آیا اخلاق ایرانیها در دنیای مجازی مطابق با دنیای واقعی است؟
از کوزه همان برون تراود که در اوست
فروغ پژمان
«مجید»، 25 ساله، با صداقت تمام میگوید که آدم بداخلاقی است و به گفته دوستانش، زود از کوره درمیرود. دو سال است که عضو فیسبوک است و چککردن چندباره پروفایلش در روز، از نان شب هم برایش واجبتر است؛ دنیایی که به اعتقاد او تفاوت چندانی با دنیای واقعی ندارد و او هم دلیلی نمیبیند که برای حضور در آنجا نقابی بر چهره بزند. «شاید بشود تعریف از خود، ولی من آدمی هستم که توی خانه و محل کار و مسافرت و توی همین فیسبوک فرقی ندارم. به من میگویند آدم دعواییای هستم. بله هستم و ترسی هم از این موضوع ندارم.» «مجید» اعتراف میکند که به همان اندازه که در زندگی واقعی و در کوچه و خیابان یا محل کار با دیگران بگومگو داشته است، در فیسبوک هم درباره موضوعات مختلفی که خودش یا دیگران به اشتراک گذاشتهاند، دعوا کرده است: «آدم کمتحملی هستم. حالا توی فیسبوک که نمیشود توی صورت طرف زد. اتفاقا این قضیه خیلی هم خوب است و نیازی نیست مثلا بروم پزشکی قانونی. چون که تا حالا چندین بار کارم به کتککاری و شکایت و دادگاه رسیده است. در دنیای مجازی خیلی راحت طرف را حذف میکنم. گفتم که اعصاب ندارم.»
هرچند ممکن است اخلاق تند و تیز «مجید» موردپسند افراد دیگر نباشد اما آنچه که در این میان اهمیت دارد، این است که آدمهایی مثل او سعی نمیکنند رفتاری از خود نشان دهند که مطابق با واقعیت نیست. «مجید» و آدمهایی مثل او، تفاوتی میان حضور در فضاهایی همچون شبکههای اجتماعی و زندگی واقعی احساس نمیکنند. «لاله» 26 ساله و دانشجوی فیزیک است. او میگوید: «به هر حال، رفتار و گفتار هر کسی باید متناسب با موقعیتی باشد که در آن قرار میگیرد. در زندگی واقعی خودمان هم با غریبهها رودربایستی داریم. سعی میکنیم هر حرفی را پیش هرکسی نزنیم. حتی لباسی که در سر کار میپوشیم با مثلا توی خانه فرق دارد. به همین دلیل فکر میکنم در جایی مثل فیسبوک هم باید این چیزها را رعایت کنیم.» «لاله» میگوید در فیسبوک افراد فقط با دوستان یا اعضای خانواده و فامیلشان در ارتباط نیستند. «این را همه میدانند که چنین جایی برای این است که آدم با کسانی فراتر از دوست و آشناهایی که میشناسد ارتباط برقرار کند و حس، تجربه، عکسها و نظرهایش را به اشتراک بگذارد. پس غریبههایی هم وارد حریم ما میشوند. به نظرم باید در این مورد محتاط عمل کرد.»
بسیاری از اوقات، دایره این احتیاط آنقدر تنگ میشود که به پنهان کردن بیمورد اطلاعات شخصی یا به تصویر گذاشتن چهرهای غیرواقعی از افراد حاضر در دنیای مجازی ختم میشود. آقای «بیگدلو» 30 ساله و یکی از طرفداران سرسخت فیسبوک و دیگر شبکههای اجتماعی است. «من همه جا عضو هستم؛ گوگل پلاس، توییتر، همین فیسبوک. خلاصه هر جا بشود با آدمهای بیشتری در ارتباط بود.» «بیگدلو» علاوه بر جذابیت دنیای مجازی، ارتباطات قوی خودش را مهمترین دلیل فعالیتهای زیادش در شبکههای اجتماعی میداند: «آدم خوشصحبتی هستم و خیلیزود با آدمها گرم میگیرم و رفیق میشوم. الان توی فیسبوک سه هزار و 300 تا دوست دارم و شاید بشود گفت 60 درصدشان را همین جا پیدا کردم.» برای «بیگدلو» تشخیص تصویر واقعی دوستانی که در فضای مجازی با آنها در ارتباط است، دشوار نیست. «همانطوری که در روابط روزانهام طرف دوجمله بگوید یا دوبار با هم بنشینیم و بلند شویم میفهمم با چه کسی طرف هستم، در دنیای مجازی هم میشود با عکسها و کامنتهای یک نفر تا حد زیادی به شناختی از او رسید. بعد هم نمیخواهیم که باهم زندگی کنیم. قرار هم نیست که همهچیز را درباره همدیگر بدانیم. این موضوع هم شبیه زندگی واقعی است. مگر همه مسایل زندگی همکارهایمان یا حتی فامیلمان را میدانیم.» «بیگدلو» درباره رفتار و صداقت خودش اطمینان دارد اما رفتار متضادی هم از دوستان دنیای مجازی و واقعیاش دیده است: «آدمی را میشناسم که ترسوتر از او فقط خودش است اما توی فیسبوک شیر میشود و خیلی تند و تیز درباره مسایل سیاسی بحث میکند. یا اینهایی که در واقعیت با آدمهای کمی در ارتباط هستند اما اینجا تلاش میکنند خودشان را اکتیو نشان دهند. اینطور آدمهایی هم هستند اما خب، گفتم که دوستیهای مجازی است. حداقل ضرری به من نمیزنند. حالا میخواهند هر جور که دوست دارند رفتار کنند.»
«سهراب»، 31 ساله و مهندس کامپیوتر، چهار سال است که در فیسبوک حضور دارد. «من خودم شخصا توی فیسبوک همان هستم که در زندگی عادی هستم. فرقی نمیکند. اگر بحث و دعوایی میشود، در دنیای واقعی هم میشود. اگر عاشق میشوی، اگر کسی را از صفحهات حذف میکنی، اگر بعضیها زیاد مطلب مینویسند و شاید بشود گفت پرحرفند خب در دنیای واقعی هم هست.» «هادی»، 24 ساله که تمام تلاشاش را میکند تا چه در زندگی واقعی و چه در دنیای مجازی حریم خصوصیاش از بین نرود، اعتقاد دارد: «میتوانم بگویم فضای مجازی هم بالا و پایینهایی دارد. اگر یکی مثل من در بیشتر موارد، اطلاعات محدودی از خودش ارایه میدهد یا آنهایی که تصویر غیرواقعی از خود ساختهاند یا با عکسهایشان خودنمایی میکنند، برای این است که در زندگی واقعی هم حتما همینطور هستند. حالا اگر خلاف این باشد، شاید مریض هستند.»
با تمام این اظهارنظرها، نمیتوان همچون «هادی» به این صراحت رای بر بیماربودن عدهای صادر کرد. در واقع، فضای مجازی شرایط خاصی را ایجاد کرده است که افراد در فضای واقعی فرصت تجربه آن را نداشتهاند. به گفته سعید معیدفر، جامعهشناس و استاد دانشگاه، در ایران گاهی اوقات در فضای واقعی به دلیل ساختارهای سیاسی و اجتماعی، محدودیتهایی مشاهده میشود؛ حال آنکه در فضای مجازی این محدودیتها اصلا نیست یا کمتر وجود دارد. معیدفر با بیان اینکه ایران یکی از بزرگترین جمعیتهای عضو در شبکههای اجتماعی را به خود اختصاص داده است، میگوید: «این موضوع نشان میدهد که ما بخشی از مشکلاتی را که در فضای واقعی برای تعامل با آن روبهرو هستیم، در فضای مجازی نداریم و به همین دلیل خصوصا نسل جوان به شدت به چنین شبکههای اجتماعی روی آورده است.»
معیدفر با بیان اینکه فاصله فضای واقعی با فضای مجازی زیاد نیست، میگوید: «نباید این موضوع را نادیده گرفت که هنجارها و ویژگیهای خاصی که ما ایرانیها داریم، نمیتواند در فضای مجازی یکباره تحتالشعاع قرار گیرد. ممکن است وقتی وارد یک جامعه دیگر با آدمهای دیگری شویم، تغییری در رفتارهایمان ایجاد شود اما اگر قرار باشد با همان آدمهای فضای واقعی در فضای مجازی هم در ارتباط باشیم، خودبهخود سبب میشود که همان رفتارهای فضای واقعی هم در دنیای مجازی استمرار پیدا کند. بنا بر این ممکن است من ایرانی اگر با یک فردی که متعلق به یک جامعه دیگر است و در فضای مجازی است تعامل کنم، تغییر رفتاری داشته باشم.» به گمان این استاد دانشگاه، آنچه که در اینباره اهمیت زیادی دارد، فضا یا متنی است که یک کاربر یا یک فرد در آن قرار میگیرد: «اگر فرد در شرایط همان فضای واقعی توی فضای مجازی وارد شود، همان رفتار را میکند اما اگر این متن تغییر کند، رفتارش هم تغییر خواهد کرد. به بیان دیگر، این متن اگر مشابه فضای واقعی باشد رفتار ما تغییری نمیکند اما اگر این متن متفاوت باشد، رفتارها هم متفاوت خواهد بود. در فضایی مشابه رفتارها هم مشابه خواهد بود. به قول قدیمیها از کوزه همان برون تراود که در اوست.» سعید معیدفر با بیان اینکه هیچیک از این رفتارها یک شبه تعییر نخواهد کرد، میافزاید: «من بدبین نیستم. اگر آرمانگرا نباشیم و نخواهیم که همهچیز را به صورت مطلق داشته باشیم، تصور من این است که نسل جوان چه در فضای واقعی و چه در فضای مجازی صداقت بیشتری دارد اما همچنان با کشورهای توسعهیافته فاصله داریم.»
«افسانه» از همان دسته جوانهایی است که اعتقاد دارد نسل آنها یک سروگردن از پدر و مادرهایشان شفافترند. «ما رو بازی میکنیم. این کف دست را نگاه کنید، این جوری هستیم. صاف و ساده و رک. دلیلی ندارد اینطور گیر بدهند که اینجا اینجور هستیم و توی واقعیت یکجور دیگر.» «افسانه» 20 ساله و پشت کنکور است. میگوید آدمهایی را از میان دوستانش میشناسد که خود واقعیشان را دوست ندارند: «توی مدرسه هم که با همدیگر صحبت میکردیم، همین جوری بودند. چیزهایی از خودشان میگفتند که فقط یکی مثل خود آنها که اُسکل بود باور میکرد. خب بعد این آدم میآید و عکسهای فشن میگذارد. بعضیهای خاص هم لایک میزنند. بعد میشود مشکلی که شما میآیید و گزارش مینویسی.» «آرمان»، 22 ساله، از همان همنسلان «افسانه» است که به گفته او باید رو بازی کند، اما آرمان با شور و هیجان و صدایی آهسته که انگار نمیخواهد کسی بشنود، میگوید: «زرنگ باش تا کامروا شوی. از همان اولش عضو فیسبوک بودم. آنهم در خانه ما که بدون اجازه مادرم نمیشود آب خورد.» خودش توی پرانتز اعلام میکند که در خانهشان مادرسالاری و زنسالاری است: «وقتی مرتب میخواهند سر از کار آدم دربیاورند، من هم میروم جایی که بتوانم کارهایی را که دوست دارم و البته نه به نظر خیلیها خلاف را انجام دهم. در پروفایل اصلیام مادرم را به عنوان دوست دارم. دو تای دیگر، یکی مخصوص رفیقها و بروبچههای دانشگاه و دیگری مخصوص فضولی است. مادرم فکر میکند پسرش چه بچه سر به راهی است اما خب، شرمنده.» آخر سر با لحنی خونسرد اضافه میکند: «از کجا معلوم؟ شاید همینهایی را هم که گفتم دروغ باشد.»
هرچند ممکن است اخلاق تند و تیز «مجید» موردپسند افراد دیگر نباشد اما آنچه که در این میان اهمیت دارد، این است که آدمهایی مثل او سعی نمیکنند رفتاری از خود نشان دهند که مطابق با واقعیت نیست. «مجید» و آدمهایی مثل او، تفاوتی میان حضور در فضاهایی همچون شبکههای اجتماعی و زندگی واقعی احساس نمیکنند. «لاله» 26 ساله و دانشجوی فیزیک است. او میگوید: «به هر حال، رفتار و گفتار هر کسی باید متناسب با موقعیتی باشد که در آن قرار میگیرد. در زندگی واقعی خودمان هم با غریبهها رودربایستی داریم. سعی میکنیم هر حرفی را پیش هرکسی نزنیم. حتی لباسی که در سر کار میپوشیم با مثلا توی خانه فرق دارد. به همین دلیل فکر میکنم در جایی مثل فیسبوک هم باید این چیزها را رعایت کنیم.» «لاله» میگوید در فیسبوک افراد فقط با دوستان یا اعضای خانواده و فامیلشان در ارتباط نیستند. «این را همه میدانند که چنین جایی برای این است که آدم با کسانی فراتر از دوست و آشناهایی که میشناسد ارتباط برقرار کند و حس، تجربه، عکسها و نظرهایش را به اشتراک بگذارد. پس غریبههایی هم وارد حریم ما میشوند. به نظرم باید در این مورد محتاط عمل کرد.»
بسیاری از اوقات، دایره این احتیاط آنقدر تنگ میشود که به پنهان کردن بیمورد اطلاعات شخصی یا به تصویر گذاشتن چهرهای غیرواقعی از افراد حاضر در دنیای مجازی ختم میشود. آقای «بیگدلو» 30 ساله و یکی از طرفداران سرسخت فیسبوک و دیگر شبکههای اجتماعی است. «من همه جا عضو هستم؛ گوگل پلاس، توییتر، همین فیسبوک. خلاصه هر جا بشود با آدمهای بیشتری در ارتباط بود.» «بیگدلو» علاوه بر جذابیت دنیای مجازی، ارتباطات قوی خودش را مهمترین دلیل فعالیتهای زیادش در شبکههای اجتماعی میداند: «آدم خوشصحبتی هستم و خیلیزود با آدمها گرم میگیرم و رفیق میشوم. الان توی فیسبوک سه هزار و 300 تا دوست دارم و شاید بشود گفت 60 درصدشان را همین جا پیدا کردم.» برای «بیگدلو» تشخیص تصویر واقعی دوستانی که در فضای مجازی با آنها در ارتباط است، دشوار نیست. «همانطوری که در روابط روزانهام طرف دوجمله بگوید یا دوبار با هم بنشینیم و بلند شویم میفهمم با چه کسی طرف هستم، در دنیای مجازی هم میشود با عکسها و کامنتهای یک نفر تا حد زیادی به شناختی از او رسید. بعد هم نمیخواهیم که باهم زندگی کنیم. قرار هم نیست که همهچیز را درباره همدیگر بدانیم. این موضوع هم شبیه زندگی واقعی است. مگر همه مسایل زندگی همکارهایمان یا حتی فامیلمان را میدانیم.» «بیگدلو» درباره رفتار و صداقت خودش اطمینان دارد اما رفتار متضادی هم از دوستان دنیای مجازی و واقعیاش دیده است: «آدمی را میشناسم که ترسوتر از او فقط خودش است اما توی فیسبوک شیر میشود و خیلی تند و تیز درباره مسایل سیاسی بحث میکند. یا اینهایی که در واقعیت با آدمهای کمی در ارتباط هستند اما اینجا تلاش میکنند خودشان را اکتیو نشان دهند. اینطور آدمهایی هم هستند اما خب، گفتم که دوستیهای مجازی است. حداقل ضرری به من نمیزنند. حالا میخواهند هر جور که دوست دارند رفتار کنند.»
«سهراب»، 31 ساله و مهندس کامپیوتر، چهار سال است که در فیسبوک حضور دارد. «من خودم شخصا توی فیسبوک همان هستم که در زندگی عادی هستم. فرقی نمیکند. اگر بحث و دعوایی میشود، در دنیای واقعی هم میشود. اگر عاشق میشوی، اگر کسی را از صفحهات حذف میکنی، اگر بعضیها زیاد مطلب مینویسند و شاید بشود گفت پرحرفند خب در دنیای واقعی هم هست.» «هادی»، 24 ساله که تمام تلاشاش را میکند تا چه در زندگی واقعی و چه در دنیای مجازی حریم خصوصیاش از بین نرود، اعتقاد دارد: «میتوانم بگویم فضای مجازی هم بالا و پایینهایی دارد. اگر یکی مثل من در بیشتر موارد، اطلاعات محدودی از خودش ارایه میدهد یا آنهایی که تصویر غیرواقعی از خود ساختهاند یا با عکسهایشان خودنمایی میکنند، برای این است که در زندگی واقعی هم حتما همینطور هستند. حالا اگر خلاف این باشد، شاید مریض هستند.»
با تمام این اظهارنظرها، نمیتوان همچون «هادی» به این صراحت رای بر بیماربودن عدهای صادر کرد. در واقع، فضای مجازی شرایط خاصی را ایجاد کرده است که افراد در فضای واقعی فرصت تجربه آن را نداشتهاند. به گفته سعید معیدفر، جامعهشناس و استاد دانشگاه، در ایران گاهی اوقات در فضای واقعی به دلیل ساختارهای سیاسی و اجتماعی، محدودیتهایی مشاهده میشود؛ حال آنکه در فضای مجازی این محدودیتها اصلا نیست یا کمتر وجود دارد. معیدفر با بیان اینکه ایران یکی از بزرگترین جمعیتهای عضو در شبکههای اجتماعی را به خود اختصاص داده است، میگوید: «این موضوع نشان میدهد که ما بخشی از مشکلاتی را که در فضای واقعی برای تعامل با آن روبهرو هستیم، در فضای مجازی نداریم و به همین دلیل خصوصا نسل جوان به شدت به چنین شبکههای اجتماعی روی آورده است.»
معیدفر با بیان اینکه فاصله فضای واقعی با فضای مجازی زیاد نیست، میگوید: «نباید این موضوع را نادیده گرفت که هنجارها و ویژگیهای خاصی که ما ایرانیها داریم، نمیتواند در فضای مجازی یکباره تحتالشعاع قرار گیرد. ممکن است وقتی وارد یک جامعه دیگر با آدمهای دیگری شویم، تغییری در رفتارهایمان ایجاد شود اما اگر قرار باشد با همان آدمهای فضای واقعی در فضای مجازی هم در ارتباط باشیم، خودبهخود سبب میشود که همان رفتارهای فضای واقعی هم در دنیای مجازی استمرار پیدا کند. بنا بر این ممکن است من ایرانی اگر با یک فردی که متعلق به یک جامعه دیگر است و در فضای مجازی است تعامل کنم، تغییر رفتاری داشته باشم.» به گمان این استاد دانشگاه، آنچه که در اینباره اهمیت زیادی دارد، فضا یا متنی است که یک کاربر یا یک فرد در آن قرار میگیرد: «اگر فرد در شرایط همان فضای واقعی توی فضای مجازی وارد شود، همان رفتار را میکند اما اگر این متن تغییر کند، رفتارش هم تغییر خواهد کرد. به بیان دیگر، این متن اگر مشابه فضای واقعی باشد رفتار ما تغییری نمیکند اما اگر این متن متفاوت باشد، رفتارها هم متفاوت خواهد بود. در فضایی مشابه رفتارها هم مشابه خواهد بود. به قول قدیمیها از کوزه همان برون تراود که در اوست.» سعید معیدفر با بیان اینکه هیچیک از این رفتارها یک شبه تعییر نخواهد کرد، میافزاید: «من بدبین نیستم. اگر آرمانگرا نباشیم و نخواهیم که همهچیز را به صورت مطلق داشته باشیم، تصور من این است که نسل جوان چه در فضای واقعی و چه در فضای مجازی صداقت بیشتری دارد اما همچنان با کشورهای توسعهیافته فاصله داریم.»
«افسانه» از همان دسته جوانهایی است که اعتقاد دارد نسل آنها یک سروگردن از پدر و مادرهایشان شفافترند. «ما رو بازی میکنیم. این کف دست را نگاه کنید، این جوری هستیم. صاف و ساده و رک. دلیلی ندارد اینطور گیر بدهند که اینجا اینجور هستیم و توی واقعیت یکجور دیگر.» «افسانه» 20 ساله و پشت کنکور است. میگوید آدمهایی را از میان دوستانش میشناسد که خود واقعیشان را دوست ندارند: «توی مدرسه هم که با همدیگر صحبت میکردیم، همین جوری بودند. چیزهایی از خودشان میگفتند که فقط یکی مثل خود آنها که اُسکل بود باور میکرد. خب بعد این آدم میآید و عکسهای فشن میگذارد. بعضیهای خاص هم لایک میزنند. بعد میشود مشکلی که شما میآیید و گزارش مینویسی.» «آرمان»، 22 ساله، از همان همنسلان «افسانه» است که به گفته او باید رو بازی کند، اما آرمان با شور و هیجان و صدایی آهسته که انگار نمیخواهد کسی بشنود، میگوید: «زرنگ باش تا کامروا شوی. از همان اولش عضو فیسبوک بودم. آنهم در خانه ما که بدون اجازه مادرم نمیشود آب خورد.» خودش توی پرانتز اعلام میکند که در خانهشان مادرسالاری و زنسالاری است: «وقتی مرتب میخواهند سر از کار آدم دربیاورند، من هم میروم جایی که بتوانم کارهایی را که دوست دارم و البته نه به نظر خیلیها خلاف را انجام دهم. در پروفایل اصلیام مادرم را به عنوان دوست دارم. دو تای دیگر، یکی مخصوص رفیقها و بروبچههای دانشگاه و دیگری مخصوص فضولی است. مادرم فکر میکند پسرش چه بچه سر به راهی است اما خب، شرمنده.» آخر سر با لحنی خونسرد اضافه میکند: «از کجا معلوم؟ شاید همینهایی را هم که گفتم دروغ باشد.»
«مجید»، 25 ساله، با صداقت تمام میگوید که آدم بداخلاقی است و به گفته دوستانش، زود از کوره درمیرود. دو سال است که عضو فیسبوک است و چککردن چندباره پروفایلش در روز، از نان شب هم برایش واجبتر است؛ دنیایی که به اعتقاد او تفاوت چندانی با دنیای واقعی ندارد و او هم دلیلی نمیبیند که برای حضور در آنجا نقابی بر چهره بزند. «شاید بشود تعریف از خود، ولی من آدمی هستم که توی خانه و محل کار و مسافرت و توی همین فیسبوک فرقی ندارم. به من میگویند آدم دعواییای هستم. بله هستم و ترسی هم از این موضوع ندارم.» «مجید» اعتراف میکند که به همان اندازه که در زندگی واقعی و در کوچه و خیابان یا محل کار با دیگران بگومگو داشته است، در فیسبوک هم درباره موضوعات مختلفی که خودش یا دیگران به اشتراک گذاشتهاند، دعوا کرده است: «آدم کمتحملی هستم. حالا توی فیسبوک که نمیشود توی صورت طرف زد. اتفاقا این قضیه خیلی هم خوب است و نیازی نیست مثلا بروم پزشکی قانونی. چون که تا حالا چندین بار کارم به کتککاری و شکایت و دادگاه رسیده است. در دنیای مجازی خیلی راحت طرف را حذف میکنم. گفتم که اعصاب ندارم.»
هرچند ممکن است اخلاق تند و تیز «مجید» موردپسند افراد دیگر نباشد اما آنچه که در این میان اهمیت دارد، این است که آدمهایی مثل او سعی نمیکنند رفتاری از خود نشان دهند که مطابق با واقعیت نیست. «مجید» و آدمهایی مثل او، تفاوتی میان حضور در فضاهایی همچون شبکههای اجتماعی و زندگی واقعی احساس نمیکنند. «لاله» 26 ساله و دانشجوی فیزیک است. او میگوید: «به هر حال، رفتار و گفتار هر کسی باید متناسب با موقعیتی باشد که در آن قرار میگیرد. در زندگی واقعی خودمان هم با غریبهها رودربایستی داریم. سعی میکنیم هر حرفی را پیش هرکسی نزنیم. حتی لباسی که در سر کار میپوشیم با مثلا توی خانه فرق دارد. به همین دلیل فکر میکنم در جایی مثل فیسبوک هم باید این چیزها را رعایت کنیم.» «لاله» میگوید در فیسبوک افراد فقط با دوستان یا اعضای خانواده و فامیلشان در ارتباط نیستند. «این را همه میدانند که چنین جایی برای این است که آدم با کسانی فراتر از دوست و آشناهایی که میشناسد ارتباط برقرار کند و حس، تجربه، عکسها و نظرهایش را به اشتراک بگذارد. پس غریبههایی هم وارد حریم ما میشوند. به نظرم باید در این مورد محتاط عمل کرد.»
بسیاری از اوقات، دایره این احتیاط آنقدر تنگ میشود که به پنهان کردن بیمورد اطلاعات شخصی یا به تصویر گذاشتن چهرهای غیرواقعی از افراد حاضر در دنیای مجازی ختم میشود. آقای «بیگدلو» 30 ساله و یکی از طرفداران سرسخت فیسبوک و دیگر شبکههای اجتماعی است. «من همه جا عضو هستم؛ گوگل پلاس، توییتر، همین فیسبوک. خلاصه هر جا بشود با آدمهای بیشتری در ارتباط بود.» «بیگدلو» علاوه بر جذابیت دنیای مجازی، ارتباطات قوی خودش را مهمترین دلیل فعالیتهای زیادش در شبکههای اجتماعی میداند: «آدم خوشصحبتی هستم و خیلیزود با آدمها گرم میگیرم و رفیق میشوم. الان توی فیسبوک سه هزار و 300 تا دوست دارم و شاید بشود گفت 60 درصدشان را همین جا پیدا کردم.» برای «بیگدلو» تشخیص تصویر واقعی دوستانی که در فضای مجازی با آنها در ارتباط است، دشوار نیست. «همانطوری که در روابط روزانهام طرف دوجمله بگوید یا دوبار با هم بنشینیم و بلند شویم میفهمم با چه کسی طرف هستم، در دنیای مجازی هم میشود با عکسها و کامنتهای یک نفر تا حد زیادی به شناختی از او رسید. بعد هم نمیخواهیم که باهم زندگی کنیم. قرار هم نیست که همهچیز را درباره همدیگر بدانیم. این موضوع هم شبیه زندگی واقعی است. مگر همه مسایل زندگی همکارهایمان یا حتی فامیلمان را میدانیم.» «بیگدلو» درباره رفتار و صداقت خودش اطمینان دارد اما رفتار متضادی هم از دوستان دنیای مجازی و واقعیاش دیده است: «آدمی را میشناسم که ترسوتر از او فقط خودش است اما توی فیسبوک شیر میشود و خیلی تند و تیز درباره مسایل سیاسی بحث میکند. یا اینهایی که در واقعیت با آدمهای کمی در ارتباط هستند اما اینجا تلاش میکنند خودشان را اکتیو نشان دهند. اینطور آدمهایی هم هستند اما خب، گفتم که دوستیهای مجازی است. حداقل ضرری به من نمیزنند. حالا میخواهند هر جور که دوست دارند رفتار کنند.»
«سهراب»، 31 ساله و مهندس کامپیوتر، چهار سال است که در فیسبوک حضور دارد. «من خودم شخصا توی فیسبوک همان هستم که در زندگی عادی هستم. فرقی نمیکند. اگر بحث و دعوایی میشود، در دنیای واقعی هم میشود. اگر عاشق میشوی، اگر کسی را از صفحهات حذف میکنی، اگر بعضیها زیاد مطلب مینویسند و شاید بشود گفت پرحرفند خب در دنیای واقعی هم هست.» «هادی»، 24 ساله که تمام تلاشاش را میکند تا چه در زندگی واقعی و چه در دنیای مجازی حریم خصوصیاش از بین نرود، اعتقاد دارد: «میتوانم بگویم فضای مجازی هم بالا و پایینهایی دارد. اگر یکی مثل من در بیشتر موارد، اطلاعات محدودی از خودش ارایه میدهد یا آنهایی که تصویر غیرواقعی از خود ساختهاند یا با عکسهایشان خودنمایی میکنند، برای این است که در زندگی واقعی هم حتما همینطور هستند. حالا اگر خلاف این باشد، شاید مریض هستند.»
با تمام این اظهارنظرها، نمیتوان همچون «هادی» به این صراحت رای بر بیماربودن عدهای صادر کرد. در واقع، فضای مجازی شرایط خاصی را ایجاد کرده است که افراد در فضای واقعی فرصت تجربه آن را نداشتهاند. به گفته سعید معیدفر، جامعهشناس و استاد دانشگاه، در ایران گاهی اوقات در فضای واقعی به دلیل ساختارهای سیاسی و اجتماعی، محدودیتهایی مشاهده میشود؛ حال آنکه در فضای مجازی این محدودیتها اصلا نیست یا کمتر وجود دارد. معیدفر با بیان اینکه ایران یکی از بزرگترین جمعیتهای عضو در شبکههای اجتماعی را به خود اختصاص داده است، میگوید: «این موضوع نشان میدهد که ما بخشی از مشکلاتی را که در فضای واقعی برای تعامل با آن روبهرو هستیم، در فضای مجازی نداریم و به همین دلیل خصوصا نسل جوان به شدت به چنین شبکههای اجتماعی روی آورده است.»
معیدفر با بیان اینکه فاصله فضای واقعی با فضای مجازی زیاد نیست، میگوید: «نباید این موضوع را نادیده گرفت که هنجارها و ویژگیهای خاصی که ما ایرانیها داریم، نمیتواند در فضای مجازی یکباره تحتالشعاع قرار گیرد. ممکن است وقتی وارد یک جامعه دیگر با آدمهای دیگری شویم، تغییری در رفتارهایمان ایجاد شود اما اگر قرار باشد با همان آدمهای فضای واقعی در فضای مجازی هم در ارتباط باشیم، خودبهخود سبب میشود که همان رفتارهای فضای واقعی هم در دنیای مجازی استمرار پیدا کند. بنا بر این ممکن است من ایرانی اگر با یک فردی که متعلق به یک جامعه دیگر است و در فضای مجازی است تعامل کنم، تغییر رفتاری داشته باشم.» به گمان این استاد دانشگاه، آنچه که در اینباره اهمیت زیادی دارد، فضا یا متنی است که یک کاربر یا یک فرد در آن قرار میگیرد: «اگر فرد در شرایط همان فضای واقعی توی فضای مجازی وارد شود، همان رفتار را میکند اما اگر این متن تغییر کند، رفتارش هم تغییر خواهد کرد. به بیان دیگر، این متن اگر مشابه فضای واقعی باشد رفتار ما تغییری نمیکند اما اگر این متن متفاوت باشد، رفتارها هم متفاوت خواهد بود. در فضایی مشابه رفتارها هم مشابه خواهد بود. به قول قدیمیها از کوزه همان برون تراود که در اوست.» سعید معیدفر با بیان اینکه هیچیک از این رفتارها یک شبه تعییر نخواهد کرد، میافزاید: «من بدبین نیستم. اگر آرمانگرا نباشیم و نخواهیم که همهچیز را به صورت مطلق داشته باشیم، تصور من این است که نسل جوان چه در فضای واقعی و چه در فضای مجازی صداقت بیشتری دارد اما همچنان با کشورهای توسعهیافته فاصله داریم.»
«افسانه» از همان دسته جوانهایی است که اعتقاد دارد نسل آنها یک سروگردن از پدر و مادرهایشان شفافترند. «ما رو بازی میکنیم. این کف دست را نگاه کنید، این جوری هستیم. صاف و ساده و رک. دلیلی ندارد اینطور گیر بدهند که اینجا اینجور هستیم و توی واقعیت یکجور دیگر.» «افسانه» 20 ساله و پشت کنکور است. میگوید آدمهایی را از میان دوستانش میشناسد که خود واقعیشان را دوست ندارند: «توی مدرسه هم که با همدیگر صحبت میکردیم، همین جوری بودند. چیزهایی از خودشان میگفتند که فقط یکی مثل خود آنها که اُسکل بود باور میکرد. خب بعد این آدم میآید و عکسهای فشن میگذارد. بعضیهای خاص هم لایک میزنند. بعد میشود مشکلی که شما میآیید و گزارش مینویسی.» «آرمان»، 22 ساله، از همان همنسلان «افسانه» است که به گفته او باید رو بازی کند، اما آرمان با شور و هیجان و صدایی آهسته که انگار نمیخواهد کسی بشنود، میگوید: «زرنگ باش تا کامروا شوی. از همان اولش عضو فیسبوک بودم. آنهم در خانه ما که بدون اجازه مادرم نمیشود آب خورد.» خودش توی پرانتز اعلام میکند که در خانهشان مادرسالاری و زنسالاری است: «وقتی مرتب میخواهند سر از کار آدم دربیاورند، من هم میروم جایی که بتوانم کارهایی را که دوست دارم و البته نه به نظر خیلیها خلاف را انجام دهم. در پروفایل اصلیام مادرم را به عنوان دوست دارم. دو تای دیگر، یکی مخصوص رفیقها و بروبچههای دانشگاه و دیگری مخصوص فضولی است. مادرم فکر میکند پسرش چه بچه سر به راهی است اما خب، شرمنده.» آخر سر با لحنی خونسرد اضافه میکند: «از کجا معلوم؟ شاید همینهایی را هم که گفتم دروغ باشد.»
هرچند ممکن است اخلاق تند و تیز «مجید» موردپسند افراد دیگر نباشد اما آنچه که در این میان اهمیت دارد، این است که آدمهایی مثل او سعی نمیکنند رفتاری از خود نشان دهند که مطابق با واقعیت نیست. «مجید» و آدمهایی مثل او، تفاوتی میان حضور در فضاهایی همچون شبکههای اجتماعی و زندگی واقعی احساس نمیکنند. «لاله» 26 ساله و دانشجوی فیزیک است. او میگوید: «به هر حال، رفتار و گفتار هر کسی باید متناسب با موقعیتی باشد که در آن قرار میگیرد. در زندگی واقعی خودمان هم با غریبهها رودربایستی داریم. سعی میکنیم هر حرفی را پیش هرکسی نزنیم. حتی لباسی که در سر کار میپوشیم با مثلا توی خانه فرق دارد. به همین دلیل فکر میکنم در جایی مثل فیسبوک هم باید این چیزها را رعایت کنیم.» «لاله» میگوید در فیسبوک افراد فقط با دوستان یا اعضای خانواده و فامیلشان در ارتباط نیستند. «این را همه میدانند که چنین جایی برای این است که آدم با کسانی فراتر از دوست و آشناهایی که میشناسد ارتباط برقرار کند و حس، تجربه، عکسها و نظرهایش را به اشتراک بگذارد. پس غریبههایی هم وارد حریم ما میشوند. به نظرم باید در این مورد محتاط عمل کرد.»
بسیاری از اوقات، دایره این احتیاط آنقدر تنگ میشود که به پنهان کردن بیمورد اطلاعات شخصی یا به تصویر گذاشتن چهرهای غیرواقعی از افراد حاضر در دنیای مجازی ختم میشود. آقای «بیگدلو» 30 ساله و یکی از طرفداران سرسخت فیسبوک و دیگر شبکههای اجتماعی است. «من همه جا عضو هستم؛ گوگل پلاس، توییتر، همین فیسبوک. خلاصه هر جا بشود با آدمهای بیشتری در ارتباط بود.» «بیگدلو» علاوه بر جذابیت دنیای مجازی، ارتباطات قوی خودش را مهمترین دلیل فعالیتهای زیادش در شبکههای اجتماعی میداند: «آدم خوشصحبتی هستم و خیلیزود با آدمها گرم میگیرم و رفیق میشوم. الان توی فیسبوک سه هزار و 300 تا دوست دارم و شاید بشود گفت 60 درصدشان را همین جا پیدا کردم.» برای «بیگدلو» تشخیص تصویر واقعی دوستانی که در فضای مجازی با آنها در ارتباط است، دشوار نیست. «همانطوری که در روابط روزانهام طرف دوجمله بگوید یا دوبار با هم بنشینیم و بلند شویم میفهمم با چه کسی طرف هستم، در دنیای مجازی هم میشود با عکسها و کامنتهای یک نفر تا حد زیادی به شناختی از او رسید. بعد هم نمیخواهیم که باهم زندگی کنیم. قرار هم نیست که همهچیز را درباره همدیگر بدانیم. این موضوع هم شبیه زندگی واقعی است. مگر همه مسایل زندگی همکارهایمان یا حتی فامیلمان را میدانیم.» «بیگدلو» درباره رفتار و صداقت خودش اطمینان دارد اما رفتار متضادی هم از دوستان دنیای مجازی و واقعیاش دیده است: «آدمی را میشناسم که ترسوتر از او فقط خودش است اما توی فیسبوک شیر میشود و خیلی تند و تیز درباره مسایل سیاسی بحث میکند. یا اینهایی که در واقعیت با آدمهای کمی در ارتباط هستند اما اینجا تلاش میکنند خودشان را اکتیو نشان دهند. اینطور آدمهایی هم هستند اما خب، گفتم که دوستیهای مجازی است. حداقل ضرری به من نمیزنند. حالا میخواهند هر جور که دوست دارند رفتار کنند.»
«سهراب»، 31 ساله و مهندس کامپیوتر، چهار سال است که در فیسبوک حضور دارد. «من خودم شخصا توی فیسبوک همان هستم که در زندگی عادی هستم. فرقی نمیکند. اگر بحث و دعوایی میشود، در دنیای واقعی هم میشود. اگر عاشق میشوی، اگر کسی را از صفحهات حذف میکنی، اگر بعضیها زیاد مطلب مینویسند و شاید بشود گفت پرحرفند خب در دنیای واقعی هم هست.» «هادی»، 24 ساله که تمام تلاشاش را میکند تا چه در زندگی واقعی و چه در دنیای مجازی حریم خصوصیاش از بین نرود، اعتقاد دارد: «میتوانم بگویم فضای مجازی هم بالا و پایینهایی دارد. اگر یکی مثل من در بیشتر موارد، اطلاعات محدودی از خودش ارایه میدهد یا آنهایی که تصویر غیرواقعی از خود ساختهاند یا با عکسهایشان خودنمایی میکنند، برای این است که در زندگی واقعی هم حتما همینطور هستند. حالا اگر خلاف این باشد، شاید مریض هستند.»
با تمام این اظهارنظرها، نمیتوان همچون «هادی» به این صراحت رای بر بیماربودن عدهای صادر کرد. در واقع، فضای مجازی شرایط خاصی را ایجاد کرده است که افراد در فضای واقعی فرصت تجربه آن را نداشتهاند. به گفته سعید معیدفر، جامعهشناس و استاد دانشگاه، در ایران گاهی اوقات در فضای واقعی به دلیل ساختارهای سیاسی و اجتماعی، محدودیتهایی مشاهده میشود؛ حال آنکه در فضای مجازی این محدودیتها اصلا نیست یا کمتر وجود دارد. معیدفر با بیان اینکه ایران یکی از بزرگترین جمعیتهای عضو در شبکههای اجتماعی را به خود اختصاص داده است، میگوید: «این موضوع نشان میدهد که ما بخشی از مشکلاتی را که در فضای واقعی برای تعامل با آن روبهرو هستیم، در فضای مجازی نداریم و به همین دلیل خصوصا نسل جوان به شدت به چنین شبکههای اجتماعی روی آورده است.»
معیدفر با بیان اینکه فاصله فضای واقعی با فضای مجازی زیاد نیست، میگوید: «نباید این موضوع را نادیده گرفت که هنجارها و ویژگیهای خاصی که ما ایرانیها داریم، نمیتواند در فضای مجازی یکباره تحتالشعاع قرار گیرد. ممکن است وقتی وارد یک جامعه دیگر با آدمهای دیگری شویم، تغییری در رفتارهایمان ایجاد شود اما اگر قرار باشد با همان آدمهای فضای واقعی در فضای مجازی هم در ارتباط باشیم، خودبهخود سبب میشود که همان رفتارهای فضای واقعی هم در دنیای مجازی استمرار پیدا کند. بنا بر این ممکن است من ایرانی اگر با یک فردی که متعلق به یک جامعه دیگر است و در فضای مجازی است تعامل کنم، تغییر رفتاری داشته باشم.» به گمان این استاد دانشگاه، آنچه که در اینباره اهمیت زیادی دارد، فضا یا متنی است که یک کاربر یا یک فرد در آن قرار میگیرد: «اگر فرد در شرایط همان فضای واقعی توی فضای مجازی وارد شود، همان رفتار را میکند اما اگر این متن تغییر کند، رفتارش هم تغییر خواهد کرد. به بیان دیگر، این متن اگر مشابه فضای واقعی باشد رفتار ما تغییری نمیکند اما اگر این متن متفاوت باشد، رفتارها هم متفاوت خواهد بود. در فضایی مشابه رفتارها هم مشابه خواهد بود. به قول قدیمیها از کوزه همان برون تراود که در اوست.» سعید معیدفر با بیان اینکه هیچیک از این رفتارها یک شبه تعییر نخواهد کرد، میافزاید: «من بدبین نیستم. اگر آرمانگرا نباشیم و نخواهیم که همهچیز را به صورت مطلق داشته باشیم، تصور من این است که نسل جوان چه در فضای واقعی و چه در فضای مجازی صداقت بیشتری دارد اما همچنان با کشورهای توسعهیافته فاصله داریم.»
«افسانه» از همان دسته جوانهایی است که اعتقاد دارد نسل آنها یک سروگردن از پدر و مادرهایشان شفافترند. «ما رو بازی میکنیم. این کف دست را نگاه کنید، این جوری هستیم. صاف و ساده و رک. دلیلی ندارد اینطور گیر بدهند که اینجا اینجور هستیم و توی واقعیت یکجور دیگر.» «افسانه» 20 ساله و پشت کنکور است. میگوید آدمهایی را از میان دوستانش میشناسد که خود واقعیشان را دوست ندارند: «توی مدرسه هم که با همدیگر صحبت میکردیم، همین جوری بودند. چیزهایی از خودشان میگفتند که فقط یکی مثل خود آنها که اُسکل بود باور میکرد. خب بعد این آدم میآید و عکسهای فشن میگذارد. بعضیهای خاص هم لایک میزنند. بعد میشود مشکلی که شما میآیید و گزارش مینویسی.» «آرمان»، 22 ساله، از همان همنسلان «افسانه» است که به گفته او باید رو بازی کند، اما آرمان با شور و هیجان و صدایی آهسته که انگار نمیخواهد کسی بشنود، میگوید: «زرنگ باش تا کامروا شوی. از همان اولش عضو فیسبوک بودم. آنهم در خانه ما که بدون اجازه مادرم نمیشود آب خورد.» خودش توی پرانتز اعلام میکند که در خانهشان مادرسالاری و زنسالاری است: «وقتی مرتب میخواهند سر از کار آدم دربیاورند، من هم میروم جایی که بتوانم کارهایی را که دوست دارم و البته نه به نظر خیلیها خلاف را انجام دهم. در پروفایل اصلیام مادرم را به عنوان دوست دارم. دو تای دیگر، یکی مخصوص رفیقها و بروبچههای دانشگاه و دیگری مخصوص فضولی است. مادرم فکر میکند پسرش چه بچه سر به راهی است اما خب، شرمنده.» آخر سر با لحنی خونسرد اضافه میکند: «از کجا معلوم؟ شاید همینهایی را هم که گفتم دروغ باشد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.