارد، هر وقت نگاه کنیم یا فیلم‌های رزمی دارد یا فیلم‌های جنگی و گنگستری. وقتی که پخش‌کردن یک فیلم درست و حسابی سینما این همه بگیر‌و‌ببند دارد، چرا برای پخش این فیلم‌ها هیچ بگیر‌و‌ببندی نیست. وقتی مساله جنسی قابل سانسور است، چرا خشونت قابل سانسور نیست؟ در تمام سریال‌های ما، یک نقش لات جوانمرد است که محبوب هم هستند. این سنت از زمان شاه شروع شد و همچنان ادامه دارد.
 اما اغلب فیلم‌های رزمی و جنگی تولید هالیوود است و در همه دنیا هم پخش می‌شود، اگر این‌طور باشد پس همه دنیا با این معضل دست به گریبانند.
بله اینها را هالیوود تولید می‌کند و در همه دنیا هم بیشترین فروش را فیلم‌های ترسناک و جنایی دارند، اما در دیگر کشورها دیدن این فیلم‌ها برای سنین 18 سال به پایین ممنوع است چون می‌دانند روی این افراد تاثیر‌گذار است. در ایران اما این فیلم‌ها در روزهای تعطیل و جشن یا در پر‌بیننده‌ترین ساعات شبانه‌روز پخش می‌شود.
 نکته دیگر اینکه در غرب و دیگر کشورها هم اخبار مبنی بر تجاوز و اقدامات خشونت‌بار منتشر می‌شود، یعنی صرفا این‌طور نیست که خشونت فقط در این‌سو باشد، در آن کشورها هم هست، تفاوت خشونت ما با خشونت آنها در چیست؟
البته که حوادث خشونت‌بار در آن کشورها هم رخ می‌دهد، اما فرقش این است که اول اینها را به سرعت گزارش می‌دهند، موردی نیست که مغفول بماند. در غرب هم رخ می‌دهد اما داریم راجع به نسبت حرف می‌زنیم. من یک‌بار به خانمی انگلیسی گفتم در لندن، شما هم مراکز جنسی و امثال آن را دارید؟ گفت بله این مرکز برای جلب سیاحان است. بعد از من پرسید رفتید آنجا را ببینید؟ من گفتم خیر. گفت اگر بروید، خواهید دید که مراجعه‌کنندگان به آنجا انگلیسی‌اند یا اهل خاورمیانه و دیگر کشورها. در دیسکوهای آنها بریتانیایی نیستند، هستند اما آن 20‌درصدی از جامعه که متفکر و خلاق هستند جامعه را اداره می‌کنند. همین‌ها باعث می‌شود ما قیاس مع‌الفارق کنیم، بله آنجا هم مراکزی هست اما بسیار قانونمند و مدرن و حساب شده.
 برخورد وضعیت مدرن با اینگونه موارد چگونه است، یعنی مدرنیته در مواجهه با چنین اوضاعی چه می‌گوید؟
البته ما که می‌گوییم مفاهیم مدرن به ما ربطی ندارد، اما مگر مدرنیته چیست؟ راجع به قانون است راجع به حقوق فردی است، راجع به جلوگیری از تجاوز است، راجع به عدالت و اخلاق است. مدرنیته که چیز شاخ و دم‌دار و ضد‌اخلاقی نیست. مدرنیته می‌گوید هر فردی باید مرزهای خود را بشناسد و به مرزهای دیگری هم احترام بگذارد. حال این دو، می‌خواهد دو کشور باشد، دو خانواده، دو قوم یا دو فرد. یعنی من مصون باشم از اینکه دیگری به من آسیب وارد کند و دیگری هم از خشونت من یا میل به تجاوز من ایمن باشد، این یعنی قانون. بنابراین اولین چیزی که من با شنیدن یا دیدن اینگونه خشونت‌ها حس می‌کنم این است که ما در جامعه‌ای بسیار بی‌قانون زندگی می‌کنیم. «جامعه آنومی» یا جامعه‌ای که ارزش پریش شده است.
 شما حتی عبور از چراغ قرمز را هم نمونه‌ای از تمایل به خشونت و قانون‌شکنی ذکر کردید، آیا نمی‌توان این مورد را ناشی از کمبود آموزش‌ها یا کافی‌نبودن قوانین و مواردی از این دست دانست؟
البته در اینکه ما اصولا جامعه قانون‌شکنی بودیم تردیدی وارد نیست. یعنی لااقل من می‌دانم از زمان رژیم گذشته، مردم هم‌عصر بنده، وقتی اسم قانون را می‌شنیدند فکر می‌کردند شکستن آن برابر است با شجاعت. افراد قانون‌شکن به عنوان قهرمان شناخته می‌شدند. حالا هم ملاحظه می‌کنید عبور از چراغ قرمز همین‌گونه است، در حالی که این یک قانون بین‌المللی است و ربطی به حکومت‌ها ندارد. عبور از چراغ قرمز نشانه شجاعت نیست، رفتن به خیابان یک‌طرفه و اعتراض به دیگرانی که درست حرکت می‌کنند شجاعت نیست. در کشورهای دیگر قانون درونی شده است. مهم نیست مامور بالای سر افراد باشد یا خیر. خود فرد از شکستن قانون احساس خوشایندی ندارد، اما اینجا قانون‌شکنی افتخار‌آمیز است، خلاف باحال و تفریح است. وقتی هم کسی از مجری قانون نگرانی ندارد، یا آن را قبول ندارد، احساس می‌کند خیلی هیجان‌انگیزتر است که این قانون‌شکنی در ملاءعام باشد. مشکل اساسی و پایه‌ای این افراد خود قانون‌شکنی و لذت‌بردن از این خشونت است؛ بنابراین در این میان چند نکته وجود دارد؛ اصولا گویا جامعه ما مرتبا نیاز به هیجان دارد، اگر هم استرس‌های اضافی نباشد خود مردم ایجاد می‌کنند تا احساس موجودیت کنند. خشونت و تجاوز و اینکه من در ملاءعام قانون را بشکنم هیجان دارد. عبور از چراغ قرمز یا شکستن هر قانون دیگری ایجاد هیجان خواهد کرد و این لذت‌بخش است.
  اینکه شما می‌گویید کارهای خلاف و غیرقانونی در جامعه ما باحال و خوشایند قلمداد می‌شود و آن را نقد می‌کنید یک واقعیت است، از آن‌سو قانون‌مداری و قانون‌مندی هم لوس‌و‌بی‌مزه تلقی می‌شود، واقعا چرا این‌گونه است؟
در جامعه ما نه فقط قانون‌مندی که حتی عشق و دوست‌داشتن هم جزو واژه‌های لوس قلمداد می‌شوند، حتی زن و شوهر هم با اکراه عشق‌شان را به هم می‌گویند، فکر می‌کنند لوس است، اما تا دلت بخواهد فحش و آنچه مربوط به خشونت باشد باحال است. من نمی‌فهمم چرا جامعه ما این‌طور است، باید به خودمان بیایم، چرا ما این‌قدر خشونت‌طلب شده‌ایم. مقداری انتقاد به خود لازم است. می‌دانم اینها که می‌گویم خوشایند مردم نیست، اما باید گفت، چون نگفتنش صدمه‌زدن به جامعه است. باید الگوها را تغییر داد، افراد باید متوجه شوند که این‌همه خشونت ما را به کجا رسانده است. باید پرسید چرا این‌قدر قانون‌شکنی و بد‌اخلاقی برای مردم جذاب شده است؟ چرا مردم این‌قدر نیاز به هیجان خشونت دارند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.