|

محسن هاشمی:

من رفتم؛«فتیله» مترو را پایین کشیدند

فاطمه جمال‌پور/عکس:مهدی‌حسنی، شرق

مدیریت شهری تهران سال آینده پس از هشت سال تغییر می‌کند. تهران اما دارد از آلودگی خفه می‌شود و پاییز و زمستان‌های سختی را پست سر گذاشته است. البته مقصر تنها مدیریت شهری نیست. از سوی دیگر بافت‌های فرسوده دست از سر شهر برنمی‌دارند تا گسل‌ها همواره خواب شهروندان تهرانی را آشفته کنند. برای بررسی کارنامه قالیباف و مشکلات ابرشهر تهران راهی دفتر محسن هاشمی‌رفسنجانی در کوچه‌پس‌کوچه‌های نیاوران شدم. او که تجربه 13ساله مدیریت مترو را در کنار شهرداران مختلف از کرباسچی، احمدی‌نژاد تا قالیباف را دارد از سابقه ترافیک تهران و دلایل مخالفت انقلابیون با مترو در اوایل انقلاب می‌گوید تا به بی‌آرتی می‌رسد و داستان مترو و کمبود اعتبارات و استعفایش را روایت می‌کند:


 بزرگ‌ترین معضل شهر تهران از نظر شما چیست؟
بزرگ‌ترین معضل تهران آلودگی و ترافیک است. امسال تهران سال بسیار آلوده‌ای را گذراند. آلودگی امسال تهران نسبت به سال پیش بسیار بیشتر بود و تعداد روزهایی که تهران در وضعیت آلوده‌ای قرار داشت از مرز 50 روز هم گذشت و البته این به آن معنی نیست که روزهای دیگر خوب بود بلکه روزهای دیگر تنها وضعیت بحرانی نداشت. در سال‌جاری تهران بیش از 200 روز را در وضعیت غیرمناسبی گذراند و به نظر می‌رسد جمعیت هشت میلیون نفری تهران که اخیرا به کرج و شهرهای اطراف هم رسیده و در مجموع حدود 12 میلیون نفر را شامل می‌شود در وضعیت سلامت بدی قرار دارند. نتیجه این امر بالا رفتن هزینه‌های کلان کشور و هزینه‌های سلامت مردم است. در حال حاضر در کلانشهرها و به خصوص در تهرانی که دیگر کلانشهر نیست و ابرشهر است، اقتصاد با حمل‌ونقل و ترافیک ترکیب شده است و اگر حمل‌ونقل و ترافیک وضعیت درستی نداشته باشد، دچار مشکلات زیادی می‌شود به طوری که حتی درآمد ملی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. تنها راه‌حل این امر همان‌گونه که بارها و بارها گفته شده، توجه به حمل‌ونقل عمومی است. در حال حاضر به طور متوسط در هر سال حدود 10 کیلومتر خط و شش ایستگاه افتتاح شده است.
 با وجود اظهارات شما مبنی بر ساخت سالانه 10 کیلومتر مترو و اظهارات قالیباف مبنی بر ایجاد 15 کیلومتر مترو در هرحال امسال و سال پیش طول خطوط افتتاح شده به 10 کیلومتر نرسید... در سال‌جاری مسوولان دلیل این عدم توفیق را تحریم عنوان کرده‌اند اما در سال گذشته کارشناسان ساخت تنها 5/6 کیلومتر مترو را فقط به دلیل ضعف مدیریت شهری می‌دانند. به نظر شما علت این کاهش چیست؟
سیاست شهرداری ساخت 15 کیلومتر مترو در تهران بوده است. الان در تهران چهار دستگاه تی بی‌ام در حال ساخت است. تی‌بی‌ام دستگاه حفار اتوماتیک است که سالانه پنج کیلومتر حفر می‌کند و چهار دستگاه سالانه 20 کیلومتر حفر می‌کند و در حال حاضر 25 کیلومتر مترو آماده ساخت است. الان در بعد ساخت مشکلی وجود ندارد و اگر بودجه برسد به راحتی می‌توان سالی 15 کیلومتر ساخت. اما مترو تنها تونل‌سازی نیست و تجهیزات و ایستگاه و تعمیرگاه و پایانه هم هست. پس در نتیجه باید تمام این کارها انجام شود تا یک خط مترو افتتاح شود. با توجه به قوانین مجلس و شورای شهر اصولا این گونه است که قرار بوده مترو در شهرداری باشد اما هزینه‌های مترو را دولت پرداخت کند وقتی دولت زیر بار پرداخت هزینه‌ها نرفت به دولت اجازه داده می‌شود تا 50درصد از هزینه‌های مترو را پرداخت کند و عمدتا این هزینه‌ها باید در بعد تجهیزات اختصاص یابد. به این‌ترتیب که شهرداری تونل و ایستگاه را بسازد و دولت هزینه ساخت تجهیزات ثابت و متحرک را پرداخت کند و بر این اساس مترو راه‌اندازی شود. برای داشتن سالی 15 کیلومتر مترو باید سالی هزار میلیاردتومان هزینه شود و اگر این پول پرداخت نشود، سرعت کار کم شده و باعث می‌شود با وجود آماده بودن تونل‌ها و بخشی از ایستگاه‌ها نتوان مترو را راه‌اندازی کرد. در حال حاضر مسوولان مترو تهران می‌گویند ما سالی 10 تا 15 کیلومتر مترو می‌سازیم آنها اشاره به ساخت تونل و بخشی از ایستگاه‌ها می‌کنند اما اینکه چقدر راه‌اندازی شده یا نه بحث دیگری است که عمدتا به دلیل کمبود اعتبارات اتفاق می‌افتد. من در طول چند سال فعالیتم در مترو با شش شهردار کار کرده‌ام شروع کار مترو در زمان شهردار بودن کرباسچی بود و سپس آقایان ملک مدنی، الویری، مقیمی، احمدی‌نژاد و قالیباف. مترو در حال حاضر هیچ مشکلی نداشته و کاملا بومی است. تجهیزات مترو هم تا 70درصد بومی است و مشکل ساخت ندارد. تاکنون 135 کیلومتر ساخته شده که نشان می‌دهد قابلیت ساخت وجود دارد و این دیگر بستگی به دولتمردان، شورای شهر و شهردار دارد که حمایت کنند. هم‌اکنون مترو تهران از نظر ظرفیت مسافری ظرفیت بیش از چهار میلیون مسافر در روز را دارد چرا که امکان اعزام هر دو دقیقه قطار وجود دارد اما به علت کمبود واگن، هر پنج دقیقه قطار اعزام شده و از ظرفیت ساخته شده استفاده نمی‌شود و این دور ریختن پول است. در نتیجه اگر بخواهیم سالانه 15 کیلومتر مترو را در شهر تهران داشته باشیم باید دو اتفاق بیفتد؛ یک اینکه دولت علاقه‌مند به ساخت مترو داشته باشیم دو اینکه شهرداری و شورای شهر هماهنگ و پیگیر جذب اعتبارات و ساخت پرسرعت مترو تهران باشند. می‌دانیم که اولویت یک فعالیت‌ها در تهران ترافیک و آلودگی هواست و برای حل این مشکل ساخت مترو با 250 ایستگاه اولویت دارد. اتفاق دیگر این است که برخی می‌گویند شهر اولویت‌های دیگری هم دارد اینجا نقش شورای شهر و شهردار خیلی مهم می‌شود و باید دید مدیران شهری اولویت را به ساخت مترو می‌دهند یا اتوبان؟ اینها مسایلی است که در شهر مطرح است. شهردار می‌گوید ما بودجه‌ای داریم که به تایید شورای شهر رسیده است و ما آن مبالغ را پرداخت می‌کنیم آن مبالغ کافی نیست و بنابراین مترو دچار رکود می‌شود
چرا که دولت بودجه‌های کمکی را پرداخت نمی‌کند. از ابتدا در قانون بودجه برای شهردار تکلیف اولویت مترو را مشخص می‌کند و دست شهردار را هم در حمایت می‌بندد. چون کمک دولت برای خرید و ساخت تجهیزات نمی‌رسد نمی‌توان میزان مقرر 15 کیلومتر مورد نظر را تحقق بخشید. در شهرداری دوره قالیباف کمک‌های خوبی از محل بودجه‌های غیرنقدی شهر تهران به مترو انجام شد اما مسیر ساخت مترو به دلایلی کند شد و در این میان بیش از 70درصد دولت مقصر است و بخشی هم به نمایندگان تهران باز می‌گردد و نمایندگان تهران متاسفانه بیش از حد ملی به مسایل نگاه می‌کنند و به مسایل تهران چندان توجه ندارند. مخصوصا اینکه پس از اجرای هدفمندی، احمدی‌نژاد در مصاحبه تلویزیونی خود یکی از دلایل اجرای هدفمندی را ساخت مترو و راه‌آهن عنوان کرد. در صورتی که یک ریال از درآمد هدفمندی یارانه‌ها به مترو داده نشده در وضعیتی هستیم که حتی یارانه صدمیلیاردتومانی بلیت مترو پرداخت نمی‌شود. البته تمام تقصیرات گردن دولت نیست.
  دلیل این همه بی‌مهری دولت به مترو را چه می‌دانید؟ آیا زمانی که احمدی‌نژاد شهردار تهران بود هم دیدشان به مترو همین بود؟ همکاری با او چطور بود؟
احمدی‌نژاد از 82 تا اوایل 84 شهردار تهران بود، درآن تاریخ من مدیرعامل مترو بودم و چون روابطم با دولت خوب بود امکانات خوبی از دولت برای مترو می‌گرفتم. من معمولا نامه‌ها را پیش‌نویس می‌کردم و بعد از امضای احمدی‌نژاد شخصا برای خاتمی می‌بردم. خاتمی دیدش نسبت به مترو بسیار مثبت بود البته شرایط در آن زمان به گونه‌ای بود که دولت از بودجه‌های نقدی‌اش پولی پرداخت نمی‌کرد و به دلیل تنش‌زدایی که با جهان داشتیم و استفاده از بودجه‌های فاینانس و اعتبارات خارجی، دولت به مترو سهمیه فاینانس می‌داد. مثلا پروژه تجریش در زمان خاتمی با اعتبار 340 میلیون‌دلاری از چین ساخته شد. 200 واگن به طریق اعتبارات اسنادی چندین ساله از چین، اتریش و کشورهای غربی گرفته شد و در مجموع باید بگویم در دوره خاتمی چون روابط با جهان بهتر بود و تحریم‌ها نبود از طریق مجلس و دولت با اعتبارات اسنادی و بلند‌مدت خارجی مترو را می‌ساختیم. وقتی گفته می‌شود دولت‌های گذشته به مترو بیشتر پول دادند و دولت احمدی‌نژاد کمتر و دولت احمدی‌نژاد می‌گوید اعتبار بیشتری پرداخت می‌کند به این علت است که آنها می‌گویند فاینانس‌ها اعتبارات دولتی نبوده چرا که بازپرداخت آنها برای آینده است. اما برای مترو فاینانس‌ها پول نقد بوده است و در نهایت پول نقد به مترو می‌رسید. درآن زمان وزارت کشور و خاتمی کمک می‌کردند و اما در حال حاضر حتی اعتبارات قانونی که تصویب می‌شود به مترو پرداخت نمی‌شود. سال‌جاری 300 میلیاردتومان در قانون بودجه به مترو اختصاص یافت که تخصیص صد درصدی نیافت و این در حالی است که در قانون آمده است اعتبارات مترو و حمل‌ونقل عمومی صددرصد باید تخصیص یابد اما این موضوع محقق نشد. براساس قانون استفاده از حساب ذخیره ارزی باید دو میلیارد دلار به مترو کلانشهرها پرداخت می‌شد که این قانون هم اصلا اجرا نشد. تهران برای حل معضل آلودگی‌اش هیچ راهی جز حمل و نقل ریلی انبوه ندارد. شهرهایی مانند تهران همچون سئول، پکن، پاریس، شانگهای و توکیو که با مشکل ترافیک دست به گریبان هستند و شاید مشکل آلودگی را هم داشته باشند به دلیل ساخت مترو ظرفیت مناسبی در اختیار مردم گذاشته‌اند چرا که مترو در این شهرها در همه زوایای شهر ایستگاه دارد و شهروندان با حداکثر 500 متر پیاده‌روی از ایستگاه به مقصد می‌رسند. اما متاسفانه در تهران چون ظرفیت مترو به طور کامل در اختیار مردم قرار نگرفته راهی جز استفاده از خودرو ندارند. به دلیل اینکه در تهران هنوز کار اصلی مترو از جمله 250 کیلومتر تونل داخلی در هشت خط و حدود چهار خط مترو اکسپرس به شهرهای اطراف انجام نشده و باید بیش از 250 ایستگاه در تهران ساخته و 10 میلیون سفر با مترو در تهران جابه‌جا شود تا تهران یک شهر مدرن از نظر حمل‌ونقل عمومی شود. البته اتوبوس تمیز، شیک و مناسب هم باید به عنوان مکمل کمک کند.ضمن اینکه مترو باید کیفیتش به گونه‌ای باشد که همه اقشار با رغبت از آن استفاده کنند در نتیجه باید برای آن هزینه بیشتری شود، در ایران برخلاف دیگر کشورها به سوخت سوبسید می‌دهند اما به حمل‌ونقل عمومی سوبسید نمی‌دهند. در صورتی که در دنیا به حمل‌ونقل عمومی سوبسید می‌دهند و به سوخت مالیات می‌بندند و این مالیات را برای اجرای زیرساخت به کار می‌برند. سیاست‌های غلط باعث می‌شود توانایی ساخت 15 کیلومتر مترو در کشور به نتیجه نرسد.
 زمانی که شما با قالیباف کار می‌کردید هیچ اخباری از اختلاف شما با وی با توجه به گرایش‌های مختلف سیاسی شما منتشر نمی‌شد آیا واقعا اختلافی وجود نداشت یا اجازه انتشار داده نمی‌شد؟ در انتخاب پیمانکار یا انعقاد قراردادها چطور اختلافی نداشتید؟
قالیباف در مدیریتش چون اعتماد متقابل وجود داشت در مسایل مترو دخالت مستقیم نمی‌کرد. سعی می‌کرد مترو را حمایت کند و حمایت‌های خوبی هم در بخش بودجه‌های نقدی و غیرنقدی انجام داد. در اعتبارات اسنادی کمک کرد. در بعد درگیری با دولت و پرداخت نشدن اعتبارات مترو هم تمام‌قد به میدان آمد. اصولا درگیری نداشتیم.
 همه تصور می‌کردند اگر شما از مترو بروید اعتبارات دولت پرداخت می‌شود شما رفتید و باز هم اعتبارات پرداخت نشد. آیا علت رفتن شما از مترو پرداخت نشدن اعتبارات بود؟
اواخر به دلیل عدم کمک دولت و احساسی که ایجاد شده بود مبنی بر اینکه عدم حضور من باعث می‌شود دولت به مترو کمک کند گفته‌های ظریفی به گوشم رسید و من احساس کردم خوب است مدیرعامل نباشم. می‌خواستم ببینم رفتن من باعث می‌شود دولت کمک کند یا نه که نکرد. البته شاید هم می‌خواستند در پروژه‌های دیگری هم هزینه کنند و حضور نیافتن من کمک می‌کرد کمی فتیله مترو را پایین بکشند و به نظرم تا حدی این اتفاق افتاد. امروز ظرفیت و دستگاه‌های تی بی‌امی که از گذشته وجود داشته است کمک می‌کند و ایستگاه‌هایی که تا 80درصد ساخته شده بود افتتاح شده است اما مشکل تجهیز، جدی است. الان 12 کیلومتر از تونل‌های خط هفت آماده ساخت ایستگاه و نصب تجهیزات است. 11 کلیومتر تونل خط سه در جنوب تهران آماده شده و چیزی در حدود پنج کیلومتر از تونل خط شش حاضر شده است. این وظیفه شهردار، اعضای شورای شهر و نمایندگان تهران است که بگویند این ظرفیت ایجاد شده اما استفاده نمی‌شود و این هدر رفتن منابع کشور است زیرا حداقل 25 کیلومتر تونل ساخته شده منتظر بهره‌برداری است و حمایت بیشتری را می‌طلبد.
 از سوالات مترویی فاصله می‌گیرم. در زمینه بافت فرسوده همه می‌گویند پاشنه آشیل قالیباف در مدیریت شهری بافت فرسوده است چون وی نتوانست با وجود اجرای طرح‌های مختلف و فروش اوراق مشارکت و مصوبه رایگان شدن پروانه از سوی شورا موفقیتی کسب کند. نظر شما چیست؟
درحال حاضر رانت در ساخت‌وساز در مساله بافت‌های فرسوده نیست. حجم بالای نقدینگی که در کشور هست سبب می‌شود سرمایه‌دارها به خاطر کسب درآمد بالا و پرداخت بهره‌های کلان 27 درصدی بانک‌ها به سمت ساخت‌وساز در شمال تهران، دلار، طلا و... بروند و هنوز شورای شهر و شهرداری نتوانسته کاری کند که حجم نقدینگی به سمت بافت فرسوده در جنوب تهران برود. به عنوان مثال بافت فرسوده دزاشیب، جماران و... خوب تخریب و ساخته می‌شود و محله‌های قدیمی شمال شهر به سرعت در حال تبدیل شدن به برج است اما این اتفاق در جنوب تهران نمی‌افتد و هیچ سرمایه‌داری سرمایه‌اش را در جنوب تهران‌گیر نمی‌اندازد. باید حرکتی انجام شود، محله‌هایی را شکل دهند که قشر سرمایه‌گذار را انگیزه‌مند کند. از سوی دیگر قطعات در محله‌های جنوب به زحمت به 50 متر می‌رسد و مشکل تجمیع و ساخت‌وساز دارد و باید شهرداری خود برای تجمیع ورود کند و احتیاج دارد همان کاری که دولت در مسکن مهر انجام داد و حجم وسیعی پول از طریق بانک‌ها و وام را وارد ساخت مسکن مهر کرد نیز در این بخش انجام شود و وام‌هایی را به سرمایه‌گذاران بافت‌های فرسوده اختصاص دهند. اگر مسکن مهر در بافت فرسوده ساخته می‌شد مناسب‌تر بود. البته باید مواظب باشند که مجددا انحراف در محل هزینه راه پیدا نکند.
 شما به عنوان کارشناس مسایل شهری چقدر موافق بی‌آرتی هستید؟ به نظر شما چقدر استفاده مردم از بی‌آرتی از روی اجبار است؟
از آنجایی که ساخت مترو پرخرج است بیش از 20 سال است در دنیا به دنبال روش‌های کم‌خرج هستند و بی‌آرتی یکی از این روش‌هاست. البته بی‌آرتی واقعی هنوز در ایران اجرا نشده چرا که بی‌آرتی واقعی کریدوری است که با هیچ چهارراه و ترافیکی مواجه نمی‌شود. وقتی بی‌آرتی در نقاطی مثل چهارراه ولیعصر با نقاط ترافیکی شهر تهران برخورد می‌کند دیگر لفظ بی‌آرتی به آن اطلاق نمی‌شود و در واقع مسیر ویژه‌ای است با کمی از امکانات بی‌آرتی. در حال حاضر و با توجه به اینکه مترو تهران هنوز ساخته نشده این سامانه بسیار مفید است. اما پس از تکمیل مترو با توجه به موازی بودن بی‌آرتی با مترو در برخی مسیرها همچون انقلاب چندان الزامی به وجودش نیست و باید سعی شود که از ظرفیت حداکثری ایجاد شده برای خط چهار مترو استفاده شود. در مسیر خیابان پیروزی و انقلاب تا میدان آزادی اکنون می‌توان از ظرفیت دو دقیقه یک قطار مترو برای حدود یک میلیون سفر در روز استفاده کرد در صورتی که به دلیل کمبود قطار و تجهیزات، شش یا هشت دقیقه یک قطار اعزام می‌شود.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تاریخچه مترو
ترافیک شهر تهران از سال 1350 وضعیت خوبی نداشته و از آن زمان زمامداران به فکر حل مشکل ترافیک تهران بوده‌اند. مطالعات حمل‌ونقل و ترافیک تهران در سال 1350 شروع شده است. درآمد نفت در آن سال‌ها افزایش پیدا می‌کند و رژیم پهلوی تصمیم می‌گیرد پروژه‌های بزرگی را شروع کند که یکی از پروژه‌های بزرگ، رسیدگی به حمل‌ونقل و ترافیک شهر تهران بوده است. در نتیجه مطالعات حمل‌ونقل و ترافیک شهر تهران را به شرکتی فرانسوی واگذار می‌کنند و طرح جامع حمل‌ونقل و ترافیک شهر تهران در سال 1353 ارایه شده و به تصویب شهرداری و سازمان برنامه و بودجه وقت می‌رسد. در این طرح برای اولین بار به صورت کاملا کارشناسی از مترو صحبت می‌شود و بنابراین تصمیم گرفته می‌شود برای تهران مترو ساخته شود. مترو کریدوری است که از ارزش افزوده زیرزمین استفاده می‌کند، از شهر چیزی را کم نمی‌کند بلکه به شهر چیزی را می‌افزاید و در نتیجه مترو ارزش‌های پنهان شهر را بازیابی می‌کند. بر اساس طرح جامع تصمیم گرفته می‌شود هفت خط مترو برای تهران ساخته شود که مجموع این خطوط به بیش از صد کیلومتر می‌رسیده است و قرار می‌شود در فاز یک، چهار خط مترو ساخته شود که مجموع این خطوط 64 کیلومتر می‌شود. براساس این موضوع در سال 1354 شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه تاسیس و ابلاغ و قانون مربوطه در مجلس تصویب می‌شود. در سال 54 مطالعات جزییات طرح ملی مترو آغاز شده و با همان مشاور فرانسوی قراردادی بسته می‌شود تا طرح جزییات ساخت مترو تهران را ارایه کند. در اواخر 1356 و اوایل 57 این نقشه‌ها آماده می‌شود و ساخت مترو در تهران اوایل سال 57 و در بحبوحه انقلاب اسلامی آغاز می‌شود. تا به حال به طور متوسط در هر سال حدود 10 کیلومتر خط و شش ایستگاه افتتاح شده است.
مدیریت شهری تهران سال آینده پس از هشت سال تغییر می‌کند. تهران اما دارد از آلودگی خفه می‌شود و پاییز و زمستان‌های سختی را پست سر گذاشته است. البته مقصر تنها مدیریت شهری نیست. از سوی دیگر بافت‌های فرسوده دست از سر شهر برنمی‌دارند تا گسل‌ها همواره خواب شهروندان تهرانی را آشفته کنند. برای بررسی کارنامه قالیباف و مشکلات ابرشهر تهران راهی دفتر محسن هاشمی‌رفسنجانی در کوچه‌پس‌کوچه‌های نیاوران شدم. او که تجربه 13ساله مدیریت مترو را در کنار شهرداران مختلف از کرباسچی، احمدی‌نژاد تا قالیباف را دارد از سابقه ترافیک تهران و دلایل مخالفت انقلابیون با مترو در اوایل انقلاب می‌گوید تا به بی‌آرتی می‌رسد و داستان مترو و کمبود اعتبارات و استعفایش را روایت می‌کند:


 بزرگ‌ترین معضل شهر تهران از نظر شما چیست؟
بزرگ‌ترین معضل تهران آلودگی و ترافیک است. امسال تهران سال بسیار آلوده‌ای را گذراند. آلودگی امسال تهران نسبت به سال پیش بسیار بیشتر بود و تعداد روزهایی که تهران در وضعیت آلوده‌ای قرار داشت از مرز 50 روز هم گذشت و البته این به آن معنی نیست که روزهای دیگر خوب بود بلکه روزهای دیگر تنها وضعیت بحرانی نداشت. در سال‌جاری تهران بیش از 200 روز را در وضعیت غیرمناسبی گذراند و به نظر می‌رسد جمعیت هشت میلیون نفری تهران که اخیرا به کرج و شهرهای اطراف هم رسیده و در مجموع حدود 12 میلیون نفر را شامل می‌شود در وضعیت سلامت بدی قرار دارند. نتیجه این امر بالا رفتن هزینه‌های کلان کشور و هزینه‌های سلامت مردم است. در حال حاضر در کلانشهرها و به خصوص در تهرانی که دیگر کلانشهر نیست و ابرشهر است، اقتصاد با حمل‌ونقل و ترافیک ترکیب شده است و اگر حمل‌ونقل و ترافیک وضعیت درستی نداشته باشد، دچار مشکلات زیادی می‌شود به طوری که حتی درآمد ملی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. تنها راه‌حل این امر همان‌گونه که بارها و بارها گفته شده، توجه به حمل‌ونقل عمومی است. در حال حاضر به طور متوسط در هر سال حدود 10 کیلومتر خط و شش ایستگاه افتتاح شده است.
 با وجود اظهارات شما مبنی بر ساخت سالانه 10 کیلومتر مترو و اظهارات قالیباف مبنی بر ایجاد 15 کیلومتر مترو در هرحال امسال و سال پیش طول خطوط افتتاح شده به 10 کیلومتر نرسید... در سال‌جاری مسوولان دلیل این عدم توفیق را تحریم عنوان کرده‌اند اما در سال گذشته کارشناسان ساخت تنها 5/6 کیلومتر مترو را فقط به دلیل ضعف مدیریت شهری می‌دانند. به نظر شما علت این کاهش چیست؟
سیاست شهرداری ساخت 15 کیلومتر مترو در تهران بوده است. الان در تهران چهار دستگاه تی بی‌ام در حال ساخت است. تی‌بی‌ام دستگاه حفار اتوماتیک است که سالانه پنج کیلومتر حفر می‌کند و چهار دستگاه سالانه 20 کیلومتر حفر می‌کند و در حال حاضر 25 کیلومتر مترو آماده ساخت است. الان در بعد ساخت مشکلی وجود ندارد و اگر بودجه برسد به راحتی می‌توان سالی 15 کیلومتر ساخت. اما مترو تنها تونل‌سازی نیست و تجهیزات و ایستگاه و تعمیرگاه و پایانه هم هست. پس در نتیجه باید تمام این کارها انجام شود تا یک خط مترو افتتاح شود. با توجه به قوانین مجلس و شورای شهر اصولا این گونه است که قرار بوده مترو در شهرداری باشد اما هزینه‌های مترو را دولت پرداخت کند وقتی دولت زیر بار پرداخت هزینه‌ها نرفت به دولت اجازه داده می‌شود تا 50درصد از هزینه‌های مترو را پرداخت کند و عمدتا این هزینه‌ها باید در بعد تجهیزات اختصاص یابد. به این‌ترتیب که شهرداری تونل و ایستگاه را بسازد و دولت هزینه ساخت تجهیزات ثابت و متحرک را پرداخت کند و بر این اساس مترو راه‌اندازی شود. برای داشتن سالی 15 کیلومتر مترو باید سالی هزار میلیاردتومان هزینه شود و اگر این پول پرداخت نشود، سرعت کار کم شده و باعث می‌شود با وجود آماده بودن تونل‌ها و بخشی از ایستگاه‌ها نتوان مترو را راه‌اندازی کرد. در حال حاضر مسوولان مترو تهران می‌گویند ما سالی 10 تا 15 کیلومتر مترو می‌سازیم آنها اشاره به ساخت تونل و بخشی از ایستگاه‌ها می‌کنند اما اینکه چقدر راه‌اندازی شده یا نه بحث دیگری است که عمدتا به دلیل کمبود اعتبارات اتفاق می‌افتد. من در طول چند سال فعالیتم در مترو با شش شهردار کار کرده‌ام شروع کار مترو در زمان شهردار بودن کرباسچی بود و سپس آقایان ملک مدنی، الویری، مقیمی، احمدی‌نژاد و قالیباف. مترو در حال حاضر هیچ مشکلی نداشته و کاملا بومی است. تجهیزات مترو هم تا 70درصد بومی است و مشکل ساخت ندارد. تاکنون 135 کیلومتر ساخته شده که نشان می‌دهد قابلیت ساخت وجود دارد و این دیگر بستگی به دولتمردان، شورای شهر و شهردار دارد که حمایت کنند. هم‌اکنون مترو تهران از نظر ظرفیت مسافری ظرفیت بیش از چهار میلیون مسافر در روز را دارد چرا که امکان اعزام هر دو دقیقه قطار وجود دارد اما به علت کمبود واگن، هر پنج دقیقه قطار اعزام شده و از ظرفیت ساخته شده استفاده نمی‌شود و این دور ریختن پول است. در نتیجه اگر بخواهیم سالانه 15 کیلومتر مترو را در شهر تهران داشته باشیم باید دو اتفاق بیفتد؛ یک اینکه دولت علاقه‌مند به ساخت مترو داشته باشیم دو اینکه شهرداری و شورای شهر هماهنگ و پیگیر جذب اعتبارات و ساخت پرسرعت مترو تهران باشند. می‌دانیم که اولویت یک فعالیت‌ها در تهران ترافیک و آلودگی هواست و برای حل این مشکل ساخت مترو با 250 ایستگاه اولویت دارد. اتفاق دیگر این است که برخی می‌گویند شهر اولویت‌های دیگری هم دارد اینجا نقش شورای شهر و شهردار خیلی مهم می‌شود و باید دید مدیران شهری اولویت را به ساخت مترو می‌دهند یا اتوبان؟ اینها مسایلی است که در شهر مطرح است. شهردار می‌گوید ما بودجه‌ای داریم که به تایید شورای شهر رسیده است و ما آن مبالغ را پرداخت می‌کنیم آن مبالغ کافی نیست و بنابراین مترو دچار رکود می‌شود
چرا که دولت بودجه‌های کمکی را پرداخت نمی‌کند. از ابتدا در قانون بودجه برای شهردار تکلیف اولویت مترو را مشخص می‌کند و دست شهردار را هم در حمایت می‌بندد. چون کمک دولت برای خرید و ساخت تجهیزات نمی‌رسد نمی‌توان میزان مقرر 15 کیلومتر مورد نظر را تحقق بخشید. در شهرداری دوره قالیباف کمک‌های خوبی از محل بودجه‌های غیرنقدی شهر تهران به مترو انجام شد اما مسیر ساخت مترو به دلایلی کند شد و در این میان بیش از 70درصد دولت مقصر است و بخشی هم به نمایندگان تهران باز می‌گردد و نمایندگان تهران متاسفانه بیش از حد ملی به مسایل نگاه می‌کنند و به مسایل تهران چندان توجه ندارند. مخصوصا اینکه پس از اجرای هدفمندی، احمدی‌نژاد در مصاحبه تلویزیونی خود یکی از دلایل اجرای هدفمندی را ساخت مترو و راه‌آهن عنوان کرد. در صورتی که یک ریال از درآمد هدفمندی یارانه‌ها به مترو داده نشده در وضعیتی هستیم که حتی یارانه صدمیلیاردتومانی بلیت مترو پرداخت نمی‌شود. البته تمام تقصیرات گردن دولت نیست.
  دلیل این همه بی‌مهری دولت به مترو را چه می‌دانید؟ آیا زمانی که احمدی‌نژاد شهردار تهران بود هم دیدشان به مترو همین بود؟ همکاری با او چطور بود؟
احمدی‌نژاد از 82 تا اوایل 84 شهردار تهران بود، درآن تاریخ من مدیرعامل مترو بودم و چون روابطم با دولت خوب بود امکانات خوبی از دولت برای مترو می‌گرفتم. من معمولا نامه‌ها را پیش‌نویس می‌کردم و بعد از امضای احمدی‌نژاد شخصا برای خاتمی می‌بردم. خاتمی دیدش نسبت به مترو بسیار مثبت بود البته شرایط در آن زمان به گونه‌ای بود که دولت از بودجه‌های نقدی‌اش پولی پرداخت نمی‌کرد و به دلیل تنش‌زدایی که با جهان داشتیم و استفاده از بودجه‌های فاینانس و اعتبارات خارجی، دولت به مترو سهمیه فاینانس می‌داد. مثلا پروژه تجریش در زمان خاتمی با اعتبار 340 میلیون‌دلاری از چین ساخته شد. 200 واگن به طریق اعتبارات اسنادی چندین ساله از چین، اتریش و کشورهای غربی گرفته شد و در مجموع باید بگویم در دوره خاتمی چون روابط با جهان بهتر بود و تحریم‌ها نبود از طریق مجلس و دولت با اعتبارات اسنادی و بلند‌مدت خارجی مترو را می‌ساختیم. وقتی گفته می‌شود دولت‌های گذشته به مترو بیشتر پول دادند و دولت احمدی‌نژاد کمتر و دولت احمدی‌نژاد می‌گوید اعتبار بیشتری پرداخت می‌کند به این علت است که آنها می‌گویند فاینانس‌ها اعتبارات دولتی نبوده چرا که بازپرداخت آنها برای آینده است. اما برای مترو فاینانس‌ها پول نقد بوده است و در نهایت پول نقد به مترو می‌رسید. درآن زمان وزارت کشور و خاتمی کمک می‌کردند و اما در حال حاضر حتی اعتبارات قانونی که تصویب می‌شود به مترو پرداخت نمی‌شود. سال‌جاری 300 میلیاردتومان در قانون بودجه به مترو اختصاص یافت که تخصیص صد درصدی نیافت و این در حالی است که در قانون آمده است اعتبارات مترو و حمل‌ونقل عمومی صددرصد باید تخصیص یابد اما این موضوع محقق نشد. براساس قانون استفاده از حساب ذخیره ارزی باید دو میلیارد دلار به مترو کلانشهرها پرداخت می‌شد که این قانون هم اصلا اجرا نشد. تهران برای حل معضل آلودگی‌اش هیچ راهی جز حمل و نقل ریلی انبوه ندارد. شهرهایی مانند تهران همچون سئول، پکن، پاریس، شانگهای و توکیو که با مشکل ترافیک دست به گریبان هستند و شاید مشکل آلودگی را هم داشته باشند به دلیل ساخت مترو ظرفیت مناسبی در اختیار مردم گذاشته‌اند چرا که مترو در این شهرها در همه زوایای شهر ایستگاه دارد و شهروندان با حداکثر 500 متر پیاده‌روی از ایستگاه به مقصد می‌رسند. اما متاسفانه در تهران چون ظرفیت مترو به طور کامل در اختیار مردم قرار نگرفته راهی جز استفاده از خودرو ندارند. به دلیل اینکه در تهران هنوز کار اصلی مترو از جمله 250 کیلومتر تونل داخلی در هشت خط و حدود چهار خط مترو اکسپرس به شهرهای اطراف انجام نشده و باید بیش از 250 ایستگاه در تهران ساخته و 10 میلیون سفر با مترو در تهران جابه‌جا شود تا تهران یک شهر مدرن از نظر حمل‌ونقل عمومی شود. البته اتوبوس تمیز، شیک و مناسب هم باید به عنوان مکمل کمک کند.ضمن اینکه مترو باید کیفیتش به گونه‌ای باشد که همه اقشار با رغبت از آن استفاده کنند در نتیجه باید برای آن هزینه بیشتری شود، در ایران برخلاف دیگر کشورها به سوخت سوبسید می‌دهند اما به حمل‌ونقل عمومی سوبسید نمی‌دهند. در صورتی که در دنیا به حمل‌ونقل عمومی سوبسید می‌دهند و به سوخت مالیات می‌بندند و این مالیات را برای اجرای زیرساخت به کار می‌برند. سیاست‌های غلط باعث می‌شود توانایی ساخت 15 کیلومتر مترو در کشور به نتیجه نرسد.
 زمانی که شما با قالیباف کار می‌کردید هیچ اخباری از اختلاف شما با وی با توجه به گرایش‌های مختلف سیاسی شما منتشر نمی‌شد آیا واقعا اختلافی وجود نداشت یا اجازه انتشار داده نمی‌شد؟ در انتخاب پیمانکار یا انعقاد قراردادها چطور اختلافی نداشتید؟
قالیباف در مدیریتش چون اعتماد متقابل وجود داشت در مسایل مترو دخالت مستقیم نمی‌کرد. سعی می‌کرد مترو را حمایت کند و حمایت‌های خوبی هم در بخش بودجه‌های نقدی و غیرنقدی انجام داد. در اعتبارات اسنادی کمک کرد. در بعد درگیری با دولت و پرداخت نشدن اعتبارات مترو هم تمام‌قد به میدان آمد. اصولا درگیری نداشتیم.
 همه تصور می‌کردند اگر شما از مترو بروید اعتبارات دولت پرداخت می‌شود شما رفتید و باز هم اعتبارات پرداخت نشد. آیا علت رفتن شما از مترو پرداخت نشدن اعتبارات بود؟
اواخر به دلیل عدم کمک دولت و احساسی که ایجاد شده بود مبنی بر اینکه عدم حضور من باعث می‌شود دولت به مترو کمک کند گفته‌های ظریفی به گوشم رسید و من احساس کردم خوب است مدیرعامل نباشم. می‌خواستم ببینم رفتن من باعث می‌شود دولت کمک کند یا نه که نکرد. البته شاید هم می‌خواستند در پروژه‌های دیگری هم هزینه کنند و حضور نیافتن من کمک می‌کرد کمی فتیله مترو را پایین بکشند و به نظرم تا حدی این اتفاق افتاد. امروز ظرفیت و دستگاه‌های تی بی‌امی که از گذشته وجود داشته است کمک می‌کند و ایستگاه‌هایی که تا 80درصد ساخته شده بود افتتاح شده است اما مشکل تجهیز، جدی است. الان 12 کیلومتر از تونل‌های خط هفت آماده ساخت ایستگاه و نصب تجهیزات است. 11 کلیومتر تونل خط سه در جنوب تهران آماده شده و چیزی در حدود پنج کیلومتر از تونل خط شش حاضر شده است. این وظیفه شهردار، اعضای شورای شهر و نمایندگان تهران است که بگویند این ظرفیت ایجاد شده اما استفاده نمی‌شود و این هدر رفتن منابع کشور است زیرا حداقل 25 کیلومتر تونل ساخته شده منتظر بهره‌برداری است و حمایت بیشتری را می‌طلبد.
 از سوالات مترویی فاصله می‌گیرم. در زمینه بافت فرسوده همه می‌گویند پاشنه آشیل قالیباف در مدیریت شهری بافت فرسوده است چون وی نتوانست با وجود اجرای طرح‌های مختلف و فروش اوراق مشارکت و مصوبه رایگان شدن پروانه از سوی شورا موفقیتی کسب کند. نظر شما چیست؟
درحال حاضر رانت در ساخت‌وساز در مساله بافت‌های فرسوده نیست. حجم بالای نقدینگی که در کشور هست سبب می‌شود سرمایه‌دارها به خاطر کسب درآمد بالا و پرداخت بهره‌های کلان 27 درصدی بانک‌ها به سمت ساخت‌وساز در شمال تهران، دلار، طلا و... بروند و هنوز شورای شهر و شهرداری نتوانسته کاری کند که حجم نقدینگی به سمت بافت فرسوده در جنوب تهران برود. به عنوان مثال بافت فرسوده دزاشیب، جماران و... خوب تخریب و ساخته می‌شود و محله‌های قدیمی شمال شهر به سرعت در حال تبدیل شدن به برج است اما این اتفاق در جنوب تهران نمی‌افتد و هیچ سرمایه‌داری سرمایه‌اش را در جنوب تهران‌گیر نمی‌اندازد. باید حرکتی انجام شود، محله‌هایی را شکل دهند که قشر سرمایه‌گذار را انگیزه‌مند کند. از سوی دیگر قطعات در محله‌های جنوب به زحمت به 50 متر می‌رسد و مشکل تجمیع و ساخت‌وساز دارد و باید شهرداری خود برای تجمیع ورود کند و احتیاج دارد همان کاری که دولت در مسکن مهر انجام داد و حجم وسیعی پول از طریق بانک‌ها و وام را وارد ساخت مسکن مهر کرد نیز در این بخش انجام شود و وام‌هایی را به سرمایه‌گذاران بافت‌های فرسوده اختصاص دهند. اگر مسکن مهر در بافت فرسوده ساخته می‌شد مناسب‌تر بود. البته باید مواظب باشند که مجددا انحراف در محل هزینه راه پیدا نکند.
 شما به عنوان کارشناس مسایل شهری چقدر موافق بی‌آرتی هستید؟ به نظر شما چقدر استفاده مردم از بی‌آرتی از روی اجبار است؟
از آنجایی که ساخت مترو پرخرج است بیش از 20 سال است در دنیا به دنبال روش‌های کم‌خرج هستند و بی‌آرتی یکی از این روش‌هاست. البته بی‌آرتی واقعی هنوز در ایران اجرا نشده چرا که بی‌آرتی واقعی کریدوری است که با هیچ چهارراه و ترافیکی مواجه نمی‌شود. وقتی بی‌آرتی در نقاطی مثل چهارراه ولیعصر با نقاط ترافیکی شهر تهران برخورد می‌کند دیگر لفظ بی‌آرتی به آن اطلاق نمی‌شود و در واقع مسیر ویژه‌ای است با کمی از امکانات بی‌آرتی. در حال حاضر و با توجه به اینکه مترو تهران هنوز ساخته نشده این سامانه بسیار مفید است. اما پس از تکمیل مترو با توجه به موازی بودن بی‌آرتی با مترو در برخی مسیرها همچون انقلاب چندان الزامی به وجودش نیست و باید سعی شود که از ظرفیت حداکثری ایجاد شده برای خط چهار مترو استفاده شود. در مسیر خیابان پیروزی و انقلاب تا میدان آزادی اکنون می‌توان از ظرفیت دو دقیقه یک قطار مترو برای حدود یک میلیون سفر در روز استفاده کرد در صورتی که به دلیل کمبود قطار و تجهیزات، شش یا هشت دقیقه یک قطار اعزام می‌شود.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تاریخچه مترو
ترافیک شهر تهران از سال 1350 وضعیت خوبی نداشته و از آن زمان زمامداران به فکر حل مشکل ترافیک تهران بوده‌اند. مطالعات حمل‌ونقل و ترافیک تهران در سال 1350 شروع شده است. درآمد نفت در آن سال‌ها افزایش پیدا می‌کند و رژیم پهلوی تصمیم می‌گیرد پروژه‌های بزرگی را شروع کند که یکی از پروژه‌های بزرگ، رسیدگی به حمل‌ونقل و ترافیک شهر تهران بوده است. در نتیجه مطالعات حمل‌ونقل و ترافیک شهر تهران را به شرکتی فرانسوی واگذار می‌کنند و طرح جامع حمل‌ونقل و ترافیک شهر تهران در سال 1353 ارایه شده و به تصویب شهرداری و سازمان برنامه و بودجه وقت می‌رسد. در این طرح برای اولین بار به صورت کاملا کارشناسی از مترو صحبت می‌شود و بنابراین تصمیم گرفته می‌شود برای تهران مترو ساخته شود. مترو کریدوری است که از ارزش افزوده زیرزمین استفاده می‌کند، از شهر چیزی را کم نمی‌کند بلکه به شهر چیزی را می‌افزاید و در نتیجه مترو ارزش‌های پنهان شهر را بازیابی می‌کند. بر اساس طرح جامع تصمیم گرفته می‌شود هفت خط مترو برای تهران ساخته شود که مجموع این خطوط به بیش از صد کیلومتر می‌رسیده است و قرار می‌شود در فاز یک، چهار خط مترو ساخته شود که مجموع این خطوط 64 کیلومتر می‌شود. براساس این موضوع در سال 1354 شرکت راه‌آهن شهری تهران و حومه تاسیس و ابلاغ و قانون مربوطه در مجلس تصویب می‌شود. در سال 54 مطالعات جزییات طرح ملی مترو آغاز شده و با همان مشاور فرانسوی قراردادی بسته می‌شود تا طرح جزییات ساخت مترو تهران را ارایه کند. در اواخر 1356 و اوایل 57 این نقشه‌ها آماده می‌شود و ساخت مترو در تهران اوایل سال 57 و در بحبوحه انقلاب اسلامی آغاز می‌شود. تا به حال به طور متوسط در هر سال حدود 10 کیلومتر خط و شش ایستگاه افتتاح شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.