|

مروری بر ایده‌های «دیوید هاروی» در کتاب«شهرهای شورشی»

از «کارخانه» به «شهر»

رحمان بوذری

درست در زمانه‌ای که گمان می‌رفت تاریخ به پایان رسیده است «شهرهای شورشی» سر برآورد. از دل بحران اقتصادی خانمان‌سوز 2008 و خیزش تاریخ‌ساز اعراب؛ از لندن تا قاهره، از یونان تا وال‌استریت. شهرهایی که تا پیش از آن جولانگاه اعمال سیاست‌های دولتمردان بودند به میدان تمرین کنش جمعی مردم، سیاست، بدل شدند. از نظر دیوید هاروی، اگر قرار است جنبش ضد‌سرمایه‌داری قابل‌اعتنایی ظهور کند باید که استراتژی‌های گذشته و کنونی جریان ضد‌سرمایه‌داری از نو ‌ارزیابی شوند. نه تنها لازم است به عقب برگردیم و بیندیشیم کجا و با چه نیرویی چه می‌توان و باید کرد، بلکه حیاتی است اصول و روش‌های برتر سازماندهی را با سرشت مبارزات سیاسی، اجتماعی، تکنیکی لازم و ضروری، هماهنگ کنیم. هر‌گونه راه‌حل، صورت‌بندی، اشکال مختلف سازماندهی و دستور کار سیاسی که ارایه شود باید پاسخی به سه سوال ناگزیر زیر بدهد:
1- اولین مساله عبارت است از: محرومیت مادی توانفرسای بخش اعظم جمعیت جهان و به تبع آن از دست‌رفتن امکان‌های بالقوه برای رشد و شکوفایی تام‌و‌تمام ظرفیت‌های انسانی و توانایی‌های خلاقه بشری. مارکس بیش از هر چیز، یکی از فلاسفه‌هايي بود که به شکوفایی استعدادهای بشر می‌اندیشند اما تشخیص داد تحقق این استعدادها تنها در «قلمرو آزادی» امکان‌پذیر است که «پس از پشت‌سر گذاشتن قلمرو ضرورت (اقتصاد) آغاز می‌شود.» واضح است که بدون رویارویی با انباشت وقیحانه ثروت جهانی نمی‌توان با مشکلات ناشی از انباشت فقر جهانی مواجه شد. سازمان‌های مبارزه با فقر لاجرم باید به نوعی سیاست مبارزه با ثروت متعهد باشند و مناسبات اجتماعی بدیلی بسازند تا جایگزین مناسبات غالب در سرمایه‌داری شود.
2. مساله دوم ناشی از خطرات آشکار و قریب‌الوقوع تباهی و نابودی خارج از کنترل محیط‌زیست و دگرگونی‌های اکولوژیک است. مساله در اینجا بر سر تغییر درک انسان از طبیعت است، پرسشی که نه تنها مادی، بلکه معنوی و اخلاقی نیز است و علاوه بر این مساله بر سر چندوچون رابطه مادی انسان با طبیعت است. هیچ راه‌حل تماما تکنولوژیکی برای این مساله وجود ندارد. نه‌تنها باید تغییرات مهمی در سبک زندگی صورت گیرد (همچون مهار تبعات و عواقب سیاسی، اقتصادی و زیست‌محیطی فرآیند گسترش حومه‌نشینی در هفتاد سال اخیر) بلکه نیازمند چرخش‌های عمده در مصرف‌گرایی، تولیدزدگی و ترتیبات نهادی هستیم.
3- سومین مجموعه از مسایلی که با آن روبه‌رو هستیم و زیربنای دو مساله اول را تشکیل می‌دهد، ناشی از فهم تاریخی و نظری ما از مسیر ناگزیر رشد سرمایه‌داری است. بنا به دلایل متنوع، رشد روزافزون، شرط بی‌چون‌و‌چرای انباشت و بازتولید مداوم سرمایه است. قانون انباشت بی‌پایان سرمایه برساخته‌ای اجتماعی و دارای تعینات تاریخی است، بنابراین قانونی ازلی و ابدی نیست، باید آن را به پرسش گرفت و در نهایت ملغی کرد. رشد مرکب (به عبارتی، حداقل سه‌درصد برای همیشه) مطلقا محال است. سرمایه اکنون در تاریخ طویل خود به نوعی نقطه‌عطف رسیده است (که با بن‌بست فرق دارد)، نقطه‌عطفی که در آن رفته‌رفته این ناممکنی درونی به واقعیت می‌پیوندد. هر بدیل ضد‌سرمایه‌داری باید قدرت قانون ارزش سرمایه‌داری برای تنظیم مقررات بازار جهانی را از بین ببرد. این امر مستلزم الغای روابط طبقاتی مسلطی است که زیربنای گسترش مستمر تولید ارزش اضافی است. و همین رابطه طبقاتی است که فرآیندهای بیش از پیش نامتوازنِ توزیع ثروت و قدرت را به وجود می‌آورند و در کنار آن سندروم رشد مستمر که فشاری چنین ویرانگر و عظیم بر مناسبات و اکوسیستم‌های اجتماعی جهانی وارد می‌آورد.
«شهرهای شورشی» بلافاصله پس از انتشار با اقبال گسترده مخاطبان در سراسر جهان مواجه شد. در ایران هم از کتاب استقبال و اینجا و آنجا ایده‌های آن طرح شد. دیوید هاروی، فیلسوف مارکسیست، در ایران چهره شناخته‌شده‌ای است. مقالات او کم‌و‌بیش در مطبوعات منتشر می‌شود و کتاب‌های او به فارسی ترجمه شده. «شهری‌شدن سرمایه» و «وضعیت پست‌مدرنیته» هر دو با ترجمه عارف اقوامی‌مقدم و «تاریخ مختصر نولیبرالیسم» با ترجمه محمود عبدالله‌زاده. پرونده حاضر به ایده‌های آخرین کتاب هاروی می‌پردازد.
درست در زمانه‌ای که گمان می‌رفت تاریخ به پایان رسیده است «شهرهای شورشی» سر برآورد. از دل بحران اقتصادی خانمان‌سوز 2008 و خیزش تاریخ‌ساز اعراب؛ از لندن تا قاهره، از یونان تا وال‌استریت. شهرهایی که تا پیش از آن جولانگاه اعمال سیاست‌های دولتمردان بودند به میدان تمرین کنش جمعی مردم، سیاست، بدل شدند. از نظر دیوید هاروی، اگر قرار است جنبش ضد‌سرمایه‌داری قابل‌اعتنایی ظهور کند باید که استراتژی‌های گذشته و کنونی جریان ضد‌سرمایه‌داری از نو ‌ارزیابی شوند. نه تنها لازم است به عقب برگردیم و بیندیشیم کجا و با چه نیرویی چه می‌توان و باید کرد، بلکه حیاتی است اصول و روش‌های برتر سازماندهی را با سرشت مبارزات سیاسی، اجتماعی، تکنیکی لازم و ضروری، هماهنگ کنیم. هر‌گونه راه‌حل، صورت‌بندی، اشکال مختلف سازماندهی و دستور کار سیاسی که ارایه شود باید پاسخی به سه سوال ناگزیر زیر بدهد:
1- اولین مساله عبارت است از: محرومیت مادی توانفرسای بخش اعظم جمعیت جهان و به تبع آن از دست‌رفتن امکان‌های بالقوه برای رشد و شکوفایی تام‌و‌تمام ظرفیت‌های انسانی و توانایی‌های خلاقه بشری. مارکس بیش از هر چیز، یکی از فلاسفه‌هايي بود که به شکوفایی استعدادهای بشر می‌اندیشند اما تشخیص داد تحقق این استعدادها تنها در «قلمرو آزادی» امکان‌پذیر است که «پس از پشت‌سر گذاشتن قلمرو ضرورت (اقتصاد) آغاز می‌شود.» واضح است که بدون رویارویی با انباشت وقیحانه ثروت جهانی نمی‌توان با مشکلات ناشی از انباشت فقر جهانی مواجه شد. سازمان‌های مبارزه با فقر لاجرم باید به نوعی سیاست مبارزه با ثروت متعهد باشند و مناسبات اجتماعی بدیلی بسازند تا جایگزین مناسبات غالب در سرمایه‌داری شود.
2. مساله دوم ناشی از خطرات آشکار و قریب‌الوقوع تباهی و نابودی خارج از کنترل محیط‌زیست و دگرگونی‌های اکولوژیک است. مساله در اینجا بر سر تغییر درک انسان از طبیعت است، پرسشی که نه تنها مادی، بلکه معنوی و اخلاقی نیز است و علاوه بر این مساله بر سر چندوچون رابطه مادی انسان با طبیعت است. هیچ راه‌حل تماما تکنولوژیکی برای این مساله وجود ندارد. نه‌تنها باید تغییرات مهمی در سبک زندگی صورت گیرد (همچون مهار تبعات و عواقب سیاسی، اقتصادی و زیست‌محیطی فرآیند گسترش حومه‌نشینی در هفتاد سال اخیر) بلکه نیازمند چرخش‌های عمده در مصرف‌گرایی، تولیدزدگی و ترتیبات نهادی هستیم.
3- سومین مجموعه از مسایلی که با آن روبه‌رو هستیم و زیربنای دو مساله اول را تشکیل می‌دهد، ناشی از فهم تاریخی و نظری ما از مسیر ناگزیر رشد سرمایه‌داری است. بنا به دلایل متنوع، رشد روزافزون، شرط بی‌چون‌و‌چرای انباشت و بازتولید مداوم سرمایه است. قانون انباشت بی‌پایان سرمایه برساخته‌ای اجتماعی و دارای تعینات تاریخی است، بنابراین قانونی ازلی و ابدی نیست، باید آن را به پرسش گرفت و در نهایت ملغی کرد. رشد مرکب (به عبارتی، حداقل سه‌درصد برای همیشه) مطلقا محال است. سرمایه اکنون در تاریخ طویل خود به نوعی نقطه‌عطف رسیده است (که با بن‌بست فرق دارد)، نقطه‌عطفی که در آن رفته‌رفته این ناممکنی درونی به واقعیت می‌پیوندد. هر بدیل ضد‌سرمایه‌داری باید قدرت قانون ارزش سرمایه‌داری برای تنظیم مقررات بازار جهانی را از بین ببرد. این امر مستلزم الغای روابط طبقاتی مسلطی است که زیربنای گسترش مستمر تولید ارزش اضافی است. و همین رابطه طبقاتی است که فرآیندهای بیش از پیش نامتوازنِ توزیع ثروت و قدرت را به وجود می‌آورند و در کنار آن سندروم رشد مستمر که فشاری چنین ویرانگر و عظیم بر مناسبات و اکوسیستم‌های اجتماعی جهانی وارد می‌آورد.
«شهرهای شورشی» بلافاصله پس از انتشار با اقبال گسترده مخاطبان در سراسر جهان مواجه شد. در ایران هم از کتاب استقبال و اینجا و آنجا ایده‌های آن طرح شد. دیوید هاروی، فیلسوف مارکسیست، در ایران چهره شناخته‌شده‌ای است. مقالات او کم‌و‌بیش در مطبوعات منتشر می‌شود و کتاب‌های او به فارسی ترجمه شده. «شهری‌شدن سرمایه» و «وضعیت پست‌مدرنیته» هر دو با ترجمه عارف اقوامی‌مقدم و «تاریخ مختصر نولیبرالیسم» با ترجمه محمود عبدالله‌زاده. پرونده حاضر به ایده‌های آخرین کتاب هاروی می‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.