|

آموزگار دانش و خرد

ایرج پارسی‌نژاد/زبان شناس و نقاد ادبی

سال گذشته ما یک استاد ریاضی را از دست دادیم. مردی که از شمار خرد هزاران بیش بود، مردی مردستان از سخت‌ترین سال‌ها: «زندگی ما بسیار سخت بود، بسیار سخت. بعد از مرگ پدر هر سه ما کار می‌کردیم. مادرم در خانه نخ‌ریسی می‌کرد. به کارگاه یک تاجر پشم و پنبه می‌رفت و همراه با زن‌های دردمند دیگر پنبه‌ها را از هسته‌های درونی آن جدا می‌کرد؛ از آنجا که هسته‌ها خاردار بود انگشتان مادرم همیشه خون‌آلود بود. من و برادر کوچک‌ترم، هرمز، هم کار می‌کردیم و هم به مدرسه می‌رفتیم. روزها بعد از بازگشت از مدرسه به بیرون شهر می‌رفتیم تا با جمع کردن بته و سرگین، سوخت خانه را تهیه کنیم. روزهای تعطیل و تابستان هم کار بنایی می‌کردیم. با این همه حتی حداقل غذای خانه هم فراهم نمی‌شد... .
پدرم یک دهقان بی‌زمین بود که روی زمین‌ها«مزدوری» می‌کرد. مادرم هم از خانواده دهقان بود. من از هر دو سو دهقان‌زاده‌ام. پدرم دو‌سال آخر زندگی کوتاهش را در کارخانه ریسندگی خورشید کارگری می‌کرد. کار یکنواخت و دل‌آزار کارخانه، جای بیل و داس را گرفت و هوای پر گرد‌و‌خاک کارخانه ریسندگی جانشین بوی علف و گندم‌زار شد... و همین پدرم را کُشت، در 46سالگی در یکی از روزهای سرد زمستان 1317.
اما چنین انسانی با چنین گذشته‌ای، درس و مدرسه را رها نکرد. از 15سالگی به کار درس دادن حساب و هندسه به بچه‌های مدرسه پرداخت. در پی آن به دانشسرا رفت. در سال 1323 از کرمان به تهران آمد و در سال 1332 از دانشکده علوم دانشگاه تهران در ریاضیات دانشنامه گرفت. با این‌همه مرد هرگز از گذشته خود که از نوجوانی با عملگی ساختمان و کارگری در کوره آجرپزی و باربری در راه آهن تهران گذران می‌کرد، شکایتی نداشت. آن‌قدر که غم‌بینوایی و گرفتاری مردم را می‌خورد، از سختی و تنگدستی خود شکوه نمی‌نکرد:
«آنچه مثل خوره روح مرا می‌خورد، دشواری‌های زندگی خودم نبود. چیزهای دیگری بود ناراحت‌کننده‌تر از کار در مزرعه‌ها یا در چاه‌های قنات یا در کوره‌های آجرپزی و آهک‌گدازی. من همه این کارها را آزمودم، اما هرگز از به‌یادآوردن آنها دچار اندوه نشدم... . سرنوشت پدرم، رنج‌ها و تلاش‌های مادرم، مظلومیت و تحمل برادرم، دشواری‌های پایان‌ناپذیر همسرم، مرگ دختر هشت‌ساله‌ام، همه به دایره تنگ و محدود خانوادگی محدود می‌شد اما در همه اجتماع انسانی، هر ساعت و دقیقه هزاران تراژدی رخ می‌دهد که با آگاهی از آنها باید از خود گذشت.»
چنین است که پرویز شهریاری برای رهایی مردم از نظامی که آن را ناعادلانه می‌بیند و برای ستیز با ستم‌و‌بیداد ناگزیر از خودگذشتگی می‌کند و سال‌ها در شکنجه و زندان گرفتار می‌ماند اما از آنجا که راه تغییر نظام ستمگرانه را در پیکار با نادانی می‌بیند، برای آموزش دانش و شناخت قانون‌های حاکم بر طبیعت و جامعه به آموزگاری ریاضی روی می‌آورد: «ریاضیات با منطق و استدلال؛ یعنی با عقل و خرد آدمی سر و کار دارد. کسی که با ریاضیات کار می‌کند یاد می‌گیرد که منطقی باشد. درباره هر نظر و اندیشه‌ای بیندیشد. همه حق را از آن خود نداند. در برابر نظرهای مخالف تحمل داشته باشد و حتی از آنها بیاموزد.»
با چنین باوری است که تدریس و تالیف ریاضی را به امید ایجاد تفکر منطقی و استدلال عقلانی در جوانان ایرانی دنبال می‌کند.
استاد شهریاری آموختن تفکر منطقی و استدلال عقلانی را به جوانان از راه آشنایی ایشان با استدلال استقرایی، به جای استدلال تمثیلی، ممکن می‌داند و باور دارد با استدلال تمثیلی و توسل به مثال، روایت، حکایت، شعر و موعظه نمی‌توان مردم را آگاه و بیدار کرد. برای قانع کردن در مسایل علمی باید استدلال استقرایی را به جای استدلال تمثیلی آموزش داد: «ریاضیات یعنی داوری عقلانی درباره مشکل‌ها و رابطه‌های کمیتی؛ بنابراین ریاضیات با خرد و منطق سر‌و‌کار دارد و از آنجا که انسان، بالقوه، هم خردمند است و هم منطقی می‌تواند ریاضیات را فرابگیرد. شرط یادگیری ریاضیات نابغه‌بودن نیست. تنها خواستن است، اما دانش ریاضی باید به زبانی ساده و آسان نوشته شود. جز ساده‌نویسی، مباحث کتاب‌های ریاضی باید بهم پیوسته باشد و از ساده به مشکل در پی هم‌آید. خلاصه اینکه ریاضیات برای هر کسی که درکی متعارف و معمول داشته باشد درخور فهم است، به شرطی که با زبانی بغرنج و درنیافتنی بیان نشده باشد و زنجیره مفهوم‌ها و استدلال‌ها از ساده به دشوار در پی هم درآمده باشد.»
خلاصه کلام اینکه به گمان شهریاری برای یادگیری ریاضیات نیازی به ریاضت نیست. آنچه لازم است حوصله و دقت و پیش از همه باور به عقل و خرد آدمی است. پرویز شهریاری همه زندگی خود را بر سر آموزش روشنگرانه و خردمندانه به فرزندان ایران گذاشت و با ارثیه‌ای ارجمند و تالیف بیش از 300کتاب و هزار مقاله، بنیاد گروه‌های فرهنگی خوارزمی، گروه فرهنگی مرجان، مدرسه عالی اراک، انتشارات خوارزمی، انتشارات توکا و نشر مجله‌های آشتی با ریاضیات، آشتی با دانش، سخن علمی و فنی، مجله چیستا و مجله دانش و مردم در راه گسترش دانش و دانایی در جامعه ایرانی کوشید. بیاموزیم از او بردباری و شکیبایی را، مردمی‌خویی و مردم‌دوستی را و دل‌بستن به کارهای بزرگ را. او میزان شأن و شرف آدمی بود.
سال گذشته ما یک استاد ریاضی را از دست دادیم. مردی که از شمار خرد هزاران بیش بود، مردی مردستان از سخت‌ترین سال‌ها: «زندگی ما بسیار سخت بود، بسیار سخت. بعد از مرگ پدر هر سه ما کار می‌کردیم. مادرم در خانه نخ‌ریسی می‌کرد. به کارگاه یک تاجر پشم و پنبه می‌رفت و همراه با زن‌های دردمند دیگر پنبه‌ها را از هسته‌های درونی آن جدا می‌کرد؛ از آنجا که هسته‌ها خاردار بود انگشتان مادرم همیشه خون‌آلود بود. من و برادر کوچک‌ترم، هرمز، هم کار می‌کردیم و هم به مدرسه می‌رفتیم. روزها بعد از بازگشت از مدرسه به بیرون شهر می‌رفتیم تا با جمع کردن بته و سرگین، سوخت خانه را تهیه کنیم. روزهای تعطیل و تابستان هم کار بنایی می‌کردیم. با این همه حتی حداقل غذای خانه هم فراهم نمی‌شد... .
پدرم یک دهقان بی‌زمین بود که روی زمین‌ها«مزدوری» می‌کرد. مادرم هم از خانواده دهقان بود. من از هر دو سو دهقان‌زاده‌ام. پدرم دو‌سال آخر زندگی کوتاهش را در کارخانه ریسندگی خورشید کارگری می‌کرد. کار یکنواخت و دل‌آزار کارخانه، جای بیل و داس را گرفت و هوای پر گرد‌و‌خاک کارخانه ریسندگی جانشین بوی علف و گندم‌زار شد... و همین پدرم را کُشت، در 46سالگی در یکی از روزهای سرد زمستان 1317.
اما چنین انسانی با چنین گذشته‌ای، درس و مدرسه را رها نکرد. از 15سالگی به کار درس دادن حساب و هندسه به بچه‌های مدرسه پرداخت. در پی آن به دانشسرا رفت. در سال 1323 از کرمان به تهران آمد و در سال 1332 از دانشکده علوم دانشگاه تهران در ریاضیات دانشنامه گرفت. با این‌همه مرد هرگز از گذشته خود که از نوجوانی با عملگی ساختمان و کارگری در کوره آجرپزی و باربری در راه آهن تهران گذران می‌کرد، شکایتی نداشت. آن‌قدر که غم‌بینوایی و گرفتاری مردم را می‌خورد، از سختی و تنگدستی خود شکوه نمی‌نکرد:
«آنچه مثل خوره روح مرا می‌خورد، دشواری‌های زندگی خودم نبود. چیزهای دیگری بود ناراحت‌کننده‌تر از کار در مزرعه‌ها یا در چاه‌های قنات یا در کوره‌های آجرپزی و آهک‌گدازی. من همه این کارها را آزمودم، اما هرگز از به‌یادآوردن آنها دچار اندوه نشدم... . سرنوشت پدرم، رنج‌ها و تلاش‌های مادرم، مظلومیت و تحمل برادرم، دشواری‌های پایان‌ناپذیر همسرم، مرگ دختر هشت‌ساله‌ام، همه به دایره تنگ و محدود خانوادگی محدود می‌شد اما در همه اجتماع انسانی، هر ساعت و دقیقه هزاران تراژدی رخ می‌دهد که با آگاهی از آنها باید از خود گذشت.»
چنین است که پرویز شهریاری برای رهایی مردم از نظامی که آن را ناعادلانه می‌بیند و برای ستیز با ستم‌و‌بیداد ناگزیر از خودگذشتگی می‌کند و سال‌ها در شکنجه و زندان گرفتار می‌ماند اما از آنجا که راه تغییر نظام ستمگرانه را در پیکار با نادانی می‌بیند، برای آموزش دانش و شناخت قانون‌های حاکم بر طبیعت و جامعه به آموزگاری ریاضی روی می‌آورد: «ریاضیات با منطق و استدلال؛ یعنی با عقل و خرد آدمی سر و کار دارد. کسی که با ریاضیات کار می‌کند یاد می‌گیرد که منطقی باشد. درباره هر نظر و اندیشه‌ای بیندیشد. همه حق را از آن خود نداند. در برابر نظرهای مخالف تحمل داشته باشد و حتی از آنها بیاموزد.»
با چنین باوری است که تدریس و تالیف ریاضی را به امید ایجاد تفکر منطقی و استدلال عقلانی در جوانان ایرانی دنبال می‌کند.
استاد شهریاری آموختن تفکر منطقی و استدلال عقلانی را به جوانان از راه آشنایی ایشان با استدلال استقرایی، به جای استدلال تمثیلی، ممکن می‌داند و باور دارد با استدلال تمثیلی و توسل به مثال، روایت، حکایت، شعر و موعظه نمی‌توان مردم را آگاه و بیدار کرد. برای قانع کردن در مسایل علمی باید استدلال استقرایی را به جای استدلال تمثیلی آموزش داد: «ریاضیات یعنی داوری عقلانی درباره مشکل‌ها و رابطه‌های کمیتی؛ بنابراین ریاضیات با خرد و منطق سر‌و‌کار دارد و از آنجا که انسان، بالقوه، هم خردمند است و هم منطقی می‌تواند ریاضیات را فرابگیرد. شرط یادگیری ریاضیات نابغه‌بودن نیست. تنها خواستن است، اما دانش ریاضی باید به زبانی ساده و آسان نوشته شود. جز ساده‌نویسی، مباحث کتاب‌های ریاضی باید بهم پیوسته باشد و از ساده به مشکل در پی هم‌آید. خلاصه اینکه ریاضیات برای هر کسی که درکی متعارف و معمول داشته باشد درخور فهم است، به شرطی که با زبانی بغرنج و درنیافتنی بیان نشده باشد و زنجیره مفهوم‌ها و استدلال‌ها از ساده به دشوار در پی هم درآمده باشد.»
خلاصه کلام اینکه به گمان شهریاری برای یادگیری ریاضیات نیازی به ریاضت نیست. آنچه لازم است حوصله و دقت و پیش از همه باور به عقل و خرد آدمی است. پرویز شهریاری همه زندگی خود را بر سر آموزش روشنگرانه و خردمندانه به فرزندان ایران گذاشت و با ارثیه‌ای ارجمند و تالیف بیش از 300کتاب و هزار مقاله، بنیاد گروه‌های فرهنگی خوارزمی، گروه فرهنگی مرجان، مدرسه عالی اراک، انتشارات خوارزمی، انتشارات توکا و نشر مجله‌های آشتی با ریاضیات، آشتی با دانش، سخن علمی و فنی، مجله چیستا و مجله دانش و مردم در راه گسترش دانش و دانایی در جامعه ایرانی کوشید. بیاموزیم از او بردباری و شکیبایی را، مردمی‌خویی و مردم‌دوستی را و دل‌بستن به کارهای بزرگ را. او میزان شأن و شرف آدمی بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.