|

وقایع تاریخی عید‌نوروز

از زادروز زرتشت تا اعدام حلاج

دکتر نوشیروان کیهانی‌زاده

کریمخان زند و راه شاد‌کردن مردم
252 سال پیش، سلام نوروزی در شیراز و نه‌چندان‌دور از تخت جمشید برگزار شد. پس از اردشیر یکم (ساسانی)، این نخستین باری نبود که یک فرمانروا در مرکز پارس چنین مراسمی را برپا می‌داشت. پیش از کریمخان، عضدالدوله دیلمی این آیین‌ها را در شیراز برگزار کرده بود. شاهان ساسانی پس از اردشیر یکم، اگر در مسافرت نبودند، آیین‌های نوروزی را در تیسفون -پایتخت وقت- برگزار می‌کردند. تیسفون که عرب آن را مدائن می‌خواند اینک به نام «سلمان پاک» در سی‌و‌چند کیلومتری جنوب بغداد واقع شده است. کریمخان زند (که به جای عنوان «شاه»، لقب «وکیل» برخود نهاده بود) پس از اعلام شهر شیراز به پایتختی ایران، از سال 1761 میلادی سلام نوروزی را در عمارتی که اینک موزه پارس نامیده می‌شود، برگزار می‌کرد و سپس به دیدن مردم معمولی (توده ها) به کوچه و خیابان می‌رفت. وی در سال 1761 در ایام نوروز، از جیب خود چند نوازنده را اجیر کرده بود که در میدان‌های شیراز بنوازند و مردم را شاد کنند که بعدا این رسم شامل روزهای دیگر هم شد. کریمخان برای شاد‌کردن مردم و زدودن غم‌هایشان هر اقدامی را که می‌توانست، می‌کرد. به نظر وی، که مورخان از اظهاراتش بیرون کشیده‌اند؛ کریمخان «شاد بودن و شادی کردن» را حق مردم می‌دانست. وی برای دیدن توده‌ها و آگاه شدن از مشکلات‌شان، حتی به قهوه‌خانه‌ها می‌رفت و با آنان در همان‌جا آبگوشت (دیزی) می‌خورد.
قرارداد ترکمانچای و تلخ شدن نوروز به کام ایرانیان
یک ماه پس از امضای قرارداد پایان جنگ دوم ایران و روسیه، مردم ایران در جریان دید و بازدید‌های نوروزی آن سال، تازه از مفاد آن آگاه شدند و به نوشته دکتر بینا استاد تاریخ (متوفی) نوروزشان تلخ شد. این قرارداد 22 فوریه 1828 با میانجیگری انگلستان که نمی‌خواست روس‌ها به مرزهای هند نزدیک شوند در ترکمانچای منعقد شده بود. بر پایه این قرارداد، نه تنها وطن ما قسمت‌های دیگری از قلمرو خود (بخش‌های اصلی) را از دست داد و رود ارس مرز ایران و روسیه تعیین شد بلکه تعهداتی را برعهده گرفت که قبول آن از جانب یک دولت مستقل و دارای حاکمیت ملی بعید و خلاف منطق به نظر می‌آید. طبق این قرارداد، نخجوان و ایروان [ارمنستان] را هم از ایران جدا کردند. ارتش ایران با همه ضعف آموزش و تجهیزات، از ایروان جانانه دفاع کرده بود. مناطق دیگری که به موجب این قرارداد از پیکر ایران جدا شد عبارتند از: اُردوباد، مُغان و لنکران - طالِش. این قرارداد حقوق دریانوردی ایران در دریای مازندران را محدود کرد. دولت تهران پذیرفت که به روسیه حق کاپیتولاسیون بدهد و دولت روسیه مجاز باشد که در هر نقطه از ایران که بخواهد کنسولگری دایر و قراردادهای بازرگانی دوجانبه را به اراده و خواست خود تنظیم کند. دولت ایران از بابت جنگ از روسیه رسما پوزش بخواهد و 10کرور طلا [هر کرور 500 سکه] غرامت جنگ بدهد. دولت روسیه در این قرارداد تنها متعهد شد که از شاه شدن عباس‌میرزا پس از مرگ پدرش حمایت کند.
زادروز زرتشت؛ تنها پیامبری که از میان آرین‌ها برخاست
ششم فروردین زادروز زرتشت، تنها پیامبری است که از میان آرین‌ها برخاست و «کردار نیک، پندار نیک و گفتار نیک» را ندا داد و ترویج کرد تا پیروان آموزش‌های او به ویژه ایرانیان با این منش پرورش یابند و بار آیند. زرتشت هیچ‌گاه نگفت که از جانب خدا (اهورامزدا) مامور هدایت بشر شده است. زرتشت خود را یک آموزگار خوبی‌ها و برحذر‌داشتن بشر از گراییدن به بدی‌ها می‌نامید و می‌گفت که گریز از بدی‌ها و پلیدی‌هاست که در بشر ایجاد احساس شادی و نیکبختی می‌کند و این احساس تا ابدیت در او باقی می‌ماند. تا وفات زرتشت، تقریبا همه ایرانیان که غالبا میتراییست بودند به مکتب او گرویدند و آیین زرتشت در زمان ساسانیان دین رسمی ایران اعلام شد و روحانیون زرتشتی در دستگاه حکومتی دارای منزلت ویژه شدند. آرین‌ها و ازجمله ایرانیان تنها مردم جهان باستان بودند که بت‌پرست نبودند.
روزی که حلاج، اعدام شد
7 فروردین 300 مصادف با 27 مارس سال 922 میلادی حسین‌بن منصور معروف به «حلاج» صوفی، انقلابی، نویسنده، شاعر و آموزگار ایرانی به تصمیم وزیر مقتدر عباسی خلیفه وقت با شقاوت تمام اعدام شد. حلاج که در سال 858 میلادی در ولایت طور بیضاء از ایالت فارس به دنیا آمده بود و 64سال از عمرش گذشته بود در بغداد کشته شد. حلاج دست به سفر‌های متعدد و طولانی زده و از دریای سرخ تا خلیج بنگال را دیدن کرده و همه جا به آموزش افکار خود پرداخته بود. او درباره افکار بودا، مانی و فلاسفه یونان باستان و نیز اندیشه‌های سوسیالیستی مزدک تحقیق و مطالعه کرده بود. حلاج بر خلاف سایر اندیشمندان معاصر خود و قرون وسطی، تفکراتش را به میان توده‌ها برده بود و به همین سبب دشمنی مقامات وقت را نسبت به خود که از روشن شدن توده‌ها و وقوف آنان بر اهمیت و حقوق خود هراس داشتند برانگیخته بود. حلاج که بسیاری از سال‌های عمرش را در شهرهای خوزستان اقامت کرده بود از جنبش‌هایی که ایرانیان بانی آنها بودند از جمله قرامطه حمایت کرد و با این عمل با سیاست خلفای وقت که بر پایه سیادت عرب‌ها در سرزمین‌های اسلامی قرار داشت مخالفت و عملا مبارزه می‌کرد. به این دلایل، دستگاه خلافت عباسیان در پی فرصت بود تا حلاج را از میان بردارد و این فرصت با کودتایی که یاران او برضد خلیفه کردند، فراهم آمد ولی برای مجازات حلاج که هواداران فراوان داشت اتهامات مذهبی لازم بود. نخست او را متهم کردند که حمله به خانه کعبه را که توسط قرامطه صورت گرفته بود، تایید کرده است. حلاج در حال خلسه گفته بود که هرچه می‌گوید حقیقت است و برای بیان این مطلب عبارت «انا الحق» را به‌کار برده بود. دستگاه خلافت که او را یک خطر برای خود می‌پنداشت، این عبارت را شرک و کفر و ادعای خدا بودن عنوان داد و حلاج را که در زندان بغداد بود، پس از شکنجه فراوان اعدام کرد.
مبارزه رضاشاه با خان بازی و فرهنگ قبیله‌ای در ایران
دهم فروردین 1313 (سی‌ام مارس 1924) در تهران پنج‌تن از سران ایل‌های بختیاری، بویر احمدی، ممسنی و قشقایی که در دادگاه نظامی محاکمه شده بودند اعدام شدند. یک اعلامیه رسمی نشان می‌داد که گروهی دیگر از بزرگان این ایل‌ها هم به زندان محکوم شده بودند. این عده قبلا به اتهام نافرمانی، عملیات مسلحانه بر ضد دولت و برهم زدن نظم عمومی دستگیر و در بازداشت بودند. گزارش شده بود که در همین روز سردار اسعد بختیاری (جعفرقلی خان) که از پاییز 1312 زندانی بود در زندان تهران درگذشته بود. هدف رضاشاه از این سختگیری‌ها پایان دادن به خان بازی‌ها، سازش سران عشایر با خارجی برضد دولت و همچنین به مساله‌سازی ایلات به ویژه در مرکز و جنوب کشور ازجمله ایجاد ناامنی و گهگاه نافرمانی بود.
قتل خسروپرویز
طبق برخی از کتاب‌های تاریخ، خسرو پرویز، شاه ساسانی ایران، که از 31 دسامبر 627 (نیمه شب و آغاز سال 628) در کاخ سلطنتی تیسفون بازداشت بود سوم آوریل 628 میلادی (14 فروردین) به تصمیم افسران ارشد و مقامات طراز اول دولت و تایید پسرش «شیرویه» کشته شد و این قتل، آغاز پایان امپراتوری ایران در عهد باستان بود که چند دهه بعد از آن، مهاجرت اعراب از جنوب غربی و اقوام آلتاییک از شمال شرقی به ایران آغاز شد. کوروش بزرگ جان خود را در راه ممانعت از همین مهاجرت‌ها به تاجیکستان امروز (گهواره قوم آرین) از دست داد. چند مورخ، قتل خسروپرویز را چهارروز پس از بازداشت (ژانویه 628) ) نوشته‌اند. به نوشته چند مورخ دیگر، خسروپرویز چند‌هفته در تاریکخانه کاخ سلطنتی زندانی بود که تصمیم به قتل او گرفته شد و مرگ او در ماه فوریه سال 628 صورت گرفت. در طول سلطنت خود با لشکرکشی‌های غیرضروری و تصرف نقاط دوردستی چون اسکندریه مصر و نیز رنجاندن و از دست دادن ژنرال‌هایی چون بهرام مِهران (بهرام چوبین) و شهربراز و خشمگین ساختن مسیحیان با انتقال صلیبی که مسیح در مارس سال 33‌میلادی (گود فرایدی) در اورشلیم با آن مصلوب شده بود از فلسطین به تیسفون، کشور را تضعیف و در برابر انبوهی دشمن قرارداده بود.
82 ساله شدن اطلاعات پلیس ایران (نیروی انتظامی)
سرتیپ محمد‌حسین آیرُم (آیروم) که دوم فروردین 1310 رییس شهربانی (پلیس همه ایران = نیروهای انتظامی) شده بود 10روز بعد واحد پلیس سیاسی (اداره اطلاعات شهربانی = اطلاعات نیروی انتظامی) را دایر کرد. این نخستین‌بار بود که چنین سازمانی در ایران به‌وجود می‌آمد. یکی از دوایر این سازمان اختصاص به مراقبت از نشریات و روزنامه‌نگاران داشت. سرتیپ آیرم متولد باکو و افسر سابق قزاق که با سیستم‌های اطلاعاتی روسیه و آلمان آشنا بود و به این دو کشور سفر کرده بود، سبک کار اطلاعات شهربانی ایران را عمدتا برپایه پلیس سیاسی آلمان قرارداده بود.
انتقال هزاران زن لهستانی به ایران
14 فروردین 1321 (آوریل 1942) هزاران زن لهستانی که پس از تصرف کشورشان به شوروی منتقل و سپس به عنوان آواره به ایران فرستاده شده بودند در «دوشان تپه» و چند نقطه دیگر در خارج از شهر تهران اسکان داده شدند. این زنان سال‌ها و برخی از آنان برای همیشه در ایران ماندند. از همین زمان کارکردن زنان در رستوران‌ها متداول شد، زیرا بیشتر آنان به این کار روی آورده بودند.
کریمخان زند و راه شاد‌کردن مردم
252 سال پیش، سلام نوروزی در شیراز و نه‌چندان‌دور از تخت جمشید برگزار شد. پس از اردشیر یکم (ساسانی)، این نخستین باری نبود که یک فرمانروا در مرکز پارس چنین مراسمی را برپا می‌داشت. پیش از کریمخان، عضدالدوله دیلمی این آیین‌ها را در شیراز برگزار کرده بود. شاهان ساسانی پس از اردشیر یکم، اگر در مسافرت نبودند، آیین‌های نوروزی را در تیسفون -پایتخت وقت- برگزار می‌کردند. تیسفون که عرب آن را مدائن می‌خواند اینک به نام «سلمان پاک» در سی‌و‌چند کیلومتری جنوب بغداد واقع شده است. کریمخان زند (که به جای عنوان «شاه»، لقب «وکیل» برخود نهاده بود) پس از اعلام شهر شیراز به پایتختی ایران، از سال 1761 میلادی سلام نوروزی را در عمارتی که اینک موزه پارس نامیده می‌شود، برگزار می‌کرد و سپس به دیدن مردم معمولی (توده ها) به کوچه و خیابان می‌رفت. وی در سال 1761 در ایام نوروز، از جیب خود چند نوازنده را اجیر کرده بود که در میدان‌های شیراز بنوازند و مردم را شاد کنند که بعدا این رسم شامل روزهای دیگر هم شد. کریمخان برای شاد‌کردن مردم و زدودن غم‌هایشان هر اقدامی را که می‌توانست، می‌کرد. به نظر وی، که مورخان از اظهاراتش بیرون کشیده‌اند؛ کریمخان «شاد بودن و شادی کردن» را حق مردم می‌دانست. وی برای دیدن توده‌ها و آگاه شدن از مشکلات‌شان، حتی به قهوه‌خانه‌ها می‌رفت و با آنان در همان‌جا آبگوشت (دیزی) می‌خورد.
قرارداد ترکمانچای و تلخ شدن نوروز به کام ایرانیان
یک ماه پس از امضای قرارداد پایان جنگ دوم ایران و روسیه، مردم ایران در جریان دید و بازدید‌های نوروزی آن سال، تازه از مفاد آن آگاه شدند و به نوشته دکتر بینا استاد تاریخ (متوفی) نوروزشان تلخ شد. این قرارداد 22 فوریه 1828 با میانجیگری انگلستان که نمی‌خواست روس‌ها به مرزهای هند نزدیک شوند در ترکمانچای منعقد شده بود. بر پایه این قرارداد، نه تنها وطن ما قسمت‌های دیگری از قلمرو خود (بخش‌های اصلی) را از دست داد و رود ارس مرز ایران و روسیه تعیین شد بلکه تعهداتی را برعهده گرفت که قبول آن از جانب یک دولت مستقل و دارای حاکمیت ملی بعید و خلاف منطق به نظر می‌آید. طبق این قرارداد، نخجوان و ایروان [ارمنستان] را هم از ایران جدا کردند. ارتش ایران با همه ضعف آموزش و تجهیزات، از ایروان جانانه دفاع کرده بود. مناطق دیگری که به موجب این قرارداد از پیکر ایران جدا شد عبارتند از: اُردوباد، مُغان و لنکران - طالِش. این قرارداد حقوق دریانوردی ایران در دریای مازندران را محدود کرد. دولت تهران پذیرفت که به روسیه حق کاپیتولاسیون بدهد و دولت روسیه مجاز باشد که در هر نقطه از ایران که بخواهد کنسولگری دایر و قراردادهای بازرگانی دوجانبه را به اراده و خواست خود تنظیم کند. دولت ایران از بابت جنگ از روسیه رسما پوزش بخواهد و 10کرور طلا [هر کرور 500 سکه] غرامت جنگ بدهد. دولت روسیه در این قرارداد تنها متعهد شد که از شاه شدن عباس‌میرزا پس از مرگ پدرش حمایت کند.
زادروز زرتشت؛ تنها پیامبری که از میان آرین‌ها برخاست
ششم فروردین زادروز زرتشت، تنها پیامبری است که از میان آرین‌ها برخاست و «کردار نیک، پندار نیک و گفتار نیک» را ندا داد و ترویج کرد تا پیروان آموزش‌های او به ویژه ایرانیان با این منش پرورش یابند و بار آیند. زرتشت هیچ‌گاه نگفت که از جانب خدا (اهورامزدا) مامور هدایت بشر شده است. زرتشت خود را یک آموزگار خوبی‌ها و برحذر‌داشتن بشر از گراییدن به بدی‌ها می‌نامید و می‌گفت که گریز از بدی‌ها و پلیدی‌هاست که در بشر ایجاد احساس شادی و نیکبختی می‌کند و این احساس تا ابدیت در او باقی می‌ماند. تا وفات زرتشت، تقریبا همه ایرانیان که غالبا میتراییست بودند به مکتب او گرویدند و آیین زرتشت در زمان ساسانیان دین رسمی ایران اعلام شد و روحانیون زرتشتی در دستگاه حکومتی دارای منزلت ویژه شدند. آرین‌ها و ازجمله ایرانیان تنها مردم جهان باستان بودند که بت‌پرست نبودند.
روزی که حلاج، اعدام شد
7 فروردین 300 مصادف با 27 مارس سال 922 میلادی حسین‌بن منصور معروف به «حلاج» صوفی، انقلابی، نویسنده، شاعر و آموزگار ایرانی به تصمیم وزیر مقتدر عباسی خلیفه وقت با شقاوت تمام اعدام شد. حلاج که در سال 858 میلادی در ولایت طور بیضاء از ایالت فارس به دنیا آمده بود و 64سال از عمرش گذشته بود در بغداد کشته شد. حلاج دست به سفر‌های متعدد و طولانی زده و از دریای سرخ تا خلیج بنگال را دیدن کرده و همه جا به آموزش افکار خود پرداخته بود. او درباره افکار بودا، مانی و فلاسفه یونان باستان و نیز اندیشه‌های سوسیالیستی مزدک تحقیق و مطالعه کرده بود. حلاج بر خلاف سایر اندیشمندان معاصر خود و قرون وسطی، تفکراتش را به میان توده‌ها برده بود و به همین سبب دشمنی مقامات وقت را نسبت به خود که از روشن شدن توده‌ها و وقوف آنان بر اهمیت و حقوق خود هراس داشتند برانگیخته بود. حلاج که بسیاری از سال‌های عمرش را در شهرهای خوزستان اقامت کرده بود از جنبش‌هایی که ایرانیان بانی آنها بودند از جمله قرامطه حمایت کرد و با این عمل با سیاست خلفای وقت که بر پایه سیادت عرب‌ها در سرزمین‌های اسلامی قرار داشت مخالفت و عملا مبارزه می‌کرد. به این دلایل، دستگاه خلافت عباسیان در پی فرصت بود تا حلاج را از میان بردارد و این فرصت با کودتایی که یاران او برضد خلیفه کردند، فراهم آمد ولی برای مجازات حلاج که هواداران فراوان داشت اتهامات مذهبی لازم بود. نخست او را متهم کردند که حمله به خانه کعبه را که توسط قرامطه صورت گرفته بود، تایید کرده است. حلاج در حال خلسه گفته بود که هرچه می‌گوید حقیقت است و برای بیان این مطلب عبارت «انا الحق» را به‌کار برده بود. دستگاه خلافت که او را یک خطر برای خود می‌پنداشت، این عبارت را شرک و کفر و ادعای خدا بودن عنوان داد و حلاج را که در زندان بغداد بود، پس از شکنجه فراوان اعدام کرد.
مبارزه رضاشاه با خان بازی و فرهنگ قبیله‌ای در ایران
دهم فروردین 1313 (سی‌ام مارس 1924) در تهران پنج‌تن از سران ایل‌های بختیاری، بویر احمدی، ممسنی و قشقایی که در دادگاه نظامی محاکمه شده بودند اعدام شدند. یک اعلامیه رسمی نشان می‌داد که گروهی دیگر از بزرگان این ایل‌ها هم به زندان محکوم شده بودند. این عده قبلا به اتهام نافرمانی، عملیات مسلحانه بر ضد دولت و برهم زدن نظم عمومی دستگیر و در بازداشت بودند. گزارش شده بود که در همین روز سردار اسعد بختیاری (جعفرقلی خان) که از پاییز 1312 زندانی بود در زندان تهران درگذشته بود. هدف رضاشاه از این سختگیری‌ها پایان دادن به خان بازی‌ها، سازش سران عشایر با خارجی برضد دولت و همچنین به مساله‌سازی ایلات به ویژه در مرکز و جنوب کشور ازجمله ایجاد ناامنی و گهگاه نافرمانی بود.
قتل خسروپرویز
طبق برخی از کتاب‌های تاریخ، خسرو پرویز، شاه ساسانی ایران، که از 31 دسامبر 627 (نیمه شب و آغاز سال 628) در کاخ سلطنتی تیسفون بازداشت بود سوم آوریل 628 میلادی (14 فروردین) به تصمیم افسران ارشد و مقامات طراز اول دولت و تایید پسرش «شیرویه» کشته شد و این قتل، آغاز پایان امپراتوری ایران در عهد باستان بود که چند دهه بعد از آن، مهاجرت اعراب از جنوب غربی و اقوام آلتاییک از شمال شرقی به ایران آغاز شد. کوروش بزرگ جان خود را در راه ممانعت از همین مهاجرت‌ها به تاجیکستان امروز (گهواره قوم آرین) از دست داد. چند مورخ، قتل خسروپرویز را چهارروز پس از بازداشت (ژانویه 628) ) نوشته‌اند. به نوشته چند مورخ دیگر، خسروپرویز چند‌هفته در تاریکخانه کاخ سلطنتی زندانی بود که تصمیم به قتل او گرفته شد و مرگ او در ماه فوریه سال 628 صورت گرفت. در طول سلطنت خود با لشکرکشی‌های غیرضروری و تصرف نقاط دوردستی چون اسکندریه مصر و نیز رنجاندن و از دست دادن ژنرال‌هایی چون بهرام مِهران (بهرام چوبین) و شهربراز و خشمگین ساختن مسیحیان با انتقال صلیبی که مسیح در مارس سال 33‌میلادی (گود فرایدی) در اورشلیم با آن مصلوب شده بود از فلسطین به تیسفون، کشور را تضعیف و در برابر انبوهی دشمن قرارداده بود.
82 ساله شدن اطلاعات پلیس ایران (نیروی انتظامی)
سرتیپ محمد‌حسین آیرُم (آیروم) که دوم فروردین 1310 رییس شهربانی (پلیس همه ایران = نیروهای انتظامی) شده بود 10روز بعد واحد پلیس سیاسی (اداره اطلاعات شهربانی = اطلاعات نیروی انتظامی) را دایر کرد. این نخستین‌بار بود که چنین سازمانی در ایران به‌وجود می‌آمد. یکی از دوایر این سازمان اختصاص به مراقبت از نشریات و روزنامه‌نگاران داشت. سرتیپ آیرم متولد باکو و افسر سابق قزاق که با سیستم‌های اطلاعاتی روسیه و آلمان آشنا بود و به این دو کشور سفر کرده بود، سبک کار اطلاعات شهربانی ایران را عمدتا برپایه پلیس سیاسی آلمان قرارداده بود.
انتقال هزاران زن لهستانی به ایران
14 فروردین 1321 (آوریل 1942) هزاران زن لهستانی که پس از تصرف کشورشان به شوروی منتقل و سپس به عنوان آواره به ایران فرستاده شده بودند در «دوشان تپه» و چند نقطه دیگر در خارج از شهر تهران اسکان داده شدند. این زنان سال‌ها و برخی از آنان برای همیشه در ایران ماندند. از همین زمان کارکردن زنان در رستوران‌ها متداول شد، زیرا بیشتر آنان به این کار روی آورده بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.