رفتارشناسی ایرانیان درفضای مجازی در گفتوگو با مسعود کوثری:
همه سرگردانیم
نگار حسینی/عکس: امیرجدیدی، شرق
اینکه شهروندان ایرانی در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی بسیار متفاوت از فضای واقعی رفتار میکنند، حرف تازهای نیست. هر کسی به سادگی میتواند این مورد را در زندگی خودش ببیند. این چیزی است که برای شهروندان برای مثال اروپایی چندان قابل درک نیست، هرچند در جامعهای مانند اروپا نیز لزوما زندگی واقعی و مجازی افراد بر هم منطبق نیست. با «مسعود کوثری»، عضو هیات علمی دانشگاه تهران در مورد ایرانیها در فضای مجازی گفتوگو کردهایم؛ جاییکه کوثری معتقد است عضویت در شبکههای اجتماعی حتی در جامعهای مانند ایران نه فقط با هدف دوستیابی و لذت بردن است، بلکه به دلایل دیگری است که آن را از مهمترین کارکردهای شبکههای اجتماعی میداند.
یک بررسی اجمالی میتواند نشان دهد که فضای مجازی افراد در ایران با فضای واقعی به شکل محسوسی متفاوت است. این تفاوت به نحوی است که حتی برای افرادی که با فرهنگ ایرانی آشنا نیستند، عجیب و اندکی فریبکارانه به نظر میرسد. این مساله را چگونه میشود تحلیل کرد؟ چرا ما افراد جامعه ایران در زندگی واقعی و مجازی این همه متفاوتیم؟
خب این مساله میتواند از دو زاویه مورد بحث باشد؛ یک بحث شاید دم دستیتر و پیشپا افتادهتر شاید این باشد که به دلیل برخی محدودیتها، در بیشتر جوامعی که شرایطی همانند جامعه ما دارند، شبکههای اجتماعی یک راه گریز هستند و به مثابه فضایی هستند که فرد میتواند با وجود محدودیتها در آن فضا خود را به تصویر بکشد، این یعنی دارا بودن حدی از راحتی، آزادی و تمایل به بروز و اظهار خود در شبکههای اجتماعی. اما به نظر میرسد مساله فقط به اینجا ختم نمیشود. یعنی اینکه تصور کنیم تمام مساله فقط به دلیل محدودیتهاست، اندکی سادهلوحانه است. مساله این است که انسان مدرن تمایل زیادی به این بازیگری دارد، تمایل زیادی به بر جاگذاشتن ردپاهایی از خود و حتی تمایل به بازی کردن با این ردپاها دارد. این شاید قویترین انگیزهای باشد که ما را وادار میکند در شبکههای اجتماعی با جلوههای مختلفی از خودمان و جلوههای بیشتری از چیزی که دوست داریم نمایش دهیم، سروکار داشته باشیم. بنابراین به نظر میرسد مساله فقط محدودیتها نیست چراکه حتی جایی که محدودیت وجود نداشته یا کم باشد افراد باز هم تمایل دارند این تصاویر را از خود ارایه دهند.
اما به هرحال حتی مقایسه اجمالی پروفایلهای ایرانیها و افرادی که برای مثال در ایالات متحده زندگی میکنند، نشان میدهد در ایران میان فضاهای واقعی و مجازی افراد تفاوت زیادی وجود دارد در حالی که در آمریکا اینگونه نیست.
در کشورهایی که مورد نظر شماست، قواعد اجتماعی متفاوت است. در این اجتماع برای مثال زنان ابایی ندارند از اینکه بگویند سیگار میکشند. در این جوامع، محدودیتی به لحاظ ایدئولوژی لیبرالیسم و پذیرش نظام اجتماعی وجود ندارد اما در عین حال در همان نظام اجتماعی هم شما میبینید پسرانی خود را دختر جا میزنند و برعکس. این رفتار نه به دلیل اینکه محدودیت در روابط با جنس مخالف وجود دارد بلکه به این دلیل است که افراد از این کنجکاوی و بازیگری لذت میبرند و این وسیلهای است که نقشها را جابه جا کنند. به عبارت دیگر اگر بخواهم تحلیل روانکاوانهای ارایه یا تحلیلی دهم که حاکی از دیدگاه پساساختارگرایانه باشد، به نظر میرسد که شبکههای اجتماعی در این وضع راهی برای گریز از امر نمادین هستند؛ امر نمادین در هر جامعهای همانگونه که هست. نه تنها در جامعه ایران بلکه در همه جوامعی که یک نوع نظم نمادین وجود دارد، نظم نمادینی که آن جامعه به وسیلههای مختلف جامعهپذیری اعم از خانواده، مدرسه، رسانههای جمعی و حکومت در کلیت خود بر افراد جامعه تحمیل میکند. بنابراین شبکههای اجتماعی راهی برای گریز از این امر نمادین و کمک به یک نوع کارناوالیشدن امر نمادین به حساب میآیند. بنابراین میتوان گفت ستیز یا به سخره گرفتن نظم نمادین یا امر نمادین، یکی از کارکردهایی است که شبکههای اجتماعی دارند.
و افراد از این راه میتوانند بر این نظم نمادین تاثیر بگذارند؟
بله. افراد میتوانند روی این نظم نمادین تاثیر بگذارند. در واقع یک جایی برای بروز امر نشانهای است یک جایی برای بروز رانهها و انگیزههای پنهان ماست که یا از آن آگاهیم یا بیشتر مواقع ناآگاه و جایی است که دوست داریم این بازیگوشی خود را انجام دهیم و در این شبکهها خود را به نمایش بگذاریم. بنابراین اگرچه در شبکههای اجتماعی و در بسیاری از مواقع ممکن است نظم نمادین را بازتولید کنیم اما یکی از کاربردهای اساسی که شبکههای اجتماعی و اینترنت دارد، به بازی گرفتن این نظم نمادین است؛ نظم نمادین از هر نوع،چه در نظام لیبرالیستی غرب چه در نظام کمونیستی و سوسیالیستی روسیه، کوبا، چین و چه در نظام دینی- پادشاهی عربستان. یعنی نظم نمادین از هر نوع و با هر مقررات و شرایطی هست شکسته و به بازی گرفته میشود. میشود تصور کرد اگر این فضا وجود نداشته باشد شبکههای اجتماعی جذابیتی نخواهند داشت یا به طور قطع بخش مهمی از جذابیت آنها کاهش مییابد. حتی در مواقعی که ما به دلیل محدودیتهای اجتماعی و سیاسی به آن پناه میبریم، اگر تنها دلیل فرار از این محدودیتها باشد، این امر موجب افول تمایل به این شبکهها میشود.
و احتمالا در جوامعی که نظم نمادین پررنگتر است باید این تمایل به بازی گرفتن این نظم بیشتر نمود داشته باشد؟
میشود گفت که بله. در چنین جوامعی میتواند بازیگرفتن تشدید هم شود. به عبارت دیگر علاوه بر چیزی که در جوامع دیگر وجود دارد و شباهت هست بین ما و دیگرانی که در این فضا هستند؛ ممکن است در مواردی حالت تشدیدی نیز در جامعه ما به چشم بخورد. به عبارت دیگر میشود گفت سردرگمیها و سرگشتگیهایی که انسانها در نظمهای نمادین جوامع معاصر گرفتار آن هستند، حال این نظم نمادین چه نظم جامعه سرمایهدارانه باشد با حساب و کتاب مشخص و عقلانیت ابزاری تقسیم زندگی به زمانهای مشخص خواب، کار، تفریح یا مثلا نظام سوسیالیستی باشد که افراد به طور کامل در اختیار نظام سیاسی هستند یا در نظام نفتی مانند عربستان که افراد در آن پول نفت میگیرند و باید با آن زندگی کنند و در عین حال میدانند که هنوز روح بادیهنشینی بر زندگیشان حاکم است. به عبارت دیگر سرگردانی آدمهایی که در زمانهای اجتماعی مختلف زندگی میکنند در این فضاهای مجازی دیده میشود؛ سرگردانی آدمهایی که همزمان در لایهها و زمانهای اجتماعی مختلف در رفتوآمد هستند. اگر بخواهیم استعارهای در این مورد به کار ببریم استعاره حاکی از آن است که ما در زمانهای مختلف زندگی میکنیم و رفت و آمد سریع بین این زمانها ما را گیج و سرگردان میکند. با اینکه به فرض در عین حالی که یک گوشی لمسی جدید در دست داریم که میتوانیم هم از آن برای ارتباط تلفنی همراه استفاده کنیم، هم از وایبر هم از اسکایپ هم جستوجوی اینترنتی و حتی مثلا در گوگل پلاس حلقههای دوستی تشکیل دهیم، متعلق به یک نوع اعتقاد هستیم که ممکن است با تمام اینها مخالف باشد و البته در چارچوب روابط خانوادگی و اجتماعی خاص و معین زندگی میکنیم. برگشتن به شرایطی که در ادبیات ما را به عرفان دعوت میکند، همزمان فلاشبک به فیلمهای هالیوودی و بعد از آن تماشای سریالهای تلویزیونی که از تکیه کلامها و شوخیهای زندگی ایرانی سرشار است، همه این رفت و آمدها و گرم و سردشدنها انسان را سرگردان میکند.
با این حساب آیا ما در جامعه ایرانی، به نسبت جوامع غربی افراد سرگردانتری هستیم؟
در واقع همه سرگردانیم. این سرگردانی ممکن است در جوامعی که این روند را سریعتر طی میکنند بیشتر باشد. مثلا در جامعه ما شاید قویتر باشد. در جامعه عرب ممکن است نسبت به ما قویتر باشد. این تسریع در گذشتن از زمانهای مختلف اجتماعی و فرهنگی سرگردانی ایجاد میکند.
یعنی این میتواند دلیلی باشد برای اینکه زندگی واقعی و مجازی ما در ایران با هم بسیار متفاوتتر از فردی در آمریکاست؟
بله، به عبارت دیگر ممکن است تدریج در آن جامعه کمتر باشد و آن جامعه عادت کرده باشد که زمانهای متفاوت را کمتر احساس کند. به هر حال در این جوامع نیز تفاوت وجود دارد اما شدت و ضعف پیدا میکند و خود این موجب میشود که یک نوع سرگردانی به وجود بیاید و آرامبخش این سرگردانیها، حوزههای بازیگوشی هستند. حوزههای غفلت موقتی، به بازی گرفتن نظمهای نمادین و اینجاست که شبکههای اجتماعی تجلی بیشتری مییابند و این چیزی است علاوه بر کارکردهای معمول شبکههای اجتماعی.
شما میگویید این شبکههای اجتماعی جایی هستند که افراد بازیگوشی میکنند اما دستکم در جامعه ایران به نظر میرسد این بیشتر فضایی برای آگاه شدن است تا بازیگوشی. این طور نیست؟
در واقع دقیقا همینطور است. در شبکههای اجتماعی شما دانشجویی را میبینید که بدون حجاب عکس گرفته و حلقهای از دوستان دارد. فرد به هر حال یاد میگیرد که در جامعه چطور ضوابط رسمی را رعایت کند و زندگی روزمره را طی کند و در عین حال در فضای مجازی به گونهای که دوست دارد، باشد. بنابراین فرد این چندزیستی را در عمل تجربه میکند و شاید بشود گفت که از این چند زیستی لذت میبرد، یعنی دایم بین اینها در رفت و آمد باشد. شب در فیسبوک یک مدل و روز در جامعه به یک شیوه دیگر.
پس داوری وجود ندارد. اینکه کدام فضا بهتر کار میکند؛ فضای شبکههای اجتماعی در ایران یا برای مثال در اروپا؟
نه! میشود گفت که به نظر میرسد کارکردهای پیشبینی نشده و غیرمنتظره شبکههای اجتماعی از کارکردهای پیشبینی شده پیشی میگیرد. کارکرد پیشبینی شده و مورد انتظار که در واقع شبکههای اجتماعی بر آن اساس شکل گرفتهاند، ایجاد حلقه دوستان بوده است.
به عقیده شما این برداشت سهلانگارانه نیست؟ یعنی بنیانگذاران فیسبوک تنها به ایجاد دوستی بسنده کردهاند؟ خب پس از این دوستی چه اتفاقی میافتد؟
من میخواهم بگویم که علاوه بر آن موردی که در ظاهر به چشم میخورد، چیز دیگری در ناخودآگاه طراحان وجود داشته است. چیزی که ورای ایجاد روابط دوستانه بین افراد بوده است و به این یک چیز دیگر کمتر پرداخته شده و فکر میکنم این یک چیز همان چیزی است که دیگر موجب تداوم این شبکهها میشود.
پس در نهایت کارکرد شبکههای اجتماعی در غرب و شرق و جوامع مختلف چندان تفاوتی با هم ندارند؟
نوعش متفاوت نیست ممکن است محتوا متفاوت باشد. مثلا ممکن است یک غربی از اینکه عکسش را به صورت بیحجاب نمایش دهد، یا زندگی خصوصیاش را نمایش دهد، ابایی نداشته باشد و بسیار عادی با این مساله برخورد کند، اما علاوه بر این چیز دیگری هم هست که جذابیت این موضوع را به وجود میآورد. شبکههای اجتماعی مانند شعار مشهور «مارکس» عمل میکنند: «کارگران جهان متحد شوید». خب حالا متحد شدیم، بعد چه؟ شبکههای اجتماعی میگویند «انسانهای روی زمین دوست شوید»، اما بعد از آن چه؟ این بعد، به نظر من طراحی نشده ولی عملا وجود دارد. و اساسا جذابیت شبکههای اجتماعی به این است که ما فرصتی مییابیم از هرگونه نظم نمادینی بیرون بیاییم یا تصور کنیم که بیرون آمدهایم و از بیرون به این نظم نمادین نگاه میکنیم. اگرچه این مساله ممکن است غیرعملی باشد یا فضایی به وجود بیاید که در آن فضا رانهها و انگیزشها و نیروهای پنهانی ما به عنوان یک انسان -نه انسان اجتماعی شده فرهنگی شده- خود را نشان بدهد. اینجاست که من میگویم شبکههای اجتماعی فضاهایی هستند برای بازیگوشی و به سخره گرفتن هرگونه نظم نمادین. یعنی نظمی که هنجارها و زبان، مرزبندیها و تمدن به صورت کلی فراهم میکنند، راهی برای گریز از ملالتهای تمدن به قول «فروید». شاید بشود اینجور هم نگاه کنیم. و همین لذت هست که موجب میشود این شبکهها تداوم یابند و ما تمایل داشته باشیم که هنوز عضو آنها شویم و عضویت در آنها را ادامه دهیم. بنابراین ما با یک تحلیل کارکردی صرف نمیتوانیم به این شبکهها و دلیل وجودی آنها پیببریم. یعنی بگوییم این شبکهها چند کارکرد دارند، یکی ارتباطی، یکی سرگرمی، یکی دوستیابی... به گمان من شبکههای اجتماعی فراتر از این کارکردها جایی هستند برای اینکه ما به یک نوع کمون بازگردیم. کمونی که فرصت بازیگوشی و یک نوع کارناوالیشدن و یک نوع نگاه مجدد به نظمهای فرهنگی در آن امکانپذیر است.
به عقیده شما با همه کارکردهایی که به آنها اشاره کردید، به طور خاص فیسبوک روی آگاهی نسل جدید چه تاثیری گذاشته است؟ به نظر میرسد واکنش نسل جدید به مسایل اجتماعی و سیاسی بیشتر شده است و این از تاثیرات شبکههای اجتماعی است. شما این را میپذیرید؟
ببینید، یک تحلیل مرسوم این است که به دلیل دسترسی به اطلاعات بیشتر، دیدن عناصر و نشانههای بیشتر در فضای مجازی، افراد آگاهی بیشتری پیدا میکنند، اما من میخواهم بگویم یک تحلیل دیگر میتواند این باشد که آگاهی از «نوع دیگری» پیدا میکنند. یعنی در واقع در مواجهه با شبکههای اجتماعی، افراد نوع بینش و نوع نگاه متفاوتی به زندگی پیدا میکنند. این مهمتر از اطلاعاتی است که در این فضاها دریافت میکنند.
یعنی افراد نگاههای مختلف و جامعه چندصدایی را تجربه میکنند؟
این فضاها افراد را از آن مسیر تکخطی سلسله مراتبی خارج میکنند؛ هم جامعه چندصدایی و هم جامعهای که چندزمانی و در عین حال چندلایه است. همین موجب میشود که بشود گفت افرادی که در شبکههای اجتماعی هستند هم آگاهیشان بیشتر است هم آگاهیشان کمتر است. هم قادر به تصمیمگیری هستند هم قادربه تصمیمگیری نیستند. چون افراد هنگامی که به سطوح و لایههای مختلف دسترسی پیدا میکنند، قدرت تصمیمگیری را از دست میدهند و این در مقابل زمانی که یک مسیر مشخص به فرد معرفی میشود و در آن میتواند بهراحتی انتخاب کند. این تصمیمگیری هر چیزی را میتواند شامل شود. تربیت در یک مسیر خطی موجب آسان بودن تصمیم میشود، آدمها انتخاب میکنند با حجاب باشند، یا نباشند یا هر چیز دیگر.
پس در نهایت این شبکههای اجتماعی ما را از قضاوت فارغ میکنند و آیا میتوان گفت که از این جهت تاثیر مثبتی بر افراد میگذارند؟
بله و به هر حال وقتی فرد از قضاوت دور میشود قادر به تصمیمگیری نیست یعنی تصمیمگیری در بسیاری از موارد دشوار میشود. بنابراین تحتتاثیر شبکههای اجتماعی، آگاهی بیشتر میشود و همزمان قدرت تصمیمگیری کمتر.
و اساسا لازم است قدرت تصمیمگیری افراد بالا باشد؟
من نمیدانم. فکر میکنم که این وجه بیشتر پیش خواهد آمد. اسم این را من میگذارم آگاهی متنوع.
یک بررسی اجمالی میتواند نشان دهد که فضای مجازی افراد در ایران با فضای واقعی به شکل محسوسی متفاوت است. این تفاوت به نحوی است که حتی برای افرادی که با فرهنگ ایرانی آشنا نیستند، عجیب و اندکی فریبکارانه به نظر میرسد. این مساله را چگونه میشود تحلیل کرد؟ چرا ما افراد جامعه ایران در زندگی واقعی و مجازی این همه متفاوتیم؟
خب این مساله میتواند از دو زاویه مورد بحث باشد؛ یک بحث شاید دم دستیتر و پیشپا افتادهتر شاید این باشد که به دلیل برخی محدودیتها، در بیشتر جوامعی که شرایطی همانند جامعه ما دارند، شبکههای اجتماعی یک راه گریز هستند و به مثابه فضایی هستند که فرد میتواند با وجود محدودیتها در آن فضا خود را به تصویر بکشد، این یعنی دارا بودن حدی از راحتی، آزادی و تمایل به بروز و اظهار خود در شبکههای اجتماعی. اما به نظر میرسد مساله فقط به اینجا ختم نمیشود. یعنی اینکه تصور کنیم تمام مساله فقط به دلیل محدودیتهاست، اندکی سادهلوحانه است. مساله این است که انسان مدرن تمایل زیادی به این بازیگری دارد، تمایل زیادی به بر جاگذاشتن ردپاهایی از خود و حتی تمایل به بازی کردن با این ردپاها دارد. این شاید قویترین انگیزهای باشد که ما را وادار میکند در شبکههای اجتماعی با جلوههای مختلفی از خودمان و جلوههای بیشتری از چیزی که دوست داریم نمایش دهیم، سروکار داشته باشیم. بنابراین به نظر میرسد مساله فقط محدودیتها نیست چراکه حتی جایی که محدودیت وجود نداشته یا کم باشد افراد باز هم تمایل دارند این تصاویر را از خود ارایه دهند.
اما به هرحال حتی مقایسه اجمالی پروفایلهای ایرانیها و افرادی که برای مثال در ایالات متحده زندگی میکنند، نشان میدهد در ایران میان فضاهای واقعی و مجازی افراد تفاوت زیادی وجود دارد در حالی که در آمریکا اینگونه نیست.
در کشورهایی که مورد نظر شماست، قواعد اجتماعی متفاوت است. در این اجتماع برای مثال زنان ابایی ندارند از اینکه بگویند سیگار میکشند. در این جوامع، محدودیتی به لحاظ ایدئولوژی لیبرالیسم و پذیرش نظام اجتماعی وجود ندارد اما در عین حال در همان نظام اجتماعی هم شما میبینید پسرانی خود را دختر جا میزنند و برعکس. این رفتار نه به دلیل اینکه محدودیت در روابط با جنس مخالف وجود دارد بلکه به این دلیل است که افراد از این کنجکاوی و بازیگری لذت میبرند و این وسیلهای است که نقشها را جابه جا کنند. به عبارت دیگر اگر بخواهم تحلیل روانکاوانهای ارایه یا تحلیلی دهم که حاکی از دیدگاه پساساختارگرایانه باشد، به نظر میرسد که شبکههای اجتماعی در این وضع راهی برای گریز از امر نمادین هستند؛ امر نمادین در هر جامعهای همانگونه که هست. نه تنها در جامعه ایران بلکه در همه جوامعی که یک نوع نظم نمادین وجود دارد، نظم نمادینی که آن جامعه به وسیلههای مختلف جامعهپذیری اعم از خانواده، مدرسه، رسانههای جمعی و حکومت در کلیت خود بر افراد جامعه تحمیل میکند. بنابراین شبکههای اجتماعی راهی برای گریز از این امر نمادین و کمک به یک نوع کارناوالیشدن امر نمادین به حساب میآیند. بنابراین میتوان گفت ستیز یا به سخره گرفتن نظم نمادین یا امر نمادین، یکی از کارکردهایی است که شبکههای اجتماعی دارند.
و افراد از این راه میتوانند بر این نظم نمادین تاثیر بگذارند؟
بله. افراد میتوانند روی این نظم نمادین تاثیر بگذارند. در واقع یک جایی برای بروز امر نشانهای است یک جایی برای بروز رانهها و انگیزههای پنهان ماست که یا از آن آگاهیم یا بیشتر مواقع ناآگاه و جایی است که دوست داریم این بازیگوشی خود را انجام دهیم و در این شبکهها خود را به نمایش بگذاریم. بنابراین اگرچه در شبکههای اجتماعی و در بسیاری از مواقع ممکن است نظم نمادین را بازتولید کنیم اما یکی از کاربردهای اساسی که شبکههای اجتماعی و اینترنت دارد، به بازی گرفتن این نظم نمادین است؛ نظم نمادین از هر نوع،چه در نظام لیبرالیستی غرب چه در نظام کمونیستی و سوسیالیستی روسیه، کوبا، چین و چه در نظام دینی- پادشاهی عربستان. یعنی نظم نمادین از هر نوع و با هر مقررات و شرایطی هست شکسته و به بازی گرفته میشود. میشود تصور کرد اگر این فضا وجود نداشته باشد شبکههای اجتماعی جذابیتی نخواهند داشت یا به طور قطع بخش مهمی از جذابیت آنها کاهش مییابد. حتی در مواقعی که ما به دلیل محدودیتهای اجتماعی و سیاسی به آن پناه میبریم، اگر تنها دلیل فرار از این محدودیتها باشد، این امر موجب افول تمایل به این شبکهها میشود.
و احتمالا در جوامعی که نظم نمادین پررنگتر است باید این تمایل به بازی گرفتن این نظم بیشتر نمود داشته باشد؟
میشود گفت که بله. در چنین جوامعی میتواند بازیگرفتن تشدید هم شود. به عبارت دیگر علاوه بر چیزی که در جوامع دیگر وجود دارد و شباهت هست بین ما و دیگرانی که در این فضا هستند؛ ممکن است در مواردی حالت تشدیدی نیز در جامعه ما به چشم بخورد. به عبارت دیگر میشود گفت سردرگمیها و سرگشتگیهایی که انسانها در نظمهای نمادین جوامع معاصر گرفتار آن هستند، حال این نظم نمادین چه نظم جامعه سرمایهدارانه باشد با حساب و کتاب مشخص و عقلانیت ابزاری تقسیم زندگی به زمانهای مشخص خواب، کار، تفریح یا مثلا نظام سوسیالیستی باشد که افراد به طور کامل در اختیار نظام سیاسی هستند یا در نظام نفتی مانند عربستان که افراد در آن پول نفت میگیرند و باید با آن زندگی کنند و در عین حال میدانند که هنوز روح بادیهنشینی بر زندگیشان حاکم است. به عبارت دیگر سرگردانی آدمهایی که در زمانهای اجتماعی مختلف زندگی میکنند در این فضاهای مجازی دیده میشود؛ سرگردانی آدمهایی که همزمان در لایهها و زمانهای اجتماعی مختلف در رفتوآمد هستند. اگر بخواهیم استعارهای در این مورد به کار ببریم استعاره حاکی از آن است که ما در زمانهای مختلف زندگی میکنیم و رفت و آمد سریع بین این زمانها ما را گیج و سرگردان میکند. با اینکه به فرض در عین حالی که یک گوشی لمسی جدید در دست داریم که میتوانیم هم از آن برای ارتباط تلفنی همراه استفاده کنیم، هم از وایبر هم از اسکایپ هم جستوجوی اینترنتی و حتی مثلا در گوگل پلاس حلقههای دوستی تشکیل دهیم، متعلق به یک نوع اعتقاد هستیم که ممکن است با تمام اینها مخالف باشد و البته در چارچوب روابط خانوادگی و اجتماعی خاص و معین زندگی میکنیم. برگشتن به شرایطی که در ادبیات ما را به عرفان دعوت میکند، همزمان فلاشبک به فیلمهای هالیوودی و بعد از آن تماشای سریالهای تلویزیونی که از تکیه کلامها و شوخیهای زندگی ایرانی سرشار است، همه این رفت و آمدها و گرم و سردشدنها انسان را سرگردان میکند.
با این حساب آیا ما در جامعه ایرانی، به نسبت جوامع غربی افراد سرگردانتری هستیم؟
در واقع همه سرگردانیم. این سرگردانی ممکن است در جوامعی که این روند را سریعتر طی میکنند بیشتر باشد. مثلا در جامعه ما شاید قویتر باشد. در جامعه عرب ممکن است نسبت به ما قویتر باشد. این تسریع در گذشتن از زمانهای مختلف اجتماعی و فرهنگی سرگردانی ایجاد میکند.
یعنی این میتواند دلیلی باشد برای اینکه زندگی واقعی و مجازی ما در ایران با هم بسیار متفاوتتر از فردی در آمریکاست؟
بله، به عبارت دیگر ممکن است تدریج در آن جامعه کمتر باشد و آن جامعه عادت کرده باشد که زمانهای متفاوت را کمتر احساس کند. به هر حال در این جوامع نیز تفاوت وجود دارد اما شدت و ضعف پیدا میکند و خود این موجب میشود که یک نوع سرگردانی به وجود بیاید و آرامبخش این سرگردانیها، حوزههای بازیگوشی هستند. حوزههای غفلت موقتی، به بازی گرفتن نظمهای نمادین و اینجاست که شبکههای اجتماعی تجلی بیشتری مییابند و این چیزی است علاوه بر کارکردهای معمول شبکههای اجتماعی.
شما میگویید این شبکههای اجتماعی جایی هستند که افراد بازیگوشی میکنند اما دستکم در جامعه ایران به نظر میرسد این بیشتر فضایی برای آگاه شدن است تا بازیگوشی. این طور نیست؟
در واقع دقیقا همینطور است. در شبکههای اجتماعی شما دانشجویی را میبینید که بدون حجاب عکس گرفته و حلقهای از دوستان دارد. فرد به هر حال یاد میگیرد که در جامعه چطور ضوابط رسمی را رعایت کند و زندگی روزمره را طی کند و در عین حال در فضای مجازی به گونهای که دوست دارد، باشد. بنابراین فرد این چندزیستی را در عمل تجربه میکند و شاید بشود گفت که از این چند زیستی لذت میبرد، یعنی دایم بین اینها در رفت و آمد باشد. شب در فیسبوک یک مدل و روز در جامعه به یک شیوه دیگر.
پس داوری وجود ندارد. اینکه کدام فضا بهتر کار میکند؛ فضای شبکههای اجتماعی در ایران یا برای مثال در اروپا؟
نه! میشود گفت که به نظر میرسد کارکردهای پیشبینی نشده و غیرمنتظره شبکههای اجتماعی از کارکردهای پیشبینی شده پیشی میگیرد. کارکرد پیشبینی شده و مورد انتظار که در واقع شبکههای اجتماعی بر آن اساس شکل گرفتهاند، ایجاد حلقه دوستان بوده است.
به عقیده شما این برداشت سهلانگارانه نیست؟ یعنی بنیانگذاران فیسبوک تنها به ایجاد دوستی بسنده کردهاند؟ خب پس از این دوستی چه اتفاقی میافتد؟
من میخواهم بگویم که علاوه بر آن موردی که در ظاهر به چشم میخورد، چیز دیگری در ناخودآگاه طراحان وجود داشته است. چیزی که ورای ایجاد روابط دوستانه بین افراد بوده است و به این یک چیز دیگر کمتر پرداخته شده و فکر میکنم این یک چیز همان چیزی است که دیگر موجب تداوم این شبکهها میشود.
پس در نهایت کارکرد شبکههای اجتماعی در غرب و شرق و جوامع مختلف چندان تفاوتی با هم ندارند؟
نوعش متفاوت نیست ممکن است محتوا متفاوت باشد. مثلا ممکن است یک غربی از اینکه عکسش را به صورت بیحجاب نمایش دهد، یا زندگی خصوصیاش را نمایش دهد، ابایی نداشته باشد و بسیار عادی با این مساله برخورد کند، اما علاوه بر این چیز دیگری هم هست که جذابیت این موضوع را به وجود میآورد. شبکههای اجتماعی مانند شعار مشهور «مارکس» عمل میکنند: «کارگران جهان متحد شوید». خب حالا متحد شدیم، بعد چه؟ شبکههای اجتماعی میگویند «انسانهای روی زمین دوست شوید»، اما بعد از آن چه؟ این بعد، به نظر من طراحی نشده ولی عملا وجود دارد. و اساسا جذابیت شبکههای اجتماعی به این است که ما فرصتی مییابیم از هرگونه نظم نمادینی بیرون بیاییم یا تصور کنیم که بیرون آمدهایم و از بیرون به این نظم نمادین نگاه میکنیم. اگرچه این مساله ممکن است غیرعملی باشد یا فضایی به وجود بیاید که در آن فضا رانهها و انگیزشها و نیروهای پنهانی ما به عنوان یک انسان -نه انسان اجتماعی شده فرهنگی شده- خود را نشان بدهد. اینجاست که من میگویم شبکههای اجتماعی فضاهایی هستند برای بازیگوشی و به سخره گرفتن هرگونه نظم نمادین. یعنی نظمی که هنجارها و زبان، مرزبندیها و تمدن به صورت کلی فراهم میکنند، راهی برای گریز از ملالتهای تمدن به قول «فروید». شاید بشود اینجور هم نگاه کنیم. و همین لذت هست که موجب میشود این شبکهها تداوم یابند و ما تمایل داشته باشیم که هنوز عضو آنها شویم و عضویت در آنها را ادامه دهیم. بنابراین ما با یک تحلیل کارکردی صرف نمیتوانیم به این شبکهها و دلیل وجودی آنها پیببریم. یعنی بگوییم این شبکهها چند کارکرد دارند، یکی ارتباطی، یکی سرگرمی، یکی دوستیابی... به گمان من شبکههای اجتماعی فراتر از این کارکردها جایی هستند برای اینکه ما به یک نوع کمون بازگردیم. کمونی که فرصت بازیگوشی و یک نوع کارناوالیشدن و یک نوع نگاه مجدد به نظمهای فرهنگی در آن امکانپذیر است.
به عقیده شما با همه کارکردهایی که به آنها اشاره کردید، به طور خاص فیسبوک روی آگاهی نسل جدید چه تاثیری گذاشته است؟ به نظر میرسد واکنش نسل جدید به مسایل اجتماعی و سیاسی بیشتر شده است و این از تاثیرات شبکههای اجتماعی است. شما این را میپذیرید؟
ببینید، یک تحلیل مرسوم این است که به دلیل دسترسی به اطلاعات بیشتر، دیدن عناصر و نشانههای بیشتر در فضای مجازی، افراد آگاهی بیشتری پیدا میکنند، اما من میخواهم بگویم یک تحلیل دیگر میتواند این باشد که آگاهی از «نوع دیگری» پیدا میکنند. یعنی در واقع در مواجهه با شبکههای اجتماعی، افراد نوع بینش و نوع نگاه متفاوتی به زندگی پیدا میکنند. این مهمتر از اطلاعاتی است که در این فضاها دریافت میکنند.
یعنی افراد نگاههای مختلف و جامعه چندصدایی را تجربه میکنند؟
این فضاها افراد را از آن مسیر تکخطی سلسله مراتبی خارج میکنند؛ هم جامعه چندصدایی و هم جامعهای که چندزمانی و در عین حال چندلایه است. همین موجب میشود که بشود گفت افرادی که در شبکههای اجتماعی هستند هم آگاهیشان بیشتر است هم آگاهیشان کمتر است. هم قادر به تصمیمگیری هستند هم قادربه تصمیمگیری نیستند. چون افراد هنگامی که به سطوح و لایههای مختلف دسترسی پیدا میکنند، قدرت تصمیمگیری را از دست میدهند و این در مقابل زمانی که یک مسیر مشخص به فرد معرفی میشود و در آن میتواند بهراحتی انتخاب کند. این تصمیمگیری هر چیزی را میتواند شامل شود. تربیت در یک مسیر خطی موجب آسان بودن تصمیم میشود، آدمها انتخاب میکنند با حجاب باشند، یا نباشند یا هر چیز دیگر.
پس در نهایت این شبکههای اجتماعی ما را از قضاوت فارغ میکنند و آیا میتوان گفت که از این جهت تاثیر مثبتی بر افراد میگذارند؟
بله و به هر حال وقتی فرد از قضاوت دور میشود قادر به تصمیمگیری نیست یعنی تصمیمگیری در بسیاری از موارد دشوار میشود. بنابراین تحتتاثیر شبکههای اجتماعی، آگاهی بیشتر میشود و همزمان قدرت تصمیمگیری کمتر.
و اساسا لازم است قدرت تصمیمگیری افراد بالا باشد؟
من نمیدانم. فکر میکنم که این وجه بیشتر پیش خواهد آمد. اسم این را من میگذارم آگاهی متنوع.
اینکه شهروندان ایرانی در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی بسیار متفاوت از فضای واقعی رفتار میکنند، حرف تازهای نیست. هر کسی به سادگی میتواند این مورد را در زندگی خودش ببیند. این چیزی است که برای شهروندان برای مثال اروپایی چندان قابل درک نیست، هرچند در جامعهای مانند اروپا نیز لزوما زندگی واقعی و مجازی افراد بر هم منطبق نیست. با «مسعود کوثری»، عضو هیات علمی دانشگاه تهران در مورد ایرانیها در فضای مجازی گفتوگو کردهایم؛ جاییکه کوثری معتقد است عضویت در شبکههای اجتماعی حتی در جامعهای مانند ایران نه فقط با هدف دوستیابی و لذت بردن است، بلکه به دلایل دیگری است که آن را از مهمترین کارکردهای شبکههای اجتماعی میداند.
یک بررسی اجمالی میتواند نشان دهد که فضای مجازی افراد در ایران با فضای واقعی به شکل محسوسی متفاوت است. این تفاوت به نحوی است که حتی برای افرادی که با فرهنگ ایرانی آشنا نیستند، عجیب و اندکی فریبکارانه به نظر میرسد. این مساله را چگونه میشود تحلیل کرد؟ چرا ما افراد جامعه ایران در زندگی واقعی و مجازی این همه متفاوتیم؟
خب این مساله میتواند از دو زاویه مورد بحث باشد؛ یک بحث شاید دم دستیتر و پیشپا افتادهتر شاید این باشد که به دلیل برخی محدودیتها، در بیشتر جوامعی که شرایطی همانند جامعه ما دارند، شبکههای اجتماعی یک راه گریز هستند و به مثابه فضایی هستند که فرد میتواند با وجود محدودیتها در آن فضا خود را به تصویر بکشد، این یعنی دارا بودن حدی از راحتی، آزادی و تمایل به بروز و اظهار خود در شبکههای اجتماعی. اما به نظر میرسد مساله فقط به اینجا ختم نمیشود. یعنی اینکه تصور کنیم تمام مساله فقط به دلیل محدودیتهاست، اندکی سادهلوحانه است. مساله این است که انسان مدرن تمایل زیادی به این بازیگری دارد، تمایل زیادی به بر جاگذاشتن ردپاهایی از خود و حتی تمایل به بازی کردن با این ردپاها دارد. این شاید قویترین انگیزهای باشد که ما را وادار میکند در شبکههای اجتماعی با جلوههای مختلفی از خودمان و جلوههای بیشتری از چیزی که دوست داریم نمایش دهیم، سروکار داشته باشیم. بنابراین به نظر میرسد مساله فقط محدودیتها نیست چراکه حتی جایی که محدودیت وجود نداشته یا کم باشد افراد باز هم تمایل دارند این تصاویر را از خود ارایه دهند.
اما به هرحال حتی مقایسه اجمالی پروفایلهای ایرانیها و افرادی که برای مثال در ایالات متحده زندگی میکنند، نشان میدهد در ایران میان فضاهای واقعی و مجازی افراد تفاوت زیادی وجود دارد در حالی که در آمریکا اینگونه نیست.
در کشورهایی که مورد نظر شماست، قواعد اجتماعی متفاوت است. در این اجتماع برای مثال زنان ابایی ندارند از اینکه بگویند سیگار میکشند. در این جوامع، محدودیتی به لحاظ ایدئولوژی لیبرالیسم و پذیرش نظام اجتماعی وجود ندارد اما در عین حال در همان نظام اجتماعی هم شما میبینید پسرانی خود را دختر جا میزنند و برعکس. این رفتار نه به دلیل اینکه محدودیت در روابط با جنس مخالف وجود دارد بلکه به این دلیل است که افراد از این کنجکاوی و بازیگری لذت میبرند و این وسیلهای است که نقشها را جابه جا کنند. به عبارت دیگر اگر بخواهم تحلیل روانکاوانهای ارایه یا تحلیلی دهم که حاکی از دیدگاه پساساختارگرایانه باشد، به نظر میرسد که شبکههای اجتماعی در این وضع راهی برای گریز از امر نمادین هستند؛ امر نمادین در هر جامعهای همانگونه که هست. نه تنها در جامعه ایران بلکه در همه جوامعی که یک نوع نظم نمادین وجود دارد، نظم نمادینی که آن جامعه به وسیلههای مختلف جامعهپذیری اعم از خانواده، مدرسه، رسانههای جمعی و حکومت در کلیت خود بر افراد جامعه تحمیل میکند. بنابراین شبکههای اجتماعی راهی برای گریز از این امر نمادین و کمک به یک نوع کارناوالیشدن امر نمادین به حساب میآیند. بنابراین میتوان گفت ستیز یا به سخره گرفتن نظم نمادین یا امر نمادین، یکی از کارکردهایی است که شبکههای اجتماعی دارند.
و افراد از این راه میتوانند بر این نظم نمادین تاثیر بگذارند؟
بله. افراد میتوانند روی این نظم نمادین تاثیر بگذارند. در واقع یک جایی برای بروز امر نشانهای است یک جایی برای بروز رانهها و انگیزههای پنهان ماست که یا از آن آگاهیم یا بیشتر مواقع ناآگاه و جایی است که دوست داریم این بازیگوشی خود را انجام دهیم و در این شبکهها خود را به نمایش بگذاریم. بنابراین اگرچه در شبکههای اجتماعی و در بسیاری از مواقع ممکن است نظم نمادین را بازتولید کنیم اما یکی از کاربردهای اساسی که شبکههای اجتماعی و اینترنت دارد، به بازی گرفتن این نظم نمادین است؛ نظم نمادین از هر نوع،چه در نظام لیبرالیستی غرب چه در نظام کمونیستی و سوسیالیستی روسیه، کوبا، چین و چه در نظام دینی- پادشاهی عربستان. یعنی نظم نمادین از هر نوع و با هر مقررات و شرایطی هست شکسته و به بازی گرفته میشود. میشود تصور کرد اگر این فضا وجود نداشته باشد شبکههای اجتماعی جذابیتی نخواهند داشت یا به طور قطع بخش مهمی از جذابیت آنها کاهش مییابد. حتی در مواقعی که ما به دلیل محدودیتهای اجتماعی و سیاسی به آن پناه میبریم، اگر تنها دلیل فرار از این محدودیتها باشد، این امر موجب افول تمایل به این شبکهها میشود.
و احتمالا در جوامعی که نظم نمادین پررنگتر است باید این تمایل به بازی گرفتن این نظم بیشتر نمود داشته باشد؟
میشود گفت که بله. در چنین جوامعی میتواند بازیگرفتن تشدید هم شود. به عبارت دیگر علاوه بر چیزی که در جوامع دیگر وجود دارد و شباهت هست بین ما و دیگرانی که در این فضا هستند؛ ممکن است در مواردی حالت تشدیدی نیز در جامعه ما به چشم بخورد. به عبارت دیگر میشود گفت سردرگمیها و سرگشتگیهایی که انسانها در نظمهای نمادین جوامع معاصر گرفتار آن هستند، حال این نظم نمادین چه نظم جامعه سرمایهدارانه باشد با حساب و کتاب مشخص و عقلانیت ابزاری تقسیم زندگی به زمانهای مشخص خواب، کار، تفریح یا مثلا نظام سوسیالیستی باشد که افراد به طور کامل در اختیار نظام سیاسی هستند یا در نظام نفتی مانند عربستان که افراد در آن پول نفت میگیرند و باید با آن زندگی کنند و در عین حال میدانند که هنوز روح بادیهنشینی بر زندگیشان حاکم است. به عبارت دیگر سرگردانی آدمهایی که در زمانهای اجتماعی مختلف زندگی میکنند در این فضاهای مجازی دیده میشود؛ سرگردانی آدمهایی که همزمان در لایهها و زمانهای اجتماعی مختلف در رفتوآمد هستند. اگر بخواهیم استعارهای در این مورد به کار ببریم استعاره حاکی از آن است که ما در زمانهای مختلف زندگی میکنیم و رفت و آمد سریع بین این زمانها ما را گیج و سرگردان میکند. با اینکه به فرض در عین حالی که یک گوشی لمسی جدید در دست داریم که میتوانیم هم از آن برای ارتباط تلفنی همراه استفاده کنیم، هم از وایبر هم از اسکایپ هم جستوجوی اینترنتی و حتی مثلا در گوگل پلاس حلقههای دوستی تشکیل دهیم، متعلق به یک نوع اعتقاد هستیم که ممکن است با تمام اینها مخالف باشد و البته در چارچوب روابط خانوادگی و اجتماعی خاص و معین زندگی میکنیم. برگشتن به شرایطی که در ادبیات ما را به عرفان دعوت میکند، همزمان فلاشبک به فیلمهای هالیوودی و بعد از آن تماشای سریالهای تلویزیونی که از تکیه کلامها و شوخیهای زندگی ایرانی سرشار است، همه این رفت و آمدها و گرم و سردشدنها انسان را سرگردان میکند.
با این حساب آیا ما در جامعه ایرانی، به نسبت جوامع غربی افراد سرگردانتری هستیم؟
در واقع همه سرگردانیم. این سرگردانی ممکن است در جوامعی که این روند را سریعتر طی میکنند بیشتر باشد. مثلا در جامعه ما شاید قویتر باشد. در جامعه عرب ممکن است نسبت به ما قویتر باشد. این تسریع در گذشتن از زمانهای مختلف اجتماعی و فرهنگی سرگردانی ایجاد میکند.
یعنی این میتواند دلیلی باشد برای اینکه زندگی واقعی و مجازی ما در ایران با هم بسیار متفاوتتر از فردی در آمریکاست؟
بله، به عبارت دیگر ممکن است تدریج در آن جامعه کمتر باشد و آن جامعه عادت کرده باشد که زمانهای متفاوت را کمتر احساس کند. به هر حال در این جوامع نیز تفاوت وجود دارد اما شدت و ضعف پیدا میکند و خود این موجب میشود که یک نوع سرگردانی به وجود بیاید و آرامبخش این سرگردانیها، حوزههای بازیگوشی هستند. حوزههای غفلت موقتی، به بازی گرفتن نظمهای نمادین و اینجاست که شبکههای اجتماعی تجلی بیشتری مییابند و این چیزی است علاوه بر کارکردهای معمول شبکههای اجتماعی.
شما میگویید این شبکههای اجتماعی جایی هستند که افراد بازیگوشی میکنند اما دستکم در جامعه ایران به نظر میرسد این بیشتر فضایی برای آگاه شدن است تا بازیگوشی. این طور نیست؟
در واقع دقیقا همینطور است. در شبکههای اجتماعی شما دانشجویی را میبینید که بدون حجاب عکس گرفته و حلقهای از دوستان دارد. فرد به هر حال یاد میگیرد که در جامعه چطور ضوابط رسمی را رعایت کند و زندگی روزمره را طی کند و در عین حال در فضای مجازی به گونهای که دوست دارد، باشد. بنابراین فرد این چندزیستی را در عمل تجربه میکند و شاید بشود گفت که از این چند زیستی لذت میبرد، یعنی دایم بین اینها در رفت و آمد باشد. شب در فیسبوک یک مدل و روز در جامعه به یک شیوه دیگر.
پس داوری وجود ندارد. اینکه کدام فضا بهتر کار میکند؛ فضای شبکههای اجتماعی در ایران یا برای مثال در اروپا؟
نه! میشود گفت که به نظر میرسد کارکردهای پیشبینی نشده و غیرمنتظره شبکههای اجتماعی از کارکردهای پیشبینی شده پیشی میگیرد. کارکرد پیشبینی شده و مورد انتظار که در واقع شبکههای اجتماعی بر آن اساس شکل گرفتهاند، ایجاد حلقه دوستان بوده است.
به عقیده شما این برداشت سهلانگارانه نیست؟ یعنی بنیانگذاران فیسبوک تنها به ایجاد دوستی بسنده کردهاند؟ خب پس از این دوستی چه اتفاقی میافتد؟
من میخواهم بگویم که علاوه بر آن موردی که در ظاهر به چشم میخورد، چیز دیگری در ناخودآگاه طراحان وجود داشته است. چیزی که ورای ایجاد روابط دوستانه بین افراد بوده است و به این یک چیز دیگر کمتر پرداخته شده و فکر میکنم این یک چیز همان چیزی است که دیگر موجب تداوم این شبکهها میشود.
پس در نهایت کارکرد شبکههای اجتماعی در غرب و شرق و جوامع مختلف چندان تفاوتی با هم ندارند؟
نوعش متفاوت نیست ممکن است محتوا متفاوت باشد. مثلا ممکن است یک غربی از اینکه عکسش را به صورت بیحجاب نمایش دهد، یا زندگی خصوصیاش را نمایش دهد، ابایی نداشته باشد و بسیار عادی با این مساله برخورد کند، اما علاوه بر این چیز دیگری هم هست که جذابیت این موضوع را به وجود میآورد. شبکههای اجتماعی مانند شعار مشهور «مارکس» عمل میکنند: «کارگران جهان متحد شوید». خب حالا متحد شدیم، بعد چه؟ شبکههای اجتماعی میگویند «انسانهای روی زمین دوست شوید»، اما بعد از آن چه؟ این بعد، به نظر من طراحی نشده ولی عملا وجود دارد. و اساسا جذابیت شبکههای اجتماعی به این است که ما فرصتی مییابیم از هرگونه نظم نمادینی بیرون بیاییم یا تصور کنیم که بیرون آمدهایم و از بیرون به این نظم نمادین نگاه میکنیم. اگرچه این مساله ممکن است غیرعملی باشد یا فضایی به وجود بیاید که در آن فضا رانهها و انگیزشها و نیروهای پنهانی ما به عنوان یک انسان -نه انسان اجتماعی شده فرهنگی شده- خود را نشان بدهد. اینجاست که من میگویم شبکههای اجتماعی فضاهایی هستند برای بازیگوشی و به سخره گرفتن هرگونه نظم نمادین. یعنی نظمی که هنجارها و زبان، مرزبندیها و تمدن به صورت کلی فراهم میکنند، راهی برای گریز از ملالتهای تمدن به قول «فروید». شاید بشود اینجور هم نگاه کنیم. و همین لذت هست که موجب میشود این شبکهها تداوم یابند و ما تمایل داشته باشیم که هنوز عضو آنها شویم و عضویت در آنها را ادامه دهیم. بنابراین ما با یک تحلیل کارکردی صرف نمیتوانیم به این شبکهها و دلیل وجودی آنها پیببریم. یعنی بگوییم این شبکهها چند کارکرد دارند، یکی ارتباطی، یکی سرگرمی، یکی دوستیابی... به گمان من شبکههای اجتماعی فراتر از این کارکردها جایی هستند برای اینکه ما به یک نوع کمون بازگردیم. کمونی که فرصت بازیگوشی و یک نوع کارناوالیشدن و یک نوع نگاه مجدد به نظمهای فرهنگی در آن امکانپذیر است.
به عقیده شما با همه کارکردهایی که به آنها اشاره کردید، به طور خاص فیسبوک روی آگاهی نسل جدید چه تاثیری گذاشته است؟ به نظر میرسد واکنش نسل جدید به مسایل اجتماعی و سیاسی بیشتر شده است و این از تاثیرات شبکههای اجتماعی است. شما این را میپذیرید؟
ببینید، یک تحلیل مرسوم این است که به دلیل دسترسی به اطلاعات بیشتر، دیدن عناصر و نشانههای بیشتر در فضای مجازی، افراد آگاهی بیشتری پیدا میکنند، اما من میخواهم بگویم یک تحلیل دیگر میتواند این باشد که آگاهی از «نوع دیگری» پیدا میکنند. یعنی در واقع در مواجهه با شبکههای اجتماعی، افراد نوع بینش و نوع نگاه متفاوتی به زندگی پیدا میکنند. این مهمتر از اطلاعاتی است که در این فضاها دریافت میکنند.
یعنی افراد نگاههای مختلف و جامعه چندصدایی را تجربه میکنند؟
این فضاها افراد را از آن مسیر تکخطی سلسله مراتبی خارج میکنند؛ هم جامعه چندصدایی و هم جامعهای که چندزمانی و در عین حال چندلایه است. همین موجب میشود که بشود گفت افرادی که در شبکههای اجتماعی هستند هم آگاهیشان بیشتر است هم آگاهیشان کمتر است. هم قادر به تصمیمگیری هستند هم قادربه تصمیمگیری نیستند. چون افراد هنگامی که به سطوح و لایههای مختلف دسترسی پیدا میکنند، قدرت تصمیمگیری را از دست میدهند و این در مقابل زمانی که یک مسیر مشخص به فرد معرفی میشود و در آن میتواند بهراحتی انتخاب کند. این تصمیمگیری هر چیزی را میتواند شامل شود. تربیت در یک مسیر خطی موجب آسان بودن تصمیم میشود، آدمها انتخاب میکنند با حجاب باشند، یا نباشند یا هر چیز دیگر.
پس در نهایت این شبکههای اجتماعی ما را از قضاوت فارغ میکنند و آیا میتوان گفت که از این جهت تاثیر مثبتی بر افراد میگذارند؟
بله و به هر حال وقتی فرد از قضاوت دور میشود قادر به تصمیمگیری نیست یعنی تصمیمگیری در بسیاری از موارد دشوار میشود. بنابراین تحتتاثیر شبکههای اجتماعی، آگاهی بیشتر میشود و همزمان قدرت تصمیمگیری کمتر.
و اساسا لازم است قدرت تصمیمگیری افراد بالا باشد؟
من نمیدانم. فکر میکنم که این وجه بیشتر پیش خواهد آمد. اسم این را من میگذارم آگاهی متنوع.
یک بررسی اجمالی میتواند نشان دهد که فضای مجازی افراد در ایران با فضای واقعی به شکل محسوسی متفاوت است. این تفاوت به نحوی است که حتی برای افرادی که با فرهنگ ایرانی آشنا نیستند، عجیب و اندکی فریبکارانه به نظر میرسد. این مساله را چگونه میشود تحلیل کرد؟ چرا ما افراد جامعه ایران در زندگی واقعی و مجازی این همه متفاوتیم؟
خب این مساله میتواند از دو زاویه مورد بحث باشد؛ یک بحث شاید دم دستیتر و پیشپا افتادهتر شاید این باشد که به دلیل برخی محدودیتها، در بیشتر جوامعی که شرایطی همانند جامعه ما دارند، شبکههای اجتماعی یک راه گریز هستند و به مثابه فضایی هستند که فرد میتواند با وجود محدودیتها در آن فضا خود را به تصویر بکشد، این یعنی دارا بودن حدی از راحتی، آزادی و تمایل به بروز و اظهار خود در شبکههای اجتماعی. اما به نظر میرسد مساله فقط به اینجا ختم نمیشود. یعنی اینکه تصور کنیم تمام مساله فقط به دلیل محدودیتهاست، اندکی سادهلوحانه است. مساله این است که انسان مدرن تمایل زیادی به این بازیگری دارد، تمایل زیادی به بر جاگذاشتن ردپاهایی از خود و حتی تمایل به بازی کردن با این ردپاها دارد. این شاید قویترین انگیزهای باشد که ما را وادار میکند در شبکههای اجتماعی با جلوههای مختلفی از خودمان و جلوههای بیشتری از چیزی که دوست داریم نمایش دهیم، سروکار داشته باشیم. بنابراین به نظر میرسد مساله فقط محدودیتها نیست چراکه حتی جایی که محدودیت وجود نداشته یا کم باشد افراد باز هم تمایل دارند این تصاویر را از خود ارایه دهند.
اما به هرحال حتی مقایسه اجمالی پروفایلهای ایرانیها و افرادی که برای مثال در ایالات متحده زندگی میکنند، نشان میدهد در ایران میان فضاهای واقعی و مجازی افراد تفاوت زیادی وجود دارد در حالی که در آمریکا اینگونه نیست.
در کشورهایی که مورد نظر شماست، قواعد اجتماعی متفاوت است. در این اجتماع برای مثال زنان ابایی ندارند از اینکه بگویند سیگار میکشند. در این جوامع، محدودیتی به لحاظ ایدئولوژی لیبرالیسم و پذیرش نظام اجتماعی وجود ندارد اما در عین حال در همان نظام اجتماعی هم شما میبینید پسرانی خود را دختر جا میزنند و برعکس. این رفتار نه به دلیل اینکه محدودیت در روابط با جنس مخالف وجود دارد بلکه به این دلیل است که افراد از این کنجکاوی و بازیگری لذت میبرند و این وسیلهای است که نقشها را جابه جا کنند. به عبارت دیگر اگر بخواهم تحلیل روانکاوانهای ارایه یا تحلیلی دهم که حاکی از دیدگاه پساساختارگرایانه باشد، به نظر میرسد که شبکههای اجتماعی در این وضع راهی برای گریز از امر نمادین هستند؛ امر نمادین در هر جامعهای همانگونه که هست. نه تنها در جامعه ایران بلکه در همه جوامعی که یک نوع نظم نمادین وجود دارد، نظم نمادینی که آن جامعه به وسیلههای مختلف جامعهپذیری اعم از خانواده، مدرسه، رسانههای جمعی و حکومت در کلیت خود بر افراد جامعه تحمیل میکند. بنابراین شبکههای اجتماعی راهی برای گریز از این امر نمادین و کمک به یک نوع کارناوالیشدن امر نمادین به حساب میآیند. بنابراین میتوان گفت ستیز یا به سخره گرفتن نظم نمادین یا امر نمادین، یکی از کارکردهایی است که شبکههای اجتماعی دارند.
و افراد از این راه میتوانند بر این نظم نمادین تاثیر بگذارند؟
بله. افراد میتوانند روی این نظم نمادین تاثیر بگذارند. در واقع یک جایی برای بروز امر نشانهای است یک جایی برای بروز رانهها و انگیزههای پنهان ماست که یا از آن آگاهیم یا بیشتر مواقع ناآگاه و جایی است که دوست داریم این بازیگوشی خود را انجام دهیم و در این شبکهها خود را به نمایش بگذاریم. بنابراین اگرچه در شبکههای اجتماعی و در بسیاری از مواقع ممکن است نظم نمادین را بازتولید کنیم اما یکی از کاربردهای اساسی که شبکههای اجتماعی و اینترنت دارد، به بازی گرفتن این نظم نمادین است؛ نظم نمادین از هر نوع،چه در نظام لیبرالیستی غرب چه در نظام کمونیستی و سوسیالیستی روسیه، کوبا، چین و چه در نظام دینی- پادشاهی عربستان. یعنی نظم نمادین از هر نوع و با هر مقررات و شرایطی هست شکسته و به بازی گرفته میشود. میشود تصور کرد اگر این فضا وجود نداشته باشد شبکههای اجتماعی جذابیتی نخواهند داشت یا به طور قطع بخش مهمی از جذابیت آنها کاهش مییابد. حتی در مواقعی که ما به دلیل محدودیتهای اجتماعی و سیاسی به آن پناه میبریم، اگر تنها دلیل فرار از این محدودیتها باشد، این امر موجب افول تمایل به این شبکهها میشود.
و احتمالا در جوامعی که نظم نمادین پررنگتر است باید این تمایل به بازی گرفتن این نظم بیشتر نمود داشته باشد؟
میشود گفت که بله. در چنین جوامعی میتواند بازیگرفتن تشدید هم شود. به عبارت دیگر علاوه بر چیزی که در جوامع دیگر وجود دارد و شباهت هست بین ما و دیگرانی که در این فضا هستند؛ ممکن است در مواردی حالت تشدیدی نیز در جامعه ما به چشم بخورد. به عبارت دیگر میشود گفت سردرگمیها و سرگشتگیهایی که انسانها در نظمهای نمادین جوامع معاصر گرفتار آن هستند، حال این نظم نمادین چه نظم جامعه سرمایهدارانه باشد با حساب و کتاب مشخص و عقلانیت ابزاری تقسیم زندگی به زمانهای مشخص خواب، کار، تفریح یا مثلا نظام سوسیالیستی باشد که افراد به طور کامل در اختیار نظام سیاسی هستند یا در نظام نفتی مانند عربستان که افراد در آن پول نفت میگیرند و باید با آن زندگی کنند و در عین حال میدانند که هنوز روح بادیهنشینی بر زندگیشان حاکم است. به عبارت دیگر سرگردانی آدمهایی که در زمانهای اجتماعی مختلف زندگی میکنند در این فضاهای مجازی دیده میشود؛ سرگردانی آدمهایی که همزمان در لایهها و زمانهای اجتماعی مختلف در رفتوآمد هستند. اگر بخواهیم استعارهای در این مورد به کار ببریم استعاره حاکی از آن است که ما در زمانهای مختلف زندگی میکنیم و رفت و آمد سریع بین این زمانها ما را گیج و سرگردان میکند. با اینکه به فرض در عین حالی که یک گوشی لمسی جدید در دست داریم که میتوانیم هم از آن برای ارتباط تلفنی همراه استفاده کنیم، هم از وایبر هم از اسکایپ هم جستوجوی اینترنتی و حتی مثلا در گوگل پلاس حلقههای دوستی تشکیل دهیم، متعلق به یک نوع اعتقاد هستیم که ممکن است با تمام اینها مخالف باشد و البته در چارچوب روابط خانوادگی و اجتماعی خاص و معین زندگی میکنیم. برگشتن به شرایطی که در ادبیات ما را به عرفان دعوت میکند، همزمان فلاشبک به فیلمهای هالیوودی و بعد از آن تماشای سریالهای تلویزیونی که از تکیه کلامها و شوخیهای زندگی ایرانی سرشار است، همه این رفت و آمدها و گرم و سردشدنها انسان را سرگردان میکند.
با این حساب آیا ما در جامعه ایرانی، به نسبت جوامع غربی افراد سرگردانتری هستیم؟
در واقع همه سرگردانیم. این سرگردانی ممکن است در جوامعی که این روند را سریعتر طی میکنند بیشتر باشد. مثلا در جامعه ما شاید قویتر باشد. در جامعه عرب ممکن است نسبت به ما قویتر باشد. این تسریع در گذشتن از زمانهای مختلف اجتماعی و فرهنگی سرگردانی ایجاد میکند.
یعنی این میتواند دلیلی باشد برای اینکه زندگی واقعی و مجازی ما در ایران با هم بسیار متفاوتتر از فردی در آمریکاست؟
بله، به عبارت دیگر ممکن است تدریج در آن جامعه کمتر باشد و آن جامعه عادت کرده باشد که زمانهای متفاوت را کمتر احساس کند. به هر حال در این جوامع نیز تفاوت وجود دارد اما شدت و ضعف پیدا میکند و خود این موجب میشود که یک نوع سرگردانی به وجود بیاید و آرامبخش این سرگردانیها، حوزههای بازیگوشی هستند. حوزههای غفلت موقتی، به بازی گرفتن نظمهای نمادین و اینجاست که شبکههای اجتماعی تجلی بیشتری مییابند و این چیزی است علاوه بر کارکردهای معمول شبکههای اجتماعی.
شما میگویید این شبکههای اجتماعی جایی هستند که افراد بازیگوشی میکنند اما دستکم در جامعه ایران به نظر میرسد این بیشتر فضایی برای آگاه شدن است تا بازیگوشی. این طور نیست؟
در واقع دقیقا همینطور است. در شبکههای اجتماعی شما دانشجویی را میبینید که بدون حجاب عکس گرفته و حلقهای از دوستان دارد. فرد به هر حال یاد میگیرد که در جامعه چطور ضوابط رسمی را رعایت کند و زندگی روزمره را طی کند و در عین حال در فضای مجازی به گونهای که دوست دارد، باشد. بنابراین فرد این چندزیستی را در عمل تجربه میکند و شاید بشود گفت که از این چند زیستی لذت میبرد، یعنی دایم بین اینها در رفت و آمد باشد. شب در فیسبوک یک مدل و روز در جامعه به یک شیوه دیگر.
پس داوری وجود ندارد. اینکه کدام فضا بهتر کار میکند؛ فضای شبکههای اجتماعی در ایران یا برای مثال در اروپا؟
نه! میشود گفت که به نظر میرسد کارکردهای پیشبینی نشده و غیرمنتظره شبکههای اجتماعی از کارکردهای پیشبینی شده پیشی میگیرد. کارکرد پیشبینی شده و مورد انتظار که در واقع شبکههای اجتماعی بر آن اساس شکل گرفتهاند، ایجاد حلقه دوستان بوده است.
به عقیده شما این برداشت سهلانگارانه نیست؟ یعنی بنیانگذاران فیسبوک تنها به ایجاد دوستی بسنده کردهاند؟ خب پس از این دوستی چه اتفاقی میافتد؟
من میخواهم بگویم که علاوه بر آن موردی که در ظاهر به چشم میخورد، چیز دیگری در ناخودآگاه طراحان وجود داشته است. چیزی که ورای ایجاد روابط دوستانه بین افراد بوده است و به این یک چیز دیگر کمتر پرداخته شده و فکر میکنم این یک چیز همان چیزی است که دیگر موجب تداوم این شبکهها میشود.
پس در نهایت کارکرد شبکههای اجتماعی در غرب و شرق و جوامع مختلف چندان تفاوتی با هم ندارند؟
نوعش متفاوت نیست ممکن است محتوا متفاوت باشد. مثلا ممکن است یک غربی از اینکه عکسش را به صورت بیحجاب نمایش دهد، یا زندگی خصوصیاش را نمایش دهد، ابایی نداشته باشد و بسیار عادی با این مساله برخورد کند، اما علاوه بر این چیز دیگری هم هست که جذابیت این موضوع را به وجود میآورد. شبکههای اجتماعی مانند شعار مشهور «مارکس» عمل میکنند: «کارگران جهان متحد شوید». خب حالا متحد شدیم، بعد چه؟ شبکههای اجتماعی میگویند «انسانهای روی زمین دوست شوید»، اما بعد از آن چه؟ این بعد، به نظر من طراحی نشده ولی عملا وجود دارد. و اساسا جذابیت شبکههای اجتماعی به این است که ما فرصتی مییابیم از هرگونه نظم نمادینی بیرون بیاییم یا تصور کنیم که بیرون آمدهایم و از بیرون به این نظم نمادین نگاه میکنیم. اگرچه این مساله ممکن است غیرعملی باشد یا فضایی به وجود بیاید که در آن فضا رانهها و انگیزشها و نیروهای پنهانی ما به عنوان یک انسان -نه انسان اجتماعی شده فرهنگی شده- خود را نشان بدهد. اینجاست که من میگویم شبکههای اجتماعی فضاهایی هستند برای بازیگوشی و به سخره گرفتن هرگونه نظم نمادین. یعنی نظمی که هنجارها و زبان، مرزبندیها و تمدن به صورت کلی فراهم میکنند، راهی برای گریز از ملالتهای تمدن به قول «فروید». شاید بشود اینجور هم نگاه کنیم. و همین لذت هست که موجب میشود این شبکهها تداوم یابند و ما تمایل داشته باشیم که هنوز عضو آنها شویم و عضویت در آنها را ادامه دهیم. بنابراین ما با یک تحلیل کارکردی صرف نمیتوانیم به این شبکهها و دلیل وجودی آنها پیببریم. یعنی بگوییم این شبکهها چند کارکرد دارند، یکی ارتباطی، یکی سرگرمی، یکی دوستیابی... به گمان من شبکههای اجتماعی فراتر از این کارکردها جایی هستند برای اینکه ما به یک نوع کمون بازگردیم. کمونی که فرصت بازیگوشی و یک نوع کارناوالیشدن و یک نوع نگاه مجدد به نظمهای فرهنگی در آن امکانپذیر است.
به عقیده شما با همه کارکردهایی که به آنها اشاره کردید، به طور خاص فیسبوک روی آگاهی نسل جدید چه تاثیری گذاشته است؟ به نظر میرسد واکنش نسل جدید به مسایل اجتماعی و سیاسی بیشتر شده است و این از تاثیرات شبکههای اجتماعی است. شما این را میپذیرید؟
ببینید، یک تحلیل مرسوم این است که به دلیل دسترسی به اطلاعات بیشتر، دیدن عناصر و نشانههای بیشتر در فضای مجازی، افراد آگاهی بیشتری پیدا میکنند، اما من میخواهم بگویم یک تحلیل دیگر میتواند این باشد که آگاهی از «نوع دیگری» پیدا میکنند. یعنی در واقع در مواجهه با شبکههای اجتماعی، افراد نوع بینش و نوع نگاه متفاوتی به زندگی پیدا میکنند. این مهمتر از اطلاعاتی است که در این فضاها دریافت میکنند.
یعنی افراد نگاههای مختلف و جامعه چندصدایی را تجربه میکنند؟
این فضاها افراد را از آن مسیر تکخطی سلسله مراتبی خارج میکنند؛ هم جامعه چندصدایی و هم جامعهای که چندزمانی و در عین حال چندلایه است. همین موجب میشود که بشود گفت افرادی که در شبکههای اجتماعی هستند هم آگاهیشان بیشتر است هم آگاهیشان کمتر است. هم قادر به تصمیمگیری هستند هم قادربه تصمیمگیری نیستند. چون افراد هنگامی که به سطوح و لایههای مختلف دسترسی پیدا میکنند، قدرت تصمیمگیری را از دست میدهند و این در مقابل زمانی که یک مسیر مشخص به فرد معرفی میشود و در آن میتواند بهراحتی انتخاب کند. این تصمیمگیری هر چیزی را میتواند شامل شود. تربیت در یک مسیر خطی موجب آسان بودن تصمیم میشود، آدمها انتخاب میکنند با حجاب باشند، یا نباشند یا هر چیز دیگر.
پس در نهایت این شبکههای اجتماعی ما را از قضاوت فارغ میکنند و آیا میتوان گفت که از این جهت تاثیر مثبتی بر افراد میگذارند؟
بله و به هر حال وقتی فرد از قضاوت دور میشود قادر به تصمیمگیری نیست یعنی تصمیمگیری در بسیاری از موارد دشوار میشود. بنابراین تحتتاثیر شبکههای اجتماعی، آگاهی بیشتر میشود و همزمان قدرت تصمیمگیری کمتر.
و اساسا لازم است قدرت تصمیمگیری افراد بالا باشد؟
من نمیدانم. فکر میکنم که این وجه بیشتر پیش خواهد آمد. اسم این را من میگذارم آگاهی متنوع.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.