تصاويري از آينده
بحران سرمایهداری و زندگی شهری
علیعباس بیگی
موضوع بحث من بحران سرمایهداری و زندگی شهری است. در اینجا تلاش خواهم کرد که نشان دهم چگونه سرمایهداری از شهر و برنامههای توسعه شهری برای حل مسایل و معضلات خود استفاده میکند و چرا توسعه شهری جزو لاینفک جریان سرمایهداری است. به این منظور من از ایدههای کتاب اخیر دیوید هاروی یعنی Rebel Cities(2012) استفاده میکنم. شاید بهتر باشد این موضوع را با دو تصویر آغاز کنیم؛ دو تصویری که یکی مربوط به شهر پاریس در دوران امپراتوری دوم است و دیگری مربوط به خانههای وانهاده شده در شهرهای وسیع جنوب فلوریدا پس از بحران سال 2008.
در سال 1848 پاریس با یک بحران مالی روبهرو شد. منشأ این بحران سرمایه اضافی معطل و بلااستفاده و کارگران بیکار بود. این بحران به نحوی کل اروپا و به ویژه پاریس را از پیامدهای خود متاثر کرده بود. پیامد این بحران یک انقلاب عقیم بود که کنشگران آن کارگران بیکار و آن بورژواهای یوتوپیااندیشی بودند که انقلاب اجتماعی را چونان پادزهری برای نابرابری اجتماعی و حرص و آز سرمایهداری میپنداشتند. بورژوازی جمهوریخواه به شکل بیرحمانهای انقلابیون را سرکوب کرد اما نتوانست بحران را مدیریت کند. متعاقب این ناکارآمدی لویی بناپارت با کودتایی در سال 1851 به قدرت رسید و خود را در سال 1852 امپراتور نامید. بازگشت لویی بناپارت به قدرت با سرکوب جنبشهای مختلف همراه بود؛ با اینهمه او خوب میدانست که باید این بحران را پشت سر بگذارد: یعنی مساله جذب سرمایه اضافی و بیکاری. راهحل او روی آوردن به پروژههای عظیم زیربناییای بود که در خود فرانسه و خارج از مرزهای آن اجرا میشدند. در این دوران بود که شهر پاریس تماما بازسازی شد و پروژههای مربوط به شبکههای راهآهن، بندرگاهها و فاضلاب شهری انجام شدند. به این منظور لویی بناپارت، بارون هوسمان را در سال 1853 به پاریس آورد.
بحران سرمایهداری تنها خود را در برنامههای عظیم توسعه شهری آشکار نمیکند بلکه همچنین تبلور آن را در خانههای ویران و رهاشدهای میتوان دید که راوی داستانهایی هستند از «شکست و ورشکستگی، ناکامی، بدهی و اجراییه وثیقه بانکی. این خانهها نشانههایی از زندگیهای از هم پاشیدهای را به تصویر میکشند و ثابت میکنند که هنوز روح کسانی که در اینجا زندگی میکردند، حضور دارند.» (استر 2011) بانکها معمولا هر چه سریعتر باید این خانهها را واگذار کنند؛ خانههایی که نشانههایی از نوعی فوران خشم و خشونت را بر خود دارند: «تخریب ناگهانی، بازگذاشتن شیر دستشویی، ظرفشویی و حمام، لولههای شکسته گاز، موکتهایی که رویشان لکههای وایتکس به چشم میخورد و...»
این دو تصویر ما را قادر میکند تا قدرت سازندگی و تخریب جریان سرمایه در مقیاس زندگی شهری را درک کنیم؛ جریان انتزاعیای که مستقل و بیتوجه به ساکنان شهرها و خانهها، شهرها را آنطور که میخواهد میسازد و ویران میکند. شهرها به لحاظ جغرافیایی و مکانی نقطه تمرکز محصول و سرمایه اضافی بودهاند. بهزعم مارکس سرمایهداری استوار بر جستوجوی مداوم برای ارزش اضافی است و اگر در این جستوجوی مداوم و مستمر وقفهای ایجاد شود، جریان سرمایهداری میمیرد. ازاینرو برای تولید ارزش اضافی، سرمایهداران مجبورند محصول اضافی تولید کنند. این امر به این معناست که اولا سرمایهداری به شکلی مستمر باید آن محصول اضافهای را تولید کند که فرآیند شهرنشینی به آن نیازمند است و نیز اینکه سرمایهداری به فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی احتیاج دارد تا به میانجی آن محصول اضافهاش را جذب کند. پس در اینجا میبینیم که میان تولید ارزش اضافی در سرمایهداری و فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی رابطه متقابلی وجود دارد. بنابراین جای شگفتی نیست که نمودارهای رشد سرمایهداری نسبت به زمان با نمودارهای توسعه و رشد شهرنشینی همسان هستند.
اگر کمی دقیقتر به آنچه سرمایهدارها انجام میدهند نگاه کنیم، میبینیم که آنها مثلا یک روز را با مقدار معینی از پول آغاز میکنند و شب را با مقدار بیشتری از آن پول به پایان میرسانند. آنها میتوانند برای تحقق این امر روشهای مختلفی از قبیل سرمایهگذاری در تولید محصول، سرمایهگذاری در بورس یا سرمایهگذاری در مستغلات را به کار گیرند. روز بعد شخص سرمایهدار باید تصمیم بگیرد که با این ارزش افزوده چه کند؟ آنها میتوانند آن را مصرف کنند یا آن را به شکل مجدد وارد چرخه سرمایهگذاری و تولید ارزش کنند. در اینجا پای قوانین سفت و سخت رقابت پیش میآید. اگر یک سرمایهدار پولش را دوباره وارد چرخه تولید ارزش نکند، سرمایهدار دیگری هست که این کار را انجام میدهد و متعاقبا او از عرصه تولید سرمایهداری حذف میشود.
سیاست سرمایهداری معطوف است به جستوجوی مداوم قلمروهایی که هم ارزش اضافه تولید کرده و هم آن را جذب کنند. هر مانعی که در این جستوجوی مداوم وقفه بیفکند در اصل در حیات سرمایهداری وقفه انداخته است. اگر جایی وجود نداشته باشد که محصولات و ارزشهای اضافی تولیدشده جذب شوند، این محصولات و ارزشها بیمصرف و معطل میشوند و در اصل ارزشهای خود را از دست میدهند. محصول تولیدشده زمانی تحقق مییابد که به دست مصرفکننده برسد و هر وقفهای در آن میتواند تحقق محصول را عقیم بگذارد. موانع مختلف حرکت سرمایه چیزهایی هستند مانند کمبود کارگر، بالابودن دستمزدها، کمبود منابع طبیعی و ضرورت خلق تکنولوژیها و ابزارهای جدید تولید. همچنین اگر قدرت خرید در یک قلمرو مشخص به اندازه کافی وجود نداشته باشد، برای سرمایهداری ضروری است که قلمروهای جدیدی را برای فروش محصولاتش بیابد و نیز ابزارهای مالی جدید مثل کارتهای اعتباری ایجاد کند.
بحران یا فرآیند بیارزششدن به عنوان جزو ذاتی گردش سرمایه:
اگر در گردش مستمر سرمایه وقفهای به وجود آید و به نحوی از انحا در بسط و رشد سرمایه مانعی پدیدار شود، آنگاه انباشت سرمایهداری با بنبست مواجه شده و سرمایهداری وارد مرحله بحران میشود. در این حالت سرمایه نمیتواند از نو در چرخش قرار گیرد و پول حاصل در فرآیندی سرمایهگذاری شود، در این وضعیت انباشت سرمایه متوقف میشود و نرخ تولید ارزش اضافه تقلیل مییابد. وقتی بحران پیش میآید اینگونه نیست که دارایی و ثروت مردم و اساسا کالاها همان ارزش قبل خود را داشته باشند. همراه با بحران، فرآیند
devaluation یا ارزشزدایی از همه چیز رخ میدهد و این نشاندهنده این است که کار، دارایی و محصولات خود فینفسه ارزش ندارند بلکه گردش سرمایه است که آنها را ارزشمند میکند. در اینجا با مکانیسمی مثل حرکت خون در رگها طرف هستیم: تا زمانی که خون توسط قلب پمپاژ میشود دستها و پاها ارزش دارند و بدون حرکت خون آنها هیچ ارزشی نخواهند داشت. متعاقب این وضعیت کالاها ارزش خود را از دست میدهند و تخریب میشوند: ظرفیتهای تولیدی معطل میمانند، خانهها و مستغلات خالی از سکنه و ویران میشوند، تورم پدید میآید و کارگران بیکار و نیروی کار معطل میمانند. ما در اینجا با تصویری تمثیلی مواجه هستیم؛ شهری که ویران شده و چیزهایی که ارزش خود را از دست دادهاند.
فرآیندهای شهرنشینی، گردش سرمایه و بحران
همانطور که در مثال اول، یعنی پاریس دوران امپراتوری دوم گفتیم فرآیندهای شهرنشینی به نحوی بناست که موانع گردش سرمایه را رفع کنند و حرکت سرمایه را استمرار بخشند. از این طریق سرمایهداری ظاهرا میتواند بحرانهای خود را پشت سر بگذارد. در بازسازی پاریس در دوران امپراتوری دوم، حجم زیادی از نیروی کار و سرمایه جذب شده، حرکتهای اعتراضی سرکوب میشود و برای مدتی نوعی ثبات اجتماعی شکل میگیرد. هوسمان طرحهای بزرگ فوریه و سنسیمون را نقطه آغاز خود قرار میدهد اما به آنها مقیاسی نجومی میبخشد. او چهره کل پاریس را دگرگون میکند و این کار مستلزم ایجاد ابزارآلات مالی جدید است: credit یا اعتبار این سیستم برای 15سال ثبات اجتماعی را برای فرانسه به ارمغان آورد و نه تنها کل فضای شهری پاریس را تغییر داد بلکه زندگی جدید و شخصیتهای جدیدی را خلق کرد. پاریس به شهر نور بدل شد و بزرگترین مراکز مصرف، توریسم و تفریح، کافهها، مراکز فروش، صنعت مد و نمایشگاهها کل شکل زندگی شهری را تغییر دادند آن هم به گونهای که بتوانند بیشترین مقدار ارزش و محصولات اضافی تولید شده در سرمایهداری را جذب کنند. با اینهمه در سال 1868 سیستم مالی مبتنی بر سفتهبازی و اعتبار که کل این فرآیند بازسازی شهری مبتنی بر آن بود در هم شکست و فرانسه وارد دوران رکود و بحران شد. ناپلئون سوم به جنگ با بیسمارک آلمان رفت و شکست خورد. در خلأ ناشی از در همشکستن سیستم مالی و شکست ناپلئونسوم در نبرد با آلمانها بود که کمون پاریس شکل گرفت؛ حرکتی که میتوان آن را یکی از انقلابیترین مراحل در تاریخ سرمایهداری شهری نامید. کمون پاریس تا حدی بر مبنای نوستالژی پاریس پیش از دوران هوسمان و آن فضای شهریای شکل گرفته بود که هوسمان نابود کرده بود. کمون پاریس میخواست پاریس را دوباره از آن خود کند، یعنی همان پاریسی که هوسمان از آنها گرفته و با طرحهایش آن را نابود کرده بود.
مشابه این روند در دوران پس از رکود بزرگ در آمریکا رخداد. سرمایه اضافی معطلی که در دهه 1930 رکود را رقمزده بود به لطف جنگ جهانی دوم موقتا به جریان افتاد و مساله رکود به شکلی موقت حل و فصل شد. پس از دوران رکود بزرگ جنبشهای اجتماعی بزرگی در آمریکا شکل گرفت که ماهیتی اعتراضی داشتند. مککارتیسم و دمیدن در شیپور جنگ سرد واکنشی به این اعتراضها بود. چونان دوران لویی بناپارت میزان زیادی از سرکوب سیاسی مورد نیاز بود تا قدرت حاکم دوباره بتواند قدرت خود را تحکیم کند.
در سال 1942 رابرت موزز با نوشتن مقالهای کارهای هوسمان را ارزیابی کرد و مشکلاتی را برشمرد که طرح او در بازسازی پاریس با آن مواجه بود. رابرت موزز میخواست که ملهم از کارهای هوسمان نیویورک را تغییر دهد، اما بااینهمه میخواست که طرح را گستردهتر کند و به میانجی این کار محصول اضافی را جذب کرده و راهحلی را برای مشکل سرمایه معطل بیکار و جذب آن بیابد. طرح موزز مقیاسی ملی یافت و همین امر نقش فعالی را در تثبیت سرمایهداری پس از جنگجهانی دوم پیدا کرد.
یکی از ویژگیهای طرح موزز ایجاد محلههای حاشیهای در شهرها بود، یعنی فرآیند suburbanization. این امر پیامدهای بسیاری در تغییر شکل زندگی آمریکایی به همراه داشت: شکل زندگیای که محصولات جدیدی را ضروری میساخت و به سرعت آنها را جذب میکرد، از سیستمهای تهویه مطبوع گرفته تا یخچال و دستکم دو اتومبیل در هر گاراژ که خود رشد سرسامآور مصرف سوخت را درپی میآورد. فرآیند suburbanization و ایجاد محلهای حاشیهای در شهرهای اصلی نقش پررنگی در جذب سرمایه اضافی معطل و بیکار در سالهای پس از جنگ داشت. با اینهمه این فضاهای حاشیهای بهرغم جذابیت رنگارنگشان فضاهای دلمردهای بودهاند که اساسا مفهوم اجتماع شهری را به چالش کشیدند. فرآیندهای suburbanization به قیمت خالی کردن شهرها و تهی کردن آنها از نیروهای اقتصادی بود؛ پدیدهای که بحرانهای شهری در دهه 1960 را رقم زد و خود را در حرکتهای اعتراضی علیه اقلیتها، مثل اقلیتهای آفریقایی- آمریکایی نشان داد. طرحهای موزز نیز مانند طرحهای هوسمان در زمان امپراتوری دوم به لحاظ مالی مشکلساز شد و بحران مالیای به بار آورد. اگر این نکته را بپذیریم که کمون پاریس از دل زیرورو کردن پاریس و فرآیند بازسازی پاریس رخ داد، آنگاه میتوان ویژگیهای بیروح و ملالآور زندگی در محلههای حاشیهای شهر و خود فرآیند suburbanization را به عنوان تبیینی برای رخدادهای 68 پذیرفت: رخدادی که در آن دانشجویان طبقه متوسط دست به طغیان زدند و به نوعی از اتحاد با سایر گروههای حاشیهای رسیدند.
این دو فرآیند شهرسازی که مبتنی بر ایدههای هوسمان و رابرت موزز بودند، نشان دادند که تنها راهحلهای موقتی برای مسایل اصلی سرمایهداریاند؛ مسایلی که سرمایهداری نمیتواند مستقیما با آنها روبهرو شود و صرفا به قول انگلس تصمیم میگیرد که «آنها را به تعویق بیندازد.»
در سال 1848 پاریس با یک بحران مالی روبهرو شد. منشأ این بحران سرمایه اضافی معطل و بلااستفاده و کارگران بیکار بود. این بحران به نحوی کل اروپا و به ویژه پاریس را از پیامدهای خود متاثر کرده بود. پیامد این بحران یک انقلاب عقیم بود که کنشگران آن کارگران بیکار و آن بورژواهای یوتوپیااندیشی بودند که انقلاب اجتماعی را چونان پادزهری برای نابرابری اجتماعی و حرص و آز سرمایهداری میپنداشتند. بورژوازی جمهوریخواه به شکل بیرحمانهای انقلابیون را سرکوب کرد اما نتوانست بحران را مدیریت کند. متعاقب این ناکارآمدی لویی بناپارت با کودتایی در سال 1851 به قدرت رسید و خود را در سال 1852 امپراتور نامید. بازگشت لویی بناپارت به قدرت با سرکوب جنبشهای مختلف همراه بود؛ با اینهمه او خوب میدانست که باید این بحران را پشت سر بگذارد: یعنی مساله جذب سرمایه اضافی و بیکاری. راهحل او روی آوردن به پروژههای عظیم زیربناییای بود که در خود فرانسه و خارج از مرزهای آن اجرا میشدند. در این دوران بود که شهر پاریس تماما بازسازی شد و پروژههای مربوط به شبکههای راهآهن، بندرگاهها و فاضلاب شهری انجام شدند. به این منظور لویی بناپارت، بارون هوسمان را در سال 1853 به پاریس آورد.
بحران سرمایهداری تنها خود را در برنامههای عظیم توسعه شهری آشکار نمیکند بلکه همچنین تبلور آن را در خانههای ویران و رهاشدهای میتوان دید که راوی داستانهایی هستند از «شکست و ورشکستگی، ناکامی، بدهی و اجراییه وثیقه بانکی. این خانهها نشانههایی از زندگیهای از هم پاشیدهای را به تصویر میکشند و ثابت میکنند که هنوز روح کسانی که در اینجا زندگی میکردند، حضور دارند.» (استر 2011) بانکها معمولا هر چه سریعتر باید این خانهها را واگذار کنند؛ خانههایی که نشانههایی از نوعی فوران خشم و خشونت را بر خود دارند: «تخریب ناگهانی، بازگذاشتن شیر دستشویی، ظرفشویی و حمام، لولههای شکسته گاز، موکتهایی که رویشان لکههای وایتکس به چشم میخورد و...»
این دو تصویر ما را قادر میکند تا قدرت سازندگی و تخریب جریان سرمایه در مقیاس زندگی شهری را درک کنیم؛ جریان انتزاعیای که مستقل و بیتوجه به ساکنان شهرها و خانهها، شهرها را آنطور که میخواهد میسازد و ویران میکند. شهرها به لحاظ جغرافیایی و مکانی نقطه تمرکز محصول و سرمایه اضافی بودهاند. بهزعم مارکس سرمایهداری استوار بر جستوجوی مداوم برای ارزش اضافی است و اگر در این جستوجوی مداوم و مستمر وقفهای ایجاد شود، جریان سرمایهداری میمیرد. ازاینرو برای تولید ارزش اضافی، سرمایهداران مجبورند محصول اضافی تولید کنند. این امر به این معناست که اولا سرمایهداری به شکلی مستمر باید آن محصول اضافهای را تولید کند که فرآیند شهرنشینی به آن نیازمند است و نیز اینکه سرمایهداری به فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی احتیاج دارد تا به میانجی آن محصول اضافهاش را جذب کند. پس در اینجا میبینیم که میان تولید ارزش اضافی در سرمایهداری و فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی رابطه متقابلی وجود دارد. بنابراین جای شگفتی نیست که نمودارهای رشد سرمایهداری نسبت به زمان با نمودارهای توسعه و رشد شهرنشینی همسان هستند.
اگر کمی دقیقتر به آنچه سرمایهدارها انجام میدهند نگاه کنیم، میبینیم که آنها مثلا یک روز را با مقدار معینی از پول آغاز میکنند و شب را با مقدار بیشتری از آن پول به پایان میرسانند. آنها میتوانند برای تحقق این امر روشهای مختلفی از قبیل سرمایهگذاری در تولید محصول، سرمایهگذاری در بورس یا سرمایهگذاری در مستغلات را به کار گیرند. روز بعد شخص سرمایهدار باید تصمیم بگیرد که با این ارزش افزوده چه کند؟ آنها میتوانند آن را مصرف کنند یا آن را به شکل مجدد وارد چرخه سرمایهگذاری و تولید ارزش کنند. در اینجا پای قوانین سفت و سخت رقابت پیش میآید. اگر یک سرمایهدار پولش را دوباره وارد چرخه تولید ارزش نکند، سرمایهدار دیگری هست که این کار را انجام میدهد و متعاقبا او از عرصه تولید سرمایهداری حذف میشود.
سیاست سرمایهداری معطوف است به جستوجوی مداوم قلمروهایی که هم ارزش اضافه تولید کرده و هم آن را جذب کنند. هر مانعی که در این جستوجوی مداوم وقفه بیفکند در اصل در حیات سرمایهداری وقفه انداخته است. اگر جایی وجود نداشته باشد که محصولات و ارزشهای اضافی تولیدشده جذب شوند، این محصولات و ارزشها بیمصرف و معطل میشوند و در اصل ارزشهای خود را از دست میدهند. محصول تولیدشده زمانی تحقق مییابد که به دست مصرفکننده برسد و هر وقفهای در آن میتواند تحقق محصول را عقیم بگذارد. موانع مختلف حرکت سرمایه چیزهایی هستند مانند کمبود کارگر، بالابودن دستمزدها، کمبود منابع طبیعی و ضرورت خلق تکنولوژیها و ابزارهای جدید تولید. همچنین اگر قدرت خرید در یک قلمرو مشخص به اندازه کافی وجود نداشته باشد، برای سرمایهداری ضروری است که قلمروهای جدیدی را برای فروش محصولاتش بیابد و نیز ابزارهای مالی جدید مثل کارتهای اعتباری ایجاد کند.
بحران یا فرآیند بیارزششدن به عنوان جزو ذاتی گردش سرمایه:
اگر در گردش مستمر سرمایه وقفهای به وجود آید و به نحوی از انحا در بسط و رشد سرمایه مانعی پدیدار شود، آنگاه انباشت سرمایهداری با بنبست مواجه شده و سرمایهداری وارد مرحله بحران میشود. در این حالت سرمایه نمیتواند از نو در چرخش قرار گیرد و پول حاصل در فرآیندی سرمایهگذاری شود، در این وضعیت انباشت سرمایه متوقف میشود و نرخ تولید ارزش اضافه تقلیل مییابد. وقتی بحران پیش میآید اینگونه نیست که دارایی و ثروت مردم و اساسا کالاها همان ارزش قبل خود را داشته باشند. همراه با بحران، فرآیند
devaluation یا ارزشزدایی از همه چیز رخ میدهد و این نشاندهنده این است که کار، دارایی و محصولات خود فینفسه ارزش ندارند بلکه گردش سرمایه است که آنها را ارزشمند میکند. در اینجا با مکانیسمی مثل حرکت خون در رگها طرف هستیم: تا زمانی که خون توسط قلب پمپاژ میشود دستها و پاها ارزش دارند و بدون حرکت خون آنها هیچ ارزشی نخواهند داشت. متعاقب این وضعیت کالاها ارزش خود را از دست میدهند و تخریب میشوند: ظرفیتهای تولیدی معطل میمانند، خانهها و مستغلات خالی از سکنه و ویران میشوند، تورم پدید میآید و کارگران بیکار و نیروی کار معطل میمانند. ما در اینجا با تصویری تمثیلی مواجه هستیم؛ شهری که ویران شده و چیزهایی که ارزش خود را از دست دادهاند.
فرآیندهای شهرنشینی، گردش سرمایه و بحران
همانطور که در مثال اول، یعنی پاریس دوران امپراتوری دوم گفتیم فرآیندهای شهرنشینی به نحوی بناست که موانع گردش سرمایه را رفع کنند و حرکت سرمایه را استمرار بخشند. از این طریق سرمایهداری ظاهرا میتواند بحرانهای خود را پشت سر بگذارد. در بازسازی پاریس در دوران امپراتوری دوم، حجم زیادی از نیروی کار و سرمایه جذب شده، حرکتهای اعتراضی سرکوب میشود و برای مدتی نوعی ثبات اجتماعی شکل میگیرد. هوسمان طرحهای بزرگ فوریه و سنسیمون را نقطه آغاز خود قرار میدهد اما به آنها مقیاسی نجومی میبخشد. او چهره کل پاریس را دگرگون میکند و این کار مستلزم ایجاد ابزارآلات مالی جدید است: credit یا اعتبار این سیستم برای 15سال ثبات اجتماعی را برای فرانسه به ارمغان آورد و نه تنها کل فضای شهری پاریس را تغییر داد بلکه زندگی جدید و شخصیتهای جدیدی را خلق کرد. پاریس به شهر نور بدل شد و بزرگترین مراکز مصرف، توریسم و تفریح، کافهها، مراکز فروش، صنعت مد و نمایشگاهها کل شکل زندگی شهری را تغییر دادند آن هم به گونهای که بتوانند بیشترین مقدار ارزش و محصولات اضافی تولید شده در سرمایهداری را جذب کنند. با اینهمه در سال 1868 سیستم مالی مبتنی بر سفتهبازی و اعتبار که کل این فرآیند بازسازی شهری مبتنی بر آن بود در هم شکست و فرانسه وارد دوران رکود و بحران شد. ناپلئون سوم به جنگ با بیسمارک آلمان رفت و شکست خورد. در خلأ ناشی از در همشکستن سیستم مالی و شکست ناپلئونسوم در نبرد با آلمانها بود که کمون پاریس شکل گرفت؛ حرکتی که میتوان آن را یکی از انقلابیترین مراحل در تاریخ سرمایهداری شهری نامید. کمون پاریس تا حدی بر مبنای نوستالژی پاریس پیش از دوران هوسمان و آن فضای شهریای شکل گرفته بود که هوسمان نابود کرده بود. کمون پاریس میخواست پاریس را دوباره از آن خود کند، یعنی همان پاریسی که هوسمان از آنها گرفته و با طرحهایش آن را نابود کرده بود.
مشابه این روند در دوران پس از رکود بزرگ در آمریکا رخداد. سرمایه اضافی معطلی که در دهه 1930 رکود را رقمزده بود به لطف جنگ جهانی دوم موقتا به جریان افتاد و مساله رکود به شکلی موقت حل و فصل شد. پس از دوران رکود بزرگ جنبشهای اجتماعی بزرگی در آمریکا شکل گرفت که ماهیتی اعتراضی داشتند. مککارتیسم و دمیدن در شیپور جنگ سرد واکنشی به این اعتراضها بود. چونان دوران لویی بناپارت میزان زیادی از سرکوب سیاسی مورد نیاز بود تا قدرت حاکم دوباره بتواند قدرت خود را تحکیم کند.
در سال 1942 رابرت موزز با نوشتن مقالهای کارهای هوسمان را ارزیابی کرد و مشکلاتی را برشمرد که طرح او در بازسازی پاریس با آن مواجه بود. رابرت موزز میخواست که ملهم از کارهای هوسمان نیویورک را تغییر دهد، اما بااینهمه میخواست که طرح را گستردهتر کند و به میانجی این کار محصول اضافی را جذب کرده و راهحلی را برای مشکل سرمایه معطل بیکار و جذب آن بیابد. طرح موزز مقیاسی ملی یافت و همین امر نقش فعالی را در تثبیت سرمایهداری پس از جنگجهانی دوم پیدا کرد.
یکی از ویژگیهای طرح موزز ایجاد محلههای حاشیهای در شهرها بود، یعنی فرآیند suburbanization. این امر پیامدهای بسیاری در تغییر شکل زندگی آمریکایی به همراه داشت: شکل زندگیای که محصولات جدیدی را ضروری میساخت و به سرعت آنها را جذب میکرد، از سیستمهای تهویه مطبوع گرفته تا یخچال و دستکم دو اتومبیل در هر گاراژ که خود رشد سرسامآور مصرف سوخت را درپی میآورد. فرآیند suburbanization و ایجاد محلهای حاشیهای در شهرهای اصلی نقش پررنگی در جذب سرمایه اضافی معطل و بیکار در سالهای پس از جنگ داشت. با اینهمه این فضاهای حاشیهای بهرغم جذابیت رنگارنگشان فضاهای دلمردهای بودهاند که اساسا مفهوم اجتماع شهری را به چالش کشیدند. فرآیندهای suburbanization به قیمت خالی کردن شهرها و تهی کردن آنها از نیروهای اقتصادی بود؛ پدیدهای که بحرانهای شهری در دهه 1960 را رقم زد و خود را در حرکتهای اعتراضی علیه اقلیتها، مثل اقلیتهای آفریقایی- آمریکایی نشان داد. طرحهای موزز نیز مانند طرحهای هوسمان در زمان امپراتوری دوم به لحاظ مالی مشکلساز شد و بحران مالیای به بار آورد. اگر این نکته را بپذیریم که کمون پاریس از دل زیرورو کردن پاریس و فرآیند بازسازی پاریس رخ داد، آنگاه میتوان ویژگیهای بیروح و ملالآور زندگی در محلههای حاشیهای شهر و خود فرآیند suburbanization را به عنوان تبیینی برای رخدادهای 68 پذیرفت: رخدادی که در آن دانشجویان طبقه متوسط دست به طغیان زدند و به نوعی از اتحاد با سایر گروههای حاشیهای رسیدند.
این دو فرآیند شهرسازی که مبتنی بر ایدههای هوسمان و رابرت موزز بودند، نشان دادند که تنها راهحلهای موقتی برای مسایل اصلی سرمایهداریاند؛ مسایلی که سرمایهداری نمیتواند مستقیما با آنها روبهرو شود و صرفا به قول انگلس تصمیم میگیرد که «آنها را به تعویق بیندازد.»
متن خلاصهشده سخنرانی در موسسه پرسش
موضوع بحث من بحران سرمایهداری و زندگی شهری است. در اینجا تلاش خواهم کرد که نشان دهم چگونه سرمایهداری از شهر و برنامههای توسعه شهری برای حل مسایل و معضلات خود استفاده میکند و چرا توسعه شهری جزو لاینفک جریان سرمایهداری است. به این منظور من از ایدههای کتاب اخیر دیوید هاروی یعنی Rebel Cities(2012) استفاده میکنم. شاید بهتر باشد این موضوع را با دو تصویر آغاز کنیم؛ دو تصویری که یکی مربوط به شهر پاریس در دوران امپراتوری دوم است و دیگری مربوط به خانههای وانهاده شده در شهرهای وسیع جنوب فلوریدا پس از بحران سال 2008.
در سال 1848 پاریس با یک بحران مالی روبهرو شد. منشأ این بحران سرمایه اضافی معطل و بلااستفاده و کارگران بیکار بود. این بحران به نحوی کل اروپا و به ویژه پاریس را از پیامدهای خود متاثر کرده بود. پیامد این بحران یک انقلاب عقیم بود که کنشگران آن کارگران بیکار و آن بورژواهای یوتوپیااندیشی بودند که انقلاب اجتماعی را چونان پادزهری برای نابرابری اجتماعی و حرص و آز سرمایهداری میپنداشتند. بورژوازی جمهوریخواه به شکل بیرحمانهای انقلابیون را سرکوب کرد اما نتوانست بحران را مدیریت کند. متعاقب این ناکارآمدی لویی بناپارت با کودتایی در سال 1851 به قدرت رسید و خود را در سال 1852 امپراتور نامید. بازگشت لویی بناپارت به قدرت با سرکوب جنبشهای مختلف همراه بود؛ با اینهمه او خوب میدانست که باید این بحران را پشت سر بگذارد: یعنی مساله جذب سرمایه اضافی و بیکاری. راهحل او روی آوردن به پروژههای عظیم زیربناییای بود که در خود فرانسه و خارج از مرزهای آن اجرا میشدند. در این دوران بود که شهر پاریس تماما بازسازی شد و پروژههای مربوط به شبکههای راهآهن، بندرگاهها و فاضلاب شهری انجام شدند. به این منظور لویی بناپارت، بارون هوسمان را در سال 1853 به پاریس آورد.
بحران سرمایهداری تنها خود را در برنامههای عظیم توسعه شهری آشکار نمیکند بلکه همچنین تبلور آن را در خانههای ویران و رهاشدهای میتوان دید که راوی داستانهایی هستند از «شکست و ورشکستگی، ناکامی، بدهی و اجراییه وثیقه بانکی. این خانهها نشانههایی از زندگیهای از هم پاشیدهای را به تصویر میکشند و ثابت میکنند که هنوز روح کسانی که در اینجا زندگی میکردند، حضور دارند.» (استر 2011) بانکها معمولا هر چه سریعتر باید این خانهها را واگذار کنند؛ خانههایی که نشانههایی از نوعی فوران خشم و خشونت را بر خود دارند: «تخریب ناگهانی، بازگذاشتن شیر دستشویی، ظرفشویی و حمام، لولههای شکسته گاز، موکتهایی که رویشان لکههای وایتکس به چشم میخورد و...»
این دو تصویر ما را قادر میکند تا قدرت سازندگی و تخریب جریان سرمایه در مقیاس زندگی شهری را درک کنیم؛ جریان انتزاعیای که مستقل و بیتوجه به ساکنان شهرها و خانهها، شهرها را آنطور که میخواهد میسازد و ویران میکند. شهرها به لحاظ جغرافیایی و مکانی نقطه تمرکز محصول و سرمایه اضافی بودهاند. بهزعم مارکس سرمایهداری استوار بر جستوجوی مداوم برای ارزش اضافی است و اگر در این جستوجوی مداوم و مستمر وقفهای ایجاد شود، جریان سرمایهداری میمیرد. ازاینرو برای تولید ارزش اضافی، سرمایهداران مجبورند محصول اضافی تولید کنند. این امر به این معناست که اولا سرمایهداری به شکلی مستمر باید آن محصول اضافهای را تولید کند که فرآیند شهرنشینی به آن نیازمند است و نیز اینکه سرمایهداری به فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی احتیاج دارد تا به میانجی آن محصول اضافهاش را جذب کند. پس در اینجا میبینیم که میان تولید ارزش اضافی در سرمایهداری و فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی رابطه متقابلی وجود دارد. بنابراین جای شگفتی نیست که نمودارهای رشد سرمایهداری نسبت به زمان با نمودارهای توسعه و رشد شهرنشینی همسان هستند.
اگر کمی دقیقتر به آنچه سرمایهدارها انجام میدهند نگاه کنیم، میبینیم که آنها مثلا یک روز را با مقدار معینی از پول آغاز میکنند و شب را با مقدار بیشتری از آن پول به پایان میرسانند. آنها میتوانند برای تحقق این امر روشهای مختلفی از قبیل سرمایهگذاری در تولید محصول، سرمایهگذاری در بورس یا سرمایهگذاری در مستغلات را به کار گیرند. روز بعد شخص سرمایهدار باید تصمیم بگیرد که با این ارزش افزوده چه کند؟ آنها میتوانند آن را مصرف کنند یا آن را به شکل مجدد وارد چرخه سرمایهگذاری و تولید ارزش کنند. در اینجا پای قوانین سفت و سخت رقابت پیش میآید. اگر یک سرمایهدار پولش را دوباره وارد چرخه تولید ارزش نکند، سرمایهدار دیگری هست که این کار را انجام میدهد و متعاقبا او از عرصه تولید سرمایهداری حذف میشود.
سیاست سرمایهداری معطوف است به جستوجوی مداوم قلمروهایی که هم ارزش اضافه تولید کرده و هم آن را جذب کنند. هر مانعی که در این جستوجوی مداوم وقفه بیفکند در اصل در حیات سرمایهداری وقفه انداخته است. اگر جایی وجود نداشته باشد که محصولات و ارزشهای اضافی تولیدشده جذب شوند، این محصولات و ارزشها بیمصرف و معطل میشوند و در اصل ارزشهای خود را از دست میدهند. محصول تولیدشده زمانی تحقق مییابد که به دست مصرفکننده برسد و هر وقفهای در آن میتواند تحقق محصول را عقیم بگذارد. موانع مختلف حرکت سرمایه چیزهایی هستند مانند کمبود کارگر، بالابودن دستمزدها، کمبود منابع طبیعی و ضرورت خلق تکنولوژیها و ابزارهای جدید تولید. همچنین اگر قدرت خرید در یک قلمرو مشخص به اندازه کافی وجود نداشته باشد، برای سرمایهداری ضروری است که قلمروهای جدیدی را برای فروش محصولاتش بیابد و نیز ابزارهای مالی جدید مثل کارتهای اعتباری ایجاد کند.
بحران یا فرآیند بیارزششدن به عنوان جزو ذاتی گردش سرمایه:
اگر در گردش مستمر سرمایه وقفهای به وجود آید و به نحوی از انحا در بسط و رشد سرمایه مانعی پدیدار شود، آنگاه انباشت سرمایهداری با بنبست مواجه شده و سرمایهداری وارد مرحله بحران میشود. در این حالت سرمایه نمیتواند از نو در چرخش قرار گیرد و پول حاصل در فرآیندی سرمایهگذاری شود، در این وضعیت انباشت سرمایه متوقف میشود و نرخ تولید ارزش اضافه تقلیل مییابد. وقتی بحران پیش میآید اینگونه نیست که دارایی و ثروت مردم و اساسا کالاها همان ارزش قبل خود را داشته باشند. همراه با بحران، فرآیند
devaluation یا ارزشزدایی از همه چیز رخ میدهد و این نشاندهنده این است که کار، دارایی و محصولات خود فینفسه ارزش ندارند بلکه گردش سرمایه است که آنها را ارزشمند میکند. در اینجا با مکانیسمی مثل حرکت خون در رگها طرف هستیم: تا زمانی که خون توسط قلب پمپاژ میشود دستها و پاها ارزش دارند و بدون حرکت خون آنها هیچ ارزشی نخواهند داشت. متعاقب این وضعیت کالاها ارزش خود را از دست میدهند و تخریب میشوند: ظرفیتهای تولیدی معطل میمانند، خانهها و مستغلات خالی از سکنه و ویران میشوند، تورم پدید میآید و کارگران بیکار و نیروی کار معطل میمانند. ما در اینجا با تصویری تمثیلی مواجه هستیم؛ شهری که ویران شده و چیزهایی که ارزش خود را از دست دادهاند.
فرآیندهای شهرنشینی، گردش سرمایه و بحران
همانطور که در مثال اول، یعنی پاریس دوران امپراتوری دوم گفتیم فرآیندهای شهرنشینی به نحوی بناست که موانع گردش سرمایه را رفع کنند و حرکت سرمایه را استمرار بخشند. از این طریق سرمایهداری ظاهرا میتواند بحرانهای خود را پشت سر بگذارد. در بازسازی پاریس در دوران امپراتوری دوم، حجم زیادی از نیروی کار و سرمایه جذب شده، حرکتهای اعتراضی سرکوب میشود و برای مدتی نوعی ثبات اجتماعی شکل میگیرد. هوسمان طرحهای بزرگ فوریه و سنسیمون را نقطه آغاز خود قرار میدهد اما به آنها مقیاسی نجومی میبخشد. او چهره کل پاریس را دگرگون میکند و این کار مستلزم ایجاد ابزارآلات مالی جدید است: credit یا اعتبار این سیستم برای 15سال ثبات اجتماعی را برای فرانسه به ارمغان آورد و نه تنها کل فضای شهری پاریس را تغییر داد بلکه زندگی جدید و شخصیتهای جدیدی را خلق کرد. پاریس به شهر نور بدل شد و بزرگترین مراکز مصرف، توریسم و تفریح، کافهها، مراکز فروش، صنعت مد و نمایشگاهها کل شکل زندگی شهری را تغییر دادند آن هم به گونهای که بتوانند بیشترین مقدار ارزش و محصولات اضافی تولید شده در سرمایهداری را جذب کنند. با اینهمه در سال 1868 سیستم مالی مبتنی بر سفتهبازی و اعتبار که کل این فرآیند بازسازی شهری مبتنی بر آن بود در هم شکست و فرانسه وارد دوران رکود و بحران شد. ناپلئون سوم به جنگ با بیسمارک آلمان رفت و شکست خورد. در خلأ ناشی از در همشکستن سیستم مالی و شکست ناپلئونسوم در نبرد با آلمانها بود که کمون پاریس شکل گرفت؛ حرکتی که میتوان آن را یکی از انقلابیترین مراحل در تاریخ سرمایهداری شهری نامید. کمون پاریس تا حدی بر مبنای نوستالژی پاریس پیش از دوران هوسمان و آن فضای شهریای شکل گرفته بود که هوسمان نابود کرده بود. کمون پاریس میخواست پاریس را دوباره از آن خود کند، یعنی همان پاریسی که هوسمان از آنها گرفته و با طرحهایش آن را نابود کرده بود.
مشابه این روند در دوران پس از رکود بزرگ در آمریکا رخداد. سرمایه اضافی معطلی که در دهه 1930 رکود را رقمزده بود به لطف جنگ جهانی دوم موقتا به جریان افتاد و مساله رکود به شکلی موقت حل و فصل شد. پس از دوران رکود بزرگ جنبشهای اجتماعی بزرگی در آمریکا شکل گرفت که ماهیتی اعتراضی داشتند. مککارتیسم و دمیدن در شیپور جنگ سرد واکنشی به این اعتراضها بود. چونان دوران لویی بناپارت میزان زیادی از سرکوب سیاسی مورد نیاز بود تا قدرت حاکم دوباره بتواند قدرت خود را تحکیم کند.
در سال 1942 رابرت موزز با نوشتن مقالهای کارهای هوسمان را ارزیابی کرد و مشکلاتی را برشمرد که طرح او در بازسازی پاریس با آن مواجه بود. رابرت موزز میخواست که ملهم از کارهای هوسمان نیویورک را تغییر دهد، اما بااینهمه میخواست که طرح را گستردهتر کند و به میانجی این کار محصول اضافی را جذب کرده و راهحلی را برای مشکل سرمایه معطل بیکار و جذب آن بیابد. طرح موزز مقیاسی ملی یافت و همین امر نقش فعالی را در تثبیت سرمایهداری پس از جنگجهانی دوم پیدا کرد.
یکی از ویژگیهای طرح موزز ایجاد محلههای حاشیهای در شهرها بود، یعنی فرآیند suburbanization. این امر پیامدهای بسیاری در تغییر شکل زندگی آمریکایی به همراه داشت: شکل زندگیای که محصولات جدیدی را ضروری میساخت و به سرعت آنها را جذب میکرد، از سیستمهای تهویه مطبوع گرفته تا یخچال و دستکم دو اتومبیل در هر گاراژ که خود رشد سرسامآور مصرف سوخت را درپی میآورد. فرآیند suburbanization و ایجاد محلهای حاشیهای در شهرهای اصلی نقش پررنگی در جذب سرمایه اضافی معطل و بیکار در سالهای پس از جنگ داشت. با اینهمه این فضاهای حاشیهای بهرغم جذابیت رنگارنگشان فضاهای دلمردهای بودهاند که اساسا مفهوم اجتماع شهری را به چالش کشیدند. فرآیندهای suburbanization به قیمت خالی کردن شهرها و تهی کردن آنها از نیروهای اقتصادی بود؛ پدیدهای که بحرانهای شهری در دهه 1960 را رقم زد و خود را در حرکتهای اعتراضی علیه اقلیتها، مثل اقلیتهای آفریقایی- آمریکایی نشان داد. طرحهای موزز نیز مانند طرحهای هوسمان در زمان امپراتوری دوم به لحاظ مالی مشکلساز شد و بحران مالیای به بار آورد. اگر این نکته را بپذیریم که کمون پاریس از دل زیرورو کردن پاریس و فرآیند بازسازی پاریس رخ داد، آنگاه میتوان ویژگیهای بیروح و ملالآور زندگی در محلههای حاشیهای شهر و خود فرآیند suburbanization را به عنوان تبیینی برای رخدادهای 68 پذیرفت: رخدادی که در آن دانشجویان طبقه متوسط دست به طغیان زدند و به نوعی از اتحاد با سایر گروههای حاشیهای رسیدند.
این دو فرآیند شهرسازی که مبتنی بر ایدههای هوسمان و رابرت موزز بودند، نشان دادند که تنها راهحلهای موقتی برای مسایل اصلی سرمایهداریاند؛ مسایلی که سرمایهداری نمیتواند مستقیما با آنها روبهرو شود و صرفا به قول انگلس تصمیم میگیرد که «آنها را به تعویق بیندازد.»
در سال 1848 پاریس با یک بحران مالی روبهرو شد. منشأ این بحران سرمایه اضافی معطل و بلااستفاده و کارگران بیکار بود. این بحران به نحوی کل اروپا و به ویژه پاریس را از پیامدهای خود متاثر کرده بود. پیامد این بحران یک انقلاب عقیم بود که کنشگران آن کارگران بیکار و آن بورژواهای یوتوپیااندیشی بودند که انقلاب اجتماعی را چونان پادزهری برای نابرابری اجتماعی و حرص و آز سرمایهداری میپنداشتند. بورژوازی جمهوریخواه به شکل بیرحمانهای انقلابیون را سرکوب کرد اما نتوانست بحران را مدیریت کند. متعاقب این ناکارآمدی لویی بناپارت با کودتایی در سال 1851 به قدرت رسید و خود را در سال 1852 امپراتور نامید. بازگشت لویی بناپارت به قدرت با سرکوب جنبشهای مختلف همراه بود؛ با اینهمه او خوب میدانست که باید این بحران را پشت سر بگذارد: یعنی مساله جذب سرمایه اضافی و بیکاری. راهحل او روی آوردن به پروژههای عظیم زیربناییای بود که در خود فرانسه و خارج از مرزهای آن اجرا میشدند. در این دوران بود که شهر پاریس تماما بازسازی شد و پروژههای مربوط به شبکههای راهآهن، بندرگاهها و فاضلاب شهری انجام شدند. به این منظور لویی بناپارت، بارون هوسمان را در سال 1853 به پاریس آورد.
بحران سرمایهداری تنها خود را در برنامههای عظیم توسعه شهری آشکار نمیکند بلکه همچنین تبلور آن را در خانههای ویران و رهاشدهای میتوان دید که راوی داستانهایی هستند از «شکست و ورشکستگی، ناکامی، بدهی و اجراییه وثیقه بانکی. این خانهها نشانههایی از زندگیهای از هم پاشیدهای را به تصویر میکشند و ثابت میکنند که هنوز روح کسانی که در اینجا زندگی میکردند، حضور دارند.» (استر 2011) بانکها معمولا هر چه سریعتر باید این خانهها را واگذار کنند؛ خانههایی که نشانههایی از نوعی فوران خشم و خشونت را بر خود دارند: «تخریب ناگهانی، بازگذاشتن شیر دستشویی، ظرفشویی و حمام، لولههای شکسته گاز، موکتهایی که رویشان لکههای وایتکس به چشم میخورد و...»
این دو تصویر ما را قادر میکند تا قدرت سازندگی و تخریب جریان سرمایه در مقیاس زندگی شهری را درک کنیم؛ جریان انتزاعیای که مستقل و بیتوجه به ساکنان شهرها و خانهها، شهرها را آنطور که میخواهد میسازد و ویران میکند. شهرها به لحاظ جغرافیایی و مکانی نقطه تمرکز محصول و سرمایه اضافی بودهاند. بهزعم مارکس سرمایهداری استوار بر جستوجوی مداوم برای ارزش اضافی است و اگر در این جستوجوی مداوم و مستمر وقفهای ایجاد شود، جریان سرمایهداری میمیرد. ازاینرو برای تولید ارزش اضافی، سرمایهداران مجبورند محصول اضافی تولید کنند. این امر به این معناست که اولا سرمایهداری به شکلی مستمر باید آن محصول اضافهای را تولید کند که فرآیند شهرنشینی به آن نیازمند است و نیز اینکه سرمایهداری به فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی احتیاج دارد تا به میانجی آن محصول اضافهاش را جذب کند. پس در اینجا میبینیم که میان تولید ارزش اضافی در سرمایهداری و فرآیندهای شهرنشینی و شهرسازی رابطه متقابلی وجود دارد. بنابراین جای شگفتی نیست که نمودارهای رشد سرمایهداری نسبت به زمان با نمودارهای توسعه و رشد شهرنشینی همسان هستند.
اگر کمی دقیقتر به آنچه سرمایهدارها انجام میدهند نگاه کنیم، میبینیم که آنها مثلا یک روز را با مقدار معینی از پول آغاز میکنند و شب را با مقدار بیشتری از آن پول به پایان میرسانند. آنها میتوانند برای تحقق این امر روشهای مختلفی از قبیل سرمایهگذاری در تولید محصول، سرمایهگذاری در بورس یا سرمایهگذاری در مستغلات را به کار گیرند. روز بعد شخص سرمایهدار باید تصمیم بگیرد که با این ارزش افزوده چه کند؟ آنها میتوانند آن را مصرف کنند یا آن را به شکل مجدد وارد چرخه سرمایهگذاری و تولید ارزش کنند. در اینجا پای قوانین سفت و سخت رقابت پیش میآید. اگر یک سرمایهدار پولش را دوباره وارد چرخه تولید ارزش نکند، سرمایهدار دیگری هست که این کار را انجام میدهد و متعاقبا او از عرصه تولید سرمایهداری حذف میشود.
سیاست سرمایهداری معطوف است به جستوجوی مداوم قلمروهایی که هم ارزش اضافه تولید کرده و هم آن را جذب کنند. هر مانعی که در این جستوجوی مداوم وقفه بیفکند در اصل در حیات سرمایهداری وقفه انداخته است. اگر جایی وجود نداشته باشد که محصولات و ارزشهای اضافی تولیدشده جذب شوند، این محصولات و ارزشها بیمصرف و معطل میشوند و در اصل ارزشهای خود را از دست میدهند. محصول تولیدشده زمانی تحقق مییابد که به دست مصرفکننده برسد و هر وقفهای در آن میتواند تحقق محصول را عقیم بگذارد. موانع مختلف حرکت سرمایه چیزهایی هستند مانند کمبود کارگر، بالابودن دستمزدها، کمبود منابع طبیعی و ضرورت خلق تکنولوژیها و ابزارهای جدید تولید. همچنین اگر قدرت خرید در یک قلمرو مشخص به اندازه کافی وجود نداشته باشد، برای سرمایهداری ضروری است که قلمروهای جدیدی را برای فروش محصولاتش بیابد و نیز ابزارهای مالی جدید مثل کارتهای اعتباری ایجاد کند.
بحران یا فرآیند بیارزششدن به عنوان جزو ذاتی گردش سرمایه:
اگر در گردش مستمر سرمایه وقفهای به وجود آید و به نحوی از انحا در بسط و رشد سرمایه مانعی پدیدار شود، آنگاه انباشت سرمایهداری با بنبست مواجه شده و سرمایهداری وارد مرحله بحران میشود. در این حالت سرمایه نمیتواند از نو در چرخش قرار گیرد و پول حاصل در فرآیندی سرمایهگذاری شود، در این وضعیت انباشت سرمایه متوقف میشود و نرخ تولید ارزش اضافه تقلیل مییابد. وقتی بحران پیش میآید اینگونه نیست که دارایی و ثروت مردم و اساسا کالاها همان ارزش قبل خود را داشته باشند. همراه با بحران، فرآیند
devaluation یا ارزشزدایی از همه چیز رخ میدهد و این نشاندهنده این است که کار، دارایی و محصولات خود فینفسه ارزش ندارند بلکه گردش سرمایه است که آنها را ارزشمند میکند. در اینجا با مکانیسمی مثل حرکت خون در رگها طرف هستیم: تا زمانی که خون توسط قلب پمپاژ میشود دستها و پاها ارزش دارند و بدون حرکت خون آنها هیچ ارزشی نخواهند داشت. متعاقب این وضعیت کالاها ارزش خود را از دست میدهند و تخریب میشوند: ظرفیتهای تولیدی معطل میمانند، خانهها و مستغلات خالی از سکنه و ویران میشوند، تورم پدید میآید و کارگران بیکار و نیروی کار معطل میمانند. ما در اینجا با تصویری تمثیلی مواجه هستیم؛ شهری که ویران شده و چیزهایی که ارزش خود را از دست دادهاند.
فرآیندهای شهرنشینی، گردش سرمایه و بحران
همانطور که در مثال اول، یعنی پاریس دوران امپراتوری دوم گفتیم فرآیندهای شهرنشینی به نحوی بناست که موانع گردش سرمایه را رفع کنند و حرکت سرمایه را استمرار بخشند. از این طریق سرمایهداری ظاهرا میتواند بحرانهای خود را پشت سر بگذارد. در بازسازی پاریس در دوران امپراتوری دوم، حجم زیادی از نیروی کار و سرمایه جذب شده، حرکتهای اعتراضی سرکوب میشود و برای مدتی نوعی ثبات اجتماعی شکل میگیرد. هوسمان طرحهای بزرگ فوریه و سنسیمون را نقطه آغاز خود قرار میدهد اما به آنها مقیاسی نجومی میبخشد. او چهره کل پاریس را دگرگون میکند و این کار مستلزم ایجاد ابزارآلات مالی جدید است: credit یا اعتبار این سیستم برای 15سال ثبات اجتماعی را برای فرانسه به ارمغان آورد و نه تنها کل فضای شهری پاریس را تغییر داد بلکه زندگی جدید و شخصیتهای جدیدی را خلق کرد. پاریس به شهر نور بدل شد و بزرگترین مراکز مصرف، توریسم و تفریح، کافهها، مراکز فروش، صنعت مد و نمایشگاهها کل شکل زندگی شهری را تغییر دادند آن هم به گونهای که بتوانند بیشترین مقدار ارزش و محصولات اضافی تولید شده در سرمایهداری را جذب کنند. با اینهمه در سال 1868 سیستم مالی مبتنی بر سفتهبازی و اعتبار که کل این فرآیند بازسازی شهری مبتنی بر آن بود در هم شکست و فرانسه وارد دوران رکود و بحران شد. ناپلئون سوم به جنگ با بیسمارک آلمان رفت و شکست خورد. در خلأ ناشی از در همشکستن سیستم مالی و شکست ناپلئونسوم در نبرد با آلمانها بود که کمون پاریس شکل گرفت؛ حرکتی که میتوان آن را یکی از انقلابیترین مراحل در تاریخ سرمایهداری شهری نامید. کمون پاریس تا حدی بر مبنای نوستالژی پاریس پیش از دوران هوسمان و آن فضای شهریای شکل گرفته بود که هوسمان نابود کرده بود. کمون پاریس میخواست پاریس را دوباره از آن خود کند، یعنی همان پاریسی که هوسمان از آنها گرفته و با طرحهایش آن را نابود کرده بود.
مشابه این روند در دوران پس از رکود بزرگ در آمریکا رخداد. سرمایه اضافی معطلی که در دهه 1930 رکود را رقمزده بود به لطف جنگ جهانی دوم موقتا به جریان افتاد و مساله رکود به شکلی موقت حل و فصل شد. پس از دوران رکود بزرگ جنبشهای اجتماعی بزرگی در آمریکا شکل گرفت که ماهیتی اعتراضی داشتند. مککارتیسم و دمیدن در شیپور جنگ سرد واکنشی به این اعتراضها بود. چونان دوران لویی بناپارت میزان زیادی از سرکوب سیاسی مورد نیاز بود تا قدرت حاکم دوباره بتواند قدرت خود را تحکیم کند.
در سال 1942 رابرت موزز با نوشتن مقالهای کارهای هوسمان را ارزیابی کرد و مشکلاتی را برشمرد که طرح او در بازسازی پاریس با آن مواجه بود. رابرت موزز میخواست که ملهم از کارهای هوسمان نیویورک را تغییر دهد، اما بااینهمه میخواست که طرح را گستردهتر کند و به میانجی این کار محصول اضافی را جذب کرده و راهحلی را برای مشکل سرمایه معطل بیکار و جذب آن بیابد. طرح موزز مقیاسی ملی یافت و همین امر نقش فعالی را در تثبیت سرمایهداری پس از جنگجهانی دوم پیدا کرد.
یکی از ویژگیهای طرح موزز ایجاد محلههای حاشیهای در شهرها بود، یعنی فرآیند suburbanization. این امر پیامدهای بسیاری در تغییر شکل زندگی آمریکایی به همراه داشت: شکل زندگیای که محصولات جدیدی را ضروری میساخت و به سرعت آنها را جذب میکرد، از سیستمهای تهویه مطبوع گرفته تا یخچال و دستکم دو اتومبیل در هر گاراژ که خود رشد سرسامآور مصرف سوخت را درپی میآورد. فرآیند suburbanization و ایجاد محلهای حاشیهای در شهرهای اصلی نقش پررنگی در جذب سرمایه اضافی معطل و بیکار در سالهای پس از جنگ داشت. با اینهمه این فضاهای حاشیهای بهرغم جذابیت رنگارنگشان فضاهای دلمردهای بودهاند که اساسا مفهوم اجتماع شهری را به چالش کشیدند. فرآیندهای suburbanization به قیمت خالی کردن شهرها و تهی کردن آنها از نیروهای اقتصادی بود؛ پدیدهای که بحرانهای شهری در دهه 1960 را رقم زد و خود را در حرکتهای اعتراضی علیه اقلیتها، مثل اقلیتهای آفریقایی- آمریکایی نشان داد. طرحهای موزز نیز مانند طرحهای هوسمان در زمان امپراتوری دوم به لحاظ مالی مشکلساز شد و بحران مالیای به بار آورد. اگر این نکته را بپذیریم که کمون پاریس از دل زیرورو کردن پاریس و فرآیند بازسازی پاریس رخ داد، آنگاه میتوان ویژگیهای بیروح و ملالآور زندگی در محلههای حاشیهای شهر و خود فرآیند suburbanization را به عنوان تبیینی برای رخدادهای 68 پذیرفت: رخدادی که در آن دانشجویان طبقه متوسط دست به طغیان زدند و به نوعی از اتحاد با سایر گروههای حاشیهای رسیدند.
این دو فرآیند شهرسازی که مبتنی بر ایدههای هوسمان و رابرت موزز بودند، نشان دادند که تنها راهحلهای موقتی برای مسایل اصلی سرمایهداریاند؛ مسایلی که سرمایهداری نمیتواند مستقیما با آنها روبهرو شود و صرفا به قول انگلس تصمیم میگیرد که «آنها را به تعویق بیندازد.»
متن خلاصهشده سخنرانی در موسسه پرسش
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.