|

نگاهی به شهر از «کمون» تا جنبش اشغال «وال‌استریت»

چیزی در هوا موج می‌زند

نادر فتوره‌چی

آنچه در اینجا ارایه خواهم کرد، نگاهی به نسبت شهر و مبارزات ضد‌سرمایه‌دارانه است. تلاش بر آن است که در پی روشن کردن نسبت شهر و سرمایه، نسبت مبارزات ضد‌سرمایه‌دارانه و شهر را نیز با نگاهی به تاریخ این مبارزات از «کمون پاریس» تا جنبش متاخر «اشغال وال‌استریت» روشن کنم. این مدعا را با رجوع به آرای دیوید هاروی که به‌تازگی نیز کتابی از او با عنوان «شهرهای شورشی» منتشر شده است، بسط داده و خواهم کوشید با تمرکز بر مفهوم شهر، فضای شهری و مبارزه ضد‌سرمایه‌دارانه این بحث را به پایان ببرم.
شهر و شهرنشینی، همواره یکی از پایه‌ای‌ترین شرایط برای انباشت سرمایه و چرخه آن بوده است. ظهور پدیده «سرمایه‌داری» به عنوان یک ساختار و وجه تولید سیاسی-اقتصادی نیز که با تولد پاریس گره خورده، این مدعا را اثبات می‌کند. حال اگر این جمله فوکو را ملاک قرار دهیم که «هرجا قدرت هست، مقاومت هم هست»، می‌توان گفت که تولد سرمایه همانا تولد مبارزه علیه سرمایه‌داری هم بوده و در واقع این دو در یک لحظه تاریخی زاده شده‌اند. پدیده سرمایه از طریق فرآیند شهرنشینی فرصت حیاتی را برای انباشت پیدا می‌کند و به تبع آن، از طریق ایجاد انقلاب و تحول بنیادین در زندگی شهری، پای مبارزه طبقاتی نیز به میان کشیده می‌شود. با این حال سرمایه هرگز قادر نیست در فرآیند شهری‌شدن‌اش، اراده خود را به طور تمام و کمال بر شهر و کل جمعیت شهری تحمیل کند و همه را به انقیاد خود درآورد. مساله در اینجا، نشان دادن تحولات تاریخی وجه تولید سرمایه‌دارانه نیست، بلکه نگاه به مقاومت‌ها در برابر آن است؛ خطوط گریز و تخطی از آن و اینکه چگونه مردان و زنان آزاده در طی تاریخ چند سده اخیر و البته در همین لحظه نگذاشته‌اند که مناسبات سرمایه‌دارانه آنها را ببلعد و به انقیاد خود درآورد. حال اگر بحث را روی مقاومت‌ها و مبارزات متمرکز کنیم، ناچار خواهیم بود به یک پرسش بنیادین بپردازیم. اینکه تا چه میزان مبارزات ضد‌سرمایه‌دارانه باید بر شهر و بستر شهری تمرکز کنند؟ و اگر قرار بر این تمرکز است، چرا و چگونه؟
شکی نیست که تاریخ مبارزات طبقاتی در شهر درخشان و خیره‌کننده است: انقلاب فرانسه و تداوم انقلاب از 1789 تا 1830، انقلاب 1848 و کمون پاریس در سال 1871، بارزترین این جنبش‌ها در قرن نوزدهم هستند. وقایع بعدی در شورای پتروگراد، کمون شانگهای از 1927 تا 1968، اعتصاب عمومی در سیاتل 1919، شورش‌های کوردوبا در 1969، جنبش می‌68 در اروپا و آمریکا و البته بهار پراگ در همان مقطع زمانی و حتی نمونه‌های متاخرتری چون میدان التحریر، تظاهرات در پلازا، کاتالونیا، بارسلونا و... جملگی نشان می‌دهد که مبارزات شهری بر ضد مناسبات سرمایه‌دارانه تاریخی طولانی و البته پربار دارد.
نکته مهمی که می‌توان درباره این نمونه‌ها اشاره کرد آن است که در برخی مواقع، این مبارزات به منطقه شهری خود محدود نمی‌شدند و به سرعت به دیگر شهرها سرایت می‌کردند. مثلا کمون 1848، ابتدا در پاریس شروع شد اما به سرعت به وین، برلین، میلان، بوداپست، فرانکفورت و دیگر شهرهای اروپا سرایت کرد. یا انقلاب اکتبر که به سرعت به برلین، ورشو، ریگا، مونیخ و تورین رسید. همچنین می‌68، جنبشی که از پاریس به برلین، لندن، مکزیکوسیتی، بانکوک، شیکاگو و... توسعه یافت و بزرگ‌ترین سلسله اعتراضات را در برابر نظام سرمایه‌داری تا آن زمان و ‌ای‌بسا تاکنون باعث شد. این جنبش‌ها اگرچه همگی در برابر مناسبات بی‌رحم سرمایه‌دارانه شکست خوردند، اما این نکته را نیز ثابت کردند که امکان بروز یک جنبش سیاسی-اجتماعی-اقتصادی ترقی‌خواهانه بر ضد وضع موجود و مناسبات برآمده از آن همواره وجود داشته و خواهد داشت.
هم‌اکنون نیز خیزش جوانان انقلابی از قاهره تا مادرید، اعتراضات دو، سه سال گذشته در لندن و البته جنبش «اشغال وال‌استریت»، در شرایطی روی داده‌اند که هیچ‌کس حتی فکرش را هم نمی‌کرد که مردم معترض بتوانند اینچنین ساختارهای سرمایه‌سالارانه را در بستر شهرها به چالش بکشند. به نظر می‌رسد که این جنبش‌ها برای همه ما، یعنی افکار عمومی جهانی این واقعیت را آشکار کرده‌اند که «چیزی در هوا موج می‌زند.» چیزی که ما اسم‌اش را «سیاست مردم» می‌گذاریم.
بروز این جنبش‌ها در بستر شهرها، ما را با یک پرسش اساسی دیگر مواجه می‌کند: اینکه آیا شهر یا یک نظام شهری از پیش واجد خصلتی است که می‌تواند به یک اعتراض عمومی امکان تحقق دهد؟ در ظاهر که اینطور به نظر می‌رسد. به عبارت دیگر اکنون دیگر برای ما قطعی است که شهر به عنوان یک واحد مکانی، واجد شخصیتی استثنایی است که می‌تواند به عنوان محمل اعتراض ضد‌سرمایه‌دارانه مورد توجه باشد. البته شهرهایی هم وجود دارند که این خصلت و شخصیت در آنها چندان پررنگ نیست. مثلا لندن، لس‌آنجلس یا لاپاز در قیاس با قاهره، پکن و سینتاگما و... امکان تسخیر فضایی کمتری دارند.
در همین‌جا لازم است که دو مفهوم را از هم جدا کنیم. «فضا» با «مکان» متفاوت است. منظور از «فضا» (space) - حال چه با رجوع به آرای «گی دوبور» و موقعیت‌گرایان، چه بر اساس دیدگاه‌های کسانی چون دیدگاه زیمل و لوفور- چیزی بیش از «مکان» (place) است. شاید با یک مثال بتوان این فاصله مفهومی-واقعی را نشان داد. مثلا می‌توان علت شکست کمون پاریس را این نکته دانست که معترضان صرفا «مکان» را تسخیر کردند و نتوانستند «فضا» را در اختیار بگیرند.
قدرت سیاسی همواره به دنبال بازسازماندهی زیرساخت‌های شهری و البته تبیین شیوه خاص زندگی شهری با هدف کنترل جمعیت ناآرام و معترض است. یکی از نمونه‌های معروف این تلاش را در طرح مشهور «هوسمان» در پاریس می‌توان سراغ گرفت. هوسمان، محل‌هایی را برای استقرار نیروهای ارتش تدارک دیده بود، به طوری که در هر زمان آمادگی مقابله با اعتراضات را داشته باشند. بازسازماندهی درونی کالبد شهر در آمریکای پس از اعتراضات سال 68 نیز همین واقعیت را نشان می‌دهد. آمریکا در این دوره، حتی در برخی ایالت‌ها موانعی فیزیکی تعبیه کرد که محلات فقیرنشین را از مراکزی که پول و سرمایه و اوراق بهادار در آنجا قرار دارند، جدا کند.
در مقابل، هاروی معتقد است همان‌طور که سرمایه می‌تواند «فضا»ی شهری را به نفع خود مصادره کند، معترضان به مناسبات سرمایه‌دارانه هم می‌توانند از شهر به‌مثابه یک سلاح در مبارزات طبقاتی بهره ببرند. او اشکال مختلف استراتژی مبارزه طبقاتی را در بستر شهری واکاوی می‌کند و نقاط ضعف تاریخی هر یک را نشان می‌دهد. هاروی در ابتدا به مدل «همیاری» اشاره می‌کند. مدلی که با ایجاد شبکه‌های محلی و کمک‌رسانی به جلب نظر اکثریت خاموش می‌پردازد. او در این مدل، شیوه حماس در ایجاد شبکه جمع‌آوری زباله، ارایه خدمات مجانی پزشکی و... در غزه را به عنوان یک نمونه موفق ذکر می‌کند. اما برای هاروی مساله اصلی مصادره شهر توسط معترضان به نحوی است که نظم اقتصادی-سیاسی سرمایه‌دارانه را مختل کند.
مدل دیگر، مدل اعتراضات صنفی است. برای مثال در سال 2006، ماجرای تصویب قوانینی علیه مهاجران در کنگره آمریکا، منجر به یک التهاب بزرگ در این کشور شد. اعتراضی گسترده که طی آن کارگران مهاجر در شیکاگو و لس‌آنجلس توانستند چرخه اقتصادی سرمایه‌دارانه را در شهر مختل کنند. آنها جریان تولید، عرضه و مصرف کالاها و خدمات را از کار انداختند و در نهایت هم توانستند مانع از تصویب قوانین ضدمهاجرتی شوند. البته این جنبش در نهایت با مداخله گروه‌های ویژه نظامی سرکوب شد اما دو دستاورد ملموس و مشخص داشت: یک، تشکیل اتحادیه دایمی کارگران مهاجر آمریکا و دو، قانونی‌شدن راهپیمایی روز اول ماه می.
مدل دیگری که هاروی به آن می‌پردازد، مدل اعتراضات سیاسی ضد‌سرمایه‌دارانه‌ای است که به شکل توده‌ای بروز می‌کند. مثلا اعتراضات سال 2003 علیه جنگ عراق، جنبش مشهور ایندیگناتوس در اسپانیا در 2010 و 2011، خیزش حومه‌نشینان پاریس در 2005، اعتراضات 2001 در آرژانتین و 2005 در بولیوی و... که به زعم هاروی از درون تهی شدند و تحت انقیاد مناسبات سرمایه‌دارانه درآمدند و این امر ناشی از میل آنها به کسب قدرت سیاسی بود.
اما سوای بحث میل به قدرت، آیا این جنبش‌ها نشان‌دهنده وجود بالقوگی برای مبارزه ضدسرمایه‌دارانه در روح خود شهر نیست؟ به عبارت دیگر، آیا در فرآیند شهری‌شدن سرمایه، این پتانسیل برای ضدسرمایه‌دارانه شدن شهر نهفته است؟ پاسخ هاروی مثبت است. اما او می‌پرسد که اگر چنین پتانسیلی وجود دارد، ماهیت آن چیست؟ این چه نیرویی است که می‌تواند منجر به بسیج عمومی شهروندان برای به چالش کشیدن قدرت غالب سیاسی-اقتصادی سرمایه با همه آن توان ایدئولوژیک و سلطه‌مندی‌اش بر اذهان سوژه‌ها شود؟ به عبارت دیگر، آیا ما نباید به زندگی شهری به‌مثابه یک بالقوگی ضدسرمایه‌دارانه نگاه کنیم؟
اگر این پرسش را از منظر دیدگاه‌های سنتی چپ (نگاه احزاب کمونیستی، احزاب کارگری و البته سوسیالیست‌ها) مورد توجه قرار دهیم، درمی‌یابیم که تمامی این دیدگاه‌ها، جنبش‌های مبتنی بر جغرافیای شهری را قویا نادیده گرفته‌اند. چرا؟ چون در نگاه سنتی مارکسیستی، جنبش طبقاتی صرفا باید بر اساس الیناسیون نیروی کار تولیدی از مناسبات تولید یا مبارزه ضداستعماری باشد ولاغیر. بنابراین از نگاه چپ سنتی، این جنبش‌ها نه‌تنها رادیکال نیستند بلکه به نوعی نشانه انحراف از مبارزه طبقاتی و قرار گرفتن در خدمت بازتولید مناسبات سرمایه‌دارانه محسوب می‌شوند.
چپ سنتی مدعی است که جنبش‌های شهری، چون از دل مناسبات تولید برنخاسته‌اند، فاقد قدرت رهایی‌بخش یا انقلابی هستند. اما نمونه‌های زیادی وجود دارد که نقیض این ادعا را ثابت می‌کند. در واقع از کمون پاریس تا جنبش تسخیر وال‌استریت، همه جنبش‌های شهری نشان می‌دهند که فراتر از چارچوب‌های تنگ ایدئولوژیک سنتی رخ داده‌اند. شرایطی که منجر به رخداد کمون پاریس شد را به یادآوریم؛ اعتراض عمومی به نبود قانون اجاره (مطالبه شهری) و اعتراض به شب‌کاری در نانوایی‌ها (اعتراض کارگری)، یا مثلا جنبش «اس. دبلیو. پی» که در ماجرای افزایش مالیات‌های عمومی در دهه 80 توانست تاچر را زمینگیر کند یا همین جنبش تسخیر وال‌استریت که هم‌اکنون نیز فعال است. اما نگاه سنتی به مارکسیسم مایل است که همه این جنبش‌ها را بالا بکشد و «قیام پرولتری» بنامد و نه یک رخداد چندوجهی و پیچیده بر اساس میل به رهایی خود شهر از سلطه مناسبات بورژوایی و به‌تبع آن آزادی کارگر از سرکوب‌هایی که در همین بستر شهری و در محیط کار بر او اعمال می‌شود.
ضعف دیدگاه سنتی مارکسیستی، با ارجاع به خود مارکس هم برملا می‌شود. به واقع اگر ماجرای سه درصد ارزش اضافی (رشد مرکب) را ملاک مناسبات تولیدی سرمایه‌دارانه قرار دهیم، تنها در صورتی می‌توان دست به ارایه آلترناتیوی علیه سرمایه‌داری زد که اساسا قایل به ارزش اضافی نباشد، نه آنکه بخواهد آن را مثلا در اختیار «حزب طبقه کارگر» قرار دهد. مساله مارکسیسم کلاسیک همین‌جاست. اینکه به هر حال نمی‌پذیرد که هر نوع کوششی برای ساختن چیزی بیرون از سرمایه‌داری لزوما باید از مناسبات جبری رقابت تن بزند. نتیجه تئوریکی که از این بحث‌ها می‌توان گرفت به طور خلاصه اینچنین است: از بین بردن مناسبات طبقاتی مبتنی بر تولید، مشروط به لغو قانون و قدرت سرمایه درباره ارزش است که خود را به شرایط تولید در تجارت آزاد در بازار جهانی دیکته می‌کند. بنابراین مبارزه ضدسرمایه‌دارانه باید نه‌تنها به سازماندهی و بازسازماندهی در فرآیند کار بیندیشد، بلکه باید یک آلترناتیو سیاسی- اجتماعی در برابر فرآیند اعمال قانون جهانی سرمایه‌داری در بازارجهانی ارایه کند. گردش به سمت قدرت هم به لحاظ تاریخی نشان داده است که راهکار موفقی نیست. یا به فاجعه استالینیسم منجر می‌شود یا مجددا قانون رقابت در تجارت را می‌پذیرد و از دل آن واریاسیون عجیب و هولناکی مثل سرمایه‌داری هار چینی بیرون می‌زند. احزاب سوسیالیست اروپایی هم که پیش از این امتحان خود را پس داده و رفوزه شده‌اند. سیاست‌های پروتکشنیستی این احزاب نیز در نهایت چیزی نبودند جز نشان دادن نقشه راه به نولیبرالیست‌ها تا با کمک ایده‌های این احزاب مبنی بر لزوم حمایت از تولید داخلی و غیره، نقاط ضعف خود را مرتفع کنند.
مجموعه این شواهد تاریخی این پرسش را در پی دارد که پس راهکار چه می‌تواند باشد؟ آلترناتیو ما در برابر سرمایه‌داری (در صورتی که نخواهیم به دام کمونیسم دولتی بیفتیم) چیست؟ این پرسش را در بستر آرای هاروی می‌توان پی گرفت و به میانجی او برخی ایده‌ها را به بیرون از ذهن پرتاب کرد. به زعم او آلترناتیو موجود همانا بازگشت به مفهوم «قابلیت اعتراضی شهر» است. او در کتاب آخرش، شهرهای شورشی، تاکید می‌کند که ما نیازمند دوباره مفهوم‌پردازی از ذات «طبقه» و بازتعریف بسترهای طبقاتی هستیم. به باور هاروی، در تاریخ چپ، تمرکز همواره بر کارگاه و کارخانه به عنوان پی‌های مستحکم مبارزه در بستر تولید و ارزش اضافی بوده است. طبقه کارگر صنعتی نیز همواره به لحاظ تاریخی واجد پیشتازی و مزیت اصلی به عنوان عامل تحول بنیادین بوده است. اما این کارگران صنعتی نبودند که کمون پاریس را پدید آوردند. خوانشی متفاوت از کمون پاریس نیز وجود دارد: کمون پاریس نه یک قیام کارگری و پرولتری که یک جنبش اجتماعی- شهری برای رسیدن به حقوق شهروندی بود. به عبارت دیگر اساسا چه دلیل وجود دارد که ما کمون پاریس را یک جنبش توامان طبقاتی-شهروندی نبینیم؟ مگر استثمار کارگران تنها به محیط کارخانه محدود است؟ مگر نه آن است که بر اساس سیاست‌های سلب مالکیت در بازار مسکن و مستغلات، نوعی استثمار ثانویه هم همواره در شهر اعمال می‌شود؟ در واقع آنچه که با یک دست به‌عنوان دستمزد به کارگر داده می‌شود، با دست دیگر از او ربوده و به جیب فایننسرها و بیزنس‌من‌ها و دلالان و بساز و بفروش‌ها و بانکدارها و نزول‌خورها بازمی‌گردد. هم‌اکنون در سطح جهانی و مشخصا در پی بحران اخیر مالی مشخص شده است که بورس‌بازی و مکانیزم‌های مبتنی بر «پول درآوردن از خود پول» بالاترین سطح از نارضایتی را در پی داشته است.
علاوه بر این، نباید فراموش کنیم که شهرنشینی خودش نوعی تولید است. هزاران کارگر درگیر این تولید هستند و کار آنها نیز ارزش و ارزش اضافی تولید می‌کند. بنابراین چرا نباید بر واحد شهر به جای واحد کارخانه به عنوان محمل اصلی اعتراض فکر کرد؟ به عبارت دیگر، پس از سیطره کامل انباشت منعطف سرمایه و ورود ما به جهان پست‌فوردیستی متکی به سیاست‌های نولیبرالیستی، این خود شهرها هستند که به استثمار بورس‌بازها و بانکدارها و دلالان درآمده‌اند. اکنون در کشورهای توسعه‌یافته که نیروی کار کارخانه‌ای را با انتقال کالبدهای تولیدی به آسیا و آفریقا، برون‌سپاری کرده‌اند، ما با طبقه کارگر صنعتی مواجه نیستیم. این حقیقت را حتی از حجم سندیکاهای کارگران ساختمانی می‌توان فهمید. هم‌اکنون بزرگ‌ترین سندیکای کارگری آمریکا متعلق به کارگران ساختمانی است. جنبش کارگران ساختمانی در «نیو ساوت ولز» هم نمونه‌ای از موفقیت جنبش‌های کارگران ساختمانی و شهری است. اتحادیه‌ای که توانست در دهه 70 با اعتراضات خود که به جنبش «گرین بان» مشهور شد، به تخریب محیط زیست پایان دهد و اتفاقا حفاظت از محیط زیست را از حالت نوعی دلمشغولی سانتیمانتالیستی و پتی‌بورژوایی که در نهایت چیزی جز نگهداری از گیاهان آپارتمانی و سگ و گربه نیست، خارج کند.
در اینجا لازم است تا به دیدگاه لوفور درباره «حق شهر» هم اشاره شود. به زعم او کمون پاریس و مشارکت‌کنندگان در آن به نوعی خواستار احقاق «حق شهر» بودند. لوفور با تاکید بر حق شهر آن را از «حق شهروندی» فردگرایانه جدا می‌کند. از نظر او این حق حتی مختص به کارگران ساختمانی هم نیست، بلکه متعلق به همه کسانی است که در فرآیند ساخت شهر و اداره و رونق آن نقش دارند. از تکنسین‌های برق فشارقوی گرفته تا زنان خانه‌دار. به عبارت دیگر ماجرای «حق شهر» تاکید بر بازپس‌گیری شهر از آن «عقلانیت بورژوایی» است که می‌کوشد شهر را به محل اصلی انباشت سرمایه تبدیل کند؛ همان اتفاقی که هم‌اکنون در قالب «حاشیه‌نشین‌سازی» در حال رخ دادن است. مثلا در آمریکا که هم‌اکنون با بزرگ‌ترین بحران سرمایه‌داری مواجه شده، ماجرای اعطای وام‌های بی‌پشتوانه در بخش مسکن، میلیون‌ها نفر را به حاشیه شهرها رانده و از خانه خود که نتوانسته است اقساط بازپرداخت‌اش را بپردازند، آواره کرده است. این جنس از عقلانیت است که باید به چالش کشیده شود.
به‌زعم هاروی جنبش تسخیر وال‌استریت هم دقیقا همین خواست را دارد. اینکه شهر را از چنگ سفته‌بازها و بانکدارها و دلالان خارج کند. همان خواستی که در کمون پاریس هم وجود داشت. به عبارت دیگر، بازپس‌گیری شهر از مناسبات سرمایه‌دارانه را هم در طول تاریخ می‌توان مشاهده کرد و هم در عرض آن: از کمون تا نیویورک؛ از التحریر تا وال‌استریت.
متن خلاصه‌شده سخنرانی در موسسه پرسش
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
شهر و سرمايه
ماه گذشته موسسه تحقیقاتی-مطالعاتی پرسش، نشستی را با عنوان «شهر و سرمایه» با حضور مراد فرهادپور، نادر فتوره‌چی و علی عباس‌بیگی برگزار کرد. در این سمینار، سخنرانان هر یک به ارایه دیدگاه‌های خود با رجوع به آرای دیوید هاروی، متفکر نئومارکسیست آمریکایی که به‌تازگی کتابی باعنوان «شهرهای شورشی» منتشر کرده، پرداختند. سخنان مراد فرهادپور پیش از این در برخی از رسانه‌ها منتشر شده است. آنچه در اين‌جا می‌آید، متن سخنرانی نادر فتوره‌چی و علی عباس‌بیگی در این نشست است.
آنچه در اینجا ارایه خواهم کرد، نگاهی به نسبت شهر و مبارزات ضد‌سرمایه‌دارانه است. تلاش بر آن است که در پی روشن کردن نسبت شهر و سرمایه، نسبت مبارزات ضد‌سرمایه‌دارانه و شهر را نیز با نگاهی به تاریخ این مبارزات از «کمون پاریس» تا جنبش متاخر «اشغال وال‌استریت» روشن کنم. این مدعا را با رجوع به آرای دیوید هاروی که به‌تازگی نیز کتابی از او با عنوان «شهرهای شورشی» منتشر شده است، بسط داده و خواهم کوشید با تمرکز بر مفهوم شهر، فضای شهری و مبارزه ضد‌سرمایه‌دارانه این بحث را به پایان ببرم.
شهر و شهرنشینی، همواره یکی از پایه‌ای‌ترین شرایط برای انباشت سرمایه و چرخه آن بوده است. ظهور پدیده «سرمایه‌داری» به عنوان یک ساختار و وجه تولید سیاسی-اقتصادی نیز که با تولد پاریس گره خورده، این مدعا را اثبات می‌کند. حال اگر این جمله فوکو را ملاک قرار دهیم که «هرجا قدرت هست، مقاومت هم هست»، می‌توان گفت که تولد سرمایه همانا تولد مبارزه علیه سرمایه‌داری هم بوده و در واقع این دو در یک لحظه تاریخی زاده شده‌اند. پدیده سرمایه از طریق فرآیند شهرنشینی فرصت حیاتی را برای انباشت پیدا می‌کند و به تبع آن، از طریق ایجاد انقلاب و تحول بنیادین در زندگی شهری، پای مبارزه طبقاتی نیز به میان کشیده می‌شود. با این حال سرمایه هرگز قادر نیست در فرآیند شهری‌شدن‌اش، اراده خود را به طور تمام و کمال بر شهر و کل جمعیت شهری تحمیل کند و همه را به انقیاد خود درآورد. مساله در اینجا، نشان دادن تحولات تاریخی وجه تولید سرمایه‌دارانه نیست، بلکه نگاه به مقاومت‌ها در برابر آن است؛ خطوط گریز و تخطی از آن و اینکه چگونه مردان و زنان آزاده در طی تاریخ چند سده اخیر و البته در همین لحظه نگذاشته‌اند که مناسبات سرمایه‌دارانه آنها را ببلعد و به انقیاد خود درآورد. حال اگر بحث را روی مقاومت‌ها و مبارزات متمرکز کنیم، ناچار خواهیم بود به یک پرسش بنیادین بپردازیم. اینکه تا چه میزان مبارزات ضد‌سرمایه‌دارانه باید بر شهر و بستر شهری تمرکز کنند؟ و اگر قرار بر این تمرکز است، چرا و چگونه؟
شکی نیست که تاریخ مبارزات طبقاتی در شهر درخشان و خیره‌کننده است: انقلاب فرانسه و تداوم انقلاب از 1789 تا 1830، انقلاب 1848 و کمون پاریس در سال 1871، بارزترین این جنبش‌ها در قرن نوزدهم هستند. وقایع بعدی در شورای پتروگراد، کمون شانگهای از 1927 تا 1968، اعتصاب عمومی در سیاتل 1919، شورش‌های کوردوبا در 1969، جنبش می‌68 در اروپا و آمریکا و البته بهار پراگ در همان مقطع زمانی و حتی نمونه‌های متاخرتری چون میدان التحریر، تظاهرات در پلازا، کاتالونیا، بارسلونا و... جملگی نشان می‌دهد که مبارزات شهری بر ضد مناسبات سرمایه‌دارانه تاریخی طولانی و البته پربار دارد.
نکته مهمی که می‌توان درباره این نمونه‌ها اشاره کرد آن است که در برخی مواقع، این مبارزات به منطقه شهری خود محدود نمی‌شدند و به سرعت به دیگر شهرها سرایت می‌کردند. مثلا کمون 1848، ابتدا در پاریس شروع شد اما به سرعت به وین، برلین، میلان، بوداپست، فرانکفورت و دیگر شهرهای اروپا سرایت کرد. یا انقلاب اکتبر که به سرعت به برلین، ورشو، ریگا، مونیخ و تورین رسید. همچنین می‌68، جنبشی که از پاریس به برلین، لندن، مکزیکوسیتی، بانکوک، شیکاگو و... توسعه یافت و بزرگ‌ترین سلسله اعتراضات را در برابر نظام سرمایه‌داری تا آن زمان و ‌ای‌بسا تاکنون باعث شد. این جنبش‌ها اگرچه همگی در برابر مناسبات بی‌رحم سرمایه‌دارانه شکست خوردند، اما این نکته را نیز ثابت کردند که امکان بروز یک جنبش سیاسی-اجتماعی-اقتصادی ترقی‌خواهانه بر ضد وضع موجود و مناسبات برآمده از آن همواره وجود داشته و خواهد داشت.
هم‌اکنون نیز خیزش جوانان انقلابی از قاهره تا مادرید، اعتراضات دو، سه سال گذشته در لندن و البته جنبش «اشغال وال‌استریت»، در شرایطی روی داده‌اند که هیچ‌کس حتی فکرش را هم نمی‌کرد که مردم معترض بتوانند اینچنین ساختارهای سرمایه‌سالارانه را در بستر شهرها به چالش بکشند. به نظر می‌رسد که این جنبش‌ها برای همه ما، یعنی افکار عمومی جهانی این واقعیت را آشکار کرده‌اند که «چیزی در هوا موج می‌زند.» چیزی که ما اسم‌اش را «سیاست مردم» می‌گذاریم.
بروز این جنبش‌ها در بستر شهرها، ما را با یک پرسش اساسی دیگر مواجه می‌کند: اینکه آیا شهر یا یک نظام شهری از پیش واجد خصلتی است که می‌تواند به یک اعتراض عمومی امکان تحقق دهد؟ در ظاهر که اینطور به نظر می‌رسد. به عبارت دیگر اکنون دیگر برای ما قطعی است که شهر به عنوان یک واحد مکانی، واجد شخصیتی استثنایی است که می‌تواند به عنوان محمل اعتراض ضد‌سرمایه‌دارانه مورد توجه باشد. البته شهرهایی هم وجود دارند که این خصلت و شخصیت در آنها چندان پررنگ نیست. مثلا لندن، لس‌آنجلس یا لاپاز در قیاس با قاهره، پکن و سینتاگما و... امکان تسخیر فضایی کمتری دارند.
در همین‌جا لازم است که دو مفهوم را از هم جدا کنیم. «فضا» با «مکان» متفاوت است. منظور از «فضا» (space) - حال چه با رجوع به آرای «گی دوبور» و موقعیت‌گرایان، چه بر اساس دیدگاه‌های کسانی چون دیدگاه زیمل و لوفور- چیزی بیش از «مکان» (place) است. شاید با یک مثال بتوان این فاصله مفهومی-واقعی را نشان داد. مثلا می‌توان علت شکست کمون پاریس را این نکته دانست که معترضان صرفا «مکان» را تسخیر کردند و نتوانستند «فضا» را در اختیار بگیرند.
قدرت سیاسی همواره به دنبال بازسازماندهی زیرساخت‌های شهری و البته تبیین شیوه خاص زندگی شهری با هدف کنترل جمعیت ناآرام و معترض است. یکی از نمونه‌های معروف این تلاش را در طرح مشهور «هوسمان» در پاریس می‌توان سراغ گرفت. هوسمان، محل‌هایی را برای استقرار نیروهای ارتش تدارک دیده بود، به طوری که در هر زمان آمادگی مقابله با اعتراضات را داشته باشند. بازسازماندهی درونی کالبد شهر در آمریکای پس از اعتراضات سال 68 نیز همین واقعیت را نشان می‌دهد. آمریکا در این دوره، حتی در برخی ایالت‌ها موانعی فیزیکی تعبیه کرد که محلات فقیرنشین را از مراکزی که پول و سرمایه و اوراق بهادار در آنجا قرار دارند، جدا کند.
در مقابل، هاروی معتقد است همان‌طور که سرمایه می‌تواند «فضا»ی شهری را به نفع خود مصادره کند، معترضان به مناسبات سرمایه‌دارانه هم می‌توانند از شهر به‌مثابه یک سلاح در مبارزات طبقاتی بهره ببرند. او اشکال مختلف استراتژی مبارزه طبقاتی را در بستر شهری واکاوی می‌کند و نقاط ضعف تاریخی هر یک را نشان می‌دهد. هاروی در ابتدا به مدل «همیاری» اشاره می‌کند. مدلی که با ایجاد شبکه‌های محلی و کمک‌رسانی به جلب نظر اکثریت خاموش می‌پردازد. او در این مدل، شیوه حماس در ایجاد شبکه جمع‌آوری زباله، ارایه خدمات مجانی پزشکی و... در غزه را به عنوان یک نمونه موفق ذکر می‌کند. اما برای هاروی مساله اصلی مصادره شهر توسط معترضان به نحوی است که نظم اقتصادی-سیاسی سرمایه‌دارانه را مختل کند.
مدل دیگر، مدل اعتراضات صنفی است. برای مثال در سال 2006، ماجرای تصویب قوانینی علیه مهاجران در کنگره آمریکا، منجر به یک التهاب بزرگ در این کشور شد. اعتراضی گسترده که طی آن کارگران مهاجر در شیکاگو و لس‌آنجلس توانستند چرخه اقتصادی سرمایه‌دارانه را در شهر مختل کنند. آنها جریان تولید، عرضه و مصرف کالاها و خدمات را از کار انداختند و در نهایت هم توانستند مانع از تصویب قوانین ضدمهاجرتی شوند. البته این جنبش در نهایت با مداخله گروه‌های ویژه نظامی سرکوب شد اما دو دستاورد ملموس و مشخص داشت: یک، تشکیل اتحادیه دایمی کارگران مهاجر آمریکا و دو، قانونی‌شدن راهپیمایی روز اول ماه می.
مدل دیگری که هاروی به آن می‌پردازد، مدل اعتراضات سیاسی ضد‌سرمایه‌دارانه‌ای است که به شکل توده‌ای بروز می‌کند. مثلا اعتراضات سال 2003 علیه جنگ عراق، جنبش مشهور ایندیگناتوس در اسپانیا در 2010 و 2011، خیزش حومه‌نشینان پاریس در 2005، اعتراضات 2001 در آرژانتین و 2005 در بولیوی و... که به زعم هاروی از درون تهی شدند و تحت انقیاد مناسبات سرمایه‌دارانه درآمدند و این امر ناشی از میل آنها به کسب قدرت سیاسی بود.
اما سوای بحث میل به قدرت، آیا این جنبش‌ها نشان‌دهنده وجود بالقوگی برای مبارزه ضدسرمایه‌دارانه در روح خود شهر نیست؟ به عبارت دیگر، آیا در فرآیند شهری‌شدن سرمایه، این پتانسیل برای ضدسرمایه‌دارانه شدن شهر نهفته است؟ پاسخ هاروی مثبت است. اما او می‌پرسد که اگر چنین پتانسیلی وجود دارد، ماهیت آن چیست؟ این چه نیرویی است که می‌تواند منجر به بسیج عمومی شهروندان برای به چالش کشیدن قدرت غالب سیاسی-اقتصادی سرمایه با همه آن توان ایدئولوژیک و سلطه‌مندی‌اش بر اذهان سوژه‌ها شود؟ به عبارت دیگر، آیا ما نباید به زندگی شهری به‌مثابه یک بالقوگی ضدسرمایه‌دارانه نگاه کنیم؟
اگر این پرسش را از منظر دیدگاه‌های سنتی چپ (نگاه احزاب کمونیستی، احزاب کارگری و البته سوسیالیست‌ها) مورد توجه قرار دهیم، درمی‌یابیم که تمامی این دیدگاه‌ها، جنبش‌های مبتنی بر جغرافیای شهری را قویا نادیده گرفته‌اند. چرا؟ چون در نگاه سنتی مارکسیستی، جنبش طبقاتی صرفا باید بر اساس الیناسیون نیروی کار تولیدی از مناسبات تولید یا مبارزه ضداستعماری باشد ولاغیر. بنابراین از نگاه چپ سنتی، این جنبش‌ها نه‌تنها رادیکال نیستند بلکه به نوعی نشانه انحراف از مبارزه طبقاتی و قرار گرفتن در خدمت بازتولید مناسبات سرمایه‌دارانه محسوب می‌شوند.
چپ سنتی مدعی است که جنبش‌های شهری، چون از دل مناسبات تولید برنخاسته‌اند، فاقد قدرت رهایی‌بخش یا انقلابی هستند. اما نمونه‌های زیادی وجود دارد که نقیض این ادعا را ثابت می‌کند. در واقع از کمون پاریس تا جنبش تسخیر وال‌استریت، همه جنبش‌های شهری نشان می‌دهند که فراتر از چارچوب‌های تنگ ایدئولوژیک سنتی رخ داده‌اند. شرایطی که منجر به رخداد کمون پاریس شد را به یادآوریم؛ اعتراض عمومی به نبود قانون اجاره (مطالبه شهری) و اعتراض به شب‌کاری در نانوایی‌ها (اعتراض کارگری)، یا مثلا جنبش «اس. دبلیو. پی» که در ماجرای افزایش مالیات‌های عمومی در دهه 80 توانست تاچر را زمینگیر کند یا همین جنبش تسخیر وال‌استریت که هم‌اکنون نیز فعال است. اما نگاه سنتی به مارکسیسم مایل است که همه این جنبش‌ها را بالا بکشد و «قیام پرولتری» بنامد و نه یک رخداد چندوجهی و پیچیده بر اساس میل به رهایی خود شهر از سلطه مناسبات بورژوایی و به‌تبع آن آزادی کارگر از سرکوب‌هایی که در همین بستر شهری و در محیط کار بر او اعمال می‌شود.
ضعف دیدگاه سنتی مارکسیستی، با ارجاع به خود مارکس هم برملا می‌شود. به واقع اگر ماجرای سه درصد ارزش اضافی (رشد مرکب) را ملاک مناسبات تولیدی سرمایه‌دارانه قرار دهیم، تنها در صورتی می‌توان دست به ارایه آلترناتیوی علیه سرمایه‌داری زد که اساسا قایل به ارزش اضافی نباشد، نه آنکه بخواهد آن را مثلا در اختیار «حزب طبقه کارگر» قرار دهد. مساله مارکسیسم کلاسیک همین‌جاست. اینکه به هر حال نمی‌پذیرد که هر نوع کوششی برای ساختن چیزی بیرون از سرمایه‌داری لزوما باید از مناسبات جبری رقابت تن بزند. نتیجه تئوریکی که از این بحث‌ها می‌توان گرفت به طور خلاصه اینچنین است: از بین بردن مناسبات طبقاتی مبتنی بر تولید، مشروط به لغو قانون و قدرت سرمایه درباره ارزش است که خود را به شرایط تولید در تجارت آزاد در بازار جهانی دیکته می‌کند. بنابراین مبارزه ضدسرمایه‌دارانه باید نه‌تنها به سازماندهی و بازسازماندهی در فرآیند کار بیندیشد، بلکه باید یک آلترناتیو سیاسی- اجتماعی در برابر فرآیند اعمال قانون جهانی سرمایه‌داری در بازارجهانی ارایه کند. گردش به سمت قدرت هم به لحاظ تاریخی نشان داده است که راهکار موفقی نیست. یا به فاجعه استالینیسم منجر می‌شود یا مجددا قانون رقابت در تجارت را می‌پذیرد و از دل آن واریاسیون عجیب و هولناکی مثل سرمایه‌داری هار چینی بیرون می‌زند. احزاب سوسیالیست اروپایی هم که پیش از این امتحان خود را پس داده و رفوزه شده‌اند. سیاست‌های پروتکشنیستی این احزاب نیز در نهایت چیزی نبودند جز نشان دادن نقشه راه به نولیبرالیست‌ها تا با کمک ایده‌های این احزاب مبنی بر لزوم حمایت از تولید داخلی و غیره، نقاط ضعف خود را مرتفع کنند.
مجموعه این شواهد تاریخی این پرسش را در پی دارد که پس راهکار چه می‌تواند باشد؟ آلترناتیو ما در برابر سرمایه‌داری (در صورتی که نخواهیم به دام کمونیسم دولتی بیفتیم) چیست؟ این پرسش را در بستر آرای هاروی می‌توان پی گرفت و به میانجی او برخی ایده‌ها را به بیرون از ذهن پرتاب کرد. به زعم او آلترناتیو موجود همانا بازگشت به مفهوم «قابلیت اعتراضی شهر» است. او در کتاب آخرش، شهرهای شورشی، تاکید می‌کند که ما نیازمند دوباره مفهوم‌پردازی از ذات «طبقه» و بازتعریف بسترهای طبقاتی هستیم. به باور هاروی، در تاریخ چپ، تمرکز همواره بر کارگاه و کارخانه به عنوان پی‌های مستحکم مبارزه در بستر تولید و ارزش اضافی بوده است. طبقه کارگر صنعتی نیز همواره به لحاظ تاریخی واجد پیشتازی و مزیت اصلی به عنوان عامل تحول بنیادین بوده است. اما این کارگران صنعتی نبودند که کمون پاریس را پدید آوردند. خوانشی متفاوت از کمون پاریس نیز وجود دارد: کمون پاریس نه یک قیام کارگری و پرولتری که یک جنبش اجتماعی- شهری برای رسیدن به حقوق شهروندی بود. به عبارت دیگر اساسا چه دلیل وجود دارد که ما کمون پاریس را یک جنبش توامان طبقاتی-شهروندی نبینیم؟ مگر استثمار کارگران تنها به محیط کارخانه محدود است؟ مگر نه آن است که بر اساس سیاست‌های سلب مالکیت در بازار مسکن و مستغلات، نوعی استثمار ثانویه هم همواره در شهر اعمال می‌شود؟ در واقع آنچه که با یک دست به‌عنوان دستمزد به کارگر داده می‌شود، با دست دیگر از او ربوده و به جیب فایننسرها و بیزنس‌من‌ها و دلالان و بساز و بفروش‌ها و بانکدارها و نزول‌خورها بازمی‌گردد. هم‌اکنون در سطح جهانی و مشخصا در پی بحران اخیر مالی مشخص شده است که بورس‌بازی و مکانیزم‌های مبتنی بر «پول درآوردن از خود پول» بالاترین سطح از نارضایتی را در پی داشته است.
علاوه بر این، نباید فراموش کنیم که شهرنشینی خودش نوعی تولید است. هزاران کارگر درگیر این تولید هستند و کار آنها نیز ارزش و ارزش اضافی تولید می‌کند. بنابراین چرا نباید بر واحد شهر به جای واحد کارخانه به عنوان محمل اصلی اعتراض فکر کرد؟ به عبارت دیگر، پس از سیطره کامل انباشت منعطف سرمایه و ورود ما به جهان پست‌فوردیستی متکی به سیاست‌های نولیبرالیستی، این خود شهرها هستند که به استثمار بورس‌بازها و بانکدارها و دلالان درآمده‌اند. اکنون در کشورهای توسعه‌یافته که نیروی کار کارخانه‌ای را با انتقال کالبدهای تولیدی به آسیا و آفریقا، برون‌سپاری کرده‌اند، ما با طبقه کارگر صنعتی مواجه نیستیم. این حقیقت را حتی از حجم سندیکاهای کارگران ساختمانی می‌توان فهمید. هم‌اکنون بزرگ‌ترین سندیکای کارگری آمریکا متعلق به کارگران ساختمانی است. جنبش کارگران ساختمانی در «نیو ساوت ولز» هم نمونه‌ای از موفقیت جنبش‌های کارگران ساختمانی و شهری است. اتحادیه‌ای که توانست در دهه 70 با اعتراضات خود که به جنبش «گرین بان» مشهور شد، به تخریب محیط زیست پایان دهد و اتفاقا حفاظت از محیط زیست را از حالت نوعی دلمشغولی سانتیمانتالیستی و پتی‌بورژوایی که در نهایت چیزی جز نگهداری از گیاهان آپارتمانی و سگ و گربه نیست، خارج کند.
در اینجا لازم است تا به دیدگاه لوفور درباره «حق شهر» هم اشاره شود. به زعم او کمون پاریس و مشارکت‌کنندگان در آن به نوعی خواستار احقاق «حق شهر» بودند. لوفور با تاکید بر حق شهر آن را از «حق شهروندی» فردگرایانه جدا می‌کند. از نظر او این حق حتی مختص به کارگران ساختمانی هم نیست، بلکه متعلق به همه کسانی است که در فرآیند ساخت شهر و اداره و رونق آن نقش دارند. از تکنسین‌های برق فشارقوی گرفته تا زنان خانه‌دار. به عبارت دیگر ماجرای «حق شهر» تاکید بر بازپس‌گیری شهر از آن «عقلانیت بورژوایی» است که می‌کوشد شهر را به محل اصلی انباشت سرمایه تبدیل کند؛ همان اتفاقی که هم‌اکنون در قالب «حاشیه‌نشین‌سازی» در حال رخ دادن است. مثلا در آمریکا که هم‌اکنون با بزرگ‌ترین بحران سرمایه‌داری مواجه شده، ماجرای اعطای وام‌های بی‌پشتوانه در بخش مسکن، میلیون‌ها نفر را به حاشیه شهرها رانده و از خانه خود که نتوانسته است اقساط بازپرداخت‌اش را بپردازند، آواره کرده است. این جنس از عقلانیت است که باید به چالش کشیده شود.
به‌زعم هاروی جنبش تسخیر وال‌استریت هم دقیقا همین خواست را دارد. اینکه شهر را از چنگ سفته‌بازها و بانکدارها و دلالان خارج کند. همان خواستی که در کمون پاریس هم وجود داشت. به عبارت دیگر، بازپس‌گیری شهر از مناسبات سرمایه‌دارانه را هم در طول تاریخ می‌توان مشاهده کرد و هم در عرض آن: از کمون تا نیویورک؛ از التحریر تا وال‌استریت.
متن خلاصه‌شده سخنرانی در موسسه پرسش
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
شهر و سرمايه
ماه گذشته موسسه تحقیقاتی-مطالعاتی پرسش، نشستی را با عنوان «شهر و سرمایه» با حضور مراد فرهادپور، نادر فتوره‌چی و علی عباس‌بیگی برگزار کرد. در این سمینار، سخنرانان هر یک به ارایه دیدگاه‌های خود با رجوع به آرای دیوید هاروی، متفکر نئومارکسیست آمریکایی که به‌تازگی کتابی باعنوان «شهرهای شورشی» منتشر کرده، پرداختند. سخنان مراد فرهادپور پیش از این در برخی از رسانه‌ها منتشر شده است. آنچه در اين‌جا می‌آید، متن سخنرانی نادر فتوره‌چی و علی عباس‌بیگی در این نشست است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.