گفتوگو با «دیوید هاروی» درباره کتاب «شهرهای شورشی»
«شهر» کانون رویاهاست
ترجمه: آرش بصیرت
«دیوید هاروی» کارش را به عنوان یک جغرافیدان مارکسیست آغاز کرد، ولی خیلی زود جهتگیری پژوهشیاش را بر شهرنشینی، روندهای شهری شدن و عدالت اجتماعی متمرکز كرد. تاریخ جهانی نئولیبرالیسم و سازماندهی سیاستهای انقلابی در شهرها بنمایه کتابهای او از «عدالت اجتماعی در شهر» (1973) تا «تاریخ مختصر نئولیبرالیسم» (2005) را دربرمیگیرد. آخرین کتاب او «شهرهای شورشی: از حق نسبت به شهر تا انقلاب شهری» (2012) مجموعهای از قطعات نوشتاری است که غالب آنها بین سالهای 2002 تا 2010 در جاهای مختلف به چاپ رسیدهاند، کتاب با گذر از محدودیتهای آکادمیک، روی در تدقیق رابطه عدالت اجتماعی و شهر میکشد. کتاب نشان میدهد سرمایهداری چگونه در رهیافتی تاریخی برای دور ماندن از گزند اهداف برآمده از ایده «حق نسبت به شهر» به مثابه شاکله سازماندهنده گستره وسیعی از امکانات قدرت سیاسی در حیات جمعی، به شهری شدن و شهرسازی پناه میبرد. دیوید هاروی با بررسی مناسبات حاکم بر شهرهایی همچون ال آلتو در بولیوی نشان میدهد که شهر چگونه میتواند مکانی باشد برای قدرت سیاسیای به خود متکی؛ این کتاب البته در دو بخش نسبتا مختصر به جنبش اشغال والاستریت
و شورشهای لندن نیز میپردازد.
جان بریسندن: آیا ایدهای مرکزی در کتاب شهرهای شورشی وجود دارد، یا صرفا جمعآوری تعدادی از مباحث مدنظر بوده است؟
فکر کنم کمی از هر دو، اگر ایده مرکزی باشد فصل دوم کتاب است؛ «ریشههای شهری بحرانهای سرمایه» و فصل پنج کتاب؛ «بازخواهی شهر برای مبارزه ضدسرمایهداری»، فصل دوم عملا به مناسبات میان سرمایه و شهری شدن میپردازد و فصل پنجم بر تضادهای بنیادی میان ذات شهری شدن و سرمایه تاکید میکند، با این تفسیر کشمکش طبقاتی هم در فصل دو و هم در فصل پنج مستقیما مدنظر بوده است.
جان بریسندن: شما از رانت انحصاری (monopoly rent) سخن گفتهاید و تضادهای ذاتی متجسد در این فرآیند؛ خوشحال میشوم کمی در مورد این تضادها و اهمیتشان در تحلیل خود سخن بگویید؟
همیشه گفتهایم سرمایهداری همواره بر مدار رقابت گام برمیدارد و همه به دنبال رقابت است، اما اگر با هر فردی که به سرمایهداری باور دارد و سرمایهداری به سبک زندگیاش تبدیل شده است صحبت کنید، متوجه میشوید انحصار را ترجیح میدهد، بنابراین آنچه شما مییابید سنت طولانی تلاش برای فرار از شرایط رقابتی به واسطه تکنیکها و ترفندهای انحصاری است.
برای مثال فقط کافی است به تلاشهایی که صورت میگیرد تا محصول تولید شده تحت یک نام تجاری معروف به بازار عرضه شود، بنگرید، نوعی انحصار بر آن حک میشود، بنابراین وقتی محصولی از نایکی یا چیزی شبیه به آن را میخرید، چیزی خریدهاید کاملا متفاوت از هر چیز دیگر. این آن تمایل دایمی به انحصار و از آن خود کردن است، آنچه من در قطعه «هنر رانت» [از فصل حق نسبت به شهر] مدنظر قرار دادهام واکاوی این موضوع است که چرا سرمایهداران آن چیزهایی را دوست دارند که میتوانند اصیل، منحصر به فرد و معتبر بخوانند، چرا آنها بازار آثار هنری و چیزهایی شبیه به این را دوست دارند. در اینجا تمایلی وجود دارد به تاریخ در قامت منبع یکتایی، بنابراین جریان عظیمی از سرمایه همیشه به سمت هر آنچه میتوانید انحصاریاش کنید وجود دارد.
جان بریسندن: یکی دیگر از مباحثی که در کتاب به آن پرداختهاید جنبش اشغال است، چه بارزههایی از این جنبش را مهم میدانید؟
من یکسال اخیر را در آمریکا نبودهام و عملا در بازههای زمانیای که جنبش اشغال در آمریکا خیلی فعال بود، نمیتوانستم رفتارش را از نزدیک تحلیل کنم، اما آنچه آنها توانستند به انجام برسانند، توجه به مساله بیعدالتی اجتماعی بود و تاکید بر مساله پاداشهای خارج از عرف به بانکداران. قبل از آنها تقریبا هیچکدام از این مسایل مطرح نبود، اما حالا بستری فراهم شده که دموکراتها و حتی اوباما میتوانند از بیعدالتی اجتماعی به عنوان یک مساله مهم یاد كنند. سهامداران جزء، میتوانند نسبت به سهامداران کلان و رانتهای موقعیتشان واکنش نشان دهند. به گمانم اینها مهمترین مسایلی بودند که جنبش اشغال توانست مطرح کند.
اد لوییس: اگر اجازه بدهید میخواهم در مورد کثرت استراتژیها صحبت کنم و آن را به طیف متنوعی از فرمهای سازماندهی ربط دهم، شما در مورد سازماندهی افقمحور، مرکزمحور و عمودمحور صحبت کردهاید، میتوانید این تقسیمبندی را بیشتر توضیح دهید و آیا امکان دارد اینگونهشناسی از سازماندهی فرمی را در تحلیل رابطه سرمایهداری و شهر نیز دخیل کرد؟
فکر میکنم در حال حاضر تمرکز بر افقمحوری است، اما من با وجود تمایلم به همین الگوی سازمانی در این کتاب به کیشِ پرستش فرم سازمانی میپردازم و آن را بینهایت خطرناک میدانم، به گمان من همانقدر که فرمهای مرکزگرای دموکراتیک بدند و بد عمل میکنند، به همان میزان هم احزاب لنینیستی و کمونیستی بد عمل میکنند.
بنابراین سوال من همیشه این است که چه الگوی سازمانیای میتواند چه نمونه مشکلی را، در چه مقیاسی حل کند؟ من فکر میکنم الگوهای افقی سازمان در یک مقیاس خاص میتوانند مشکلاتی خاص را حل کنند، اما خیلی زود گستره امکاناتشان را از دست داده و فلج میشوند.
من همیشه از افق محورها میپرسم، شما چگونه میتوانید مشکل ترافیک هوایی را با شاکلههای افقی حل کنید؟ مسایلی شبیه به این احتیاج به فرمهای سازمانی به کل مختلفی دارند، نهایتا فکر میکنم خوب است افقی بیندیشیم اما نمیتوانیم بگوییم یا نگاه افقی یا هیچ.
اد لوییس: افقمحوری یک ایده تقریبا آنارشیستی است و حامل سوءظنی عمیق بر هر نوع فرم اقتدار است، شما میگویید ما اساسا باید رادیکال باشیم و ضدسرمایهداری، اما همچنان الزامِ به رسمیت شناختن اقتدار را رعایت میکنید، فرمهای اقتدار برای شما جایگاه ویژهای دارند؟
بله من فکر میکنم اقتدار جزء ثابت روایت است، اما مساله اینجاست که چگونه میتوانید با اقتدار کنار بیایید؟ با چه مکانیسمی میتوانید اقتدار را مورد بازخوانی قرار دهید و با چه مکانیسمی میتوانید آن را کنترل کنید؟ و البته باید تفاوت قایل شد میان اقتدارگرایی و اقتدار، بعضی جاها لازم است که یک نفر تصمیم آخر را بگیرد.
مثال معروف در این زمینه جنبش زاپاتیستا در مکزیک است، آنها فرم سازمانی افقی ندارند، تنها دلیلی که میتوانند در مواجه با مواجهات پیرامونی تداوم بقا داشته باشند، ساختار کنترلی است که سبب میشود بتوانند تحت شمول آن مقاومت کنند. یکی از انتقاداتی که به کمون پاریس وارد است، تفوق آنارشیسم فلسفی بر شاکله سازمانی آنهاست، آنها عملا هیچ هسته مقتدر مرکزی برای دفاع از کل شهر نداشتند، گروهها و دستهها فقط بر اطرافشان کنترل داشتند نه بر کل شهر، بنابراین نیروهای ارتجاع خیلی ساده میتوانستند در صفبندیهای فضایی مکانی آنها نفوذ کنند، هیچ نظام و ساختار کنترلیای وجود نداشت که بتواند کنشی یکپارچه در برابر مداخلات نظامی مقرر كند.
جان بریسندن: شما در کتاب به موری بوکچین [نویسنده و فیلسوف لیبرال سوسیالیست آمریکایی (2006-1921) ] هم اشاره کردهاید و به رهیافتهایش، برای ما بیشتر در این مورد بگویید؟
یک جغرافیدان بودن و به سنتهای رادیکال پایبند بودن یعنی آنارشیست بودن، آنارشیستها تاریخی طولانی دارند، مخصوصا آنارشیستهای اجتماعی که توجهشان به مسایل شهری و زیستمحیطی بیش از مارکسیستها بوده است. اینها تاثیرات بینهایت عمیقی بر شیوههای برنامهریزی داشتهاند، در میان آنها شما چهرههایی همچون لوییس مامفورد را مشاهده میکنید که از دل همین سنت بیرون آمده است و حداقل بر من تاثیرات زیادی داشته است، بوکچین امتداد همین سنت است، من علاقه زیادی به مقالهاش؛ شهرگردانی لیبرال دارم، او در این مقاله از فرمهای افقی سازماندهی صحبت میکند، فرمهای مرکززدوده و بعد از آن در مورد کنفدراسیونی از انجمنهای منطقهای صحبت میکند و بعد از آن به منطقه زیستی میپردازد و آن را بدیلی برای یک کمون مشخص میخواند.
او به وضوح گامی فراتر از یک ساختار سلسله مراتبی برداشته و در گام بعد تلاش کرده است در مورد راهی صحبت کند که طی آن قدرت مهار میشود، او تا اندازهای برخی ترفندهای سن سیمون را بهکار میگیرد، مخصوصا آنجاکه میگوید طبقات فراتر باید چیزها را مدیریت کنند و نه مردم را. به همین دلیل است که ایدههای بوکچین را دوست دارم.
البته سوالهای زیادی در مورد انجمنهای خودگردان او وجود دارد، مثلا نوع ارتباط آنها با مساله منابع چگونه کنترل میشود؟ چه راهی برای برقراری تعادل میان انجمنها وجود دارد؟ لایههای فرادست کنفدراسیون چگونه و با چه مکانیسمی تولید و کنترل میشوند؟
اد لوییس: پس شما معتقدید که نهایتا باید چیزی به نام یا شبیه دولت وجود داشته باشد، چیزی که بوکچین نیازش را احساس میکرد اما حاضر به قبول و پذیرشش نبود؟
بله میتواند دولت باشد، حتی یک دولت سرمایه محور، اما به هررو باید فرمی از سازماندهی باشد که به مناسبات میان انجمنهای مختلف و گروههای مختلف بپردازد. چرا که در یک مقیاس وسیع شما باید به مسایلی جهانی همچون گرمایش کره زمین بپردازید، مشکلاتی که فقط به واسطه سازماندهی در مقیاس جهانی قابل پیگیری است.
جان بریسندن: به یکی دیگر از مباحث مطرح در کتاب بپردازیم؛ سازماندهی جغرافیایی، آیا به واقع تفاوتی میان وضعیت شهری و غیرشهری وجود دارد، هر چند من فکر نمیکنم که اصلا تضادی در کار باشد؟
خیلیها این سوال را از من میپرسند، آنها میگویند: «شهر در معنای واقعیاش دیگر وجود خارجی ندارد، پس چرا از حق نسبت به چیزی که وجود ندارد سخن میگویی؟» و بعد میپرسند: «شما در مورد شهر صحبت میکنید، چرا در مورد نواحی پیرامون شهر صحبت نمیکنید، چرا در مورد مناطق روستایی صحبت نمیکنید؟» پاسخ من این است که طی 50 سال گذشته ما عملا با جهانی بهکل شهری مواجه شدهایم، در آن مقطع ما یک زندگی شهری داشتیم و یک زندگی روستایی که عمیقا الگوی زیستی بود خود اتکا و در مقیاس وسیعی مستقل؛ این سبک زندگی در حال حاضر در غالب مناطق دنیا تقریبا محو شده است. در بسیاری از نقاط دنیا آنچه میبینید خطسیری بهم پیوسته از مزارع و زمینهایی است که به شهرها ختم میشود، بنابراین شهر و روستا که زمانی زیستجهانهایی کاملا مستقل بودند اکنون به صورت سیستماتیک درهم گیرند. در آمریکای لاتین برای مثال، وقتی به مناطق روستایی میروید همان دستگاههای تلویزیونی را میبینید که شهرنشینان در اختیار دارند آنها سوار همان اتومبیلهایی میشوند که شهرنشینان از آنها استفاده میکنند، این آن چیزی است که من توسعه ناهمگون جغرافیایی حین فرآیند شهریشدن مینامم، یعنی تمام حوزههای زیستی با هر کیفیتی كه دارند در مرحلهای از فرآیند شهری شدن هستند.
از این نظر اهمیت تفاوت درون شهر به میزان اهمیت تفاوت میان شهر و حومه شهر است و بر همین روال تفاوت میان حومه شهرها و پس کرانههای شهریاش؛ آنجا که شهر و روستا به هم میرسند. بنابراین در چارچوب این فرآیند شهریشدن وجوه تفاوت بینهایت زیادی نهفته است، بر همین قرار تفاوت میان مناطق شهری با درآمد بالا و زاغههای شهری آرامآرام رو به بهبودی بینهایت بغرنج است، حتی بغرنجتر از تفاوت میان شهر و حوزههای بیرون شهری.
فرمهایی از سازماندهی فضایی وجود دارند که دقیقا موید این واقعیت هستند، فقط کافی است نگاهی بیندازید به فرآیند جریان زدایش زمینهای روستایی در برزیل، این فرآیند کاملا در گرو مناسبات این زمینها با شهر است. مالکان این زمینها دیگر خود را در قامت موجوداتی در زیست جهانی مستقل و خودگردان نمیبینند، بلکه خود را در قالب بخشی از فرآیند عمومی شهری شدن تدوین میکنند. این روند آنچنان قوی است که در برخی مواقع سویهای معکوس به خود گرفته است، مثلا ساماندهی چرخه تهیه غذا در داخل خود شهر. در ال آلتو [لاپاز، بولیوی] که یکی از مثالهای محبوب من است، ارتباط بین مردمی که در شهر زندگی میکنند و آنهایی که بیرون از شهر ساکنند، بینهایت عمیق و قوی است این ارتباط طی 10 یا 15 سال اخیر قویتر همه شده است و دلیل آنها مفهومی است به نام کشاورزی تجاری، سیاقی که بر روال آن زمینهای کشاورزی پیرامون شهر به یک چشمانداز سرمایهمدار تبدیل میشوند.
اد لوییس: بنابراین بر اساس آنچه شما یافتهاید، شهرنشینی انقلابی، به نوعی، فرمی جهانی از سیاستهای انقلابی است؟
بله، من بر این عقیدهام. تنها دلیلی که من بر کلمه «شهر» تاکید میگذارم، آن است که شهر مفهومی شمایلوار و به لحاظ تفسیری غنی دارد، شهر کانون رویاها و اوتوپیاهاست و ما همگی خیالی ایدهآل از شهر داریم؛ شهری زیبا بر بلندای یک تپه یا چیزی شبیه به این. بنابراین من همچنان خود را به شهر گره میزنم، اگرچه نیک میدانم شهر در قامت مفهومی متفاوت از هر چیز دیگر، دیگر وجود ندارد، محو شده است.
جان بریسندن: آیا ایدهای مرکزی در کتاب شهرهای شورشی وجود دارد، یا صرفا جمعآوری تعدادی از مباحث مدنظر بوده است؟
فکر کنم کمی از هر دو، اگر ایده مرکزی باشد فصل دوم کتاب است؛ «ریشههای شهری بحرانهای سرمایه» و فصل پنج کتاب؛ «بازخواهی شهر برای مبارزه ضدسرمایهداری»، فصل دوم عملا به مناسبات میان سرمایه و شهری شدن میپردازد و فصل پنجم بر تضادهای بنیادی میان ذات شهری شدن و سرمایه تاکید میکند، با این تفسیر کشمکش طبقاتی هم در فصل دو و هم در فصل پنج مستقیما مدنظر بوده است.
جان بریسندن: شما از رانت انحصاری (monopoly rent) سخن گفتهاید و تضادهای ذاتی متجسد در این فرآیند؛ خوشحال میشوم کمی در مورد این تضادها و اهمیتشان در تحلیل خود سخن بگویید؟
همیشه گفتهایم سرمایهداری همواره بر مدار رقابت گام برمیدارد و همه به دنبال رقابت است، اما اگر با هر فردی که به سرمایهداری باور دارد و سرمایهداری به سبک زندگیاش تبدیل شده است صحبت کنید، متوجه میشوید انحصار را ترجیح میدهد، بنابراین آنچه شما مییابید سنت طولانی تلاش برای فرار از شرایط رقابتی به واسطه تکنیکها و ترفندهای انحصاری است.
برای مثال فقط کافی است به تلاشهایی که صورت میگیرد تا محصول تولید شده تحت یک نام تجاری معروف به بازار عرضه شود، بنگرید، نوعی انحصار بر آن حک میشود، بنابراین وقتی محصولی از نایکی یا چیزی شبیه به آن را میخرید، چیزی خریدهاید کاملا متفاوت از هر چیز دیگر. این آن تمایل دایمی به انحصار و از آن خود کردن است، آنچه من در قطعه «هنر رانت» [از فصل حق نسبت به شهر] مدنظر قرار دادهام واکاوی این موضوع است که چرا سرمایهداران آن چیزهایی را دوست دارند که میتوانند اصیل، منحصر به فرد و معتبر بخوانند، چرا آنها بازار آثار هنری و چیزهایی شبیه به این را دوست دارند. در اینجا تمایلی وجود دارد به تاریخ در قامت منبع یکتایی، بنابراین جریان عظیمی از سرمایه همیشه به سمت هر آنچه میتوانید انحصاریاش کنید وجود دارد.
جان بریسندن: یکی دیگر از مباحثی که در کتاب به آن پرداختهاید جنبش اشغال است، چه بارزههایی از این جنبش را مهم میدانید؟
من یکسال اخیر را در آمریکا نبودهام و عملا در بازههای زمانیای که جنبش اشغال در آمریکا خیلی فعال بود، نمیتوانستم رفتارش را از نزدیک تحلیل کنم، اما آنچه آنها توانستند به انجام برسانند، توجه به مساله بیعدالتی اجتماعی بود و تاکید بر مساله پاداشهای خارج از عرف به بانکداران. قبل از آنها تقریبا هیچکدام از این مسایل مطرح نبود، اما حالا بستری فراهم شده که دموکراتها و حتی اوباما میتوانند از بیعدالتی اجتماعی به عنوان یک مساله مهم یاد كنند. سهامداران جزء، میتوانند نسبت به سهامداران کلان و رانتهای موقعیتشان واکنش نشان دهند. به گمانم اینها مهمترین مسایلی بودند که جنبش اشغال توانست مطرح کند.
اد لوییس: اگر اجازه بدهید میخواهم در مورد کثرت استراتژیها صحبت کنم و آن را به طیف متنوعی از فرمهای سازماندهی ربط دهم، شما در مورد سازماندهی افقمحور، مرکزمحور و عمودمحور صحبت کردهاید، میتوانید این تقسیمبندی را بیشتر توضیح دهید و آیا امکان دارد اینگونهشناسی از سازماندهی فرمی را در تحلیل رابطه سرمایهداری و شهر نیز دخیل کرد؟
فکر میکنم در حال حاضر تمرکز بر افقمحوری است، اما من با وجود تمایلم به همین الگوی سازمانی در این کتاب به کیشِ پرستش فرم سازمانی میپردازم و آن را بینهایت خطرناک میدانم، به گمان من همانقدر که فرمهای مرکزگرای دموکراتیک بدند و بد عمل میکنند، به همان میزان هم احزاب لنینیستی و کمونیستی بد عمل میکنند.
بنابراین سوال من همیشه این است که چه الگوی سازمانیای میتواند چه نمونه مشکلی را، در چه مقیاسی حل کند؟ من فکر میکنم الگوهای افقی سازمان در یک مقیاس خاص میتوانند مشکلاتی خاص را حل کنند، اما خیلی زود گستره امکاناتشان را از دست داده و فلج میشوند.
من همیشه از افق محورها میپرسم، شما چگونه میتوانید مشکل ترافیک هوایی را با شاکلههای افقی حل کنید؟ مسایلی شبیه به این احتیاج به فرمهای سازمانی به کل مختلفی دارند، نهایتا فکر میکنم خوب است افقی بیندیشیم اما نمیتوانیم بگوییم یا نگاه افقی یا هیچ.
اد لوییس: افقمحوری یک ایده تقریبا آنارشیستی است و حامل سوءظنی عمیق بر هر نوع فرم اقتدار است، شما میگویید ما اساسا باید رادیکال باشیم و ضدسرمایهداری، اما همچنان الزامِ به رسمیت شناختن اقتدار را رعایت میکنید، فرمهای اقتدار برای شما جایگاه ویژهای دارند؟
بله من فکر میکنم اقتدار جزء ثابت روایت است، اما مساله اینجاست که چگونه میتوانید با اقتدار کنار بیایید؟ با چه مکانیسمی میتوانید اقتدار را مورد بازخوانی قرار دهید و با چه مکانیسمی میتوانید آن را کنترل کنید؟ و البته باید تفاوت قایل شد میان اقتدارگرایی و اقتدار، بعضی جاها لازم است که یک نفر تصمیم آخر را بگیرد.
مثال معروف در این زمینه جنبش زاپاتیستا در مکزیک است، آنها فرم سازمانی افقی ندارند، تنها دلیلی که میتوانند در مواجه با مواجهات پیرامونی تداوم بقا داشته باشند، ساختار کنترلی است که سبب میشود بتوانند تحت شمول آن مقاومت کنند. یکی از انتقاداتی که به کمون پاریس وارد است، تفوق آنارشیسم فلسفی بر شاکله سازمانی آنهاست، آنها عملا هیچ هسته مقتدر مرکزی برای دفاع از کل شهر نداشتند، گروهها و دستهها فقط بر اطرافشان کنترل داشتند نه بر کل شهر، بنابراین نیروهای ارتجاع خیلی ساده میتوانستند در صفبندیهای فضایی مکانی آنها نفوذ کنند، هیچ نظام و ساختار کنترلیای وجود نداشت که بتواند کنشی یکپارچه در برابر مداخلات نظامی مقرر كند.
جان بریسندن: شما در کتاب به موری بوکچین [نویسنده و فیلسوف لیبرال سوسیالیست آمریکایی (2006-1921) ] هم اشاره کردهاید و به رهیافتهایش، برای ما بیشتر در این مورد بگویید؟
یک جغرافیدان بودن و به سنتهای رادیکال پایبند بودن یعنی آنارشیست بودن، آنارشیستها تاریخی طولانی دارند، مخصوصا آنارشیستهای اجتماعی که توجهشان به مسایل شهری و زیستمحیطی بیش از مارکسیستها بوده است. اینها تاثیرات بینهایت عمیقی بر شیوههای برنامهریزی داشتهاند، در میان آنها شما چهرههایی همچون لوییس مامفورد را مشاهده میکنید که از دل همین سنت بیرون آمده است و حداقل بر من تاثیرات زیادی داشته است، بوکچین امتداد همین سنت است، من علاقه زیادی به مقالهاش؛ شهرگردانی لیبرال دارم، او در این مقاله از فرمهای افقی سازماندهی صحبت میکند، فرمهای مرکززدوده و بعد از آن در مورد کنفدراسیونی از انجمنهای منطقهای صحبت میکند و بعد از آن به منطقه زیستی میپردازد و آن را بدیلی برای یک کمون مشخص میخواند.
او به وضوح گامی فراتر از یک ساختار سلسله مراتبی برداشته و در گام بعد تلاش کرده است در مورد راهی صحبت کند که طی آن قدرت مهار میشود، او تا اندازهای برخی ترفندهای سن سیمون را بهکار میگیرد، مخصوصا آنجاکه میگوید طبقات فراتر باید چیزها را مدیریت کنند و نه مردم را. به همین دلیل است که ایدههای بوکچین را دوست دارم.
البته سوالهای زیادی در مورد انجمنهای خودگردان او وجود دارد، مثلا نوع ارتباط آنها با مساله منابع چگونه کنترل میشود؟ چه راهی برای برقراری تعادل میان انجمنها وجود دارد؟ لایههای فرادست کنفدراسیون چگونه و با چه مکانیسمی تولید و کنترل میشوند؟
اد لوییس: پس شما معتقدید که نهایتا باید چیزی به نام یا شبیه دولت وجود داشته باشد، چیزی که بوکچین نیازش را احساس میکرد اما حاضر به قبول و پذیرشش نبود؟
بله میتواند دولت باشد، حتی یک دولت سرمایه محور، اما به هررو باید فرمی از سازماندهی باشد که به مناسبات میان انجمنهای مختلف و گروههای مختلف بپردازد. چرا که در یک مقیاس وسیع شما باید به مسایلی جهانی همچون گرمایش کره زمین بپردازید، مشکلاتی که فقط به واسطه سازماندهی در مقیاس جهانی قابل پیگیری است.
جان بریسندن: به یکی دیگر از مباحث مطرح در کتاب بپردازیم؛ سازماندهی جغرافیایی، آیا به واقع تفاوتی میان وضعیت شهری و غیرشهری وجود دارد، هر چند من فکر نمیکنم که اصلا تضادی در کار باشد؟
خیلیها این سوال را از من میپرسند، آنها میگویند: «شهر در معنای واقعیاش دیگر وجود خارجی ندارد، پس چرا از حق نسبت به چیزی که وجود ندارد سخن میگویی؟» و بعد میپرسند: «شما در مورد شهر صحبت میکنید، چرا در مورد نواحی پیرامون شهر صحبت نمیکنید، چرا در مورد مناطق روستایی صحبت نمیکنید؟» پاسخ من این است که طی 50 سال گذشته ما عملا با جهانی بهکل شهری مواجه شدهایم، در آن مقطع ما یک زندگی شهری داشتیم و یک زندگی روستایی که عمیقا الگوی زیستی بود خود اتکا و در مقیاس وسیعی مستقل؛ این سبک زندگی در حال حاضر در غالب مناطق دنیا تقریبا محو شده است. در بسیاری از نقاط دنیا آنچه میبینید خطسیری بهم پیوسته از مزارع و زمینهایی است که به شهرها ختم میشود، بنابراین شهر و روستا که زمانی زیستجهانهایی کاملا مستقل بودند اکنون به صورت سیستماتیک درهم گیرند. در آمریکای لاتین برای مثال، وقتی به مناطق روستایی میروید همان دستگاههای تلویزیونی را میبینید که شهرنشینان در اختیار دارند آنها سوار همان اتومبیلهایی میشوند که شهرنشینان از آنها استفاده میکنند، این آن چیزی است که من توسعه ناهمگون جغرافیایی حین فرآیند شهریشدن مینامم، یعنی تمام حوزههای زیستی با هر کیفیتی كه دارند در مرحلهای از فرآیند شهری شدن هستند.
از این نظر اهمیت تفاوت درون شهر به میزان اهمیت تفاوت میان شهر و حومه شهر است و بر همین روال تفاوت میان حومه شهرها و پس کرانههای شهریاش؛ آنجا که شهر و روستا به هم میرسند. بنابراین در چارچوب این فرآیند شهریشدن وجوه تفاوت بینهایت زیادی نهفته است، بر همین قرار تفاوت میان مناطق شهری با درآمد بالا و زاغههای شهری آرامآرام رو به بهبودی بینهایت بغرنج است، حتی بغرنجتر از تفاوت میان شهر و حوزههای بیرون شهری.
فرمهایی از سازماندهی فضایی وجود دارند که دقیقا موید این واقعیت هستند، فقط کافی است نگاهی بیندازید به فرآیند جریان زدایش زمینهای روستایی در برزیل، این فرآیند کاملا در گرو مناسبات این زمینها با شهر است. مالکان این زمینها دیگر خود را در قامت موجوداتی در زیست جهانی مستقل و خودگردان نمیبینند، بلکه خود را در قالب بخشی از فرآیند عمومی شهری شدن تدوین میکنند. این روند آنچنان قوی است که در برخی مواقع سویهای معکوس به خود گرفته است، مثلا ساماندهی چرخه تهیه غذا در داخل خود شهر. در ال آلتو [لاپاز، بولیوی] که یکی از مثالهای محبوب من است، ارتباط بین مردمی که در شهر زندگی میکنند و آنهایی که بیرون از شهر ساکنند، بینهایت عمیق و قوی است این ارتباط طی 10 یا 15 سال اخیر قویتر همه شده است و دلیل آنها مفهومی است به نام کشاورزی تجاری، سیاقی که بر روال آن زمینهای کشاورزی پیرامون شهر به یک چشمانداز سرمایهمدار تبدیل میشوند.
اد لوییس: بنابراین بر اساس آنچه شما یافتهاید، شهرنشینی انقلابی، به نوعی، فرمی جهانی از سیاستهای انقلابی است؟
بله، من بر این عقیدهام. تنها دلیلی که من بر کلمه «شهر» تاکید میگذارم، آن است که شهر مفهومی شمایلوار و به لحاظ تفسیری غنی دارد، شهر کانون رویاها و اوتوپیاهاست و ما همگی خیالی ایدهآل از شهر داریم؛ شهری زیبا بر بلندای یک تپه یا چیزی شبیه به این. بنابراین من همچنان خود را به شهر گره میزنم، اگرچه نیک میدانم شهر در قامت مفهومی متفاوت از هر چیز دیگر، دیگر وجود ندارد، محو شده است.
«دیوید هاروی» کارش را به عنوان یک جغرافیدان مارکسیست آغاز کرد، ولی خیلی زود جهتگیری پژوهشیاش را بر شهرنشینی، روندهای شهری شدن و عدالت اجتماعی متمرکز كرد. تاریخ جهانی نئولیبرالیسم و سازماندهی سیاستهای انقلابی در شهرها بنمایه کتابهای او از «عدالت اجتماعی در شهر» (1973) تا «تاریخ مختصر نئولیبرالیسم» (2005) را دربرمیگیرد. آخرین کتاب او «شهرهای شورشی: از حق نسبت به شهر تا انقلاب شهری» (2012) مجموعهای از قطعات نوشتاری است که غالب آنها بین سالهای 2002 تا 2010 در جاهای مختلف به چاپ رسیدهاند، کتاب با گذر از محدودیتهای آکادمیک، روی در تدقیق رابطه عدالت اجتماعی و شهر میکشد. کتاب نشان میدهد سرمایهداری چگونه در رهیافتی تاریخی برای دور ماندن از گزند اهداف برآمده از ایده «حق نسبت به شهر» به مثابه شاکله سازماندهنده گستره وسیعی از امکانات قدرت سیاسی در حیات جمعی، به شهری شدن و شهرسازی پناه میبرد. دیوید هاروی با بررسی مناسبات حاکم بر شهرهایی همچون ال آلتو در بولیوی نشان میدهد که شهر چگونه میتواند مکانی باشد برای قدرت سیاسیای به خود متکی؛ این کتاب البته در دو بخش نسبتا مختصر به جنبش اشغال والاستریت
و شورشهای لندن نیز میپردازد.
جان بریسندن: آیا ایدهای مرکزی در کتاب شهرهای شورشی وجود دارد، یا صرفا جمعآوری تعدادی از مباحث مدنظر بوده است؟
فکر کنم کمی از هر دو، اگر ایده مرکزی باشد فصل دوم کتاب است؛ «ریشههای شهری بحرانهای سرمایه» و فصل پنج کتاب؛ «بازخواهی شهر برای مبارزه ضدسرمایهداری»، فصل دوم عملا به مناسبات میان سرمایه و شهری شدن میپردازد و فصل پنجم بر تضادهای بنیادی میان ذات شهری شدن و سرمایه تاکید میکند، با این تفسیر کشمکش طبقاتی هم در فصل دو و هم در فصل پنج مستقیما مدنظر بوده است.
جان بریسندن: شما از رانت انحصاری (monopoly rent) سخن گفتهاید و تضادهای ذاتی متجسد در این فرآیند؛ خوشحال میشوم کمی در مورد این تضادها و اهمیتشان در تحلیل خود سخن بگویید؟
همیشه گفتهایم سرمایهداری همواره بر مدار رقابت گام برمیدارد و همه به دنبال رقابت است، اما اگر با هر فردی که به سرمایهداری باور دارد و سرمایهداری به سبک زندگیاش تبدیل شده است صحبت کنید، متوجه میشوید انحصار را ترجیح میدهد، بنابراین آنچه شما مییابید سنت طولانی تلاش برای فرار از شرایط رقابتی به واسطه تکنیکها و ترفندهای انحصاری است.
برای مثال فقط کافی است به تلاشهایی که صورت میگیرد تا محصول تولید شده تحت یک نام تجاری معروف به بازار عرضه شود، بنگرید، نوعی انحصار بر آن حک میشود، بنابراین وقتی محصولی از نایکی یا چیزی شبیه به آن را میخرید، چیزی خریدهاید کاملا متفاوت از هر چیز دیگر. این آن تمایل دایمی به انحصار و از آن خود کردن است، آنچه من در قطعه «هنر رانت» [از فصل حق نسبت به شهر] مدنظر قرار دادهام واکاوی این موضوع است که چرا سرمایهداران آن چیزهایی را دوست دارند که میتوانند اصیل، منحصر به فرد و معتبر بخوانند، چرا آنها بازار آثار هنری و چیزهایی شبیه به این را دوست دارند. در اینجا تمایلی وجود دارد به تاریخ در قامت منبع یکتایی، بنابراین جریان عظیمی از سرمایه همیشه به سمت هر آنچه میتوانید انحصاریاش کنید وجود دارد.
جان بریسندن: یکی دیگر از مباحثی که در کتاب به آن پرداختهاید جنبش اشغال است، چه بارزههایی از این جنبش را مهم میدانید؟
من یکسال اخیر را در آمریکا نبودهام و عملا در بازههای زمانیای که جنبش اشغال در آمریکا خیلی فعال بود، نمیتوانستم رفتارش را از نزدیک تحلیل کنم، اما آنچه آنها توانستند به انجام برسانند، توجه به مساله بیعدالتی اجتماعی بود و تاکید بر مساله پاداشهای خارج از عرف به بانکداران. قبل از آنها تقریبا هیچکدام از این مسایل مطرح نبود، اما حالا بستری فراهم شده که دموکراتها و حتی اوباما میتوانند از بیعدالتی اجتماعی به عنوان یک مساله مهم یاد كنند. سهامداران جزء، میتوانند نسبت به سهامداران کلان و رانتهای موقعیتشان واکنش نشان دهند. به گمانم اینها مهمترین مسایلی بودند که جنبش اشغال توانست مطرح کند.
اد لوییس: اگر اجازه بدهید میخواهم در مورد کثرت استراتژیها صحبت کنم و آن را به طیف متنوعی از فرمهای سازماندهی ربط دهم، شما در مورد سازماندهی افقمحور، مرکزمحور و عمودمحور صحبت کردهاید، میتوانید این تقسیمبندی را بیشتر توضیح دهید و آیا امکان دارد اینگونهشناسی از سازماندهی فرمی را در تحلیل رابطه سرمایهداری و شهر نیز دخیل کرد؟
فکر میکنم در حال حاضر تمرکز بر افقمحوری است، اما من با وجود تمایلم به همین الگوی سازمانی در این کتاب به کیشِ پرستش فرم سازمانی میپردازم و آن را بینهایت خطرناک میدانم، به گمان من همانقدر که فرمهای مرکزگرای دموکراتیک بدند و بد عمل میکنند، به همان میزان هم احزاب لنینیستی و کمونیستی بد عمل میکنند.
بنابراین سوال من همیشه این است که چه الگوی سازمانیای میتواند چه نمونه مشکلی را، در چه مقیاسی حل کند؟ من فکر میکنم الگوهای افقی سازمان در یک مقیاس خاص میتوانند مشکلاتی خاص را حل کنند، اما خیلی زود گستره امکاناتشان را از دست داده و فلج میشوند.
من همیشه از افق محورها میپرسم، شما چگونه میتوانید مشکل ترافیک هوایی را با شاکلههای افقی حل کنید؟ مسایلی شبیه به این احتیاج به فرمهای سازمانی به کل مختلفی دارند، نهایتا فکر میکنم خوب است افقی بیندیشیم اما نمیتوانیم بگوییم یا نگاه افقی یا هیچ.
اد لوییس: افقمحوری یک ایده تقریبا آنارشیستی است و حامل سوءظنی عمیق بر هر نوع فرم اقتدار است، شما میگویید ما اساسا باید رادیکال باشیم و ضدسرمایهداری، اما همچنان الزامِ به رسمیت شناختن اقتدار را رعایت میکنید، فرمهای اقتدار برای شما جایگاه ویژهای دارند؟
بله من فکر میکنم اقتدار جزء ثابت روایت است، اما مساله اینجاست که چگونه میتوانید با اقتدار کنار بیایید؟ با چه مکانیسمی میتوانید اقتدار را مورد بازخوانی قرار دهید و با چه مکانیسمی میتوانید آن را کنترل کنید؟ و البته باید تفاوت قایل شد میان اقتدارگرایی و اقتدار، بعضی جاها لازم است که یک نفر تصمیم آخر را بگیرد.
مثال معروف در این زمینه جنبش زاپاتیستا در مکزیک است، آنها فرم سازمانی افقی ندارند، تنها دلیلی که میتوانند در مواجه با مواجهات پیرامونی تداوم بقا داشته باشند، ساختار کنترلی است که سبب میشود بتوانند تحت شمول آن مقاومت کنند. یکی از انتقاداتی که به کمون پاریس وارد است، تفوق آنارشیسم فلسفی بر شاکله سازمانی آنهاست، آنها عملا هیچ هسته مقتدر مرکزی برای دفاع از کل شهر نداشتند، گروهها و دستهها فقط بر اطرافشان کنترل داشتند نه بر کل شهر، بنابراین نیروهای ارتجاع خیلی ساده میتوانستند در صفبندیهای فضایی مکانی آنها نفوذ کنند، هیچ نظام و ساختار کنترلیای وجود نداشت که بتواند کنشی یکپارچه در برابر مداخلات نظامی مقرر كند.
جان بریسندن: شما در کتاب به موری بوکچین [نویسنده و فیلسوف لیبرال سوسیالیست آمریکایی (2006-1921) ] هم اشاره کردهاید و به رهیافتهایش، برای ما بیشتر در این مورد بگویید؟
یک جغرافیدان بودن و به سنتهای رادیکال پایبند بودن یعنی آنارشیست بودن، آنارشیستها تاریخی طولانی دارند، مخصوصا آنارشیستهای اجتماعی که توجهشان به مسایل شهری و زیستمحیطی بیش از مارکسیستها بوده است. اینها تاثیرات بینهایت عمیقی بر شیوههای برنامهریزی داشتهاند، در میان آنها شما چهرههایی همچون لوییس مامفورد را مشاهده میکنید که از دل همین سنت بیرون آمده است و حداقل بر من تاثیرات زیادی داشته است، بوکچین امتداد همین سنت است، من علاقه زیادی به مقالهاش؛ شهرگردانی لیبرال دارم، او در این مقاله از فرمهای افقی سازماندهی صحبت میکند، فرمهای مرکززدوده و بعد از آن در مورد کنفدراسیونی از انجمنهای منطقهای صحبت میکند و بعد از آن به منطقه زیستی میپردازد و آن را بدیلی برای یک کمون مشخص میخواند.
او به وضوح گامی فراتر از یک ساختار سلسله مراتبی برداشته و در گام بعد تلاش کرده است در مورد راهی صحبت کند که طی آن قدرت مهار میشود، او تا اندازهای برخی ترفندهای سن سیمون را بهکار میگیرد، مخصوصا آنجاکه میگوید طبقات فراتر باید چیزها را مدیریت کنند و نه مردم را. به همین دلیل است که ایدههای بوکچین را دوست دارم.
البته سوالهای زیادی در مورد انجمنهای خودگردان او وجود دارد، مثلا نوع ارتباط آنها با مساله منابع چگونه کنترل میشود؟ چه راهی برای برقراری تعادل میان انجمنها وجود دارد؟ لایههای فرادست کنفدراسیون چگونه و با چه مکانیسمی تولید و کنترل میشوند؟
اد لوییس: پس شما معتقدید که نهایتا باید چیزی به نام یا شبیه دولت وجود داشته باشد، چیزی که بوکچین نیازش را احساس میکرد اما حاضر به قبول و پذیرشش نبود؟
بله میتواند دولت باشد، حتی یک دولت سرمایه محور، اما به هررو باید فرمی از سازماندهی باشد که به مناسبات میان انجمنهای مختلف و گروههای مختلف بپردازد. چرا که در یک مقیاس وسیع شما باید به مسایلی جهانی همچون گرمایش کره زمین بپردازید، مشکلاتی که فقط به واسطه سازماندهی در مقیاس جهانی قابل پیگیری است.
جان بریسندن: به یکی دیگر از مباحث مطرح در کتاب بپردازیم؛ سازماندهی جغرافیایی، آیا به واقع تفاوتی میان وضعیت شهری و غیرشهری وجود دارد، هر چند من فکر نمیکنم که اصلا تضادی در کار باشد؟
خیلیها این سوال را از من میپرسند، آنها میگویند: «شهر در معنای واقعیاش دیگر وجود خارجی ندارد، پس چرا از حق نسبت به چیزی که وجود ندارد سخن میگویی؟» و بعد میپرسند: «شما در مورد شهر صحبت میکنید، چرا در مورد نواحی پیرامون شهر صحبت نمیکنید، چرا در مورد مناطق روستایی صحبت نمیکنید؟» پاسخ من این است که طی 50 سال گذشته ما عملا با جهانی بهکل شهری مواجه شدهایم، در آن مقطع ما یک زندگی شهری داشتیم و یک زندگی روستایی که عمیقا الگوی زیستی بود خود اتکا و در مقیاس وسیعی مستقل؛ این سبک زندگی در حال حاضر در غالب مناطق دنیا تقریبا محو شده است. در بسیاری از نقاط دنیا آنچه میبینید خطسیری بهم پیوسته از مزارع و زمینهایی است که به شهرها ختم میشود، بنابراین شهر و روستا که زمانی زیستجهانهایی کاملا مستقل بودند اکنون به صورت سیستماتیک درهم گیرند. در آمریکای لاتین برای مثال، وقتی به مناطق روستایی میروید همان دستگاههای تلویزیونی را میبینید که شهرنشینان در اختیار دارند آنها سوار همان اتومبیلهایی میشوند که شهرنشینان از آنها استفاده میکنند، این آن چیزی است که من توسعه ناهمگون جغرافیایی حین فرآیند شهریشدن مینامم، یعنی تمام حوزههای زیستی با هر کیفیتی كه دارند در مرحلهای از فرآیند شهری شدن هستند.
از این نظر اهمیت تفاوت درون شهر به میزان اهمیت تفاوت میان شهر و حومه شهر است و بر همین روال تفاوت میان حومه شهرها و پس کرانههای شهریاش؛ آنجا که شهر و روستا به هم میرسند. بنابراین در چارچوب این فرآیند شهریشدن وجوه تفاوت بینهایت زیادی نهفته است، بر همین قرار تفاوت میان مناطق شهری با درآمد بالا و زاغههای شهری آرامآرام رو به بهبودی بینهایت بغرنج است، حتی بغرنجتر از تفاوت میان شهر و حوزههای بیرون شهری.
فرمهایی از سازماندهی فضایی وجود دارند که دقیقا موید این واقعیت هستند، فقط کافی است نگاهی بیندازید به فرآیند جریان زدایش زمینهای روستایی در برزیل، این فرآیند کاملا در گرو مناسبات این زمینها با شهر است. مالکان این زمینها دیگر خود را در قامت موجوداتی در زیست جهانی مستقل و خودگردان نمیبینند، بلکه خود را در قالب بخشی از فرآیند عمومی شهری شدن تدوین میکنند. این روند آنچنان قوی است که در برخی مواقع سویهای معکوس به خود گرفته است، مثلا ساماندهی چرخه تهیه غذا در داخل خود شهر. در ال آلتو [لاپاز، بولیوی] که یکی از مثالهای محبوب من است، ارتباط بین مردمی که در شهر زندگی میکنند و آنهایی که بیرون از شهر ساکنند، بینهایت عمیق و قوی است این ارتباط طی 10 یا 15 سال اخیر قویتر همه شده است و دلیل آنها مفهومی است به نام کشاورزی تجاری، سیاقی که بر روال آن زمینهای کشاورزی پیرامون شهر به یک چشمانداز سرمایهمدار تبدیل میشوند.
اد لوییس: بنابراین بر اساس آنچه شما یافتهاید، شهرنشینی انقلابی، به نوعی، فرمی جهانی از سیاستهای انقلابی است؟
بله، من بر این عقیدهام. تنها دلیلی که من بر کلمه «شهر» تاکید میگذارم، آن است که شهر مفهومی شمایلوار و به لحاظ تفسیری غنی دارد، شهر کانون رویاها و اوتوپیاهاست و ما همگی خیالی ایدهآل از شهر داریم؛ شهری زیبا بر بلندای یک تپه یا چیزی شبیه به این. بنابراین من همچنان خود را به شهر گره میزنم، اگرچه نیک میدانم شهر در قامت مفهومی متفاوت از هر چیز دیگر، دیگر وجود ندارد، محو شده است.
جان بریسندن: آیا ایدهای مرکزی در کتاب شهرهای شورشی وجود دارد، یا صرفا جمعآوری تعدادی از مباحث مدنظر بوده است؟
فکر کنم کمی از هر دو، اگر ایده مرکزی باشد فصل دوم کتاب است؛ «ریشههای شهری بحرانهای سرمایه» و فصل پنج کتاب؛ «بازخواهی شهر برای مبارزه ضدسرمایهداری»، فصل دوم عملا به مناسبات میان سرمایه و شهری شدن میپردازد و فصل پنجم بر تضادهای بنیادی میان ذات شهری شدن و سرمایه تاکید میکند، با این تفسیر کشمکش طبقاتی هم در فصل دو و هم در فصل پنج مستقیما مدنظر بوده است.
جان بریسندن: شما از رانت انحصاری (monopoly rent) سخن گفتهاید و تضادهای ذاتی متجسد در این فرآیند؛ خوشحال میشوم کمی در مورد این تضادها و اهمیتشان در تحلیل خود سخن بگویید؟
همیشه گفتهایم سرمایهداری همواره بر مدار رقابت گام برمیدارد و همه به دنبال رقابت است، اما اگر با هر فردی که به سرمایهداری باور دارد و سرمایهداری به سبک زندگیاش تبدیل شده است صحبت کنید، متوجه میشوید انحصار را ترجیح میدهد، بنابراین آنچه شما مییابید سنت طولانی تلاش برای فرار از شرایط رقابتی به واسطه تکنیکها و ترفندهای انحصاری است.
برای مثال فقط کافی است به تلاشهایی که صورت میگیرد تا محصول تولید شده تحت یک نام تجاری معروف به بازار عرضه شود، بنگرید، نوعی انحصار بر آن حک میشود، بنابراین وقتی محصولی از نایکی یا چیزی شبیه به آن را میخرید، چیزی خریدهاید کاملا متفاوت از هر چیز دیگر. این آن تمایل دایمی به انحصار و از آن خود کردن است، آنچه من در قطعه «هنر رانت» [از فصل حق نسبت به شهر] مدنظر قرار دادهام واکاوی این موضوع است که چرا سرمایهداران آن چیزهایی را دوست دارند که میتوانند اصیل، منحصر به فرد و معتبر بخوانند، چرا آنها بازار آثار هنری و چیزهایی شبیه به این را دوست دارند. در اینجا تمایلی وجود دارد به تاریخ در قامت منبع یکتایی، بنابراین جریان عظیمی از سرمایه همیشه به سمت هر آنچه میتوانید انحصاریاش کنید وجود دارد.
جان بریسندن: یکی دیگر از مباحثی که در کتاب به آن پرداختهاید جنبش اشغال است، چه بارزههایی از این جنبش را مهم میدانید؟
من یکسال اخیر را در آمریکا نبودهام و عملا در بازههای زمانیای که جنبش اشغال در آمریکا خیلی فعال بود، نمیتوانستم رفتارش را از نزدیک تحلیل کنم، اما آنچه آنها توانستند به انجام برسانند، توجه به مساله بیعدالتی اجتماعی بود و تاکید بر مساله پاداشهای خارج از عرف به بانکداران. قبل از آنها تقریبا هیچکدام از این مسایل مطرح نبود، اما حالا بستری فراهم شده که دموکراتها و حتی اوباما میتوانند از بیعدالتی اجتماعی به عنوان یک مساله مهم یاد كنند. سهامداران جزء، میتوانند نسبت به سهامداران کلان و رانتهای موقعیتشان واکنش نشان دهند. به گمانم اینها مهمترین مسایلی بودند که جنبش اشغال توانست مطرح کند.
اد لوییس: اگر اجازه بدهید میخواهم در مورد کثرت استراتژیها صحبت کنم و آن را به طیف متنوعی از فرمهای سازماندهی ربط دهم، شما در مورد سازماندهی افقمحور، مرکزمحور و عمودمحور صحبت کردهاید، میتوانید این تقسیمبندی را بیشتر توضیح دهید و آیا امکان دارد اینگونهشناسی از سازماندهی فرمی را در تحلیل رابطه سرمایهداری و شهر نیز دخیل کرد؟
فکر میکنم در حال حاضر تمرکز بر افقمحوری است، اما من با وجود تمایلم به همین الگوی سازمانی در این کتاب به کیشِ پرستش فرم سازمانی میپردازم و آن را بینهایت خطرناک میدانم، به گمان من همانقدر که فرمهای مرکزگرای دموکراتیک بدند و بد عمل میکنند، به همان میزان هم احزاب لنینیستی و کمونیستی بد عمل میکنند.
بنابراین سوال من همیشه این است که چه الگوی سازمانیای میتواند چه نمونه مشکلی را، در چه مقیاسی حل کند؟ من فکر میکنم الگوهای افقی سازمان در یک مقیاس خاص میتوانند مشکلاتی خاص را حل کنند، اما خیلی زود گستره امکاناتشان را از دست داده و فلج میشوند.
من همیشه از افق محورها میپرسم، شما چگونه میتوانید مشکل ترافیک هوایی را با شاکلههای افقی حل کنید؟ مسایلی شبیه به این احتیاج به فرمهای سازمانی به کل مختلفی دارند، نهایتا فکر میکنم خوب است افقی بیندیشیم اما نمیتوانیم بگوییم یا نگاه افقی یا هیچ.
اد لوییس: افقمحوری یک ایده تقریبا آنارشیستی است و حامل سوءظنی عمیق بر هر نوع فرم اقتدار است، شما میگویید ما اساسا باید رادیکال باشیم و ضدسرمایهداری، اما همچنان الزامِ به رسمیت شناختن اقتدار را رعایت میکنید، فرمهای اقتدار برای شما جایگاه ویژهای دارند؟
بله من فکر میکنم اقتدار جزء ثابت روایت است، اما مساله اینجاست که چگونه میتوانید با اقتدار کنار بیایید؟ با چه مکانیسمی میتوانید اقتدار را مورد بازخوانی قرار دهید و با چه مکانیسمی میتوانید آن را کنترل کنید؟ و البته باید تفاوت قایل شد میان اقتدارگرایی و اقتدار، بعضی جاها لازم است که یک نفر تصمیم آخر را بگیرد.
مثال معروف در این زمینه جنبش زاپاتیستا در مکزیک است، آنها فرم سازمانی افقی ندارند، تنها دلیلی که میتوانند در مواجه با مواجهات پیرامونی تداوم بقا داشته باشند، ساختار کنترلی است که سبب میشود بتوانند تحت شمول آن مقاومت کنند. یکی از انتقاداتی که به کمون پاریس وارد است، تفوق آنارشیسم فلسفی بر شاکله سازمانی آنهاست، آنها عملا هیچ هسته مقتدر مرکزی برای دفاع از کل شهر نداشتند، گروهها و دستهها فقط بر اطرافشان کنترل داشتند نه بر کل شهر، بنابراین نیروهای ارتجاع خیلی ساده میتوانستند در صفبندیهای فضایی مکانی آنها نفوذ کنند، هیچ نظام و ساختار کنترلیای وجود نداشت که بتواند کنشی یکپارچه در برابر مداخلات نظامی مقرر كند.
جان بریسندن: شما در کتاب به موری بوکچین [نویسنده و فیلسوف لیبرال سوسیالیست آمریکایی (2006-1921) ] هم اشاره کردهاید و به رهیافتهایش، برای ما بیشتر در این مورد بگویید؟
یک جغرافیدان بودن و به سنتهای رادیکال پایبند بودن یعنی آنارشیست بودن، آنارشیستها تاریخی طولانی دارند، مخصوصا آنارشیستهای اجتماعی که توجهشان به مسایل شهری و زیستمحیطی بیش از مارکسیستها بوده است. اینها تاثیرات بینهایت عمیقی بر شیوههای برنامهریزی داشتهاند، در میان آنها شما چهرههایی همچون لوییس مامفورد را مشاهده میکنید که از دل همین سنت بیرون آمده است و حداقل بر من تاثیرات زیادی داشته است، بوکچین امتداد همین سنت است، من علاقه زیادی به مقالهاش؛ شهرگردانی لیبرال دارم، او در این مقاله از فرمهای افقی سازماندهی صحبت میکند، فرمهای مرکززدوده و بعد از آن در مورد کنفدراسیونی از انجمنهای منطقهای صحبت میکند و بعد از آن به منطقه زیستی میپردازد و آن را بدیلی برای یک کمون مشخص میخواند.
او به وضوح گامی فراتر از یک ساختار سلسله مراتبی برداشته و در گام بعد تلاش کرده است در مورد راهی صحبت کند که طی آن قدرت مهار میشود، او تا اندازهای برخی ترفندهای سن سیمون را بهکار میگیرد، مخصوصا آنجاکه میگوید طبقات فراتر باید چیزها را مدیریت کنند و نه مردم را. به همین دلیل است که ایدههای بوکچین را دوست دارم.
البته سوالهای زیادی در مورد انجمنهای خودگردان او وجود دارد، مثلا نوع ارتباط آنها با مساله منابع چگونه کنترل میشود؟ چه راهی برای برقراری تعادل میان انجمنها وجود دارد؟ لایههای فرادست کنفدراسیون چگونه و با چه مکانیسمی تولید و کنترل میشوند؟
اد لوییس: پس شما معتقدید که نهایتا باید چیزی به نام یا شبیه دولت وجود داشته باشد، چیزی که بوکچین نیازش را احساس میکرد اما حاضر به قبول و پذیرشش نبود؟
بله میتواند دولت باشد، حتی یک دولت سرمایه محور، اما به هررو باید فرمی از سازماندهی باشد که به مناسبات میان انجمنهای مختلف و گروههای مختلف بپردازد. چرا که در یک مقیاس وسیع شما باید به مسایلی جهانی همچون گرمایش کره زمین بپردازید، مشکلاتی که فقط به واسطه سازماندهی در مقیاس جهانی قابل پیگیری است.
جان بریسندن: به یکی دیگر از مباحث مطرح در کتاب بپردازیم؛ سازماندهی جغرافیایی، آیا به واقع تفاوتی میان وضعیت شهری و غیرشهری وجود دارد، هر چند من فکر نمیکنم که اصلا تضادی در کار باشد؟
خیلیها این سوال را از من میپرسند، آنها میگویند: «شهر در معنای واقعیاش دیگر وجود خارجی ندارد، پس چرا از حق نسبت به چیزی که وجود ندارد سخن میگویی؟» و بعد میپرسند: «شما در مورد شهر صحبت میکنید، چرا در مورد نواحی پیرامون شهر صحبت نمیکنید، چرا در مورد مناطق روستایی صحبت نمیکنید؟» پاسخ من این است که طی 50 سال گذشته ما عملا با جهانی بهکل شهری مواجه شدهایم، در آن مقطع ما یک زندگی شهری داشتیم و یک زندگی روستایی که عمیقا الگوی زیستی بود خود اتکا و در مقیاس وسیعی مستقل؛ این سبک زندگی در حال حاضر در غالب مناطق دنیا تقریبا محو شده است. در بسیاری از نقاط دنیا آنچه میبینید خطسیری بهم پیوسته از مزارع و زمینهایی است که به شهرها ختم میشود، بنابراین شهر و روستا که زمانی زیستجهانهایی کاملا مستقل بودند اکنون به صورت سیستماتیک درهم گیرند. در آمریکای لاتین برای مثال، وقتی به مناطق روستایی میروید همان دستگاههای تلویزیونی را میبینید که شهرنشینان در اختیار دارند آنها سوار همان اتومبیلهایی میشوند که شهرنشینان از آنها استفاده میکنند، این آن چیزی است که من توسعه ناهمگون جغرافیایی حین فرآیند شهریشدن مینامم، یعنی تمام حوزههای زیستی با هر کیفیتی كه دارند در مرحلهای از فرآیند شهری شدن هستند.
از این نظر اهمیت تفاوت درون شهر به میزان اهمیت تفاوت میان شهر و حومه شهر است و بر همین روال تفاوت میان حومه شهرها و پس کرانههای شهریاش؛ آنجا که شهر و روستا به هم میرسند. بنابراین در چارچوب این فرآیند شهریشدن وجوه تفاوت بینهایت زیادی نهفته است، بر همین قرار تفاوت میان مناطق شهری با درآمد بالا و زاغههای شهری آرامآرام رو به بهبودی بینهایت بغرنج است، حتی بغرنجتر از تفاوت میان شهر و حوزههای بیرون شهری.
فرمهایی از سازماندهی فضایی وجود دارند که دقیقا موید این واقعیت هستند، فقط کافی است نگاهی بیندازید به فرآیند جریان زدایش زمینهای روستایی در برزیل، این فرآیند کاملا در گرو مناسبات این زمینها با شهر است. مالکان این زمینها دیگر خود را در قامت موجوداتی در زیست جهانی مستقل و خودگردان نمیبینند، بلکه خود را در قالب بخشی از فرآیند عمومی شهری شدن تدوین میکنند. این روند آنچنان قوی است که در برخی مواقع سویهای معکوس به خود گرفته است، مثلا ساماندهی چرخه تهیه غذا در داخل خود شهر. در ال آلتو [لاپاز، بولیوی] که یکی از مثالهای محبوب من است، ارتباط بین مردمی که در شهر زندگی میکنند و آنهایی که بیرون از شهر ساکنند، بینهایت عمیق و قوی است این ارتباط طی 10 یا 15 سال اخیر قویتر همه شده است و دلیل آنها مفهومی است به نام کشاورزی تجاری، سیاقی که بر روال آن زمینهای کشاورزی پیرامون شهر به یک چشمانداز سرمایهمدار تبدیل میشوند.
اد لوییس: بنابراین بر اساس آنچه شما یافتهاید، شهرنشینی انقلابی، به نوعی، فرمی جهانی از سیاستهای انقلابی است؟
بله، من بر این عقیدهام. تنها دلیلی که من بر کلمه «شهر» تاکید میگذارم، آن است که شهر مفهومی شمایلوار و به لحاظ تفسیری غنی دارد، شهر کانون رویاها و اوتوپیاهاست و ما همگی خیالی ایدهآل از شهر داریم؛ شهری زیبا بر بلندای یک تپه یا چیزی شبیه به این. بنابراین من همچنان خود را به شهر گره میزنم، اگرچه نیک میدانم شهر در قامت مفهومی متفاوت از هر چیز دیگر، دیگر وجود ندارد، محو شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.