بررسی حال و روز مطبوعات ایران در گفتوگو با «هادی خانیکی» :
جوانمرگی مطبوعات پیامدهای ملی برجای میگذارد
صدرا محقق/عکس: مهدیحسنی، شرق
در ایران همه سالها را میتوان «سال مطبوعات» نام گذاشت، بهویژه چندسال اخیر را، از آن رو که در این مدت سالی نبوده که رویدادی ویژه برای مطبوعات رخ نداده باشد. از توقیف ناخواسته و خودخواسته تعدادی رسانه گرفته تا تولد و پاگرفتن عدهای دیگر، سال 91هم از این ویژگی مستثنا نبود، در این سال روزنامه «بهار» پس از چندسال از محاق توقیف درآمد و «مغرب» مجوز انتشار گرفت. همچنین سال 91 شاهد توقیف چندماهه و انتشار مجدد روزنامه «شرق» بود. علاوه بر این سال91 برای روزنامهنگاران هم سال خاصی بود، علاوه بر این آمدوشد روزنامهها، تعدادی از روزنامهنگاران دوماه مانده به پایانش بازداشت و راهی اوین شدند که البته، تاکنون بسیاری از آنان آزاد شدهاند. برای بررسی حال و روز این سال مطبوعات ایران به سراغ هادی خانیکی استاد دانشگاه و مدرس رشته ارتباطات رفتیم. با او در این گفتوگو از جوانمرگی مطبوعات در ایران و ناامنی شغلی روزنامهنگاران و همچنین روآوردن دستگاههای مختلف به راهاندازی رسانه گفتوگو کردیم، مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم.
برخی از مخاطبان از ما گله میکنند که چرا «شرق» امروز، یا کلا مطبوعات امروز مانند مطبوعات دوره اصلاحات نیستند و در زمینه کیفیت نوشتن و میزان جسارت در پرداختن به سوژهها ضعیف عمل میکنند، در جواب ما به این مخاطبان منتقد میگوییم که، آن زمان خطقرمزها به شدت امروز نبود رسانههای رقیب مانند وبسایتهای خبری، شبکههای ماهوارهای و... نبودند که اخبار را سریع و بدون سانسور به مخاطبان برسانند، نظر شما در اینباره چیست. آیا واقعا مطبوعات امروزی به نسبت مطبوعات آن دوره ضعیفتر شدهاند یا عوامل بیرونی و فضای سیاسی اجتماعی جامعه مانع شده است؟
امروزه در ارزیابیهای علمی از ارتباطات عمدتا این نظر بیشتر مقبولیت دارد که پیام الزاما آن چیزی نیست که فرستاده میشود، پیام در برداشت مخاطبان شکل میگیرد، به عبارتی فهم یا خوانش خوانندگان مطبوعات اهمیت بیشتری پیدا کرده به نسبت گذشته، میشود این نتیجه را گرفت که هر پیامی در هر شرایطی یکسان خوانده و دریافت نمیشود، بر این مبنا من جواب این پرسش را میدهم. میشود این نتیجه را گرفت که در موقعیتهایی که جامعه کنشهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بیشتر است، سطح مشارکت سیاسی و اجتماعی در سطوح مختلف معنادارتر است طبیعتا در چنین شرایطی مطبوعات هم بیشتر و بهتر خوانده میشوند، حتی اگر مطبوعات از یکنواختی در محتوا و شکل برخوردار باشند. از سویی مطبوعات هم در محیطی که در آن هستند تاثیر میپذیرند. یعنی هم مطبوعات محاط هستند در شرایط سیاسی و هم جامعه، به این اعتبار مطلقا نمیشود مطبوعات را با سطح توانایی حرفهای آنها و نوع مطالبی که به آن میپردازند ارزیابی کرد. هم تولید محتواهای مطبوعاتی و هم خواندن این تولیدها و فرآوردههای فکر خبری و... هر دو پدید ههای اجتماعی هستند، یعنی باید از منظر جامعهشناسی و محیطی که مطبوعات در آن تولید و خوانده میشوند هم نگاه کرد. در یک مطالعه تاریخی به خصوص در همین ایران هم نگاه کنیم این مساله دیده میشود، یعنی هر وقت جامعه یک جامعه فعالی شده و بهلحاظ تکاپوهای مدنی در جامعه پویایی بیشتر شده اقبال مردم به مطبوعات هم بیشتر شده، مشروطه، دهه بعد از 20 تا سال 32، زمان انقلاب، زمان اصلاحات و... در این دورهها مطبوعات خوانده میشوند و تاثیرگذار هستند و در میان مردم و مسوولان روی مطالب آنها بحث میشود، این یعنی اقبال به مطبوعات بر اساس مسایل مطرح در جامعه است. اما وقتی جامعه در یک رکود سیاسی اجتماعی باشد، مطبوعات برای خود کارهایی میکنند اما جامعه برای خود دنبال مسایل دیگری است.
پس میشود اینطور گفت که لزوما کیفیت مطبوعات را نمیتوان عامل اصلی اقبال یا عدماقبال مردم دانست و بیش از هر چیز نوع فضای سیاسی اجتماعی موجود در جامعه است که این اقبال یا عدماقبال را رقم میزند؟
بله، اگر به این معنا بگیریم که جریان پیام از مخاطب شروع میشود و نه از فرستنده پیام، یعنی باید مسالهای در ذهن مخاطبان وجود داشته باشد که برای آنها واجد اهمیتهایی باشد، وگرنه شما میتوانید تولیداتی داشته باشید، همین مطبوعات ما در همین شرایط حداقل تولیدات، تحلیلی فرهنگی هنری خوبی هم دارند ولی عمدتا در لابهلای چهره روز خبری خود که چهرهای محتاطانه و از مسایل روز هم حتیالامکان فرار میکند در لابهلای آن گم است و خوانده نمیشود. اگر رابطه مطبوعات و مخاطبان را در فضای ساختار مدنی ارزیابی کنیم، به وضوح دیده میشود در دورهای که سطح کنشهای مدنی بالا هست، نخبگان در دورهای از فعالیت بهسر میبرند میبینیم که شکل گرایش، تولیدات و حتی دوره و کانونهای انتشار مطبوعات هم متفاوت است. در دورههایی میبینیم که مطبوعات نهتنها در تهران که در شهرهای مختلف کشور فعال هستند. وقتی هم هست منحصر میشود به مطبوعات مرکزی، دورهای هست که استقبال مخاطب بیشتر و بهتر به روزنامههاست و وقتهایی گرایش به سمت ماهنامهها و فصلنامهها و سالنامههاست. طبیعتا جامعهای که فعالتر باشد سطح توجهاش بیشتر به سمت روزنامههاست، اما وقتی جامعهای از میزان کنشگریاش کاسته میشود افراد بیشتر به سمت دیگر شکلهای مطبوعاتی مثل ماهنامه و فصلنامه میروند، یعنی از اطلاعرسانی و آگاهیبخشی دورتر میشوند و به مسایل انتزاعی میپردازند؛ به مسایلی که کمتر با ذهنیت اجتماعی و مسایل مردم ارتباط دارد.
ماجرا شبیه داستان مرغ و تخممرغ است، به هر حال وظیفه و کارکرد مطبوعات آگاهیسازی و اطلاعرسانی به مردم است تا از نتیجه این آگاهیسازی وضعیت عمومی جامعه به شکلی بهتر و مطلوبتر تغییر کند، اما از سویی دستکم در کشور ما به تجربه دیده میشود که هر گاه وضعیت جامعه به لحاظ سیاسی اجتماعی مطلوبتر شده آنگاه مطبوعات با اقبال و استقبال مواجه شدهاند. پرسش این است که برای رسیدن به وضعیت مطلوب نیازمند فعالیت آگاهیبخش مطبوعات هستیم، یا مطبوعات خود یکی از ثمرات وضعیت مطلوب و فعالانه جامعه است؟
مساله مطبوعات در ایران را محدود به دورهای کوتاه نباید کرد، مساله مطبوعات در ایران تاریخی است، این مساله توسعهنیافتگی تاریخی مطبوعات، چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی، عامل یک متغیر وابسته یا عامل ثانوی هستند نسبت به یک متغیر مستقل به اسم ساخت قدرت در ایران و وضعیت جامعه مدنی. یعنی هر وقت در ایران وضعیت جامعه مدنی مناسبتر و بهتر بود و قدرت سیاسی در موقعیت دموکراتیکتر و قانونمندتری بوده آنگاه وضعیت مطبوعات هم با معیارهای مطلوبتر نزدیکتر شده. در نتیجه این مرغ و تخممرغی که شما گفتهاید اینجا به هم نزدیک شدهاند. چون مطبوعات تابعی از وضعیت سیاسی بودهاند به همین دلیل نمیتوان انتظار فوقالعادهای داشت که مطبوعات تغییر مبنایی و اساسی در جامعه ایجاد کنند. یعنی انتظار نقش عاملیت و اساسی داشتن از مطبوعات در ایران بیهوده است. یک جامعهشناس آرژانتینی به نام «اودنل» از مبحثی به نام صدای سوم سخن گفته است، البته بحث صدای سوم کلا در مطالعات فرهنگی و ارتباطی مهم است، این منظر میتواند به موقعیت رسانهها و مطبوعات کمک کند. او میگوید صدای اول را باید صدای افقی دانست، یعنی صدایی که در میان اعضای جامعه مدنی شکل میگیرد وقتی که ساختارهای مدنی وجود دارد و شبکههای اجتماعی و احزاب فعال هستند در این جامعه خود جامعه با هم گفتوگو میکنند. صدای دوم صدای عمودی است و از بالا به پایین است، یعنی از اصحاب قدرت با شهروندان شکل میگیرد. پس از این وقتی این دو صدا موقعیتی مناسب نداشته باشند یعنی اعتمادی در سطوح مختلف اجتماعی نسبت به قدرت وجود نداشته باشد، صدای اول و دوم ضعیف میشوند. اینجا صدای سوم شکل میگیرد؛ صدایی که به گفته او صدای مورب است و شکل استعاره و طنز به خود میگیرد. این صدا با مکانیزمهای شناختهشده ارسال پیام منطبق نیست، یعنی پیام و خبری ارسال میشود اما برداشتی که از آن میشود متفاوت از آن چیزی است که انتظار میرود.
پس احتمالا به همین دلیل است که بسیاری از بهترین کاریکاتوریستهای دنیا در کشورهای بسته مثل شوروی سابق، کوبا و... زندگی میکنند.
بله، همینطور است، به همین دلیل است که این صدای سوم را به گونهای میشود صدای مقاومت نامید؛ یعنی مقاومتی که در واقع حتی گاهی به صورت گریز از ارتباطات و رسانههاست، گویا تبدیل به یک ارزش میشود. برگردم به سوال اول شما، ممکن است در اینجا روزنامه امروز و چندسال پیش شما به لحاظ محتوا حتی کاملا یک روزنامه باشد. اما یکجور خوانده نمیشود، از سویی حتی شرایط تاثیر میگذارد روی زبان و در فضای بستهتر نویسنده به سمت زبان طنز و ایما و اشاره میرود، گویا خوانندگان دنبال سطور نانوشته هستند، یا اصلا به گونهای مخاطبان میخواهند رسانهها را بیازمایند به این معنا که ببینند آنچه که من میدانم آیا در این روزنامه آمده است. مجموع اینها وضعیت و ترافیک صدا را به وجود میآورد.
در زمان دولت اصلاحات یا در زمان قدیم، روزنامهها رقبایی مثل وبسایتهای خبری و شبکههای ماهوارهای نداشتند، این رسانهها امروز هم به لحاظ تعداد و هم به لحاظ کارکرد به گونهای هستند که میتوانند با سرعت و بدون محدودیت اخبار و مطالب را به مخاطبان برسانند، یعنی امروزه صدها سایت خبری داخلی و خارجی و شبکههای ماهوارهای فعال وجود دارد که عرصه را بر روزنامهها تنگ کردهاند. در آن سالها اما روزنامهها این رقبا را نداشتند، تاثیر این رقبا بر کار روزنامهها را چطور میبینید؟
قطعا به لحاظ تکنیکی و فنی ورود رقبای جدید که در دوره گذشته رادیو و تلویزیون بوده و امروز وبسایتهای خبری شبکههای ماهوارهای و تلفنهای همراه و... هستند تاثیرگذار بوده است، اما باید مراقب بود که این کار منجر به یک سادهسازی نشود؛ یعنی اینکه موقعیت نامطلوب مطبوعات هم از لحاظ دیده شدن و خوانده شدن و هم از لحاظ تاثیرگذاری در جامعه. اما به هر حال به نظر من این را هم میشود عامل ثانوی دانست. یعنی اگر فرض کنیم که جامعه در موقعیت اطلاعرسانی در حالتی مطلوب و مستقر باشد نوعی تقسیم کار صورت خواهد گرفت. یعنی نوع اخبار و مطالبی که سایتها و دیگر رسانهها منتشر میکنند و آن خبرها و مطالبی که روزنامهها انتشار میدهند با هم متفاوت خواهد بود. حتی شکل مطبوعات خیلی تعیینکننده نیست که به صورت کاغذی باشند یا آنلاین. مساله به نظر من عمیقتر از اینهاست و بسته به میزان اعتماد عمومی به مطبوعات است. از آن سو موقعیت نهادینهشده و مستقر مطبوعات از سوی حکومت است. یعنی آیا مطبوعات در یک وضعیت کلی پذیرفته شدهاند یعنی آنها مطبوعات را خیر لازم میدانند یا شر لازم. یعنی نگاه جامعه و حکومت به مطبوعات نگاهی طبیعی و درست باشد نباید خیلی نگران این بود که دیگر رسانهها میتوانند آن را نابود کنند و به مخاطره بیندازند.
از نگاه حکومت به مطبوعات سخن گفتید، به نظر شما علت این میزان از حساسیت روی مطبوعات و به خصوص روزنامهها چیست؟
مثالی هست از «آقای مارک فدرمن» مدیر ارشد برنامه فرهنگ و فناوری بنیاد «مک لوهان» در تورنتو که میگوید در دوره جنگ مرد گاریچیای بود که هر روز با یک گاری از مرز عبور میکرد و با خود بار سنگ به آنسوی مرز میبرد مرزبان به این فرد مشکوک بود اما هر چه نگاه میکرد دلیلی برای غیرقانونی بودن کار او نمیدید چون انتقال سنگ به آن سوی مرز کاری غیرقانونی نبود. بعد از پایان جنگ مرزبان روزی گاریچی را در جایی میبیند و به او میگوید در زمان جنگ تو هر روز از مرز عبور میکردی و با خودت سنگ حمل میکردی، من میدانم که کار تو ایرادی داشت اما با اینکه هر روز اوراق هویتیات را بررسی میکردم هرگز نفهمیدم، حالا که جنگ تمام شده توضیح بده که چه چیزی را با خودت میبردی، مرد گاریچی پاسخ داد اصل چیزی که من هر روز جابهجا میکردم خود گاری بود. اما شما فقط به مساله جزیی سنگها و اوراق هویتی من دقت میکردی و توجهات به مساله بزرگتر گاری نبود. من از گفتن این مثال میخواهم نتیجهای بگیرم، شما به درستی گفتید ارتباطات وزن خود را در جایی دیگر به لحاظ شکل و تکنیک میگذارد، اما به جایی که گاریدستی دیده شود فقط اوراق هویتی مطبوعات دیده میشود. شما حد و اندازه و میزان تاثیر مطبوعات را در این جامعه و جهان رسانهایشده و مجازی و تلویزیونی نگاه کنید و ببینید این بار سنگینی که مطبوعات در حال پرداختن آن هستند برای چیست؟ بر اساس تحقیقی که در سال 81 انجام شد درباره مصرف کالاهای فرهنگی در جامعه، در آن زمان مطبوعات 4/5درصد از سرانه مصرف رسانهای را به خود اختصاص میدادند، در حالی که تلویزیون 42درصد بود. حالا اگر کل اوقات فراغت را در نظر بگیریم 66درصد را رسانهها یا در واقع تلویزیون پر میکرد. در جامعهای که به یک معنا تلویزیونی شده اما همیشه حکیم باشی مطبوعات دراز میشود. گویا مطبوعات عامل همه مشکلات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است. در این شرایط فقط اوراق هویتی مطبوعات است که دیده میشود و مسوولان به آنها مشکوک هستند. مثل رخدادهایی که در همین سال به سر مطبوعات آمد، «شرق» بسته شد برای چه بود؟ روزنامهنگارانی که بازداشت شدند برای چه بود؟ کاریکاتور روزنامه «شرق» چه مشکل خاصی داشت که به خاطر آن روزنامه بسته شد و متاسفانه از طرف نهادی هم بسته شد که باید متولی حمایت از مطبوعات باشد، در حالی که اگر همین کاریکاتور در نشریه دیگری یا توسط شخص دیگری منتشر میشد، مشکلی ایجاد نمیکرد کمااینکه در همان ایام در نشریه کیهان کاریکاتور کاریکاتوری بحثبرانگیز منتشر شد اما برخوردی که به آن صورت گرفت متفاوت بود. مورد دیگر همین ماجرای بازداشت روزنامهنگاران که اخیرا صورت گرفت و موقعیت مخاطرهآمیزی که آنها در آن قرار گرفتهاند، است. بالاخره روزنامهنگاری در موقعیتی امن شکل میگیرد نه در شرایط ناامن و سرشار از هراس و استرس. این ماجرانه فقط برای افراد بازداشتشده که برای همه روزنامهنگارانی که در معرض این ماجرا قرار گرفتند یا این خبر را شنیدند را در محیطی از اضطراب و ناامنی قرار میدهد.
میدانید که سابقه این برخوردها و هراس و استرسها ناشی از ناامنی شغلی فقط به امسال خلاصه نمیشود، سالهاست روال کار در مطبوعات به این شکل است، احتمالا به همین دلیل است که اکثریت افراد در این حرفه به پختگی و تجربه لازم نمیرسند و خیلی زود آن را کنار میگذارند، بسیاری از افراد باسابقه یا ترک وطن میکنند یا تغییر شغل میدهند و خانهنشین میشوند، این مسایل در نهایت چه تاثیری روی کلیت کار روزنامهنگاری و مطبوعات میگذارد؟
وقتی که یک موقعیت ناامن و مخاطرهآمیزی به وجود میآید طبیعتا رسانهها را به طور عام و مطبوعات را به طور خاص، آنها را از رسانههای طبیعی به رسانههای در موقعیت بحران قرار میدهد. فرق ندارد این بحران طبیعی یا بحران غیرطبیعی ناشی از زندگی صنعتی و شهری و... باشد. در چنین شرایطی به طور عادی و طبیعی یک پیام انتقال برقرار نمیشود. در موقعیتهای هراسانگیز افراد با همدیگر ارتباط واقعی ندارند. حرف همدیگر را نمیشنوند و نمیفهمند. هر کس در موقعیت خاص خود گرفتار است و گفتوگو شکل نمیگیرد. در نتیجه اینجا حتی روی شکل پیام هم اثر میگذارد. آیا میشود با آرامش کار کرد، روزنامهنگاری که اساسا سر پردغدغه و پرشور میطلبد و نیازمند تعهد و ایمان به کار است، مرتباً از عرصه خارج میشود و ترک شغل و وطن میکند، آن وقت انباشت تجربه در این شغل رخ نمیدهد، تجربه منتقل نمیشود صدای مورب و سوم ساکت میشود. اینجاست که مساله با یک نگاه تنگ سیاسی مسایل و مصایب فراتر از سیاست به وجود میآید. در جامعه امروز ما اساسا کتاب و روزنامه نخواندن آسیبهای اجتماعی فرهنگی و اقتصادی هستند در حد فاجعه. پس اول باید فکری کرد برای اینکه مردم روزنامه و کتاب بخوانند. در این شرایط به جای آنکه برای تاثیرگذاری رسانههای بینالمللی و خارج از کنترل ما فکری شود یقه مطبوعات داخلی گرفته میشود. وقتی تغییر الگوی مصرف فرهنگی در جامعه به صورت جدی رخ میدهد باید برای حل آن فکری اساسی کرد نه اینکه شرایط را برای استقبال بخش بیشتری از جامعه به این تغییر الگو فراهم کرد. در تاریخ ایران دو بار به موضوع تغییر الگوی مصرف کالاهای فرهنگی اشاره شد؛ یکی در برنامه ششم توسعه در خرداد سال 56 که به آن توجهی نشد و دیگری در برنامه چهارم توسعه در اسفند 81 هم نظیر همین، تنگناها و موانع توسعه مطبوعات ایران مدنظر قرار داده شد. اما شواهد حاکی از آن است به این برنامه هم توجهی نشد. این مساله فراموش میشود که امروزه از بیرون از مرزهای ملی به تقاضای فزاینده تغییر الگوی مصرف فرهنگی پاسخ داده میشود.
میشود اینطور گفت که زیر فشار قرار دادن و محدود کردن مطبوعات در داخل به عنوان یکی از تامینکنندگان کالای فرهنگی مورد نیاز جامعه در نهایت جامعه را به سمت استفاده از کالای تولید شده در خارج از مرزها سوق میدهد؟
بله، محدودیت در اینجا به وجود میآید، کیفیت مطبوعات در داخل کاهش مییابد و خوانده نمیشود در نتیجه مخاطب به سمت رسانههای بیرونی میرود. مساله این است که ضرورت توجه به مطبوعات یعنی جدی گرفته شدن و خوانده شدن مطبوعات و تربیت نسلی از روزنامهنگاران برای تغذیه رسانههای داخلی صورت نمیگیرد. مخاطرات و ضربهای که جوانمرگی مطبوعات در ایران و ییلاق قشلاق روزنامهنگاران در درون مطبوعات از روزنامهای به روزنامه دیگر یا از این شغل به شغلی دیگر میزند هم فراتر از حوزه مطبوعات است و هم فراتر از حوزه سیاست. پیامد این مسایل را باید در ابعاد ملی به آن نگاه کرد.
تاکنون هرچه گفتیم از رسانهها و مطبوعات به معنای غیردولتی و مستقل بود، در سالهای اخیر اما نهادها، افراد و دستگاهها به سمت ایجاد و استفاده از رسانههای مختلف رو آوردهاند، صدها سایت خبری، انواع روزنامهها و خبرگزاریها و ... در این مدت راهاندازی شده به نظرتان این رسانهها چه تاثیری بر فرهنگ رسانهای و استفاده مخاطب از رسانهها وارد میکنند؟
به نظر من به لحاظ حرفهای دو ضعف کلی در این رویکرد رسمی میشود دید؛ ضعف اول این است که توجه به فرم و شکل خیلی ترجیح دارد به محتوا، یعنی گویا چنین تصوری وجود دارد که هرچه ظواهر جذابتر با به اصطلاح تیراژ بیشتر با کاغذ مطلوب با چاپ زیباتر با انواع و اقسام نامهای زیباتر در فرم دادن به زبان متکلف که خیلی تلاش میکند خود را با گروههای مخاطب برقرار کند. به نظر من مهمترین مشکل این است که ارتباط از مخاطب شروع میشود نه اینکه با تبلیغات مکرر تکرار و تزریق پیام میتوانیم ارتباط برقرار کنیم. ضعف دوم این است که متاسفانه نقشهای رسانهای با اهداف غیرارتباطی مانند اهداف سیاسی، خطی و امنیتی درهم آمیخته میشود. اینجاست که کار رسانهای از حرفه ارتباطی دور میشود. حتی بعضی سایتها و خبرگزاری شکلگرفته که بیشتر عملیات روانی در جامعه ایجاد کنند و این جز اینکه در جامعه نوعی آشفتگی و ناهمگنی و منازعه شکل دهد و نفرت ایجاد دهد، نتیجهای حاصل نمیشود، چرا که پیام در شرایط طبیعی و گفتوگویی در جامعه پخش میشود و در شرایط بحراندیده و عصبانی منتقل نمیشود.
شما آیا مطبوعات ایران را با مطبوعات کشورهای منطقه رصد میکنید. آیا ایران رسانهای دارد که در سایز جهانی قابل رصد باشد؟
ما از نظر تربیت روزنامهنگاران بهخصوص روزنامهنگاران جوان موقعیت خیلی خوبی را در سطح منطقه داریم ولی به دلیل عدم استقرار و کوتاهی عمر روزنامهنگاری آنها و نگرانیهایشان میبینیم که در تولید و ارایه کارشان بهاجبار دچار نوعی شتابزدگی هستند و به کارهای درازمدت کمتر فکر میکنند که ناشی از ناامنی شغلی است و به همین اعتبار است که معمولا نقاط درخشانی را در مطبوعات ایران میبینیم تا روند درخشانی.
برخی از مخاطبان از ما گله میکنند که چرا «شرق» امروز، یا کلا مطبوعات امروز مانند مطبوعات دوره اصلاحات نیستند و در زمینه کیفیت نوشتن و میزان جسارت در پرداختن به سوژهها ضعیف عمل میکنند، در جواب ما به این مخاطبان منتقد میگوییم که، آن زمان خطقرمزها به شدت امروز نبود رسانههای رقیب مانند وبسایتهای خبری، شبکههای ماهوارهای و... نبودند که اخبار را سریع و بدون سانسور به مخاطبان برسانند، نظر شما در اینباره چیست. آیا واقعا مطبوعات امروزی به نسبت مطبوعات آن دوره ضعیفتر شدهاند یا عوامل بیرونی و فضای سیاسی اجتماعی جامعه مانع شده است؟
امروزه در ارزیابیهای علمی از ارتباطات عمدتا این نظر بیشتر مقبولیت دارد که پیام الزاما آن چیزی نیست که فرستاده میشود، پیام در برداشت مخاطبان شکل میگیرد، به عبارتی فهم یا خوانش خوانندگان مطبوعات اهمیت بیشتری پیدا کرده به نسبت گذشته، میشود این نتیجه را گرفت که هر پیامی در هر شرایطی یکسان خوانده و دریافت نمیشود، بر این مبنا من جواب این پرسش را میدهم. میشود این نتیجه را گرفت که در موقعیتهایی که جامعه کنشهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بیشتر است، سطح مشارکت سیاسی و اجتماعی در سطوح مختلف معنادارتر است طبیعتا در چنین شرایطی مطبوعات هم بیشتر و بهتر خوانده میشوند، حتی اگر مطبوعات از یکنواختی در محتوا و شکل برخوردار باشند. از سویی مطبوعات هم در محیطی که در آن هستند تاثیر میپذیرند. یعنی هم مطبوعات محاط هستند در شرایط سیاسی و هم جامعه، به این اعتبار مطلقا نمیشود مطبوعات را با سطح توانایی حرفهای آنها و نوع مطالبی که به آن میپردازند ارزیابی کرد. هم تولید محتواهای مطبوعاتی و هم خواندن این تولیدها و فرآوردههای فکر خبری و... هر دو پدید ههای اجتماعی هستند، یعنی باید از منظر جامعهشناسی و محیطی که مطبوعات در آن تولید و خوانده میشوند هم نگاه کرد. در یک مطالعه تاریخی به خصوص در همین ایران هم نگاه کنیم این مساله دیده میشود، یعنی هر وقت جامعه یک جامعه فعالی شده و بهلحاظ تکاپوهای مدنی در جامعه پویایی بیشتر شده اقبال مردم به مطبوعات هم بیشتر شده، مشروطه، دهه بعد از 20 تا سال 32، زمان انقلاب، زمان اصلاحات و... در این دورهها مطبوعات خوانده میشوند و تاثیرگذار هستند و در میان مردم و مسوولان روی مطالب آنها بحث میشود، این یعنی اقبال به مطبوعات بر اساس مسایل مطرح در جامعه است. اما وقتی جامعه در یک رکود سیاسی اجتماعی باشد، مطبوعات برای خود کارهایی میکنند اما جامعه برای خود دنبال مسایل دیگری است.
پس میشود اینطور گفت که لزوما کیفیت مطبوعات را نمیتوان عامل اصلی اقبال یا عدماقبال مردم دانست و بیش از هر چیز نوع فضای سیاسی اجتماعی موجود در جامعه است که این اقبال یا عدماقبال را رقم میزند؟
بله، اگر به این معنا بگیریم که جریان پیام از مخاطب شروع میشود و نه از فرستنده پیام، یعنی باید مسالهای در ذهن مخاطبان وجود داشته باشد که برای آنها واجد اهمیتهایی باشد، وگرنه شما میتوانید تولیداتی داشته باشید، همین مطبوعات ما در همین شرایط حداقل تولیدات، تحلیلی فرهنگی هنری خوبی هم دارند ولی عمدتا در لابهلای چهره روز خبری خود که چهرهای محتاطانه و از مسایل روز هم حتیالامکان فرار میکند در لابهلای آن گم است و خوانده نمیشود. اگر رابطه مطبوعات و مخاطبان را در فضای ساختار مدنی ارزیابی کنیم، به وضوح دیده میشود در دورهای که سطح کنشهای مدنی بالا هست، نخبگان در دورهای از فعالیت بهسر میبرند میبینیم که شکل گرایش، تولیدات و حتی دوره و کانونهای انتشار مطبوعات هم متفاوت است. در دورههایی میبینیم که مطبوعات نهتنها در تهران که در شهرهای مختلف کشور فعال هستند. وقتی هم هست منحصر میشود به مطبوعات مرکزی، دورهای هست که استقبال مخاطب بیشتر و بهتر به روزنامههاست و وقتهایی گرایش به سمت ماهنامهها و فصلنامهها و سالنامههاست. طبیعتا جامعهای که فعالتر باشد سطح توجهاش بیشتر به سمت روزنامههاست، اما وقتی جامعهای از میزان کنشگریاش کاسته میشود افراد بیشتر به سمت دیگر شکلهای مطبوعاتی مثل ماهنامه و فصلنامه میروند، یعنی از اطلاعرسانی و آگاهیبخشی دورتر میشوند و به مسایل انتزاعی میپردازند؛ به مسایلی که کمتر با ذهنیت اجتماعی و مسایل مردم ارتباط دارد.
ماجرا شبیه داستان مرغ و تخممرغ است، به هر حال وظیفه و کارکرد مطبوعات آگاهیسازی و اطلاعرسانی به مردم است تا از نتیجه این آگاهیسازی وضعیت عمومی جامعه به شکلی بهتر و مطلوبتر تغییر کند، اما از سویی دستکم در کشور ما به تجربه دیده میشود که هر گاه وضعیت جامعه به لحاظ سیاسی اجتماعی مطلوبتر شده آنگاه مطبوعات با اقبال و استقبال مواجه شدهاند. پرسش این است که برای رسیدن به وضعیت مطلوب نیازمند فعالیت آگاهیبخش مطبوعات هستیم، یا مطبوعات خود یکی از ثمرات وضعیت مطلوب و فعالانه جامعه است؟
مساله مطبوعات در ایران را محدود به دورهای کوتاه نباید کرد، مساله مطبوعات در ایران تاریخی است، این مساله توسعهنیافتگی تاریخی مطبوعات، چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی، عامل یک متغیر وابسته یا عامل ثانوی هستند نسبت به یک متغیر مستقل به اسم ساخت قدرت در ایران و وضعیت جامعه مدنی. یعنی هر وقت در ایران وضعیت جامعه مدنی مناسبتر و بهتر بود و قدرت سیاسی در موقعیت دموکراتیکتر و قانونمندتری بوده آنگاه وضعیت مطبوعات هم با معیارهای مطلوبتر نزدیکتر شده. در نتیجه این مرغ و تخممرغی که شما گفتهاید اینجا به هم نزدیک شدهاند. چون مطبوعات تابعی از وضعیت سیاسی بودهاند به همین دلیل نمیتوان انتظار فوقالعادهای داشت که مطبوعات تغییر مبنایی و اساسی در جامعه ایجاد کنند. یعنی انتظار نقش عاملیت و اساسی داشتن از مطبوعات در ایران بیهوده است. یک جامعهشناس آرژانتینی به نام «اودنل» از مبحثی به نام صدای سوم سخن گفته است، البته بحث صدای سوم کلا در مطالعات فرهنگی و ارتباطی مهم است، این منظر میتواند به موقعیت رسانهها و مطبوعات کمک کند. او میگوید صدای اول را باید صدای افقی دانست، یعنی صدایی که در میان اعضای جامعه مدنی شکل میگیرد وقتی که ساختارهای مدنی وجود دارد و شبکههای اجتماعی و احزاب فعال هستند در این جامعه خود جامعه با هم گفتوگو میکنند. صدای دوم صدای عمودی است و از بالا به پایین است، یعنی از اصحاب قدرت با شهروندان شکل میگیرد. پس از این وقتی این دو صدا موقعیتی مناسب نداشته باشند یعنی اعتمادی در سطوح مختلف اجتماعی نسبت به قدرت وجود نداشته باشد، صدای اول و دوم ضعیف میشوند. اینجا صدای سوم شکل میگیرد؛ صدایی که به گفته او صدای مورب است و شکل استعاره و طنز به خود میگیرد. این صدا با مکانیزمهای شناختهشده ارسال پیام منطبق نیست، یعنی پیام و خبری ارسال میشود اما برداشتی که از آن میشود متفاوت از آن چیزی است که انتظار میرود.
پس احتمالا به همین دلیل است که بسیاری از بهترین کاریکاتوریستهای دنیا در کشورهای بسته مثل شوروی سابق، کوبا و... زندگی میکنند.
بله، همینطور است، به همین دلیل است که این صدای سوم را به گونهای میشود صدای مقاومت نامید؛ یعنی مقاومتی که در واقع حتی گاهی به صورت گریز از ارتباطات و رسانههاست، گویا تبدیل به یک ارزش میشود. برگردم به سوال اول شما، ممکن است در اینجا روزنامه امروز و چندسال پیش شما به لحاظ محتوا حتی کاملا یک روزنامه باشد. اما یکجور خوانده نمیشود، از سویی حتی شرایط تاثیر میگذارد روی زبان و در فضای بستهتر نویسنده به سمت زبان طنز و ایما و اشاره میرود، گویا خوانندگان دنبال سطور نانوشته هستند، یا اصلا به گونهای مخاطبان میخواهند رسانهها را بیازمایند به این معنا که ببینند آنچه که من میدانم آیا در این روزنامه آمده است. مجموع اینها وضعیت و ترافیک صدا را به وجود میآورد.
در زمان دولت اصلاحات یا در زمان قدیم، روزنامهها رقبایی مثل وبسایتهای خبری و شبکههای ماهوارهای نداشتند، این رسانهها امروز هم به لحاظ تعداد و هم به لحاظ کارکرد به گونهای هستند که میتوانند با سرعت و بدون محدودیت اخبار و مطالب را به مخاطبان برسانند، یعنی امروزه صدها سایت خبری داخلی و خارجی و شبکههای ماهوارهای فعال وجود دارد که عرصه را بر روزنامهها تنگ کردهاند. در آن سالها اما روزنامهها این رقبا را نداشتند، تاثیر این رقبا بر کار روزنامهها را چطور میبینید؟
قطعا به لحاظ تکنیکی و فنی ورود رقبای جدید که در دوره گذشته رادیو و تلویزیون بوده و امروز وبسایتهای خبری شبکههای ماهوارهای و تلفنهای همراه و... هستند تاثیرگذار بوده است، اما باید مراقب بود که این کار منجر به یک سادهسازی نشود؛ یعنی اینکه موقعیت نامطلوب مطبوعات هم از لحاظ دیده شدن و خوانده شدن و هم از لحاظ تاثیرگذاری در جامعه. اما به هر حال به نظر من این را هم میشود عامل ثانوی دانست. یعنی اگر فرض کنیم که جامعه در موقعیت اطلاعرسانی در حالتی مطلوب و مستقر باشد نوعی تقسیم کار صورت خواهد گرفت. یعنی نوع اخبار و مطالبی که سایتها و دیگر رسانهها منتشر میکنند و آن خبرها و مطالبی که روزنامهها انتشار میدهند با هم متفاوت خواهد بود. حتی شکل مطبوعات خیلی تعیینکننده نیست که به صورت کاغذی باشند یا آنلاین. مساله به نظر من عمیقتر از اینهاست و بسته به میزان اعتماد عمومی به مطبوعات است. از آن سو موقعیت نهادینهشده و مستقر مطبوعات از سوی حکومت است. یعنی آیا مطبوعات در یک وضعیت کلی پذیرفته شدهاند یعنی آنها مطبوعات را خیر لازم میدانند یا شر لازم. یعنی نگاه جامعه و حکومت به مطبوعات نگاهی طبیعی و درست باشد نباید خیلی نگران این بود که دیگر رسانهها میتوانند آن را نابود کنند و به مخاطره بیندازند.
از نگاه حکومت به مطبوعات سخن گفتید، به نظر شما علت این میزان از حساسیت روی مطبوعات و به خصوص روزنامهها چیست؟
مثالی هست از «آقای مارک فدرمن» مدیر ارشد برنامه فرهنگ و فناوری بنیاد «مک لوهان» در تورنتو که میگوید در دوره جنگ مرد گاریچیای بود که هر روز با یک گاری از مرز عبور میکرد و با خود بار سنگ به آنسوی مرز میبرد مرزبان به این فرد مشکوک بود اما هر چه نگاه میکرد دلیلی برای غیرقانونی بودن کار او نمیدید چون انتقال سنگ به آن سوی مرز کاری غیرقانونی نبود. بعد از پایان جنگ مرزبان روزی گاریچی را در جایی میبیند و به او میگوید در زمان جنگ تو هر روز از مرز عبور میکردی و با خودت سنگ حمل میکردی، من میدانم که کار تو ایرادی داشت اما با اینکه هر روز اوراق هویتیات را بررسی میکردم هرگز نفهمیدم، حالا که جنگ تمام شده توضیح بده که چه چیزی را با خودت میبردی، مرد گاریچی پاسخ داد اصل چیزی که من هر روز جابهجا میکردم خود گاری بود. اما شما فقط به مساله جزیی سنگها و اوراق هویتی من دقت میکردی و توجهات به مساله بزرگتر گاری نبود. من از گفتن این مثال میخواهم نتیجهای بگیرم، شما به درستی گفتید ارتباطات وزن خود را در جایی دیگر به لحاظ شکل و تکنیک میگذارد، اما به جایی که گاریدستی دیده شود فقط اوراق هویتی مطبوعات دیده میشود. شما حد و اندازه و میزان تاثیر مطبوعات را در این جامعه و جهان رسانهایشده و مجازی و تلویزیونی نگاه کنید و ببینید این بار سنگینی که مطبوعات در حال پرداختن آن هستند برای چیست؟ بر اساس تحقیقی که در سال 81 انجام شد درباره مصرف کالاهای فرهنگی در جامعه، در آن زمان مطبوعات 4/5درصد از سرانه مصرف رسانهای را به خود اختصاص میدادند، در حالی که تلویزیون 42درصد بود. حالا اگر کل اوقات فراغت را در نظر بگیریم 66درصد را رسانهها یا در واقع تلویزیون پر میکرد. در جامعهای که به یک معنا تلویزیونی شده اما همیشه حکیم باشی مطبوعات دراز میشود. گویا مطبوعات عامل همه مشکلات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است. در این شرایط فقط اوراق هویتی مطبوعات است که دیده میشود و مسوولان به آنها مشکوک هستند. مثل رخدادهایی که در همین سال به سر مطبوعات آمد، «شرق» بسته شد برای چه بود؟ روزنامهنگارانی که بازداشت شدند برای چه بود؟ کاریکاتور روزنامه «شرق» چه مشکل خاصی داشت که به خاطر آن روزنامه بسته شد و متاسفانه از طرف نهادی هم بسته شد که باید متولی حمایت از مطبوعات باشد، در حالی که اگر همین کاریکاتور در نشریه دیگری یا توسط شخص دیگری منتشر میشد، مشکلی ایجاد نمیکرد کمااینکه در همان ایام در نشریه کیهان کاریکاتور کاریکاتوری بحثبرانگیز منتشر شد اما برخوردی که به آن صورت گرفت متفاوت بود. مورد دیگر همین ماجرای بازداشت روزنامهنگاران که اخیرا صورت گرفت و موقعیت مخاطرهآمیزی که آنها در آن قرار گرفتهاند، است. بالاخره روزنامهنگاری در موقعیتی امن شکل میگیرد نه در شرایط ناامن و سرشار از هراس و استرس. این ماجرانه فقط برای افراد بازداشتشده که برای همه روزنامهنگارانی که در معرض این ماجرا قرار گرفتند یا این خبر را شنیدند را در محیطی از اضطراب و ناامنی قرار میدهد.
میدانید که سابقه این برخوردها و هراس و استرسها ناشی از ناامنی شغلی فقط به امسال خلاصه نمیشود، سالهاست روال کار در مطبوعات به این شکل است، احتمالا به همین دلیل است که اکثریت افراد در این حرفه به پختگی و تجربه لازم نمیرسند و خیلی زود آن را کنار میگذارند، بسیاری از افراد باسابقه یا ترک وطن میکنند یا تغییر شغل میدهند و خانهنشین میشوند، این مسایل در نهایت چه تاثیری روی کلیت کار روزنامهنگاری و مطبوعات میگذارد؟
وقتی که یک موقعیت ناامن و مخاطرهآمیزی به وجود میآید طبیعتا رسانهها را به طور عام و مطبوعات را به طور خاص، آنها را از رسانههای طبیعی به رسانههای در موقعیت بحران قرار میدهد. فرق ندارد این بحران طبیعی یا بحران غیرطبیعی ناشی از زندگی صنعتی و شهری و... باشد. در چنین شرایطی به طور عادی و طبیعی یک پیام انتقال برقرار نمیشود. در موقعیتهای هراسانگیز افراد با همدیگر ارتباط واقعی ندارند. حرف همدیگر را نمیشنوند و نمیفهمند. هر کس در موقعیت خاص خود گرفتار است و گفتوگو شکل نمیگیرد. در نتیجه اینجا حتی روی شکل پیام هم اثر میگذارد. آیا میشود با آرامش کار کرد، روزنامهنگاری که اساسا سر پردغدغه و پرشور میطلبد و نیازمند تعهد و ایمان به کار است، مرتباً از عرصه خارج میشود و ترک شغل و وطن میکند، آن وقت انباشت تجربه در این شغل رخ نمیدهد، تجربه منتقل نمیشود صدای مورب و سوم ساکت میشود. اینجاست که مساله با یک نگاه تنگ سیاسی مسایل و مصایب فراتر از سیاست به وجود میآید. در جامعه امروز ما اساسا کتاب و روزنامه نخواندن آسیبهای اجتماعی فرهنگی و اقتصادی هستند در حد فاجعه. پس اول باید فکری کرد برای اینکه مردم روزنامه و کتاب بخوانند. در این شرایط به جای آنکه برای تاثیرگذاری رسانههای بینالمللی و خارج از کنترل ما فکری شود یقه مطبوعات داخلی گرفته میشود. وقتی تغییر الگوی مصرف فرهنگی در جامعه به صورت جدی رخ میدهد باید برای حل آن فکری اساسی کرد نه اینکه شرایط را برای استقبال بخش بیشتری از جامعه به این تغییر الگو فراهم کرد. در تاریخ ایران دو بار به موضوع تغییر الگوی مصرف کالاهای فرهنگی اشاره شد؛ یکی در برنامه ششم توسعه در خرداد سال 56 که به آن توجهی نشد و دیگری در برنامه چهارم توسعه در اسفند 81 هم نظیر همین، تنگناها و موانع توسعه مطبوعات ایران مدنظر قرار داده شد. اما شواهد حاکی از آن است به این برنامه هم توجهی نشد. این مساله فراموش میشود که امروزه از بیرون از مرزهای ملی به تقاضای فزاینده تغییر الگوی مصرف فرهنگی پاسخ داده میشود.
میشود اینطور گفت که زیر فشار قرار دادن و محدود کردن مطبوعات در داخل به عنوان یکی از تامینکنندگان کالای فرهنگی مورد نیاز جامعه در نهایت جامعه را به سمت استفاده از کالای تولید شده در خارج از مرزها سوق میدهد؟
بله، محدودیت در اینجا به وجود میآید، کیفیت مطبوعات در داخل کاهش مییابد و خوانده نمیشود در نتیجه مخاطب به سمت رسانههای بیرونی میرود. مساله این است که ضرورت توجه به مطبوعات یعنی جدی گرفته شدن و خوانده شدن مطبوعات و تربیت نسلی از روزنامهنگاران برای تغذیه رسانههای داخلی صورت نمیگیرد. مخاطرات و ضربهای که جوانمرگی مطبوعات در ایران و ییلاق قشلاق روزنامهنگاران در درون مطبوعات از روزنامهای به روزنامه دیگر یا از این شغل به شغلی دیگر میزند هم فراتر از حوزه مطبوعات است و هم فراتر از حوزه سیاست. پیامد این مسایل را باید در ابعاد ملی به آن نگاه کرد.
تاکنون هرچه گفتیم از رسانهها و مطبوعات به معنای غیردولتی و مستقل بود، در سالهای اخیر اما نهادها، افراد و دستگاهها به سمت ایجاد و استفاده از رسانههای مختلف رو آوردهاند، صدها سایت خبری، انواع روزنامهها و خبرگزاریها و ... در این مدت راهاندازی شده به نظرتان این رسانهها چه تاثیری بر فرهنگ رسانهای و استفاده مخاطب از رسانهها وارد میکنند؟
به نظر من به لحاظ حرفهای دو ضعف کلی در این رویکرد رسمی میشود دید؛ ضعف اول این است که توجه به فرم و شکل خیلی ترجیح دارد به محتوا، یعنی گویا چنین تصوری وجود دارد که هرچه ظواهر جذابتر با به اصطلاح تیراژ بیشتر با کاغذ مطلوب با چاپ زیباتر با انواع و اقسام نامهای زیباتر در فرم دادن به زبان متکلف که خیلی تلاش میکند خود را با گروههای مخاطب برقرار کند. به نظر من مهمترین مشکل این است که ارتباط از مخاطب شروع میشود نه اینکه با تبلیغات مکرر تکرار و تزریق پیام میتوانیم ارتباط برقرار کنیم. ضعف دوم این است که متاسفانه نقشهای رسانهای با اهداف غیرارتباطی مانند اهداف سیاسی، خطی و امنیتی درهم آمیخته میشود. اینجاست که کار رسانهای از حرفه ارتباطی دور میشود. حتی بعضی سایتها و خبرگزاری شکلگرفته که بیشتر عملیات روانی در جامعه ایجاد کنند و این جز اینکه در جامعه نوعی آشفتگی و ناهمگنی و منازعه شکل دهد و نفرت ایجاد دهد، نتیجهای حاصل نمیشود، چرا که پیام در شرایط طبیعی و گفتوگویی در جامعه پخش میشود و در شرایط بحراندیده و عصبانی منتقل نمیشود.
شما آیا مطبوعات ایران را با مطبوعات کشورهای منطقه رصد میکنید. آیا ایران رسانهای دارد که در سایز جهانی قابل رصد باشد؟
ما از نظر تربیت روزنامهنگاران بهخصوص روزنامهنگاران جوان موقعیت خیلی خوبی را در سطح منطقه داریم ولی به دلیل عدم استقرار و کوتاهی عمر روزنامهنگاری آنها و نگرانیهایشان میبینیم که در تولید و ارایه کارشان بهاجبار دچار نوعی شتابزدگی هستند و به کارهای درازمدت کمتر فکر میکنند که ناشی از ناامنی شغلی است و به همین اعتبار است که معمولا نقاط درخشانی را در مطبوعات ایران میبینیم تا روند درخشانی.
در ایران همه سالها را میتوان «سال مطبوعات» نام گذاشت، بهویژه چندسال اخیر را، از آن رو که در این مدت سالی نبوده که رویدادی ویژه برای مطبوعات رخ نداده باشد. از توقیف ناخواسته و خودخواسته تعدادی رسانه گرفته تا تولد و پاگرفتن عدهای دیگر، سال 91هم از این ویژگی مستثنا نبود، در این سال روزنامه «بهار» پس از چندسال از محاق توقیف درآمد و «مغرب» مجوز انتشار گرفت. همچنین سال 91 شاهد توقیف چندماهه و انتشار مجدد روزنامه «شرق» بود. علاوه بر این سال91 برای روزنامهنگاران هم سال خاصی بود، علاوه بر این آمدوشد روزنامهها، تعدادی از روزنامهنگاران دوماه مانده به پایانش بازداشت و راهی اوین شدند که البته، تاکنون بسیاری از آنان آزاد شدهاند. برای بررسی حال و روز این سال مطبوعات ایران به سراغ هادی خانیکی استاد دانشگاه و مدرس رشته ارتباطات رفتیم. با او در این گفتوگو از جوانمرگی مطبوعات در ایران و ناامنی شغلی روزنامهنگاران و همچنین روآوردن دستگاههای مختلف به راهاندازی رسانه گفتوگو کردیم، مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم.
برخی از مخاطبان از ما گله میکنند که چرا «شرق» امروز، یا کلا مطبوعات امروز مانند مطبوعات دوره اصلاحات نیستند و در زمینه کیفیت نوشتن و میزان جسارت در پرداختن به سوژهها ضعیف عمل میکنند، در جواب ما به این مخاطبان منتقد میگوییم که، آن زمان خطقرمزها به شدت امروز نبود رسانههای رقیب مانند وبسایتهای خبری، شبکههای ماهوارهای و... نبودند که اخبار را سریع و بدون سانسور به مخاطبان برسانند، نظر شما در اینباره چیست. آیا واقعا مطبوعات امروزی به نسبت مطبوعات آن دوره ضعیفتر شدهاند یا عوامل بیرونی و فضای سیاسی اجتماعی جامعه مانع شده است؟
امروزه در ارزیابیهای علمی از ارتباطات عمدتا این نظر بیشتر مقبولیت دارد که پیام الزاما آن چیزی نیست که فرستاده میشود، پیام در برداشت مخاطبان شکل میگیرد، به عبارتی فهم یا خوانش خوانندگان مطبوعات اهمیت بیشتری پیدا کرده به نسبت گذشته، میشود این نتیجه را گرفت که هر پیامی در هر شرایطی یکسان خوانده و دریافت نمیشود، بر این مبنا من جواب این پرسش را میدهم. میشود این نتیجه را گرفت که در موقعیتهایی که جامعه کنشهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بیشتر است، سطح مشارکت سیاسی و اجتماعی در سطوح مختلف معنادارتر است طبیعتا در چنین شرایطی مطبوعات هم بیشتر و بهتر خوانده میشوند، حتی اگر مطبوعات از یکنواختی در محتوا و شکل برخوردار باشند. از سویی مطبوعات هم در محیطی که در آن هستند تاثیر میپذیرند. یعنی هم مطبوعات محاط هستند در شرایط سیاسی و هم جامعه، به این اعتبار مطلقا نمیشود مطبوعات را با سطح توانایی حرفهای آنها و نوع مطالبی که به آن میپردازند ارزیابی کرد. هم تولید محتواهای مطبوعاتی و هم خواندن این تولیدها و فرآوردههای فکر خبری و... هر دو پدید ههای اجتماعی هستند، یعنی باید از منظر جامعهشناسی و محیطی که مطبوعات در آن تولید و خوانده میشوند هم نگاه کرد. در یک مطالعه تاریخی به خصوص در همین ایران هم نگاه کنیم این مساله دیده میشود، یعنی هر وقت جامعه یک جامعه فعالی شده و بهلحاظ تکاپوهای مدنی در جامعه پویایی بیشتر شده اقبال مردم به مطبوعات هم بیشتر شده، مشروطه، دهه بعد از 20 تا سال 32، زمان انقلاب، زمان اصلاحات و... در این دورهها مطبوعات خوانده میشوند و تاثیرگذار هستند و در میان مردم و مسوولان روی مطالب آنها بحث میشود، این یعنی اقبال به مطبوعات بر اساس مسایل مطرح در جامعه است. اما وقتی جامعه در یک رکود سیاسی اجتماعی باشد، مطبوعات برای خود کارهایی میکنند اما جامعه برای خود دنبال مسایل دیگری است.
پس میشود اینطور گفت که لزوما کیفیت مطبوعات را نمیتوان عامل اصلی اقبال یا عدماقبال مردم دانست و بیش از هر چیز نوع فضای سیاسی اجتماعی موجود در جامعه است که این اقبال یا عدماقبال را رقم میزند؟
بله، اگر به این معنا بگیریم که جریان پیام از مخاطب شروع میشود و نه از فرستنده پیام، یعنی باید مسالهای در ذهن مخاطبان وجود داشته باشد که برای آنها واجد اهمیتهایی باشد، وگرنه شما میتوانید تولیداتی داشته باشید، همین مطبوعات ما در همین شرایط حداقل تولیدات، تحلیلی فرهنگی هنری خوبی هم دارند ولی عمدتا در لابهلای چهره روز خبری خود که چهرهای محتاطانه و از مسایل روز هم حتیالامکان فرار میکند در لابهلای آن گم است و خوانده نمیشود. اگر رابطه مطبوعات و مخاطبان را در فضای ساختار مدنی ارزیابی کنیم، به وضوح دیده میشود در دورهای که سطح کنشهای مدنی بالا هست، نخبگان در دورهای از فعالیت بهسر میبرند میبینیم که شکل گرایش، تولیدات و حتی دوره و کانونهای انتشار مطبوعات هم متفاوت است. در دورههایی میبینیم که مطبوعات نهتنها در تهران که در شهرهای مختلف کشور فعال هستند. وقتی هم هست منحصر میشود به مطبوعات مرکزی، دورهای هست که استقبال مخاطب بیشتر و بهتر به روزنامههاست و وقتهایی گرایش به سمت ماهنامهها و فصلنامهها و سالنامههاست. طبیعتا جامعهای که فعالتر باشد سطح توجهاش بیشتر به سمت روزنامههاست، اما وقتی جامعهای از میزان کنشگریاش کاسته میشود افراد بیشتر به سمت دیگر شکلهای مطبوعاتی مثل ماهنامه و فصلنامه میروند، یعنی از اطلاعرسانی و آگاهیبخشی دورتر میشوند و به مسایل انتزاعی میپردازند؛ به مسایلی که کمتر با ذهنیت اجتماعی و مسایل مردم ارتباط دارد.
ماجرا شبیه داستان مرغ و تخممرغ است، به هر حال وظیفه و کارکرد مطبوعات آگاهیسازی و اطلاعرسانی به مردم است تا از نتیجه این آگاهیسازی وضعیت عمومی جامعه به شکلی بهتر و مطلوبتر تغییر کند، اما از سویی دستکم در کشور ما به تجربه دیده میشود که هر گاه وضعیت جامعه به لحاظ سیاسی اجتماعی مطلوبتر شده آنگاه مطبوعات با اقبال و استقبال مواجه شدهاند. پرسش این است که برای رسیدن به وضعیت مطلوب نیازمند فعالیت آگاهیبخش مطبوعات هستیم، یا مطبوعات خود یکی از ثمرات وضعیت مطلوب و فعالانه جامعه است؟
مساله مطبوعات در ایران را محدود به دورهای کوتاه نباید کرد، مساله مطبوعات در ایران تاریخی است، این مساله توسعهنیافتگی تاریخی مطبوعات، چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی، عامل یک متغیر وابسته یا عامل ثانوی هستند نسبت به یک متغیر مستقل به اسم ساخت قدرت در ایران و وضعیت جامعه مدنی. یعنی هر وقت در ایران وضعیت جامعه مدنی مناسبتر و بهتر بود و قدرت سیاسی در موقعیت دموکراتیکتر و قانونمندتری بوده آنگاه وضعیت مطبوعات هم با معیارهای مطلوبتر نزدیکتر شده. در نتیجه این مرغ و تخممرغی که شما گفتهاید اینجا به هم نزدیک شدهاند. چون مطبوعات تابعی از وضعیت سیاسی بودهاند به همین دلیل نمیتوان انتظار فوقالعادهای داشت که مطبوعات تغییر مبنایی و اساسی در جامعه ایجاد کنند. یعنی انتظار نقش عاملیت و اساسی داشتن از مطبوعات در ایران بیهوده است. یک جامعهشناس آرژانتینی به نام «اودنل» از مبحثی به نام صدای سوم سخن گفته است، البته بحث صدای سوم کلا در مطالعات فرهنگی و ارتباطی مهم است، این منظر میتواند به موقعیت رسانهها و مطبوعات کمک کند. او میگوید صدای اول را باید صدای افقی دانست، یعنی صدایی که در میان اعضای جامعه مدنی شکل میگیرد وقتی که ساختارهای مدنی وجود دارد و شبکههای اجتماعی و احزاب فعال هستند در این جامعه خود جامعه با هم گفتوگو میکنند. صدای دوم صدای عمودی است و از بالا به پایین است، یعنی از اصحاب قدرت با شهروندان شکل میگیرد. پس از این وقتی این دو صدا موقعیتی مناسب نداشته باشند یعنی اعتمادی در سطوح مختلف اجتماعی نسبت به قدرت وجود نداشته باشد، صدای اول و دوم ضعیف میشوند. اینجا صدای سوم شکل میگیرد؛ صدایی که به گفته او صدای مورب است و شکل استعاره و طنز به خود میگیرد. این صدا با مکانیزمهای شناختهشده ارسال پیام منطبق نیست، یعنی پیام و خبری ارسال میشود اما برداشتی که از آن میشود متفاوت از آن چیزی است که انتظار میرود.
پس احتمالا به همین دلیل است که بسیاری از بهترین کاریکاتوریستهای دنیا در کشورهای بسته مثل شوروی سابق، کوبا و... زندگی میکنند.
بله، همینطور است، به همین دلیل است که این صدای سوم را به گونهای میشود صدای مقاومت نامید؛ یعنی مقاومتی که در واقع حتی گاهی به صورت گریز از ارتباطات و رسانههاست، گویا تبدیل به یک ارزش میشود. برگردم به سوال اول شما، ممکن است در اینجا روزنامه امروز و چندسال پیش شما به لحاظ محتوا حتی کاملا یک روزنامه باشد. اما یکجور خوانده نمیشود، از سویی حتی شرایط تاثیر میگذارد روی زبان و در فضای بستهتر نویسنده به سمت زبان طنز و ایما و اشاره میرود، گویا خوانندگان دنبال سطور نانوشته هستند، یا اصلا به گونهای مخاطبان میخواهند رسانهها را بیازمایند به این معنا که ببینند آنچه که من میدانم آیا در این روزنامه آمده است. مجموع اینها وضعیت و ترافیک صدا را به وجود میآورد.
در زمان دولت اصلاحات یا در زمان قدیم، روزنامهها رقبایی مثل وبسایتهای خبری و شبکههای ماهوارهای نداشتند، این رسانهها امروز هم به لحاظ تعداد و هم به لحاظ کارکرد به گونهای هستند که میتوانند با سرعت و بدون محدودیت اخبار و مطالب را به مخاطبان برسانند، یعنی امروزه صدها سایت خبری داخلی و خارجی و شبکههای ماهوارهای فعال وجود دارد که عرصه را بر روزنامهها تنگ کردهاند. در آن سالها اما روزنامهها این رقبا را نداشتند، تاثیر این رقبا بر کار روزنامهها را چطور میبینید؟
قطعا به لحاظ تکنیکی و فنی ورود رقبای جدید که در دوره گذشته رادیو و تلویزیون بوده و امروز وبسایتهای خبری شبکههای ماهوارهای و تلفنهای همراه و... هستند تاثیرگذار بوده است، اما باید مراقب بود که این کار منجر به یک سادهسازی نشود؛ یعنی اینکه موقعیت نامطلوب مطبوعات هم از لحاظ دیده شدن و خوانده شدن و هم از لحاظ تاثیرگذاری در جامعه. اما به هر حال به نظر من این را هم میشود عامل ثانوی دانست. یعنی اگر فرض کنیم که جامعه در موقعیت اطلاعرسانی در حالتی مطلوب و مستقر باشد نوعی تقسیم کار صورت خواهد گرفت. یعنی نوع اخبار و مطالبی که سایتها و دیگر رسانهها منتشر میکنند و آن خبرها و مطالبی که روزنامهها انتشار میدهند با هم متفاوت خواهد بود. حتی شکل مطبوعات خیلی تعیینکننده نیست که به صورت کاغذی باشند یا آنلاین. مساله به نظر من عمیقتر از اینهاست و بسته به میزان اعتماد عمومی به مطبوعات است. از آن سو موقعیت نهادینهشده و مستقر مطبوعات از سوی حکومت است. یعنی آیا مطبوعات در یک وضعیت کلی پذیرفته شدهاند یعنی آنها مطبوعات را خیر لازم میدانند یا شر لازم. یعنی نگاه جامعه و حکومت به مطبوعات نگاهی طبیعی و درست باشد نباید خیلی نگران این بود که دیگر رسانهها میتوانند آن را نابود کنند و به مخاطره بیندازند.
از نگاه حکومت به مطبوعات سخن گفتید، به نظر شما علت این میزان از حساسیت روی مطبوعات و به خصوص روزنامهها چیست؟
مثالی هست از «آقای مارک فدرمن» مدیر ارشد برنامه فرهنگ و فناوری بنیاد «مک لوهان» در تورنتو که میگوید در دوره جنگ مرد گاریچیای بود که هر روز با یک گاری از مرز عبور میکرد و با خود بار سنگ به آنسوی مرز میبرد مرزبان به این فرد مشکوک بود اما هر چه نگاه میکرد دلیلی برای غیرقانونی بودن کار او نمیدید چون انتقال سنگ به آن سوی مرز کاری غیرقانونی نبود. بعد از پایان جنگ مرزبان روزی گاریچی را در جایی میبیند و به او میگوید در زمان جنگ تو هر روز از مرز عبور میکردی و با خودت سنگ حمل میکردی، من میدانم که کار تو ایرادی داشت اما با اینکه هر روز اوراق هویتیات را بررسی میکردم هرگز نفهمیدم، حالا که جنگ تمام شده توضیح بده که چه چیزی را با خودت میبردی، مرد گاریچی پاسخ داد اصل چیزی که من هر روز جابهجا میکردم خود گاری بود. اما شما فقط به مساله جزیی سنگها و اوراق هویتی من دقت میکردی و توجهات به مساله بزرگتر گاری نبود. من از گفتن این مثال میخواهم نتیجهای بگیرم، شما به درستی گفتید ارتباطات وزن خود را در جایی دیگر به لحاظ شکل و تکنیک میگذارد، اما به جایی که گاریدستی دیده شود فقط اوراق هویتی مطبوعات دیده میشود. شما حد و اندازه و میزان تاثیر مطبوعات را در این جامعه و جهان رسانهایشده و مجازی و تلویزیونی نگاه کنید و ببینید این بار سنگینی که مطبوعات در حال پرداختن آن هستند برای چیست؟ بر اساس تحقیقی که در سال 81 انجام شد درباره مصرف کالاهای فرهنگی در جامعه، در آن زمان مطبوعات 4/5درصد از سرانه مصرف رسانهای را به خود اختصاص میدادند، در حالی که تلویزیون 42درصد بود. حالا اگر کل اوقات فراغت را در نظر بگیریم 66درصد را رسانهها یا در واقع تلویزیون پر میکرد. در جامعهای که به یک معنا تلویزیونی شده اما همیشه حکیم باشی مطبوعات دراز میشود. گویا مطبوعات عامل همه مشکلات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است. در این شرایط فقط اوراق هویتی مطبوعات است که دیده میشود و مسوولان به آنها مشکوک هستند. مثل رخدادهایی که در همین سال به سر مطبوعات آمد، «شرق» بسته شد برای چه بود؟ روزنامهنگارانی که بازداشت شدند برای چه بود؟ کاریکاتور روزنامه «شرق» چه مشکل خاصی داشت که به خاطر آن روزنامه بسته شد و متاسفانه از طرف نهادی هم بسته شد که باید متولی حمایت از مطبوعات باشد، در حالی که اگر همین کاریکاتور در نشریه دیگری یا توسط شخص دیگری منتشر میشد، مشکلی ایجاد نمیکرد کمااینکه در همان ایام در نشریه کیهان کاریکاتور کاریکاتوری بحثبرانگیز منتشر شد اما برخوردی که به آن صورت گرفت متفاوت بود. مورد دیگر همین ماجرای بازداشت روزنامهنگاران که اخیرا صورت گرفت و موقعیت مخاطرهآمیزی که آنها در آن قرار گرفتهاند، است. بالاخره روزنامهنگاری در موقعیتی امن شکل میگیرد نه در شرایط ناامن و سرشار از هراس و استرس. این ماجرانه فقط برای افراد بازداشتشده که برای همه روزنامهنگارانی که در معرض این ماجرا قرار گرفتند یا این خبر را شنیدند را در محیطی از اضطراب و ناامنی قرار میدهد.
میدانید که سابقه این برخوردها و هراس و استرسها ناشی از ناامنی شغلی فقط به امسال خلاصه نمیشود، سالهاست روال کار در مطبوعات به این شکل است، احتمالا به همین دلیل است که اکثریت افراد در این حرفه به پختگی و تجربه لازم نمیرسند و خیلی زود آن را کنار میگذارند، بسیاری از افراد باسابقه یا ترک وطن میکنند یا تغییر شغل میدهند و خانهنشین میشوند، این مسایل در نهایت چه تاثیری روی کلیت کار روزنامهنگاری و مطبوعات میگذارد؟
وقتی که یک موقعیت ناامن و مخاطرهآمیزی به وجود میآید طبیعتا رسانهها را به طور عام و مطبوعات را به طور خاص، آنها را از رسانههای طبیعی به رسانههای در موقعیت بحران قرار میدهد. فرق ندارد این بحران طبیعی یا بحران غیرطبیعی ناشی از زندگی صنعتی و شهری و... باشد. در چنین شرایطی به طور عادی و طبیعی یک پیام انتقال برقرار نمیشود. در موقعیتهای هراسانگیز افراد با همدیگر ارتباط واقعی ندارند. حرف همدیگر را نمیشنوند و نمیفهمند. هر کس در موقعیت خاص خود گرفتار است و گفتوگو شکل نمیگیرد. در نتیجه اینجا حتی روی شکل پیام هم اثر میگذارد. آیا میشود با آرامش کار کرد، روزنامهنگاری که اساسا سر پردغدغه و پرشور میطلبد و نیازمند تعهد و ایمان به کار است، مرتباً از عرصه خارج میشود و ترک شغل و وطن میکند، آن وقت انباشت تجربه در این شغل رخ نمیدهد، تجربه منتقل نمیشود صدای مورب و سوم ساکت میشود. اینجاست که مساله با یک نگاه تنگ سیاسی مسایل و مصایب فراتر از سیاست به وجود میآید. در جامعه امروز ما اساسا کتاب و روزنامه نخواندن آسیبهای اجتماعی فرهنگی و اقتصادی هستند در حد فاجعه. پس اول باید فکری کرد برای اینکه مردم روزنامه و کتاب بخوانند. در این شرایط به جای آنکه برای تاثیرگذاری رسانههای بینالمللی و خارج از کنترل ما فکری شود یقه مطبوعات داخلی گرفته میشود. وقتی تغییر الگوی مصرف فرهنگی در جامعه به صورت جدی رخ میدهد باید برای حل آن فکری اساسی کرد نه اینکه شرایط را برای استقبال بخش بیشتری از جامعه به این تغییر الگو فراهم کرد. در تاریخ ایران دو بار به موضوع تغییر الگوی مصرف کالاهای فرهنگی اشاره شد؛ یکی در برنامه ششم توسعه در خرداد سال 56 که به آن توجهی نشد و دیگری در برنامه چهارم توسعه در اسفند 81 هم نظیر همین، تنگناها و موانع توسعه مطبوعات ایران مدنظر قرار داده شد. اما شواهد حاکی از آن است به این برنامه هم توجهی نشد. این مساله فراموش میشود که امروزه از بیرون از مرزهای ملی به تقاضای فزاینده تغییر الگوی مصرف فرهنگی پاسخ داده میشود.
میشود اینطور گفت که زیر فشار قرار دادن و محدود کردن مطبوعات در داخل به عنوان یکی از تامینکنندگان کالای فرهنگی مورد نیاز جامعه در نهایت جامعه را به سمت استفاده از کالای تولید شده در خارج از مرزها سوق میدهد؟
بله، محدودیت در اینجا به وجود میآید، کیفیت مطبوعات در داخل کاهش مییابد و خوانده نمیشود در نتیجه مخاطب به سمت رسانههای بیرونی میرود. مساله این است که ضرورت توجه به مطبوعات یعنی جدی گرفته شدن و خوانده شدن مطبوعات و تربیت نسلی از روزنامهنگاران برای تغذیه رسانههای داخلی صورت نمیگیرد. مخاطرات و ضربهای که جوانمرگی مطبوعات در ایران و ییلاق قشلاق روزنامهنگاران در درون مطبوعات از روزنامهای به روزنامه دیگر یا از این شغل به شغلی دیگر میزند هم فراتر از حوزه مطبوعات است و هم فراتر از حوزه سیاست. پیامد این مسایل را باید در ابعاد ملی به آن نگاه کرد.
تاکنون هرچه گفتیم از رسانهها و مطبوعات به معنای غیردولتی و مستقل بود، در سالهای اخیر اما نهادها، افراد و دستگاهها به سمت ایجاد و استفاده از رسانههای مختلف رو آوردهاند، صدها سایت خبری، انواع روزنامهها و خبرگزاریها و ... در این مدت راهاندازی شده به نظرتان این رسانهها چه تاثیری بر فرهنگ رسانهای و استفاده مخاطب از رسانهها وارد میکنند؟
به نظر من به لحاظ حرفهای دو ضعف کلی در این رویکرد رسمی میشود دید؛ ضعف اول این است که توجه به فرم و شکل خیلی ترجیح دارد به محتوا، یعنی گویا چنین تصوری وجود دارد که هرچه ظواهر جذابتر با به اصطلاح تیراژ بیشتر با کاغذ مطلوب با چاپ زیباتر با انواع و اقسام نامهای زیباتر در فرم دادن به زبان متکلف که خیلی تلاش میکند خود را با گروههای مخاطب برقرار کند. به نظر من مهمترین مشکل این است که ارتباط از مخاطب شروع میشود نه اینکه با تبلیغات مکرر تکرار و تزریق پیام میتوانیم ارتباط برقرار کنیم. ضعف دوم این است که متاسفانه نقشهای رسانهای با اهداف غیرارتباطی مانند اهداف سیاسی، خطی و امنیتی درهم آمیخته میشود. اینجاست که کار رسانهای از حرفه ارتباطی دور میشود. حتی بعضی سایتها و خبرگزاری شکلگرفته که بیشتر عملیات روانی در جامعه ایجاد کنند و این جز اینکه در جامعه نوعی آشفتگی و ناهمگنی و منازعه شکل دهد و نفرت ایجاد دهد، نتیجهای حاصل نمیشود، چرا که پیام در شرایط طبیعی و گفتوگویی در جامعه پخش میشود و در شرایط بحراندیده و عصبانی منتقل نمیشود.
شما آیا مطبوعات ایران را با مطبوعات کشورهای منطقه رصد میکنید. آیا ایران رسانهای دارد که در سایز جهانی قابل رصد باشد؟
ما از نظر تربیت روزنامهنگاران بهخصوص روزنامهنگاران جوان موقعیت خیلی خوبی را در سطح منطقه داریم ولی به دلیل عدم استقرار و کوتاهی عمر روزنامهنگاری آنها و نگرانیهایشان میبینیم که در تولید و ارایه کارشان بهاجبار دچار نوعی شتابزدگی هستند و به کارهای درازمدت کمتر فکر میکنند که ناشی از ناامنی شغلی است و به همین اعتبار است که معمولا نقاط درخشانی را در مطبوعات ایران میبینیم تا روند درخشانی.
برخی از مخاطبان از ما گله میکنند که چرا «شرق» امروز، یا کلا مطبوعات امروز مانند مطبوعات دوره اصلاحات نیستند و در زمینه کیفیت نوشتن و میزان جسارت در پرداختن به سوژهها ضعیف عمل میکنند، در جواب ما به این مخاطبان منتقد میگوییم که، آن زمان خطقرمزها به شدت امروز نبود رسانههای رقیب مانند وبسایتهای خبری، شبکههای ماهوارهای و... نبودند که اخبار را سریع و بدون سانسور به مخاطبان برسانند، نظر شما در اینباره چیست. آیا واقعا مطبوعات امروزی به نسبت مطبوعات آن دوره ضعیفتر شدهاند یا عوامل بیرونی و فضای سیاسی اجتماعی جامعه مانع شده است؟
امروزه در ارزیابیهای علمی از ارتباطات عمدتا این نظر بیشتر مقبولیت دارد که پیام الزاما آن چیزی نیست که فرستاده میشود، پیام در برداشت مخاطبان شکل میگیرد، به عبارتی فهم یا خوانش خوانندگان مطبوعات اهمیت بیشتری پیدا کرده به نسبت گذشته، میشود این نتیجه را گرفت که هر پیامی در هر شرایطی یکسان خوانده و دریافت نمیشود، بر این مبنا من جواب این پرسش را میدهم. میشود این نتیجه را گرفت که در موقعیتهایی که جامعه کنشهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بیشتر است، سطح مشارکت سیاسی و اجتماعی در سطوح مختلف معنادارتر است طبیعتا در چنین شرایطی مطبوعات هم بیشتر و بهتر خوانده میشوند، حتی اگر مطبوعات از یکنواختی در محتوا و شکل برخوردار باشند. از سویی مطبوعات هم در محیطی که در آن هستند تاثیر میپذیرند. یعنی هم مطبوعات محاط هستند در شرایط سیاسی و هم جامعه، به این اعتبار مطلقا نمیشود مطبوعات را با سطح توانایی حرفهای آنها و نوع مطالبی که به آن میپردازند ارزیابی کرد. هم تولید محتواهای مطبوعاتی و هم خواندن این تولیدها و فرآوردههای فکر خبری و... هر دو پدید ههای اجتماعی هستند، یعنی باید از منظر جامعهشناسی و محیطی که مطبوعات در آن تولید و خوانده میشوند هم نگاه کرد. در یک مطالعه تاریخی به خصوص در همین ایران هم نگاه کنیم این مساله دیده میشود، یعنی هر وقت جامعه یک جامعه فعالی شده و بهلحاظ تکاپوهای مدنی در جامعه پویایی بیشتر شده اقبال مردم به مطبوعات هم بیشتر شده، مشروطه، دهه بعد از 20 تا سال 32، زمان انقلاب، زمان اصلاحات و... در این دورهها مطبوعات خوانده میشوند و تاثیرگذار هستند و در میان مردم و مسوولان روی مطالب آنها بحث میشود، این یعنی اقبال به مطبوعات بر اساس مسایل مطرح در جامعه است. اما وقتی جامعه در یک رکود سیاسی اجتماعی باشد، مطبوعات برای خود کارهایی میکنند اما جامعه برای خود دنبال مسایل دیگری است.
پس میشود اینطور گفت که لزوما کیفیت مطبوعات را نمیتوان عامل اصلی اقبال یا عدماقبال مردم دانست و بیش از هر چیز نوع فضای سیاسی اجتماعی موجود در جامعه است که این اقبال یا عدماقبال را رقم میزند؟
بله، اگر به این معنا بگیریم که جریان پیام از مخاطب شروع میشود و نه از فرستنده پیام، یعنی باید مسالهای در ذهن مخاطبان وجود داشته باشد که برای آنها واجد اهمیتهایی باشد، وگرنه شما میتوانید تولیداتی داشته باشید، همین مطبوعات ما در همین شرایط حداقل تولیدات، تحلیلی فرهنگی هنری خوبی هم دارند ولی عمدتا در لابهلای چهره روز خبری خود که چهرهای محتاطانه و از مسایل روز هم حتیالامکان فرار میکند در لابهلای آن گم است و خوانده نمیشود. اگر رابطه مطبوعات و مخاطبان را در فضای ساختار مدنی ارزیابی کنیم، به وضوح دیده میشود در دورهای که سطح کنشهای مدنی بالا هست، نخبگان در دورهای از فعالیت بهسر میبرند میبینیم که شکل گرایش، تولیدات و حتی دوره و کانونهای انتشار مطبوعات هم متفاوت است. در دورههایی میبینیم که مطبوعات نهتنها در تهران که در شهرهای مختلف کشور فعال هستند. وقتی هم هست منحصر میشود به مطبوعات مرکزی، دورهای هست که استقبال مخاطب بیشتر و بهتر به روزنامههاست و وقتهایی گرایش به سمت ماهنامهها و فصلنامهها و سالنامههاست. طبیعتا جامعهای که فعالتر باشد سطح توجهاش بیشتر به سمت روزنامههاست، اما وقتی جامعهای از میزان کنشگریاش کاسته میشود افراد بیشتر به سمت دیگر شکلهای مطبوعاتی مثل ماهنامه و فصلنامه میروند، یعنی از اطلاعرسانی و آگاهیبخشی دورتر میشوند و به مسایل انتزاعی میپردازند؛ به مسایلی که کمتر با ذهنیت اجتماعی و مسایل مردم ارتباط دارد.
ماجرا شبیه داستان مرغ و تخممرغ است، به هر حال وظیفه و کارکرد مطبوعات آگاهیسازی و اطلاعرسانی به مردم است تا از نتیجه این آگاهیسازی وضعیت عمومی جامعه به شکلی بهتر و مطلوبتر تغییر کند، اما از سویی دستکم در کشور ما به تجربه دیده میشود که هر گاه وضعیت جامعه به لحاظ سیاسی اجتماعی مطلوبتر شده آنگاه مطبوعات با اقبال و استقبال مواجه شدهاند. پرسش این است که برای رسیدن به وضعیت مطلوب نیازمند فعالیت آگاهیبخش مطبوعات هستیم، یا مطبوعات خود یکی از ثمرات وضعیت مطلوب و فعالانه جامعه است؟
مساله مطبوعات در ایران را محدود به دورهای کوتاه نباید کرد، مساله مطبوعات در ایران تاریخی است، این مساله توسعهنیافتگی تاریخی مطبوعات، چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی، عامل یک متغیر وابسته یا عامل ثانوی هستند نسبت به یک متغیر مستقل به اسم ساخت قدرت در ایران و وضعیت جامعه مدنی. یعنی هر وقت در ایران وضعیت جامعه مدنی مناسبتر و بهتر بود و قدرت سیاسی در موقعیت دموکراتیکتر و قانونمندتری بوده آنگاه وضعیت مطبوعات هم با معیارهای مطلوبتر نزدیکتر شده. در نتیجه این مرغ و تخممرغی که شما گفتهاید اینجا به هم نزدیک شدهاند. چون مطبوعات تابعی از وضعیت سیاسی بودهاند به همین دلیل نمیتوان انتظار فوقالعادهای داشت که مطبوعات تغییر مبنایی و اساسی در جامعه ایجاد کنند. یعنی انتظار نقش عاملیت و اساسی داشتن از مطبوعات در ایران بیهوده است. یک جامعهشناس آرژانتینی به نام «اودنل» از مبحثی به نام صدای سوم سخن گفته است، البته بحث صدای سوم کلا در مطالعات فرهنگی و ارتباطی مهم است، این منظر میتواند به موقعیت رسانهها و مطبوعات کمک کند. او میگوید صدای اول را باید صدای افقی دانست، یعنی صدایی که در میان اعضای جامعه مدنی شکل میگیرد وقتی که ساختارهای مدنی وجود دارد و شبکههای اجتماعی و احزاب فعال هستند در این جامعه خود جامعه با هم گفتوگو میکنند. صدای دوم صدای عمودی است و از بالا به پایین است، یعنی از اصحاب قدرت با شهروندان شکل میگیرد. پس از این وقتی این دو صدا موقعیتی مناسب نداشته باشند یعنی اعتمادی در سطوح مختلف اجتماعی نسبت به قدرت وجود نداشته باشد، صدای اول و دوم ضعیف میشوند. اینجا صدای سوم شکل میگیرد؛ صدایی که به گفته او صدای مورب است و شکل استعاره و طنز به خود میگیرد. این صدا با مکانیزمهای شناختهشده ارسال پیام منطبق نیست، یعنی پیام و خبری ارسال میشود اما برداشتی که از آن میشود متفاوت از آن چیزی است که انتظار میرود.
پس احتمالا به همین دلیل است که بسیاری از بهترین کاریکاتوریستهای دنیا در کشورهای بسته مثل شوروی سابق، کوبا و... زندگی میکنند.
بله، همینطور است، به همین دلیل است که این صدای سوم را به گونهای میشود صدای مقاومت نامید؛ یعنی مقاومتی که در واقع حتی گاهی به صورت گریز از ارتباطات و رسانههاست، گویا تبدیل به یک ارزش میشود. برگردم به سوال اول شما، ممکن است در اینجا روزنامه امروز و چندسال پیش شما به لحاظ محتوا حتی کاملا یک روزنامه باشد. اما یکجور خوانده نمیشود، از سویی حتی شرایط تاثیر میگذارد روی زبان و در فضای بستهتر نویسنده به سمت زبان طنز و ایما و اشاره میرود، گویا خوانندگان دنبال سطور نانوشته هستند، یا اصلا به گونهای مخاطبان میخواهند رسانهها را بیازمایند به این معنا که ببینند آنچه که من میدانم آیا در این روزنامه آمده است. مجموع اینها وضعیت و ترافیک صدا را به وجود میآورد.
در زمان دولت اصلاحات یا در زمان قدیم، روزنامهها رقبایی مثل وبسایتهای خبری و شبکههای ماهوارهای نداشتند، این رسانهها امروز هم به لحاظ تعداد و هم به لحاظ کارکرد به گونهای هستند که میتوانند با سرعت و بدون محدودیت اخبار و مطالب را به مخاطبان برسانند، یعنی امروزه صدها سایت خبری داخلی و خارجی و شبکههای ماهوارهای فعال وجود دارد که عرصه را بر روزنامهها تنگ کردهاند. در آن سالها اما روزنامهها این رقبا را نداشتند، تاثیر این رقبا بر کار روزنامهها را چطور میبینید؟
قطعا به لحاظ تکنیکی و فنی ورود رقبای جدید که در دوره گذشته رادیو و تلویزیون بوده و امروز وبسایتهای خبری شبکههای ماهوارهای و تلفنهای همراه و... هستند تاثیرگذار بوده است، اما باید مراقب بود که این کار منجر به یک سادهسازی نشود؛ یعنی اینکه موقعیت نامطلوب مطبوعات هم از لحاظ دیده شدن و خوانده شدن و هم از لحاظ تاثیرگذاری در جامعه. اما به هر حال به نظر من این را هم میشود عامل ثانوی دانست. یعنی اگر فرض کنیم که جامعه در موقعیت اطلاعرسانی در حالتی مطلوب و مستقر باشد نوعی تقسیم کار صورت خواهد گرفت. یعنی نوع اخبار و مطالبی که سایتها و دیگر رسانهها منتشر میکنند و آن خبرها و مطالبی که روزنامهها انتشار میدهند با هم متفاوت خواهد بود. حتی شکل مطبوعات خیلی تعیینکننده نیست که به صورت کاغذی باشند یا آنلاین. مساله به نظر من عمیقتر از اینهاست و بسته به میزان اعتماد عمومی به مطبوعات است. از آن سو موقعیت نهادینهشده و مستقر مطبوعات از سوی حکومت است. یعنی آیا مطبوعات در یک وضعیت کلی پذیرفته شدهاند یعنی آنها مطبوعات را خیر لازم میدانند یا شر لازم. یعنی نگاه جامعه و حکومت به مطبوعات نگاهی طبیعی و درست باشد نباید خیلی نگران این بود که دیگر رسانهها میتوانند آن را نابود کنند و به مخاطره بیندازند.
از نگاه حکومت به مطبوعات سخن گفتید، به نظر شما علت این میزان از حساسیت روی مطبوعات و به خصوص روزنامهها چیست؟
مثالی هست از «آقای مارک فدرمن» مدیر ارشد برنامه فرهنگ و فناوری بنیاد «مک لوهان» در تورنتو که میگوید در دوره جنگ مرد گاریچیای بود که هر روز با یک گاری از مرز عبور میکرد و با خود بار سنگ به آنسوی مرز میبرد مرزبان به این فرد مشکوک بود اما هر چه نگاه میکرد دلیلی برای غیرقانونی بودن کار او نمیدید چون انتقال سنگ به آن سوی مرز کاری غیرقانونی نبود. بعد از پایان جنگ مرزبان روزی گاریچی را در جایی میبیند و به او میگوید در زمان جنگ تو هر روز از مرز عبور میکردی و با خودت سنگ حمل میکردی، من میدانم که کار تو ایرادی داشت اما با اینکه هر روز اوراق هویتیات را بررسی میکردم هرگز نفهمیدم، حالا که جنگ تمام شده توضیح بده که چه چیزی را با خودت میبردی، مرد گاریچی پاسخ داد اصل چیزی که من هر روز جابهجا میکردم خود گاری بود. اما شما فقط به مساله جزیی سنگها و اوراق هویتی من دقت میکردی و توجهات به مساله بزرگتر گاری نبود. من از گفتن این مثال میخواهم نتیجهای بگیرم، شما به درستی گفتید ارتباطات وزن خود را در جایی دیگر به لحاظ شکل و تکنیک میگذارد، اما به جایی که گاریدستی دیده شود فقط اوراق هویتی مطبوعات دیده میشود. شما حد و اندازه و میزان تاثیر مطبوعات را در این جامعه و جهان رسانهایشده و مجازی و تلویزیونی نگاه کنید و ببینید این بار سنگینی که مطبوعات در حال پرداختن آن هستند برای چیست؟ بر اساس تحقیقی که در سال 81 انجام شد درباره مصرف کالاهای فرهنگی در جامعه، در آن زمان مطبوعات 4/5درصد از سرانه مصرف رسانهای را به خود اختصاص میدادند، در حالی که تلویزیون 42درصد بود. حالا اگر کل اوقات فراغت را در نظر بگیریم 66درصد را رسانهها یا در واقع تلویزیون پر میکرد. در جامعهای که به یک معنا تلویزیونی شده اما همیشه حکیم باشی مطبوعات دراز میشود. گویا مطبوعات عامل همه مشکلات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است. در این شرایط فقط اوراق هویتی مطبوعات است که دیده میشود و مسوولان به آنها مشکوک هستند. مثل رخدادهایی که در همین سال به سر مطبوعات آمد، «شرق» بسته شد برای چه بود؟ روزنامهنگارانی که بازداشت شدند برای چه بود؟ کاریکاتور روزنامه «شرق» چه مشکل خاصی داشت که به خاطر آن روزنامه بسته شد و متاسفانه از طرف نهادی هم بسته شد که باید متولی حمایت از مطبوعات باشد، در حالی که اگر همین کاریکاتور در نشریه دیگری یا توسط شخص دیگری منتشر میشد، مشکلی ایجاد نمیکرد کمااینکه در همان ایام در نشریه کیهان کاریکاتور کاریکاتوری بحثبرانگیز منتشر شد اما برخوردی که به آن صورت گرفت متفاوت بود. مورد دیگر همین ماجرای بازداشت روزنامهنگاران که اخیرا صورت گرفت و موقعیت مخاطرهآمیزی که آنها در آن قرار گرفتهاند، است. بالاخره روزنامهنگاری در موقعیتی امن شکل میگیرد نه در شرایط ناامن و سرشار از هراس و استرس. این ماجرانه فقط برای افراد بازداشتشده که برای همه روزنامهنگارانی که در معرض این ماجرا قرار گرفتند یا این خبر را شنیدند را در محیطی از اضطراب و ناامنی قرار میدهد.
میدانید که سابقه این برخوردها و هراس و استرسها ناشی از ناامنی شغلی فقط به امسال خلاصه نمیشود، سالهاست روال کار در مطبوعات به این شکل است، احتمالا به همین دلیل است که اکثریت افراد در این حرفه به پختگی و تجربه لازم نمیرسند و خیلی زود آن را کنار میگذارند، بسیاری از افراد باسابقه یا ترک وطن میکنند یا تغییر شغل میدهند و خانهنشین میشوند، این مسایل در نهایت چه تاثیری روی کلیت کار روزنامهنگاری و مطبوعات میگذارد؟
وقتی که یک موقعیت ناامن و مخاطرهآمیزی به وجود میآید طبیعتا رسانهها را به طور عام و مطبوعات را به طور خاص، آنها را از رسانههای طبیعی به رسانههای در موقعیت بحران قرار میدهد. فرق ندارد این بحران طبیعی یا بحران غیرطبیعی ناشی از زندگی صنعتی و شهری و... باشد. در چنین شرایطی به طور عادی و طبیعی یک پیام انتقال برقرار نمیشود. در موقعیتهای هراسانگیز افراد با همدیگر ارتباط واقعی ندارند. حرف همدیگر را نمیشنوند و نمیفهمند. هر کس در موقعیت خاص خود گرفتار است و گفتوگو شکل نمیگیرد. در نتیجه اینجا حتی روی شکل پیام هم اثر میگذارد. آیا میشود با آرامش کار کرد، روزنامهنگاری که اساسا سر پردغدغه و پرشور میطلبد و نیازمند تعهد و ایمان به کار است، مرتباً از عرصه خارج میشود و ترک شغل و وطن میکند، آن وقت انباشت تجربه در این شغل رخ نمیدهد، تجربه منتقل نمیشود صدای مورب و سوم ساکت میشود. اینجاست که مساله با یک نگاه تنگ سیاسی مسایل و مصایب فراتر از سیاست به وجود میآید. در جامعه امروز ما اساسا کتاب و روزنامه نخواندن آسیبهای اجتماعی فرهنگی و اقتصادی هستند در حد فاجعه. پس اول باید فکری کرد برای اینکه مردم روزنامه و کتاب بخوانند. در این شرایط به جای آنکه برای تاثیرگذاری رسانههای بینالمللی و خارج از کنترل ما فکری شود یقه مطبوعات داخلی گرفته میشود. وقتی تغییر الگوی مصرف فرهنگی در جامعه به صورت جدی رخ میدهد باید برای حل آن فکری اساسی کرد نه اینکه شرایط را برای استقبال بخش بیشتری از جامعه به این تغییر الگو فراهم کرد. در تاریخ ایران دو بار به موضوع تغییر الگوی مصرف کالاهای فرهنگی اشاره شد؛ یکی در برنامه ششم توسعه در خرداد سال 56 که به آن توجهی نشد و دیگری در برنامه چهارم توسعه در اسفند 81 هم نظیر همین، تنگناها و موانع توسعه مطبوعات ایران مدنظر قرار داده شد. اما شواهد حاکی از آن است به این برنامه هم توجهی نشد. این مساله فراموش میشود که امروزه از بیرون از مرزهای ملی به تقاضای فزاینده تغییر الگوی مصرف فرهنگی پاسخ داده میشود.
میشود اینطور گفت که زیر فشار قرار دادن و محدود کردن مطبوعات در داخل به عنوان یکی از تامینکنندگان کالای فرهنگی مورد نیاز جامعه در نهایت جامعه را به سمت استفاده از کالای تولید شده در خارج از مرزها سوق میدهد؟
بله، محدودیت در اینجا به وجود میآید، کیفیت مطبوعات در داخل کاهش مییابد و خوانده نمیشود در نتیجه مخاطب به سمت رسانههای بیرونی میرود. مساله این است که ضرورت توجه به مطبوعات یعنی جدی گرفته شدن و خوانده شدن مطبوعات و تربیت نسلی از روزنامهنگاران برای تغذیه رسانههای داخلی صورت نمیگیرد. مخاطرات و ضربهای که جوانمرگی مطبوعات در ایران و ییلاق قشلاق روزنامهنگاران در درون مطبوعات از روزنامهای به روزنامه دیگر یا از این شغل به شغلی دیگر میزند هم فراتر از حوزه مطبوعات است و هم فراتر از حوزه سیاست. پیامد این مسایل را باید در ابعاد ملی به آن نگاه کرد.
تاکنون هرچه گفتیم از رسانهها و مطبوعات به معنای غیردولتی و مستقل بود، در سالهای اخیر اما نهادها، افراد و دستگاهها به سمت ایجاد و استفاده از رسانههای مختلف رو آوردهاند، صدها سایت خبری، انواع روزنامهها و خبرگزاریها و ... در این مدت راهاندازی شده به نظرتان این رسانهها چه تاثیری بر فرهنگ رسانهای و استفاده مخاطب از رسانهها وارد میکنند؟
به نظر من به لحاظ حرفهای دو ضعف کلی در این رویکرد رسمی میشود دید؛ ضعف اول این است که توجه به فرم و شکل خیلی ترجیح دارد به محتوا، یعنی گویا چنین تصوری وجود دارد که هرچه ظواهر جذابتر با به اصطلاح تیراژ بیشتر با کاغذ مطلوب با چاپ زیباتر با انواع و اقسام نامهای زیباتر در فرم دادن به زبان متکلف که خیلی تلاش میکند خود را با گروههای مخاطب برقرار کند. به نظر من مهمترین مشکل این است که ارتباط از مخاطب شروع میشود نه اینکه با تبلیغات مکرر تکرار و تزریق پیام میتوانیم ارتباط برقرار کنیم. ضعف دوم این است که متاسفانه نقشهای رسانهای با اهداف غیرارتباطی مانند اهداف سیاسی، خطی و امنیتی درهم آمیخته میشود. اینجاست که کار رسانهای از حرفه ارتباطی دور میشود. حتی بعضی سایتها و خبرگزاری شکلگرفته که بیشتر عملیات روانی در جامعه ایجاد کنند و این جز اینکه در جامعه نوعی آشفتگی و ناهمگنی و منازعه شکل دهد و نفرت ایجاد دهد، نتیجهای حاصل نمیشود، چرا که پیام در شرایط طبیعی و گفتوگویی در جامعه پخش میشود و در شرایط بحراندیده و عصبانی منتقل نمیشود.
شما آیا مطبوعات ایران را با مطبوعات کشورهای منطقه رصد میکنید. آیا ایران رسانهای دارد که در سایز جهانی قابل رصد باشد؟
ما از نظر تربیت روزنامهنگاران بهخصوص روزنامهنگاران جوان موقعیت خیلی خوبی را در سطح منطقه داریم ولی به دلیل عدم استقرار و کوتاهی عمر روزنامهنگاری آنها و نگرانیهایشان میبینیم که در تولید و ارایه کارشان بهاجبار دچار نوعی شتابزدگی هستند و به کارهای درازمدت کمتر فکر میکنند که ناشی از ناامنی شغلی است و به همین اعتبار است که معمولا نقاط درخشانی را در مطبوعات ایران میبینیم تا روند درخشانی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.