|

فرهیخته‌ای فروتن و ایرانی‌مانده‌ای جهانی‌شده

جلیل دوستخواه/ایران‌شناس و شاهنامه‌پژوه

سخن گفتن از سره‌مردی همچون ثاقب‌فر، کاری است «آسان و ناشدنی» (سهل و ممتنع)!«آسان» است از آن رو که دستاوردِ ده‌ها سال کوشش و کنش والا و رهنمون و آگاهاننده او در گستره تاریخ و فرهنگ ایران، چنان تابناک و فروغمند است که گوینده را از هرگونه روشنگری دیگری، بی‌نیاز می‌کند و «ناشدنی» است از آن جهت که -بی‌هیچ شائبه اغراق‌گویی و ستایشگری- در پایه و مایه‌ای است که به سادگی، در چارچوب یادواره‌نگاری‌های رایج، نمی‌گنجد و نمی‌توان با حرف‌های نخ‌نما و تکراری، حق مطلب را درباره آن، ادا کرد. پیش از هر چیز، بایسته است که از سرشت و خوی آرام و به دور از غوغا و هیاهوی روزمرگی او و دل‌سپردنش به آرمانی بزرگ -آرمانِ شناختِ درست و راستینِ تاریخ و فرهنگ ایران- یاد کنم که او را در جایی والا و به دور از ابتذالِ دانشمندنمایی و «فخر بر فلک و ناز بر ستاره فروختن!» و فراتر از بسیاری از همگنانش، نشاند. در کارنامه زرین ثاقب‌فر، به عنوان‌های گفتارها و کتاب‌هایی برمی‌خوریم که هریک از آنها، کاری است کارستان و فراتر از توانِ یک تن؛ آن‌هم یک تنی با ناگزیری‌گذار از سنگلاخی تاب‌سوز و مردافگن؛ اما او نشان داد که به راستی، رهروِ سخت‌گامِ این راه است و تا واپسین‌دم، گام سست نکرد و در راه نماند و مُرده‌ریگِ والای این کوشش و کنش آگاهانه و آگاهاننده را به اکنونیان و آیندگان سپرد.
او -به دور از خودنمایی‌ها و معرکه‌گیری‌های رایج- به بررسی و نقدِ فرهیخته بسیاری از برداشت‌های ناپُخته و ناسَخته پیشینیان خود پرداخت و راه‌های پیوسته به سرابِ گمراهی را بر رهروانِ امروز و فردا فروبست و شب‌چراغی روشنگر شد در تیرگی ناآگاهی و گم‌گشتگی. کوشش و کنشِ والا و روشنگر و منشِ ایرانی و انسانی نمونه‌وارش، از چشمِ دانش‌آموختگان و فرهیختگان روزگارش، پنهان نماند و هر یک به زبان و بیان ویژه خود، در ستایش سزاوارِ او قلم زدند و حق گزاردند. دارنده این قلم، نیز در پیرامون گفت‌و‌شنود مسعود لقمان با استاد درباره زندگی‌اش، در سامانه انجمن پژوهشی ایرانشهر، نوشته است: «سخن ثاقب‌فر در این گفت‌و‌شنود، تنها روایتِ زندگی شخصی او نیست؛ بلکه حکایت رنج و شکنجِ نسل وی و گونه‌ای تاریخِ شفاهی این عصر است. هنگامی که او از رفتارِ دُژخویانه برخی از کار‌به‌دستانِ نهادهای اداری و آموزشی با خود می‌گوید، دورنمای تیره فرسودگی و تباهی زنجیره‌ای از فرهیختگان میهنمان در لابه‌لای چرخْ‌دنده‌های ماشین هیولای دیوان‌سالاری، فرادید می‌آید و سخنِ دردمندانه حکیم توس در گوش خواننده می‌پیچد: «یکی داستان است پُرآبِ چشم!». مروری بر زندگی و کوشش نستوهانه ثاقب‌فر و کارنامه سرشارش، درستی گفته گوهرینِ ابوعبدالله جعفر رودکی، پدر شعر فارسی، را نشان می‌دهد که: «اندر بلای سخت پدید آید/ فضل و بزرگمردی و سالاری!» پس، گرامی‌ بداریم یاد و نامِ استاد مرتضی ثاقب‌فر را و ارج بگذاریم کارنامه سرشارِ او را. همچون او، رهرو سخت‌گامِ راهِ سنگلاخ ایرانشناسی باشیم. همانندِ او ایرانی بمانیم و جهانی شویم. چُنین باد!
سخن گفتن از سره‌مردی همچون ثاقب‌فر، کاری است «آسان و ناشدنی» (سهل و ممتنع)!«آسان» است از آن رو که دستاوردِ ده‌ها سال کوشش و کنش والا و رهنمون و آگاهاننده او در گستره تاریخ و فرهنگ ایران، چنان تابناک و فروغمند است که گوینده را از هرگونه روشنگری دیگری، بی‌نیاز می‌کند و «ناشدنی» است از آن جهت که -بی‌هیچ شائبه اغراق‌گویی و ستایشگری- در پایه و مایه‌ای است که به سادگی، در چارچوب یادواره‌نگاری‌های رایج، نمی‌گنجد و نمی‌توان با حرف‌های نخ‌نما و تکراری، حق مطلب را درباره آن، ادا کرد. پیش از هر چیز، بایسته است که از سرشت و خوی آرام و به دور از غوغا و هیاهوی روزمرگی او و دل‌سپردنش به آرمانی بزرگ -آرمانِ شناختِ درست و راستینِ تاریخ و فرهنگ ایران- یاد کنم که او را در جایی والا و به دور از ابتذالِ دانشمندنمایی و «فخر بر فلک و ناز بر ستاره فروختن!» و فراتر از بسیاری از همگنانش، نشاند. در کارنامه زرین ثاقب‌فر، به عنوان‌های گفتارها و کتاب‌هایی برمی‌خوریم که هریک از آنها، کاری است کارستان و فراتر از توانِ یک تن؛ آن‌هم یک تنی با ناگزیری‌گذار از سنگلاخی تاب‌سوز و مردافگن؛ اما او نشان داد که به راستی، رهروِ سخت‌گامِ این راه است و تا واپسین‌دم، گام سست نکرد و در راه نماند و مُرده‌ریگِ والای این کوشش و کنش آگاهانه و آگاهاننده را به اکنونیان و آیندگان سپرد.
او -به دور از خودنمایی‌ها و معرکه‌گیری‌های رایج- به بررسی و نقدِ فرهیخته بسیاری از برداشت‌های ناپُخته و ناسَخته پیشینیان خود پرداخت و راه‌های پیوسته به سرابِ گمراهی را بر رهروانِ امروز و فردا فروبست و شب‌چراغی روشنگر شد در تیرگی ناآگاهی و گم‌گشتگی. کوشش و کنشِ والا و روشنگر و منشِ ایرانی و انسانی نمونه‌وارش، از چشمِ دانش‌آموختگان و فرهیختگان روزگارش، پنهان نماند و هر یک به زبان و بیان ویژه خود، در ستایش سزاوارِ او قلم زدند و حق گزاردند. دارنده این قلم، نیز در پیرامون گفت‌و‌شنود مسعود لقمان با استاد درباره زندگی‌اش، در سامانه انجمن پژوهشی ایرانشهر، نوشته است: «سخن ثاقب‌فر در این گفت‌و‌شنود، تنها روایتِ زندگی شخصی او نیست؛ بلکه حکایت رنج و شکنجِ نسل وی و گونه‌ای تاریخِ شفاهی این عصر است. هنگامی که او از رفتارِ دُژخویانه برخی از کار‌به‌دستانِ نهادهای اداری و آموزشی با خود می‌گوید، دورنمای تیره فرسودگی و تباهی زنجیره‌ای از فرهیختگان میهنمان در لابه‌لای چرخْ‌دنده‌های ماشین هیولای دیوان‌سالاری، فرادید می‌آید و سخنِ دردمندانه حکیم توس در گوش خواننده می‌پیچد: «یکی داستان است پُرآبِ چشم!». مروری بر زندگی و کوشش نستوهانه ثاقب‌فر و کارنامه سرشارش، درستی گفته گوهرینِ ابوعبدالله جعفر رودکی، پدر شعر فارسی، را نشان می‌دهد که: «اندر بلای سخت پدید آید/ فضل و بزرگمردی و سالاری!» پس، گرامی‌ بداریم یاد و نامِ استاد مرتضی ثاقب‌فر را و ارج بگذاریم کارنامه سرشارِ او را. همچون او، رهرو سخت‌گامِ راهِ سنگلاخ ایرانشناسی باشیم. همانندِ او ایرانی بمانیم و جهانی شویم. چُنین باد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.