|

«براندو»ی جزیره‌نشین!

محمدعلی سجادی

مارلون براندو، بازیگر اسطوره‌ای است که حتی با شکستن خود نیز باز اسطوره باقی می‌ماند. این ضد‌و‌نقیض بودن خاصیت وجودی اوست که می‌تواند خاصیت وجودی هرکسی باشد، ولی آن هرکس بازیگر مشهور جهان نیست. بازیگری است که بازیگری را پَست می‌داند «همه می‌توانند بازیگر باشند. چون همه ما نقش بازی می‌کنیم... تفاوت بازیگران حرفه‌ای با دیگران در این است که آنها کمی معلومات دارند.» درحالی که او خودش نان بازیگری را می‌خورد و از قِبَلش جزیره‌ای هم دارد. باز هم معتقد است که «بازیگر هنرمند نیست» حتی لارنس اولیویر! تنها شکسپیر است که با واژ‌گانش در ذهن او خانه کرده است و تنسی ویلیامز. فیلم‌ها هم در رده هنر ماندگار جا نمی‌گیرند «حتی همشهری‌کین اورسن ولز!» البته او «جنگ ستارگان لوکاس»، «ترس از ارتفاع مل بروکس» و «جولیا» فردزینه‌مان و«آنی هال وودی آلن» را دوست دارد.
نمی‌دانم چقدر می‌شود به این فکر کرد که اگر او اَبرستاره نبود و از کارش اشباع نمی‌شد تن به این ویران کردن همه آن چیزهایی که او را ساخته می‌داد؟ (برخی از بازیگران وطنی هم دچار این بلیه شدند. بی‌انگیز‌گی، اشباع‌شد‌گی، تو بخوان دلزدگی. بریدن از متن و گریز به حاشیه. ایستادن، درجازدن و گاه ویرانی هر‌ آنچه ساختند!)
به نظر، سینما دیگر اقناعش نمی‌کند وقتی چشم به حاشیه دارد که گویا خود متن است. شرایط اجتماعی و سیاسی جهان، سرزمینش، جنگ ویتنام، فلسطینی‌ها ویهودی‌ها و... تا به آنجا برسد که سرخپوستی را برای دریافت جایزه اسکار، پشت میکروفن برساند «خیلی دلم‌ می‌خواهد آنقدر از سرخپوست‌ها حرف بزنم که خسته بشوم! ... چون امروزه از هر جوانی درباره عدالت اجتماعی بپرسی هیچ‌چیز نمی‌داند.»
دختری دارد روان‌پریش، پسر بزرگش هم دست به قتل غیرعمد دوست‌پسر خواهرش زده، همسری گریزان و... چاق و تلخ‌اندیش و کمال‌گرا و نق‌نقو... در تخریب خود نیز کوتاهی نمی‌کند. پدرخوانده‌ای که در فیلم کمدی «نوآموز» (1979) به هجو خود می‌پردازد. به قول راجر ایبرت «هنرپیشه‌های دیگر خودشان را هجو می‌کنند و ما برای آنها متاسفیم... اما براندو نقش «دون‌کورلئونه» را در نوآموز بازی می‌کند، به هیچ عنوان کار آشفته و سراسیمه‌ای انجام نمی‌دهد، بلکه بازهم یک پیروزی به دست می‌آورد» و معتقد است که او با ارایه این کار تازه خاطرات خوش نقش‌آفرینی‌های پیشین را در بینندگان زنده می‌کند.
این فیلم را ندیدم. اما رج تصاویر نقش‌های او که در بیش از 40 فیلم بازی کرده در من زنده است. هنوز فریادهای او در نقش آن لهستانی پرآشوب (استنلی کوواسکی) در «اتوبوسی به نام هوس» که می‌گوید «استلا!» در نظرم هست. روستایی انقلابی در «زنده‌باد زاپاتا»، مرد مرموز و حرفه‌ای در فیلم به یادماندنی «می‌سی‌سی‌پی می‌سوزد»، «آرتور پَن» یا...
براندو نقش‌های ماندنی بسیاری بازی کرد و ماندنی شد ولی همین پاشنه آشیل او نشد؟ همین خالی شدن و به هرآنچه که می‌خواست- واقعا همین‌قدر می‌خواست ـ رسید؟ او کتاب زیادی خوانده، درک عمیقی از هستی‌اش دارد و آیا همین دانایی و توانایی جزیره‌نشینش نکرد؟
آن‌که گم کرد رویایش را/ مغروق ناپیدا شد، ناکجا شد/ آنکه یافت، روی برتافت/ در جزیره خاموشش به چله نشست. «دفتر شعرهای پراکنده»
(13 فروردین زادروز مارلون براندو)
مارلون براندو، بازیگر اسطوره‌ای است که حتی با شکستن خود نیز باز اسطوره باقی می‌ماند. این ضد‌و‌نقیض بودن خاصیت وجودی اوست که می‌تواند خاصیت وجودی هرکسی باشد، ولی آن هرکس بازیگر مشهور جهان نیست. بازیگری است که بازیگری را پَست می‌داند «همه می‌توانند بازیگر باشند. چون همه ما نقش بازی می‌کنیم... تفاوت بازیگران حرفه‌ای با دیگران در این است که آنها کمی معلومات دارند.» درحالی که او خودش نان بازیگری را می‌خورد و از قِبَلش جزیره‌ای هم دارد. باز هم معتقد است که «بازیگر هنرمند نیست» حتی لارنس اولیویر! تنها شکسپیر است که با واژ‌گانش در ذهن او خانه کرده است و تنسی ویلیامز. فیلم‌ها هم در رده هنر ماندگار جا نمی‌گیرند «حتی همشهری‌کین اورسن ولز!» البته او «جنگ ستارگان لوکاس»، «ترس از ارتفاع مل بروکس» و «جولیا» فردزینه‌مان و«آنی هال وودی آلن» را دوست دارد.
نمی‌دانم چقدر می‌شود به این فکر کرد که اگر او اَبرستاره نبود و از کارش اشباع نمی‌شد تن به این ویران کردن همه آن چیزهایی که او را ساخته می‌داد؟ (برخی از بازیگران وطنی هم دچار این بلیه شدند. بی‌انگیز‌گی، اشباع‌شد‌گی، تو بخوان دلزدگی. بریدن از متن و گریز به حاشیه. ایستادن، درجازدن و گاه ویرانی هر‌ آنچه ساختند!)
به نظر، سینما دیگر اقناعش نمی‌کند وقتی چشم به حاشیه دارد که گویا خود متن است. شرایط اجتماعی و سیاسی جهان، سرزمینش، جنگ ویتنام، فلسطینی‌ها ویهودی‌ها و... تا به آنجا برسد که سرخپوستی را برای دریافت جایزه اسکار، پشت میکروفن برساند «خیلی دلم‌ می‌خواهد آنقدر از سرخپوست‌ها حرف بزنم که خسته بشوم! ... چون امروزه از هر جوانی درباره عدالت اجتماعی بپرسی هیچ‌چیز نمی‌داند.»
دختری دارد روان‌پریش، پسر بزرگش هم دست به قتل غیرعمد دوست‌پسر خواهرش زده، همسری گریزان و... چاق و تلخ‌اندیش و کمال‌گرا و نق‌نقو... در تخریب خود نیز کوتاهی نمی‌کند. پدرخوانده‌ای که در فیلم کمدی «نوآموز» (1979) به هجو خود می‌پردازد. به قول راجر ایبرت «هنرپیشه‌های دیگر خودشان را هجو می‌کنند و ما برای آنها متاسفیم... اما براندو نقش «دون‌کورلئونه» را در نوآموز بازی می‌کند، به هیچ عنوان کار آشفته و سراسیمه‌ای انجام نمی‌دهد، بلکه بازهم یک پیروزی به دست می‌آورد» و معتقد است که او با ارایه این کار تازه خاطرات خوش نقش‌آفرینی‌های پیشین را در بینندگان زنده می‌کند.
این فیلم را ندیدم. اما رج تصاویر نقش‌های او که در بیش از 40 فیلم بازی کرده در من زنده است. هنوز فریادهای او در نقش آن لهستانی پرآشوب (استنلی کوواسکی) در «اتوبوسی به نام هوس» که می‌گوید «استلا!» در نظرم هست. روستایی انقلابی در «زنده‌باد زاپاتا»، مرد مرموز و حرفه‌ای در فیلم به یادماندنی «می‌سی‌سی‌پی می‌سوزد»، «آرتور پَن» یا...
براندو نقش‌های ماندنی بسیاری بازی کرد و ماندنی شد ولی همین پاشنه آشیل او نشد؟ همین خالی شدن و به هرآنچه که می‌خواست- واقعا همین‌قدر می‌خواست ـ رسید؟ او کتاب زیادی خوانده، درک عمیقی از هستی‌اش دارد و آیا همین دانایی و توانایی جزیره‌نشینش نکرد؟
آن‌که گم کرد رویایش را/ مغروق ناپیدا شد، ناکجا شد/ آنکه یافت، روی برتافت/ در جزیره خاموشش به چله نشست. «دفتر شعرهای پراکنده»
(13 فروردین زادروز مارلون براندو)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.