|

«قمر آریان» را با آثارش بشناسیم

ژاله آموزگار/پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی

من با زنده‌یاد دکتر «قمر آریان» حشر و نشر کمی داشتم ولی پیوسته الطاف‌شان شامل حالم بود. برای شخصیت علمی و مهربان‌شان همیشه احترام قایل بودم و بزرگ‌شان می‌داشتم ولی بر آن شدم که تلاش کنم تا او را تنها در قالب همسر و همدم مهربان استاد زرین‌کوب نبینم با اینکه همه می‌دانیم که قمر آریان همسرش را عاشقانه دوست و قبولش داشت و مانند بیشتر بانوان کم‌کم شخصیت خود را در سایه او قرار داد. راهی بود که خود برگزیده بود و مسیری بود که برای او آسایش و آرامش و سعادت به همراه داشت، اما من می‌خواهم شخصیت علمی خود او را که کمتر به آن پرداخته می‌شود پررنگ‌تر کنم و از میان آثار او، یک تالیف و یک ترجمه را به طور مختصر معرفی کنم تا این گفتار کوتاه کمی هم بهره‌وری علمی داشته باشد. بانویی در آغاز سده چهاردهم خورشیدی به دنیا می‌آید از فراز و نشیب‌های زندگی گذر می‌کند و مشکلاتی که زنان در جامعه آن روز (و حتی اکنون) برای بالیدن در پیش داشتند پشت‌سر می‌گذارد و جزو معدود بانوان هم‌دوره خود می‌شود که توانسته‌اند خود را از محیط و سرایی غالب بر اجتماع بالا بکشند. او به دانشگاه که درش به روی او هم باز شده است راه می‌یابد. شیرینی این محیط را لمس می‌کند و شیرین‌تر اینکه در محیط دانشگاهی همسر خود را بر می‌گزیند. بخت‌یارش است که در محضر استادان بزرگی که برجستگان دوران بودند بنشیند و جزو نخستین بانوانی باشد که به درجه دکترای ادبیات فارسی نائل شده‌اند. سپس مسوولیت‌های اداری و آموزشی دانشگاهی زندگی او را پر می‌کنند از ریاست دبیرستان شاهدخت مشهد تا مدیریت هنرستان هنرهای تجسمی و سرانجام عضویت هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی. نخستین موردی که در مورد ذوق و شخصیت ادبی او نظر مرا جلب کرد، موضوع پایان‌نامه او بود. در مقایسه با دیگر موضوعات پایان‌نامه‌ها که در آن سال‌ها نوشته شده‌اند، موضوع رساله دکتری او چهره مسیح در ادبیات فارسی است که با راهنمایی دو استاد به‌نام: لطفعلی صورتگر و علی‌اصغر حکمت تهیه شد. در این پایان‌نامه قمر آریان بیشتر به تاثیری که آداب و رسوم‌آیین مسیحیت در شعر و نثر زبان فارسی برجای گذشته است توجه می‌کند و نشانه‌های این تاثیر را در آثار منثور و اشعار شعرا و حتی در کتاب‌های لغت و در شرح مباحث و مناظرات میان علمای اسلام و علمای نصارا جست‌وجو می‌کند و از همه منابع موجود در کتابخانه مجلس و دانشگاه و آستان قدس و از فهرست کتابخانه موزه بریتانیا و کتابخانه ملی پاریس کمک می‌گیرد. گرچه بخش‌هایی از آن به همت روانشاد ایرج افشار در نشریه فرهنگ ایران زمین انتشار یافت ولی قمر آریان پژوهش‌هایش را برای چاپ کافی نیافت و تجدیدنظر کاملی کرد. از تحقیقات انجام شده بعدی بهره جست و بر آن شد که بخشی را نیز به تاریخچه دین مسیح اختصاص دهد و سرانجام پس از 15 سال، کتاب را با تجدید نظر کامل و با حذف مطالبی که حالت رساله‌ای داشت و با افزودن نکته‌های جدید در سال 1369، با عنوان چهره مسیح در ادبیات فارسی به چاپ رساند و چاپ دوم آن در سال 1378 منتشر شد.
برای آشنایی، مباحث مطرح شده در این کتاب را به طور مختصر معرفی می‌کنم: نویسنده نخست مطالعات کلی را در باب مسیح و مسیحیت عرضه می‌کند، به این صورت که چهره مسیح در قرآن‌کریم چگونه است. پیش از آن‌چه بوده و پس از آن‌چه تغییراتی یافته است؟چهره مسیح در اشعار و تفاسیر و احادیث و روایات چگونه نشان داده می‌شود؟صوفیه با مسیحیت چگونه برخورد می‌کند؟ فرقه‌های نصارا در این باب چه می‌گویند؟ مسیح در خود انجیل چگونه معرفی می‌شود؟ نویسنده در این مبحث موارد جالبی را از اناجیل و رسالات حواریون نقل می‌کند و با زبانی شیرین احوال حضرت عیسی و تولد او را بنا بر این منابع حکایت می‌کند. تحقیقات جدید را نیز در نظر دارد و حتی مواردی را که برخی خصوصیت و هویت حضرت عیسی را زیر سوال برده‌اند از نظر دور نمی‌دارد. وضعیت مسیحیان را در دوران اشکانیان و ساسانیان و در نخستین سده‌های اسلامی نیز به بحث می‌کشد و مطالب را تا ماوراءالنهر و ترکستان نیز می‌کشاند. در این کتاب ما با وضعیت مسیحیت در دوره مغول، صفویه و قاجار نیز آشنا می‌شویم. مواردی از اشعار فارسی و امثال‌وحکم که مسایل مربوط به مسیحیت در آنها جلوه‌گر است نیز نقل می‌شود. نویسنده به هیات‌های مبلغین و فرقه‌های مسیحی نیز می‌پردازد و منتخباتی از آنها را می‌آورد. کتاب با کتابنامه به پایان می‌رسد. قمر آریان بسیار کم از کارهای خود سخن می‌گفت. او اثری نیز درباره کمال‌الدین بهزاد دارد (1347) و یکی از تالیفات او زن در داستان‌های قرآنی است که در سال 1388 منتشر شده است. اما قمر آریان کار سترگ دیگری نیز انجام داده است و آن ترجمه کتاب شرق نزدیک در تاریخ، یک سرگذشت پنج‌هزارساله اثر فیلیپ جوزی هتی است که چاپ اول آن در سال 1350 منتشر شده و چاپ دوم با تجدید نظر و اصلاح در سال 1382 انتشار یافت. این کتاب 630 صفحه‌ای اطلاعات بسیار مفیدی را در مورد خاور نزدیک ارایه می‌کند. قمر آریان با نویسنده لبنانی‌تبار آن در دانشگاه پرینستون آشنا شده بود و کتاب را مشحون از اطلاعات مفید یافت و کمر همت به ترجمه آن از زبان انگلیسی بست. کتاب خواندنی و پر مطلب است ولی همان‌طور که قمر آریان تشخیص داده است قلم نویسنده بیشتر به نفع کشورهای عربی چرخیده است و به کشورهای شرقی غیرعرب لطف کمتری داشته است. او سبک نگارش ترجمه را همسان با شیوه بیان مولف پیش برده است مثلا در ترجمه سرودها و عهد‌نامه‌ها که نیاز به انشایی با سبک کهن است او نیز قلم را به کهنه‌گرایی سوق داده است. وقتی نویسنده به مآخذ اسلامی و عربی اشاره دارد، مترجم سعی کرده است که اصل کتاب‌ها و مآخذ را ببیند و سپس نقل کند و هرجا که نقل‌قول مولف با مآخذ اصلی اختلاف داشته، یا آن را حذف کرده یا ملاحظات لازم را افزوده است. کتاب‌ حاوی اطلاعاتی درخور توجه است و در شش‌بخش و 36 فصل تنظیم شده است. بخش اول به مسایل اقتصادی و سوق‌الجیشی و وضعیت طبیعی و جغرافی خاور نزدیک در دوران پیش تاریخ که نویسنده آن را پیش از خط نامیده است اختصاص دارد و درباره گردآوری خود آن، صنعت سفال و چرخ و مفرغ در این منطقه و همچنین در مورد نگارش و خط و تشکیلات اجتماعی بحث می‌شود. در بخش دوم اقوام سامی موردنظرند. نام ساراگون و حمورابی به میان می‌آید. دوره فراعنه مصر نیز موردتوجه است. از نینوا و بابل سخن گفته می‌شود و در این قسمت است که حق مادها و پارس‌ها آنچنان که باید ادا نشده است. سپس نویسنده به اعتقادات و ادبیات این دوره می‌پردازد. مجموعه قوانین حمورابی را مطرح می‌کند و به علوم و ریاضیات و گاهشماری و نجوم نیز در این مناطق توجه دارد. اقوام کنعانی، آرامی و عبری را معرفی می‌کند و مطالبی که راجع به خدایان آنها ذکر می‌کند بسیار خواندنی است. بخش سوم مربوط به عصر یونانی و رومی است و آمدن اسکندر. شهرهای یونانی و فنیقی معرفی می‌شوند. در این بخش نیز به طور مختصر به دوران فرمانروایی سلوکیه و پارت‌ها در ایران اشاره دارد.
نویسنده سپس به شرح ظهور مسیحیت می‌پردازد. از بیزانس سخن می‌گوید و فعالیت کلیسایی مسیحیان را شرح می‌دهد. در اینجا اشاره کوتاهی هم به مانی می‌شود.
بخش چهارم اختصاص به دوران اسلامی دارد. ظهور اسلام، پیامبر اسلام(ص) و کتاب آسمانی او، آیین‌های اسلامی و تاریخ خلفای نخستین، حکومت اموی تا ظهور عباسیان، مباحث موردبحث این بخش هستند. از نهضت فرهنگی دوره عباسی که ترجمه زیربنای آن است نیز سخن گفته می‌شود. پیشرفت علوم و وضع اجتماعی این دوران نیز مدنظر است. به‌طور مختصر اشاره به زردتشتیان می‌شود، در مورد تشیع، اسمعیلیه و پیروان حسن صباح، تحت عنوان حشاشین، والتصوف نیز بحث می‌شود.
در بخش پنجم، تشکیل دولت عثمانی و وضعیت ایرانیان در مقابل آنها موردبررسی قرار می‌گیرد و مطالب تا دوره جنگ جهانی دوم ادامه می‌یابد.
بخش ششم اختصاص به معرفی کشورهای عربی دارد.
با معرفی مختصر این دو کتاب خواستم تصویری از قمر آریان پژوهشگر، نویسنده و استاد عرضه کنم تا بدانیم که دریغا گوی بانوی فرهیخته‌ای هستیم که با این همه توانایی، بیشتر همسر یک مرد بزرگ باقی ماند!
با آرزوی اینکه روانش شاد باشد.
من با زنده‌یاد دکتر «قمر آریان» حشر و نشر کمی داشتم ولی پیوسته الطاف‌شان شامل حالم بود. برای شخصیت علمی و مهربان‌شان همیشه احترام قایل بودم و بزرگ‌شان می‌داشتم ولی بر آن شدم که تلاش کنم تا او را تنها در قالب همسر و همدم مهربان استاد زرین‌کوب نبینم با اینکه همه می‌دانیم که قمر آریان همسرش را عاشقانه دوست و قبولش داشت و مانند بیشتر بانوان کم‌کم شخصیت خود را در سایه او قرار داد. راهی بود که خود برگزیده بود و مسیری بود که برای او آسایش و آرامش و سعادت به همراه داشت، اما من می‌خواهم شخصیت علمی خود او را که کمتر به آن پرداخته می‌شود پررنگ‌تر کنم و از میان آثار او، یک تالیف و یک ترجمه را به طور مختصر معرفی کنم تا این گفتار کوتاه کمی هم بهره‌وری علمی داشته باشد. بانویی در آغاز سده چهاردهم خورشیدی به دنیا می‌آید از فراز و نشیب‌های زندگی گذر می‌کند و مشکلاتی که زنان در جامعه آن روز (و حتی اکنون) برای بالیدن در پیش داشتند پشت‌سر می‌گذارد و جزو معدود بانوان هم‌دوره خود می‌شود که توانسته‌اند خود را از محیط و سرایی غالب بر اجتماع بالا بکشند. او به دانشگاه که درش به روی او هم باز شده است راه می‌یابد. شیرینی این محیط را لمس می‌کند و شیرین‌تر اینکه در محیط دانشگاهی همسر خود را بر می‌گزیند. بخت‌یارش است که در محضر استادان بزرگی که برجستگان دوران بودند بنشیند و جزو نخستین بانوانی باشد که به درجه دکترای ادبیات فارسی نائل شده‌اند. سپس مسوولیت‌های اداری و آموزشی دانشگاهی زندگی او را پر می‌کنند از ریاست دبیرستان شاهدخت مشهد تا مدیریت هنرستان هنرهای تجسمی و سرانجام عضویت هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی. نخستین موردی که در مورد ذوق و شخصیت ادبی او نظر مرا جلب کرد، موضوع پایان‌نامه او بود. در مقایسه با دیگر موضوعات پایان‌نامه‌ها که در آن سال‌ها نوشته شده‌اند، موضوع رساله دکتری او چهره مسیح در ادبیات فارسی است که با راهنمایی دو استاد به‌نام: لطفعلی صورتگر و علی‌اصغر حکمت تهیه شد. در این پایان‌نامه قمر آریان بیشتر به تاثیری که آداب و رسوم‌آیین مسیحیت در شعر و نثر زبان فارسی برجای گذشته است توجه می‌کند و نشانه‌های این تاثیر را در آثار منثور و اشعار شعرا و حتی در کتاب‌های لغت و در شرح مباحث و مناظرات میان علمای اسلام و علمای نصارا جست‌وجو می‌کند و از همه منابع موجود در کتابخانه مجلس و دانشگاه و آستان قدس و از فهرست کتابخانه موزه بریتانیا و کتابخانه ملی پاریس کمک می‌گیرد. گرچه بخش‌هایی از آن به همت روانشاد ایرج افشار در نشریه فرهنگ ایران زمین انتشار یافت ولی قمر آریان پژوهش‌هایش را برای چاپ کافی نیافت و تجدیدنظر کاملی کرد. از تحقیقات انجام شده بعدی بهره جست و بر آن شد که بخشی را نیز به تاریخچه دین مسیح اختصاص دهد و سرانجام پس از 15 سال، کتاب را با تجدید نظر کامل و با حذف مطالبی که حالت رساله‌ای داشت و با افزودن نکته‌های جدید در سال 1369، با عنوان چهره مسیح در ادبیات فارسی به چاپ رساند و چاپ دوم آن در سال 1378 منتشر شد.
برای آشنایی، مباحث مطرح شده در این کتاب را به طور مختصر معرفی می‌کنم: نویسنده نخست مطالعات کلی را در باب مسیح و مسیحیت عرضه می‌کند، به این صورت که چهره مسیح در قرآن‌کریم چگونه است. پیش از آن‌چه بوده و پس از آن‌چه تغییراتی یافته است؟چهره مسیح در اشعار و تفاسیر و احادیث و روایات چگونه نشان داده می‌شود؟صوفیه با مسیحیت چگونه برخورد می‌کند؟ فرقه‌های نصارا در این باب چه می‌گویند؟ مسیح در خود انجیل چگونه معرفی می‌شود؟ نویسنده در این مبحث موارد جالبی را از اناجیل و رسالات حواریون نقل می‌کند و با زبانی شیرین احوال حضرت عیسی و تولد او را بنا بر این منابع حکایت می‌کند. تحقیقات جدید را نیز در نظر دارد و حتی مواردی را که برخی خصوصیت و هویت حضرت عیسی را زیر سوال برده‌اند از نظر دور نمی‌دارد. وضعیت مسیحیان را در دوران اشکانیان و ساسانیان و در نخستین سده‌های اسلامی نیز به بحث می‌کشد و مطالب را تا ماوراءالنهر و ترکستان نیز می‌کشاند. در این کتاب ما با وضعیت مسیحیت در دوره مغول، صفویه و قاجار نیز آشنا می‌شویم. مواردی از اشعار فارسی و امثال‌وحکم که مسایل مربوط به مسیحیت در آنها جلوه‌گر است نیز نقل می‌شود. نویسنده به هیات‌های مبلغین و فرقه‌های مسیحی نیز می‌پردازد و منتخباتی از آنها را می‌آورد. کتاب با کتابنامه به پایان می‌رسد. قمر آریان بسیار کم از کارهای خود سخن می‌گفت. او اثری نیز درباره کمال‌الدین بهزاد دارد (1347) و یکی از تالیفات او زن در داستان‌های قرآنی است که در سال 1388 منتشر شده است. اما قمر آریان کار سترگ دیگری نیز انجام داده است و آن ترجمه کتاب شرق نزدیک در تاریخ، یک سرگذشت پنج‌هزارساله اثر فیلیپ جوزی هتی است که چاپ اول آن در سال 1350 منتشر شده و چاپ دوم با تجدید نظر و اصلاح در سال 1382 انتشار یافت. این کتاب 630 صفحه‌ای اطلاعات بسیار مفیدی را در مورد خاور نزدیک ارایه می‌کند. قمر آریان با نویسنده لبنانی‌تبار آن در دانشگاه پرینستون آشنا شده بود و کتاب را مشحون از اطلاعات مفید یافت و کمر همت به ترجمه آن از زبان انگلیسی بست. کتاب خواندنی و پر مطلب است ولی همان‌طور که قمر آریان تشخیص داده است قلم نویسنده بیشتر به نفع کشورهای عربی چرخیده است و به کشورهای شرقی غیرعرب لطف کمتری داشته است. او سبک نگارش ترجمه را همسان با شیوه بیان مولف پیش برده است مثلا در ترجمه سرودها و عهد‌نامه‌ها که نیاز به انشایی با سبک کهن است او نیز قلم را به کهنه‌گرایی سوق داده است. وقتی نویسنده به مآخذ اسلامی و عربی اشاره دارد، مترجم سعی کرده است که اصل کتاب‌ها و مآخذ را ببیند و سپس نقل کند و هرجا که نقل‌قول مولف با مآخذ اصلی اختلاف داشته، یا آن را حذف کرده یا ملاحظات لازم را افزوده است. کتاب‌ حاوی اطلاعاتی درخور توجه است و در شش‌بخش و 36 فصل تنظیم شده است. بخش اول به مسایل اقتصادی و سوق‌الجیشی و وضعیت طبیعی و جغرافی خاور نزدیک در دوران پیش تاریخ که نویسنده آن را پیش از خط نامیده است اختصاص دارد و درباره گردآوری خود آن، صنعت سفال و چرخ و مفرغ در این منطقه و همچنین در مورد نگارش و خط و تشکیلات اجتماعی بحث می‌شود. در بخش دوم اقوام سامی موردنظرند. نام ساراگون و حمورابی به میان می‌آید. دوره فراعنه مصر نیز موردتوجه است. از نینوا و بابل سخن گفته می‌شود و در این قسمت است که حق مادها و پارس‌ها آنچنان که باید ادا نشده است. سپس نویسنده به اعتقادات و ادبیات این دوره می‌پردازد. مجموعه قوانین حمورابی را مطرح می‌کند و به علوم و ریاضیات و گاهشماری و نجوم نیز در این مناطق توجه دارد. اقوام کنعانی، آرامی و عبری را معرفی می‌کند و مطالبی که راجع به خدایان آنها ذکر می‌کند بسیار خواندنی است. بخش سوم مربوط به عصر یونانی و رومی است و آمدن اسکندر. شهرهای یونانی و فنیقی معرفی می‌شوند. در این بخش نیز به طور مختصر به دوران فرمانروایی سلوکیه و پارت‌ها در ایران اشاره دارد.
نویسنده سپس به شرح ظهور مسیحیت می‌پردازد. از بیزانس سخن می‌گوید و فعالیت کلیسایی مسیحیان را شرح می‌دهد. در اینجا اشاره کوتاهی هم به مانی می‌شود.
بخش چهارم اختصاص به دوران اسلامی دارد. ظهور اسلام، پیامبر اسلام(ص) و کتاب آسمانی او، آیین‌های اسلامی و تاریخ خلفای نخستین، حکومت اموی تا ظهور عباسیان، مباحث موردبحث این بخش هستند. از نهضت فرهنگی دوره عباسی که ترجمه زیربنای آن است نیز سخن گفته می‌شود. پیشرفت علوم و وضع اجتماعی این دوران نیز مدنظر است. به‌طور مختصر اشاره به زردتشتیان می‌شود، در مورد تشیع، اسمعیلیه و پیروان حسن صباح، تحت عنوان حشاشین، والتصوف نیز بحث می‌شود.
در بخش پنجم، تشکیل دولت عثمانی و وضعیت ایرانیان در مقابل آنها موردبررسی قرار می‌گیرد و مطالب تا دوره جنگ جهانی دوم ادامه می‌یابد.
بخش ششم اختصاص به معرفی کشورهای عربی دارد.
با معرفی مختصر این دو کتاب خواستم تصویری از قمر آریان پژوهشگر، نویسنده و استاد عرضه کنم تا بدانیم که دریغا گوی بانوی فرهیخته‌ای هستیم که با این همه توانایی، بیشتر همسر یک مرد بزرگ باقی ماند!
با آرزوی اینکه روانش شاد باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.