|

غیبت مضاعف

شبنم رحمتی

«اسکایپ» و «اوو» حالا جزیی از زندگی ما، طبقه متوسط ایرانی هستند. میانبرهایی که دلتنگی را کم می‌کند و کم‌کم می‌روند که پای ثابت سفره‌های هفت‌سین شوند. در هر خانواده‌ای، مهاجری آن سوی مرزهاست که برای دیدن و شنیدنش نیازمند پنجره‌هایی از این دست هستی تا نه تنها آخرین اخبار و تحولات خانوادگی بلکه جزییات زندگی روزمره را با او قسمت کنی. «مهاجرت» مولفه پررنگ امروز جامعه و دیگر جوامع مشابه است که در سال‌های گذشته روندی شتابان در پیش گرفته است. آمارهای غیررسمی و تایید‌نشده از حدود 11‌هزار ‌ایرانی پناهجو در کمپ‌های ترکیه خبر می‌دهند و مشاهدات هر روزه ما از عزم «رفتن» تعداد زیادتری از مردم به‌خصوص جوانان حکایت می‌کنند.
آنچه در هشت سال گذشته در سپهر سیاسی ایران اتفاق افتاد نه فقط شفاف‌سازی حوزه سیاسی که بی‌اعتماد کردن بخشی از مردم و جوانان نسبت به وقایع بود. نتیجه بلافصل چنین اتفاقی دوری گزیدن از سیاست، سر در لاک خود فرو بردن و بیرون کشیدن رخت خویش از این ورطه بوده است. با چنین نگاهی برخی کوله به دوش گرفتند و با برنامه و بی‌برنامه جلای وطن کردند. اما همه آنها هم که رفته‌اند هنوز دل در گرو ایران دارند و نمی‌توانند ذهن خود را از آنچه در کشورشان می‌گذرد تهی کنند. از سوی دیگر در جامعه میزبان زندگی می‌کنند و نیاز است که مشارکت فعالی در آن جامعه داشته باشند که بی‌حوصلگی و خستگی ناشی از فشارهای موجود اجازه چنین کاری را هم نمی‌دهد.
اینجاست که به قول ادوارد سعید، «غیبت مضاعف» اتفاق می‌افتد. غیبت و طرد مضاعف؛ یک‌بار طرد از طرف جامعه میهمان و بار دیگر طرد از طرف جامعه میزبان و این غیبت مضاعف به معنی این است که فرد در هیچ یک از کشورهای مبدا و مقصد جایی ندارد. به مرور زمان فرد مهاجر توان و حوصله شرکت در بحث‌های مربوط به کشورش را از دست می‌دهد و نیازی به مشارکت در بحث‌های مربوط به جامعه میزبان را نیز در خود احساس نمی‌کند و سرانجام در هر دو جغرافیا احساس «غربت» می‌کند.
این تصویر برایتان آشناست. نه؟ مهاجری که چندین سال است از کشور رفته و حالا که برای دیداری چند روزه برگشته حس سرخوردگی دارد. گمان می‌کند همه تارهای ظریف و نامرئی‌ای که او را به فرهنگ و مردمش پیوند می‌داده از میان رفته‌اند و از سوی دیگر در برابر پویایی جامعه چند وجهی ایران کم می‌آورد. طی یکی‌، دو سال گذشته چندین بار برایم اتفاق افتاد که وقتی با دوستان مهاجرم که برای سفری چند روزه به تهران آمده بودند گفت‌وگو می‌کردم، این جمله را می‌شنیدم که مثلا در فلان موضوع یا ابزار تکنولوژیکی چقدر بچه‌های ایران از اروپا و آمریکا جلوترند. در خلال گفت‌وگوهایمان درک می‌کردم که خودشان هم حس می‌کنند با آنکه همچنان دلشان برای این وطن می‌تپد اما پیوندشان با جامعه قطع شده و دقیقا نمی‌فهمند در ایران چه می‌گذرد. در سوی دیگر ماجرا کشور و فرهنگ میزبان آنقدر جذاب و پذیرنده نبود که عملا همه حواس دوستان را به خود مشغول و ذهن آنها را از آنچه در ایران می‌گذرد منفک کند. حتما برای شما هم اتفاق افتاده که در گفت‌وگو با دوستان مهاجرتان در می‌یابید تصویرشان از ایران چقدر پرت و دور از واقعیت است و در قدم بعدی می‌فهمید گاهی مواقع اطلاعاتشان از کشور میزبان یا تحولات سایر جهان به اندازه کافی نیست.
بسیاری از ایرانیان مهاجر این روزها به مفهوم «غیبت مضاعف» دچارند. اتفاقاتی که در هشت سال گذشته در کشور افتاد و هزینه فعالیت سیاسی را بسیار بالا برد آنها را به دوری خودخواسته از این فضا رساند و دلبستگی‌های همچنان مداومشان در حوزه تاریخ و جغرافیای ایران مانع حل شدن آنها در جامعه میزبان شد و به نظر می‌رسد این روند همچنان رو به گسترش است.
امسال در گروه اجتماعی روزنامه «شرق» برآن شدیم تا نظر تعدادی از جامعه‌شناسان طراز اول ایرانی را درباره «مهم‌ترین مساله‌ای که گمان می‌کنند در سال آینده جامعه ایران با آن روبه‌روست» را به دست آوریم مواردی چون زوال ارزش‌های اخلاقی، فقر و خشونت در صدر این فهرست قرار گرفتند که بر ضرورت مداخله دولت در غیاب نهادهای مدنی فعال در این حوزه برای کنترل این آسیب‌ها حکایت دارند اما شاید بد نباشد انسان‌شناسان و جامعه‌شناسان ایرانی موضوع مهاجرت و پیامدهای آن را نیز دستمایه پژوهش و فعالیت خود قرار دهند تا مانع از وارد آمدن خساراتی شوند که نفس این عمل می‌تواند بر کشور وارد کند.
«اسکایپ» و «اوو» حالا جزیی از زندگی ما، طبقه متوسط ایرانی هستند. میانبرهایی که دلتنگی را کم می‌کند و کم‌کم می‌روند که پای ثابت سفره‌های هفت‌سین شوند. در هر خانواده‌ای، مهاجری آن سوی مرزهاست که برای دیدن و شنیدنش نیازمند پنجره‌هایی از این دست هستی تا نه تنها آخرین اخبار و تحولات خانوادگی بلکه جزییات زندگی روزمره را با او قسمت کنی. «مهاجرت» مولفه پررنگ امروز جامعه و دیگر جوامع مشابه است که در سال‌های گذشته روندی شتابان در پیش گرفته است. آمارهای غیررسمی و تایید‌نشده از حدود 11‌هزار ‌ایرانی پناهجو در کمپ‌های ترکیه خبر می‌دهند و مشاهدات هر روزه ما از عزم «رفتن» تعداد زیادتری از مردم به‌خصوص جوانان حکایت می‌کنند.
آنچه در هشت سال گذشته در سپهر سیاسی ایران اتفاق افتاد نه فقط شفاف‌سازی حوزه سیاسی که بی‌اعتماد کردن بخشی از مردم و جوانان نسبت به وقایع بود. نتیجه بلافصل چنین اتفاقی دوری گزیدن از سیاست، سر در لاک خود فرو بردن و بیرون کشیدن رخت خویش از این ورطه بوده است. با چنین نگاهی برخی کوله به دوش گرفتند و با برنامه و بی‌برنامه جلای وطن کردند. اما همه آنها هم که رفته‌اند هنوز دل در گرو ایران دارند و نمی‌توانند ذهن خود را از آنچه در کشورشان می‌گذرد تهی کنند. از سوی دیگر در جامعه میزبان زندگی می‌کنند و نیاز است که مشارکت فعالی در آن جامعه داشته باشند که بی‌حوصلگی و خستگی ناشی از فشارهای موجود اجازه چنین کاری را هم نمی‌دهد.
اینجاست که به قول ادوارد سعید، «غیبت مضاعف» اتفاق می‌افتد. غیبت و طرد مضاعف؛ یک‌بار طرد از طرف جامعه میهمان و بار دیگر طرد از طرف جامعه میزبان و این غیبت مضاعف به معنی این است که فرد در هیچ یک از کشورهای مبدا و مقصد جایی ندارد. به مرور زمان فرد مهاجر توان و حوصله شرکت در بحث‌های مربوط به کشورش را از دست می‌دهد و نیازی به مشارکت در بحث‌های مربوط به جامعه میزبان را نیز در خود احساس نمی‌کند و سرانجام در هر دو جغرافیا احساس «غربت» می‌کند.
این تصویر برایتان آشناست. نه؟ مهاجری که چندین سال است از کشور رفته و حالا که برای دیداری چند روزه برگشته حس سرخوردگی دارد. گمان می‌کند همه تارهای ظریف و نامرئی‌ای که او را به فرهنگ و مردمش پیوند می‌داده از میان رفته‌اند و از سوی دیگر در برابر پویایی جامعه چند وجهی ایران کم می‌آورد. طی یکی‌، دو سال گذشته چندین بار برایم اتفاق افتاد که وقتی با دوستان مهاجرم که برای سفری چند روزه به تهران آمده بودند گفت‌وگو می‌کردم، این جمله را می‌شنیدم که مثلا در فلان موضوع یا ابزار تکنولوژیکی چقدر بچه‌های ایران از اروپا و آمریکا جلوترند. در خلال گفت‌وگوهایمان درک می‌کردم که خودشان هم حس می‌کنند با آنکه همچنان دلشان برای این وطن می‌تپد اما پیوندشان با جامعه قطع شده و دقیقا نمی‌فهمند در ایران چه می‌گذرد. در سوی دیگر ماجرا کشور و فرهنگ میزبان آنقدر جذاب و پذیرنده نبود که عملا همه حواس دوستان را به خود مشغول و ذهن آنها را از آنچه در ایران می‌گذرد منفک کند. حتما برای شما هم اتفاق افتاده که در گفت‌وگو با دوستان مهاجرتان در می‌یابید تصویرشان از ایران چقدر پرت و دور از واقعیت است و در قدم بعدی می‌فهمید گاهی مواقع اطلاعاتشان از کشور میزبان یا تحولات سایر جهان به اندازه کافی نیست.
بسیاری از ایرانیان مهاجر این روزها به مفهوم «غیبت مضاعف» دچارند. اتفاقاتی که در هشت سال گذشته در کشور افتاد و هزینه فعالیت سیاسی را بسیار بالا برد آنها را به دوری خودخواسته از این فضا رساند و دلبستگی‌های همچنان مداومشان در حوزه تاریخ و جغرافیای ایران مانع حل شدن آنها در جامعه میزبان شد و به نظر می‌رسد این روند همچنان رو به گسترش است.
امسال در گروه اجتماعی روزنامه «شرق» برآن شدیم تا نظر تعدادی از جامعه‌شناسان طراز اول ایرانی را درباره «مهم‌ترین مساله‌ای که گمان می‌کنند در سال آینده جامعه ایران با آن روبه‌روست» را به دست آوریم مواردی چون زوال ارزش‌های اخلاقی، فقر و خشونت در صدر این فهرست قرار گرفتند که بر ضرورت مداخله دولت در غیاب نهادهای مدنی فعال در این حوزه برای کنترل این آسیب‌ها حکایت دارند اما شاید بد نباشد انسان‌شناسان و جامعه‌شناسان ایرانی موضوع مهاجرت و پیامدهای آن را نیز دستمایه پژوهش و فعالیت خود قرار دهند تا مانع از وارد آمدن خساراتی شوند که نفس این عمل می‌تواند بر کشور وارد کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.