|

مروری بر کتاب «شهرهای شورشی»

شهر عام

ایوان مــک دانلد1 / ترجمه: فریبا شفیعی

سرمایه‌داری‌ستیزی جدید و جنبش‌های اجتماعی شهری باید در ساختن شهرهای سوسیالیستی به هم بپیوندند. مباحثی که شهرهای شورشی - جدیدترین کتاب دیوید هاروی ـ دامن زده است، شاید از همین‌رو باشد؛ تزی اساسی که مورد توجه چپ رادیکال قرار گرفت. کتاب منبع‌کاوی بحران‌های رایج و قبلی است که دامن نظام سرمایه‌داری را گرفته، گرچه دیوید هاروی به صورتی کاملا متمایز از نظر شکلی به آن پرداخته است. الگوی رکود و رونق کلان اقتصادی که عملکرد «ماشین تملک شهری» جهانی را تحت کنترل خود دارد ترکیبی است از توسعه‌دهندگان دولتی و خصوصی و دیگر نهادهای مالی. هاروی برای یافتن ریشه‌های کارکردی این ماشین بلعنده، فرآیند توسعه شهری را در پاریس قرن 19، فرآیندهای منتج به اوج گرفتن خط آسمان نیویورک و فاجعه وام‌های بی‌پشتوانه در آمریکا به عنوان پیش درآمدهایی بر بحران‌های سرمایه‌داری پی گرفته است. «شهرهای شورشی» از این نظر هدف سوسیالیست‌ها را لغو حق مالکیت انحصاری سرمایه‌داری اعلام می‌کند. جنبش حق نسبت به شهر و تصور لوفور از یک چشم‌انداز شهری رها از بیگانگی [در تفسیر مارکسی‌اش] هسته اصلی استدلال هاروی است. آنری لوفور در 1960 در فرانسه، «استیصال محزون به حاشیه رانده‌شدگی» را که در شهر آشکارا نمود یافته بود هم‌بند روند رو به رشد بیکاری، جوان‌های بیکار و همزمان با آن لجام‌گسیختگی تجارت‌گرایی و اصرار بر کالایی‌گرایی و بهسازی محلی تصویر می‌کند، لندن 40 سال بعد، جایی که آشوبگران در آن شورش کردند نیز گواهی است بر همان مدعا که البته هاروی در ضمیمه کتاب از آن به عنوان مثالی از «سرمایه‌داری بدوی» یاد می‌کند. وظیفه سیاسی که لوفور می‌بیند هرچند یک پنداشت و دگردیس‌شدگی شهری است، اما حق مداخله برای یک شهر کاملا متفاوت و آزاد از «نابسامانی منزجرکننده» شهر سرمایه‌ای شده است.
جنبش‌های اجتماعی که به دنبال احقاق گزاره «حق نسبت به شهر»ند از آمریکا نشأت گرفته و در آمریکای لاتین و اروپا نیز به منصه ظهور رسیده، ولی در اصل از عملی جمعی در احقاق شهری خیالی الهام گرفته‌اند. دموکراتیزه کردن قوانین ساخت مسکن عمومی و بودجه‌بندی مشارکتی در برزیل توسط هاروی در قامت نمونه جدال‌های جنبش پیگیر حق نسبت به شهر برای تصمیم‌گیری کاملا دموکراتیک است. جای تعجب نیست که چنین جنبش‌های شهری اجتماعی توسط برخی از چپ‌گرایان سنتی که این جنبش‌ها را نه‌تنها معنادار و انقلابی نمی‌دانند بلکه آنها را اصلاح‌طلبانه و بسیار کم‌اثر می‌دانند نادیده گرفته شوند. شهرهای شورشی چنین انتقادهایی را در چندین حوزه دیالکتیکی؛ شامل تحلیل انباشت سرمایه و رانت انحصاری و همچنین بازتولید سرمایه واسازی می‌کند. هاروی بیان می‌کند که «تنها زمانی سیاستگذاری‌ها بر تولید و بازتولید زندگی شهری به عنوان اصلی‌ترین فرآیند کار که برآیند آن انگیزه‌های انقلابی است متمرکز می‌شود که امکان بسیج کردن مبارزات ضدسرمایه‌داری را برای دگرگونی زندگی روزمره فراهم آورد.»
در فصل اول، هاروی به بن‌مایه‌های کتاب قبلی خود «معمای سرمایه» در توصیف بارزه غیرقابل کنترل سرمایه بازگشته است. بر اساس همین عقبه، سرمایه‌داری جست‌وجویی بی‌وقفه برای ارزش افزوده‌ای است که هم جنبه بدهی دارد و هم سرمایه‌گذاری‌ای است که باید در خدمت توسعه بازار ملک قرار گیرد. هاروی نحوه انجام پروژه‌های عمومی هوسمان و فروپاشی متعاقب آن در پاریس 1860 را در ظاهر امر به عنوان نمونه‌ای از آن سرپیچی می‌داند که عملا پیش‌درآمدی بر مقاومت کمون 1871 پاریس است. وجود حباب تصنعی در بازار ملک و تاثیرش بر اقتصاد کلان در فصل دوم به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است، هاروی با الهام از «سرمایه موهوم» مارکسی، از وام‌های بی‌پشتوانه آمریکا و رسوایی رهن‌های سرمایه‌گذاری‌شده سرمایه‌داران و توسعه‌دهندگان یاد می‌کند و به پیامد عمل چپاولگرانه ولی همیشگی تملک ثانویه یا مجدد توسط وام‌دهندگان می‌پردازد و در همین حین تاریخ تاکتیک‌های موفقیت‌آمیز و سودمند تجاری توسط زمینداران مناطق مرکزی شهرهای آمریکا را برای دفع اقلیت‌های قومی یادآوری می‌کند. بخش سوم به چالش‌های جنبش‌های اجتماعی شهری مربوط می‌شود که درگیر آفریدن نوعی عرف‌های شهری هستند که می‌توانند از منافع مدنظر دولت‌ها یا بنگاه‌های املاکی و مستغلاتی اجتناب کنند. میدان سینتگما در یونان و میدان التحریر مثال‌هایی بجا از این موفقیت هستند، آنها در قامت مراکز آموزش رایگان و عمومی دیده شده‌اند که می‌توانند تقاضاهای سیاسی را شکل دهند. هاروی بر اهمیت چنین فضاهایی به منظور آفریدن راه‌هایی که می‌توانند نیروی کار جمع را هم‌بند کنند تاکید می‌کند.
رانت انحصاری و شهری‌شدگی جهانی‌شده در فصل چهارم مورد بحث قرار گرفته و شرحی است بر چگونگی حدوث بازارهای فراموش‌شده و مفاهیم فرهنگی‌ای که به واسطه انباشت سرمایه به حاشیه رانده شده‌اند. هاروی نشان می‌دهد که اگرچه غالب فعالیت‌ها به وسیله ابعاد اقتصادی‌شان محدود شده‌اند، با این حال خودگردانی فرهنگی همچنان تا اندازه‌ای به حیات خود ادامه می‌دهد، مانند آنچه در پورتوآلگرا در برزیل و بولونیای سرخ2 در سال‌های دهه 1960 رخ داد، بنابراین به عنوان بخشی از تولید یک جامعه شهری جنبش‌های مدافع گزاره «حق نسبت به شهر» باید با جوش و خروش به مبارزه با سیاست‌های ضد کالایی‌ستیزی مواجه شوند.
مجادله شدید جریان‌های چپ در شهرهای شورشی در فصل پایانی آمده است؛ جایی که مدل‌ها و ایده‌هایی برای شهر سوسیالیستی ارايه شده است. هاروی اظهار می‌دارد که به منظور بازآفرینی شهر به‌مثابه یک مجموعه سیاسی سوسیالیستی و ریشه‌کن کردن فقر و تخریب محیط زیست، فرم‌های مخرب شهری شدن باید متوقف شوند. برای این منظور هاروی اثر ضد دولت‌سالار موری بوکچین و کنفدرالیسم را توسعه می‌دهد که به موجب آن شبکه‌های شهری به واسطه وابستگی در هم درگیر اتحادیه‌ها، محله‌ها و گروهای فرهنگی، هم می‌توانند سلسله‌مراتبی باشند و هم دموکراتیک. همبستگی آرژانتینی که در نوع تعامل محله‌هایش نمود می‌یابد و گروهای اجتماعی شبکه شهری‌ای همچون انجمن بزرگ شهر لندنِ کن لوینگستون (شهردار چپ گرای لندن) در دهه1980 جزو این نمونه‌ها هستند. اگرچه تمرکز اصلی هاروی به عنوان یک راهنما برای مطالبه مجدد شهر، ما را به سمت ال‌آلتون در بولیویا نیز می‌برد، جایی که اتحادی شامل خرده‌مالکان، صنعتگران، اصناف و اتحادیه‌های کارگری در کنار رخدادهای فرهنگی در ماندگاری این قسم جنبش‌ها نقشی اساسی ایفا کرده است. در اصل تاکید «شهرهای شورشی» بر این گزاره است که جریان‌های چپ باید تمرکز خود را بر ساختارهای جغرافیایی و سازماندهی محلی عمق بخشند و از تمرکز بر رهیافت‌های بخشی معطوف به نیروی کار بکاهند. از جمله انتقاداتی که متوجه کتاب است را می‌توان فقدان جریان مباحثه در کتاب دانست که البته بخشی از آن نتیجه نوع کتاب است؛ کتابی مشتمل بر مجموعه مقالاتی که پیش از این چاپ شده بودند. از دیگر موارد توجه ناچیز به جنسیت در زمینه بازتولید سرمایه و حق نسبت به شهر است و جز اینها، پی‌نوشتی است که کتاب بر آشوب‌های لندن آورده که البته به جای اینکه به واسازی جدی رویدادها بپردازد، در قامت یک رجزخوانی اخلاقی غیرعادی ظاهر شده است. به‌رغم این محدودیت‌ها تحلیل‌ها و ایده‌های به بحث کشیده‌شده در کتاب «شهرهای شورشی» می‌تواند اهمیت زیادی برای سوسیالیست‌ها در بسط آلترناتیوی برای نئولیبرالیسم در بافت‌های محلی داشته باشد. در اسکاتلند رفراندوم استقلال به یک فرصت برای جریان‌های چپ تبدیل شده است تا با بازگویی تقاضاها در پی چگونگی سازماندهی کردن شهر باشند. مجمع استقلال رادیکال (The Radical Independence Conference)، فرومی بود برای نمایاندن ایده‌های ترقی‌خواهانه در جست‌وجوی اسکاتلندی پایدار، برابر و عادلانه. «شهرهای شورشی» هاروی الهام‌بخش پنج پیشنهاد پی‌آمده برای نوسازماندهی رادیکال از شهرهای پسامستقل اسکاتلندی است: 1) بازسازی اقتصاد اسکاتلند برای تولید سرمایه واقعی و نه موهوم و غیروابسته به ملک 2) لغو اقتدار محلی شهری مانند گلاسکو و ادینبورگ و کاهش رانت انحصاری منتج به انباشت سرمایه. 3) قدرت بیشتر برای شوراهای محلی شامل: تقویت کیفیت مسکن عمومی، پارک‌ها و مناطق گذران اوقات فراغت. 4) ایجاد ارتباط‌های تودرتو و قوی میان شوراهای محلی، گروه‌های متشکله در مسکن‌های عمومی، اتحادیه‌ها و تاجران خرد 5) بودجه‌بندی مشارکتی درون شوراهای محلی و نهادهای به هم وابسته که می‌توانند در مورد چگونگی هزینه‌کرد سرمایه تصمیم بگیرند.

پی‌نوشت:
1- ستون‌نویس وب‌سایت اینترنشنال سوسیالیست گروپ
2- اشاره دارد به انتخاب اولین انجمن‌های کمونیستی در شهر بولونیا در دهه 1960
سرمایه‌داری‌ستیزی جدید و جنبش‌های اجتماعی شهری باید در ساختن شهرهای سوسیالیستی به هم بپیوندند. مباحثی که شهرهای شورشی - جدیدترین کتاب دیوید هاروی ـ دامن زده است، شاید از همین‌رو باشد؛ تزی اساسی که مورد توجه چپ رادیکال قرار گرفت. کتاب منبع‌کاوی بحران‌های رایج و قبلی است که دامن نظام سرمایه‌داری را گرفته، گرچه دیوید هاروی به صورتی کاملا متمایز از نظر شکلی به آن پرداخته است. الگوی رکود و رونق کلان اقتصادی که عملکرد «ماشین تملک شهری» جهانی را تحت کنترل خود دارد ترکیبی است از توسعه‌دهندگان دولتی و خصوصی و دیگر نهادهای مالی. هاروی برای یافتن ریشه‌های کارکردی این ماشین بلعنده، فرآیند توسعه شهری را در پاریس قرن 19، فرآیندهای منتج به اوج گرفتن خط آسمان نیویورک و فاجعه وام‌های بی‌پشتوانه در آمریکا به عنوان پیش درآمدهایی بر بحران‌های سرمایه‌داری پی گرفته است. «شهرهای شورشی» از این نظر هدف سوسیالیست‌ها را لغو حق مالکیت انحصاری سرمایه‌داری اعلام می‌کند. جنبش حق نسبت به شهر و تصور لوفور از یک چشم‌انداز شهری رها از بیگانگی [در تفسیر مارکسی‌اش] هسته اصلی استدلال هاروی است. آنری لوفور در 1960 در فرانسه، «استیصال محزون به حاشیه رانده‌شدگی» را که در شهر آشکارا نمود یافته بود هم‌بند روند رو به رشد بیکاری، جوان‌های بیکار و همزمان با آن لجام‌گسیختگی تجارت‌گرایی و اصرار بر کالایی‌گرایی و بهسازی محلی تصویر می‌کند، لندن 40 سال بعد، جایی که آشوبگران در آن شورش کردند نیز گواهی است بر همان مدعا که البته هاروی در ضمیمه کتاب از آن به عنوان مثالی از «سرمایه‌داری بدوی» یاد می‌کند. وظیفه سیاسی که لوفور می‌بیند هرچند یک پنداشت و دگردیس‌شدگی شهری است، اما حق مداخله برای یک شهر کاملا متفاوت و آزاد از «نابسامانی منزجرکننده» شهر سرمایه‌ای شده است.
جنبش‌های اجتماعی که به دنبال احقاق گزاره «حق نسبت به شهر»ند از آمریکا نشأت گرفته و در آمریکای لاتین و اروپا نیز به منصه ظهور رسیده، ولی در اصل از عملی جمعی در احقاق شهری خیالی الهام گرفته‌اند. دموکراتیزه کردن قوانین ساخت مسکن عمومی و بودجه‌بندی مشارکتی در برزیل توسط هاروی در قامت نمونه جدال‌های جنبش پیگیر حق نسبت به شهر برای تصمیم‌گیری کاملا دموکراتیک است. جای تعجب نیست که چنین جنبش‌های شهری اجتماعی توسط برخی از چپ‌گرایان سنتی که این جنبش‌ها را نه‌تنها معنادار و انقلابی نمی‌دانند بلکه آنها را اصلاح‌طلبانه و بسیار کم‌اثر می‌دانند نادیده گرفته شوند. شهرهای شورشی چنین انتقادهایی را در چندین حوزه دیالکتیکی؛ شامل تحلیل انباشت سرمایه و رانت انحصاری و همچنین بازتولید سرمایه واسازی می‌کند. هاروی بیان می‌کند که «تنها زمانی سیاستگذاری‌ها بر تولید و بازتولید زندگی شهری به عنوان اصلی‌ترین فرآیند کار که برآیند آن انگیزه‌های انقلابی است متمرکز می‌شود که امکان بسیج کردن مبارزات ضدسرمایه‌داری را برای دگرگونی زندگی روزمره فراهم آورد.»
در فصل اول، هاروی به بن‌مایه‌های کتاب قبلی خود «معمای سرمایه» در توصیف بارزه غیرقابل کنترل سرمایه بازگشته است. بر اساس همین عقبه، سرمایه‌داری جست‌وجویی بی‌وقفه برای ارزش افزوده‌ای است که هم جنبه بدهی دارد و هم سرمایه‌گذاری‌ای است که باید در خدمت توسعه بازار ملک قرار گیرد. هاروی نحوه انجام پروژه‌های عمومی هوسمان و فروپاشی متعاقب آن در پاریس 1860 را در ظاهر امر به عنوان نمونه‌ای از آن سرپیچی می‌داند که عملا پیش‌درآمدی بر مقاومت کمون 1871 پاریس است. وجود حباب تصنعی در بازار ملک و تاثیرش بر اقتصاد کلان در فصل دوم به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است، هاروی با الهام از «سرمایه موهوم» مارکسی، از وام‌های بی‌پشتوانه آمریکا و رسوایی رهن‌های سرمایه‌گذاری‌شده سرمایه‌داران و توسعه‌دهندگان یاد می‌کند و به پیامد عمل چپاولگرانه ولی همیشگی تملک ثانویه یا مجدد توسط وام‌دهندگان می‌پردازد و در همین حین تاریخ تاکتیک‌های موفقیت‌آمیز و سودمند تجاری توسط زمینداران مناطق مرکزی شهرهای آمریکا را برای دفع اقلیت‌های قومی یادآوری می‌کند. بخش سوم به چالش‌های جنبش‌های اجتماعی شهری مربوط می‌شود که درگیر آفریدن نوعی عرف‌های شهری هستند که می‌توانند از منافع مدنظر دولت‌ها یا بنگاه‌های املاکی و مستغلاتی اجتناب کنند. میدان سینتگما در یونان و میدان التحریر مثال‌هایی بجا از این موفقیت هستند، آنها در قامت مراکز آموزش رایگان و عمومی دیده شده‌اند که می‌توانند تقاضاهای سیاسی را شکل دهند. هاروی بر اهمیت چنین فضاهایی به منظور آفریدن راه‌هایی که می‌توانند نیروی کار جمع را هم‌بند کنند تاکید می‌کند.
رانت انحصاری و شهری‌شدگی جهانی‌شده در فصل چهارم مورد بحث قرار گرفته و شرحی است بر چگونگی حدوث بازارهای فراموش‌شده و مفاهیم فرهنگی‌ای که به واسطه انباشت سرمایه به حاشیه رانده شده‌اند. هاروی نشان می‌دهد که اگرچه غالب فعالیت‌ها به وسیله ابعاد اقتصادی‌شان محدود شده‌اند، با این حال خودگردانی فرهنگی همچنان تا اندازه‌ای به حیات خود ادامه می‌دهد، مانند آنچه در پورتوآلگرا در برزیل و بولونیای سرخ2 در سال‌های دهه 1960 رخ داد، بنابراین به عنوان بخشی از تولید یک جامعه شهری جنبش‌های مدافع گزاره «حق نسبت به شهر» باید با جوش و خروش به مبارزه با سیاست‌های ضد کالایی‌ستیزی مواجه شوند.
مجادله شدید جریان‌های چپ در شهرهای شورشی در فصل پایانی آمده است؛ جایی که مدل‌ها و ایده‌هایی برای شهر سوسیالیستی ارايه شده است. هاروی اظهار می‌دارد که به منظور بازآفرینی شهر به‌مثابه یک مجموعه سیاسی سوسیالیستی و ریشه‌کن کردن فقر و تخریب محیط زیست، فرم‌های مخرب شهری شدن باید متوقف شوند. برای این منظور هاروی اثر ضد دولت‌سالار موری بوکچین و کنفدرالیسم را توسعه می‌دهد که به موجب آن شبکه‌های شهری به واسطه وابستگی در هم درگیر اتحادیه‌ها، محله‌ها و گروهای فرهنگی، هم می‌توانند سلسله‌مراتبی باشند و هم دموکراتیک. همبستگی آرژانتینی که در نوع تعامل محله‌هایش نمود می‌یابد و گروهای اجتماعی شبکه شهری‌ای همچون انجمن بزرگ شهر لندنِ کن لوینگستون (شهردار چپ گرای لندن) در دهه1980 جزو این نمونه‌ها هستند. اگرچه تمرکز اصلی هاروی به عنوان یک راهنما برای مطالبه مجدد شهر، ما را به سمت ال‌آلتون در بولیویا نیز می‌برد، جایی که اتحادی شامل خرده‌مالکان، صنعتگران، اصناف و اتحادیه‌های کارگری در کنار رخدادهای فرهنگی در ماندگاری این قسم جنبش‌ها نقشی اساسی ایفا کرده است. در اصل تاکید «شهرهای شورشی» بر این گزاره است که جریان‌های چپ باید تمرکز خود را بر ساختارهای جغرافیایی و سازماندهی محلی عمق بخشند و از تمرکز بر رهیافت‌های بخشی معطوف به نیروی کار بکاهند. از جمله انتقاداتی که متوجه کتاب است را می‌توان فقدان جریان مباحثه در کتاب دانست که البته بخشی از آن نتیجه نوع کتاب است؛ کتابی مشتمل بر مجموعه مقالاتی که پیش از این چاپ شده بودند. از دیگر موارد توجه ناچیز به جنسیت در زمینه بازتولید سرمایه و حق نسبت به شهر است و جز اینها، پی‌نوشتی است که کتاب بر آشوب‌های لندن آورده که البته به جای اینکه به واسازی جدی رویدادها بپردازد، در قامت یک رجزخوانی اخلاقی غیرعادی ظاهر شده است. به‌رغم این محدودیت‌ها تحلیل‌ها و ایده‌های به بحث کشیده‌شده در کتاب «شهرهای شورشی» می‌تواند اهمیت زیادی برای سوسیالیست‌ها در بسط آلترناتیوی برای نئولیبرالیسم در بافت‌های محلی داشته باشد. در اسکاتلند رفراندوم استقلال به یک فرصت برای جریان‌های چپ تبدیل شده است تا با بازگویی تقاضاها در پی چگونگی سازماندهی کردن شهر باشند. مجمع استقلال رادیکال (The Radical Independence Conference)، فرومی بود برای نمایاندن ایده‌های ترقی‌خواهانه در جست‌وجوی اسکاتلندی پایدار، برابر و عادلانه. «شهرهای شورشی» هاروی الهام‌بخش پنج پیشنهاد پی‌آمده برای نوسازماندهی رادیکال از شهرهای پسامستقل اسکاتلندی است: 1) بازسازی اقتصاد اسکاتلند برای تولید سرمایه واقعی و نه موهوم و غیروابسته به ملک 2) لغو اقتدار محلی شهری مانند گلاسکو و ادینبورگ و کاهش رانت انحصاری منتج به انباشت سرمایه. 3) قدرت بیشتر برای شوراهای محلی شامل: تقویت کیفیت مسکن عمومی، پارک‌ها و مناطق گذران اوقات فراغت. 4) ایجاد ارتباط‌های تودرتو و قوی میان شوراهای محلی، گروه‌های متشکله در مسکن‌های عمومی، اتحادیه‌ها و تاجران خرد 5) بودجه‌بندی مشارکتی درون شوراهای محلی و نهادهای به هم وابسته که می‌توانند در مورد چگونگی هزینه‌کرد سرمایه تصمیم بگیرند.

پی‌نوشت:
1- ستون‌نویس وب‌سایت اینترنشنال سوسیالیست گروپ
2- اشاره دارد به انتخاب اولین انجمن‌های کمونیستی در شهر بولونیا در دهه 1960

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.