سبک زندگی ایرانی در کنار سبکهای وارداتی دیگر
باید به فرهنگهای دیگر خوشامد گفت
محمدرضا عطایی/عكس: مهدي حسني، شرق
سبک زندگی ایرانی یکی از موضوعاتی است که این چندساله زیاد در مورد آن صحبت میشود. برخی از کارشناسان سبک زندگی را به مجموعه عملکردهای روزمره و در واقع انتخابهای فرد از میان امکانهای موجود تعریف کردهاند، از این رو در دنیای امروز، سبک زندگی فقط شیوه پاسخ به نیازهای جاری یک فرد نیست، بلکه هویت، جایگاه و موقعیت اجتماعی او را مشخص میکند و به این ترتیب، به ابزاری برای اعمال قدرت در جامعه تبدیل شده است. در نگاهی دیگر، مفهوم سبک زندگی با مفهوم «مصرف» گره خورده، مصرفی که دیگر فقط معنای اقتصادی ندارد و ابعاد گوناگون اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی پیدا کرده است؛ به طوری که افراد با نوع مصرفشان، حتی به صورت ناخودآگاه در جامعه اطراف خود به اعمال قدرت میپردازند. با این تعاریف مفهوم سبک زندگی که شاید در زندگی سنتی گذشته چندان مورد استفاده نبود، امروز در فرهنگ معاصر و کنونی جهان، که مصرف ابعاد بیشتری یافته، به موضوعی قابل مطالعه و تحلیل در علوم اجتماعی تبدیل شده است. اما مشکل آنجاست که توضیح این نکته که سبک زندگی در هر جامعه چگونه است، بسیار پیچیده و سخت است، چراکه در هر جامعهای با توجه به المانهایی که دارد، این
سبک زندگی متاثر از نکات مختلفی میشود که تحلیل آن را سخت و منحصربهفرد میکند. در جامعه امروز ایرانی، ورود سبکهای زندگی غربی هم یکی دیگر از مشکلاتی است که جامعه با آن دست به گریبان است. برای بررسی این موضوعات به سراغ دکتر «علی شاهحسینی» استاد دانشگاه و دارای مدرک دکترای برنامهریزی امور فرهنگی رفتیم تا برخی نقاط کور سبک زندگی ایرانی را واکاوی کنیم.
تعریف سبک زندگی چیست؟
وقتی از سبک زندگی (life style) حرف میزنیم در تمام دنیا، چیزی که ما شاید تازه به آن میپردازیم یعنی از راه رفتن، خوردن، پوشیدن، تمام حرکات، تمام رفتارهای شخصی و اجتماعی و حتی فکر کردن پنهان ما را هم شامل میشود، در حالی که فکر میکنیم سبک زندگی تنها شکل بیرونی رفتار است، در صورتي كه وقتی صحبت از سبک زندگی میشود، منظور بیشتر شکل درونی رفتار ماست، تعریف کلی که برای سبک زندگی میکنند این است، چگونه زیستن، ولی من اصلا این تعریف را قبول ندارم، میخواهم بگویم چگونه فکر کردن، چگونه رفتار کردن و چگونه عکسالعمل نشان دادن در برابر رفتارهای دیگران و بعد در نهایت آخر برمیگردد به چگونه رفتار کردن خودمان.
سبک زندگی ما ایرانیان چگونه است؟
ما در سبک زندگیمان دچار یک سردرگمی هستیم و این سردرگمی هم ناشی از این میشود که ما نمیدانیم آن ریشههایی که در سبک زندگیمان داریم را آیا باید قبول داشته باشیم یا نه. مشکل دیگر این است که پدران به سبکی که از پدران خود آموختهاند زندگی میکنند که نسل امروزی آن را باور ندارد، جالب است که این نسل بعد از یک دهه همان شیوه زندگی نسل قبل را باور میکند و میگوید پس پدران ما خوب بودند، مشکلی که داریم این است که همواره نسل جوان ما سبک زندگی ایرانی را به سختی قبول داشته و همین نسل جوان وقتی پیرتر میشود همان سبک زندگی را قبول دارد، پس اینجا یک زنگ خطری هست. سبک زندگی ما برای جوانانمان آن جذابیت لازم را ندارد، باید یک تغییر و تحولی در سبک زندگی ایرانی به وجود بیاید که همواره نسل جوان با آن دارای مشکل نباشد.
به سبک زندگی که پدران داشتند، اشاره کردید؛ حالا مسالهای پیش آمده آن هم سبک زندگی وارداتی که از غرب برای ما آمده، است. درگیری بین این دو سبک زندگی به نظر شما چه تاثیری در این دارد که ما هنوز به یک سبک زندگی درست دست نیابیم؟
چون سبک زندگی سنتی سعی میکند با زور به سبک زندگی مدرن بچربد و سبک سنتی زندگی نمیخواهد تغییر کرده، مقاومت بین دو سبک سنتی و مدرن همواره به وجود میآید. سوالی که پیش میآید این است که اگر بخواهیم این مقاومت را کنار بزنیم، باید چه کنیم؟ باید گفت آن کسانی که سبک زندگی را تعریف میکنند و آن لایههای بالایی هرم برنامهریزی رفتارهای اجتماعی و شاید بهتر باشد بگویم آنها که رفتارشان الگوبرداری میشود و آن کسانی که مسوول آموزش رفتار اجتماعی به مردم هستند، باید سبک جدید زندگی را در خود ایجاد کرده و در رفتار خود بروز دهند، تا سبک زندگی جدید جایگزین سبک سنتی شود. تا مادامی که این تعارض بین رفتارها و گفتارها وجود دارد، ما هرگز به یک سبک زندگی مشخص دست نمییابیم.
در جای دیگری گفتید که جوانان با وجود اینکه در ابتدا با سبک زندگی سنتی مخالفند، بعد از یکدهه، دوباره به آن رو میآورند، دلیل این بازگشت در کجاست؟
یک دلیل خستگی از تعارضهایی است که بین زندگی خود دارند و بعد از یک دهه جدال و تلاش میبینند که فایدهای برایشان ندارد، زیرا هیجان سبک زندگی جدید در این سن دیگر برایشان جذابیت ندارد. دلیل دیگر برمیگردد به این موضوع که جامعه آن سبک سنتی را حداقل به ظاهر بیشتر میپذیرد، توجه داشته باشید که تاکید من اینجا بر ظاهر است، چون این سبب میشود ما برویم داخل یک نقاب. این را به وضوح میگویم که خیلی از آدمهایی که این سبک زندگی سنتی را میپذیرند، آن را واقعا قبول نمیکنند، یعنی نقابی به چهره خودشان میزنند. افراد خودشان را اینگونه توجیه میکنند که از سن من گذشته، باید رفتارم به گونهای باشد که در جامعه پسندیده باشد؛ بنابراین سعی میکنند که نقابی به چهره زده و بازیگری کند که آن را دوست ندارد.
برای رسیدن به سبک زندگی جدید و اصلاح سبک زندگی که امروز داریم، چه باید کرد؟
برای این امر اول باید برنامهریزی برای سبک زندگی توسط کرسیهای علمی انجام شود، برای تایید این موضوع دقت کنید که هر انقلاب، مد، تغییر و تحول یا هر واژهای که وارد یک جامعه میشود، عمدتا از دانشگاه بیرون میآید؛ به همین دلیل میخواهم بگویم که در این مورد باید نقش دانشگاه و مراکز علمی پررنگتر شود، یعنی مراکز علمی بتوانند به اهرمهای سیاسی غلبه کنند، زیرا مشکل آنجاست که متاسفانه سبک زندگی ما، مثل بسیاری موارد دیگر نظیر ورزش، فرهنگ و هنر ما، سیاستزده شده است، یعنی ما میآییم و بر اساس رفتارهای سیاسی سیاستمداران زندگی و رفتار میکنیم.
با این وضعیت چه باید کرد؟
برای اصلاح این وضعیت در جامعه باید رفتار و سبک زندگی سیاستمداران و سران عرصه سیاسی باید اصلاح شود و برای اصلاح، لازم است، نقد شوند. دامنه این نقد باید آنقدر باز باشد که شامل همه موارد نقد و اصلاح شود. برای درست شدن این موضوع لازم است که نقد و تحلیل انجام شود تا بتوان انتظار اصلاح داشت. این مسیر به جایی ختم میشود که سبک زندگی ما قابل صادرشدن باشد. ما نباید دلهره این را داشته باشیم که جوان ما سبک زندگی اروپایی را کپیبرداری کند، مشکل آنجا به وجود میآید که ما به آنها سخت گرفته و عرصه را تنگ میکنیم به همین علت و به دلیل انرژی که دارد، نمیتواند سبک زندگی پدران خود یا در کل نسل گذشته را رعایت کند، پس میرود سبک زندگی راحتتر را انتخاب میکند.
با این سبک زندگی غربی چه برخوردی باید کرد؟
باید شهامت خوشامدگویی به این سبک زندگی را داشته باشیم، برای این موضوع لازم است به سیره ائمه نیز متوسل شویم که با غیرمسلمان چگونه برخورد کرده و چه چیزهایی از آنها میآموختند و برای مسلمانان از رفتار نیکوی آنها مثال میزدند، این یعنی ما دین آنها را قبول نداریم اما این رفتارشان درست است. پس باید این شهامت را داشته باشیم که از دیگران یاد بگیریم، یا شاید درستتر باشد بگویم رفتار درست را از آنها قرض بگیریم و در رفتار خودمان تغییر و تحول ایجاد کنیم.
شما در جایی از صحبتهای خود اشاره کردید که رفتارهای جدید از دانشگاهها بیرون میآیند، این موضوع تا جایی قابلقبول است؛ اما امروز نگاه میکنیم که در جامعه از محیطهای غیردانشگاهی رفتار و گفتار یا در مجموع کنشهایی در جامعه به وجود آمده که سبک زندگی را برای برخی از جوانان ما کاملا دگرگون تعریف میکند، به عنوان مثال بهوجودآمدن اصطلاحات گولاخ، خط دادن و... که حتی برخی این قبیل رفتار را به اعلام جنگ جوانان نسبت به سبک و فرهنگ زندگی گذشته میدانند، در اینجا وقتی روی زبان تاکید میکنم بیشتر به آن دلیل است که سبک زندگی ما بسیار به زبانی که با آن صحبت میکنیم و ادبیاتمان وابسته است، در این خصوص چه تحلیلی دارید؟
اول اینکه به نظر من، این را نمیتوان اعلام جنگ دانست. ما همیشه در تاریخ با هر نوآوری مبارزه کردهایم. مهمترین نمونه آن شعر نو است که در ابتدای کار خیلیها دست به قلم شدند که این کار در پیکره شعر صدمه ایجاد میکند، اما بعد بسیاری مجذوب آن شدند. این ویژگی ما ایرانیهاست که با هر چیز جدیدی در ابتدا رفتاری خصمانه داشته و بعد وقتی آن را پذیرفتیم، سعی میکنیم به آن پر و بال هم دهیم. در خصوص همین واژهها، اشتباه ما این است که اول جبههگیری میکنیم، در صورتی که بهتر است بررسی کنیم که چه هستند و از کجا آمدهاند. این رفتاری که سعی میکنیم آنها را به اسم تخریب زبانفارسی در نطفه خفه کنیم اتفاقا بیشتر تحریککننده است. یک مثال دیگر، موسیقیهای زیرزمینی است، شاید اگر آنها را به روی زمین بیاوریم اینقدر رشد نکنند.
به متن آموزههای دینی هم که رجوع کنیم، میبینیم میفرماید: انسان ذاتا شیفته چیزی میشود که از آن منع شده و نسبت به آن حریص میشود. وقتی جوانان ما از واژههای جدید استفاده میکنند ما باید با لبخند به استقبال آنها رفته و بفهمیم که معنای آن چیست، بعد با آنها همراهی کرده و در نهایت سعی در اصلاح آن داشته باشیم. در صورتی که ما از همان ابتدا میگوییم نباید گفته شوند. این نبایدها و ممنوعیتها و خط قرمز کشیدنهای بیاندازه دارد کار دست ما میدهد، وقتی تعداد خط قرمزها زیاد باشد، افراد به تدریج یاد میگیرند که از آنها رد شوند، زمانی هم که از اولی رد شدند، عبور از بقیه آسانتر میشود، اگر هم یکنفر از این خطوط عبور کند، دیگران هم به پیروی از او خط قرمزها را رد میکنند. پس درستتر آن است که خط قرمزهایمان را متعادل کنیم.
در بیشتر جاهای دنیا، سبک زندگی را بر مبنای جایگاه طبقات اجتماعی تعریف میکنند، به عنوان نمونه پیر بردیو در فرانسه، ابتدا طبقات اجتماعی را بررسی کرده، بعد مشروعیت فرهنگی را مشخص کرده، رابطه طبقات مختلف با این فرهنگ مقبول را بررسی کرده و در پایان یک سبک زندگی جامع و کامل را برای فرانسه تعریف میکند؛ باید قبول کرد که ما نسبت به فرانسه شرایط بسیار متفاوتی داریم، یکی آنکه ضربات بسیاری بر پیکره جامعه ما وارد شده که مانع از ایجاد درست و کامل طبقات اجتماعی شده است؛ با درنظر داشتن این موارد، تعریف سبک زندگی در جامعه ما چگونه است؟
باید قبول کنیم که سبک زندگی در جامعه ما به صورت علمی، برنامهریزی نمیشود، بلکه به صورت تصادفی و شانسی بنا میشود. ما بدون برنامهریزی مشخص فقط مشغول الگوبرداری از هر جایی که شد هستیم. در همان فرانسه که مثال زدید برای مسالهای مثل سبک غذاخوردن، مطالعه، برنامهریزی و تمرین شده، سپس توسط رسانهها، هنر و سیستم آموزشی به تمام طبقات و نسلهای جامعه تزریق میشود. به همین دلیل میبینید که در جامعه فرانسه اگرچه طبقات مالی متفاوتی وجود دارد، اما سبک غذاخوردن به شکل بسیارزیادی یکسان است. مشروعیت فرهنگی و نهادینهسازی سبک زندگی در جامعه تنها از طریق آموزش ایجاد میشوند و نه با زور و اجبار و بخشنامه. یادمان باشد فرهنگ و سبک زندگی بخشنامهپذیر نیست.
ما در جامعه ایرانی، اقوام مختلف با سبکهای زندگی مختلف داریم، دنیای امروز روی این قومیتها و تکثر آنها تاکید فراوان دارد، اما متاسفانه در جامعه ما این امر به مشکلی اساسی برای ایجاد سبک زندگی به نسبت مشترکی به نام سبک زندگی ایرانی شده است، از این تکثر موجود چگونه میتوانیم استفاده کنیم؟
گاهی میبینیم فردی یک فرزند دارد و نمیتواند او را مدیریت کند، در مقابل گاهی هم فردی، 10 فرزند دارد و توانسته زندگیاش را به درستی مدیریت کرده و از وجود فرزندان بهره لازم را ببرد و در مواردی هم که لازم باشد، 10نفر دیگر را برای کمک دارد. در سبک زندگی ایرانی، این قومیتها مثل فرزندان هستند، حتی میتوانم بگویم مانند ریشههای درخت فرهنگ هستند که هرچه قویتر باشند، درخت محکمتر خواهد بود. وجود همین ریشههای قومیتی باعث شده که ایران با وجود آنکه بارها مورد تاختوتاز قرار گرفته از بین نرفته و در فرهنگی دیگر حل نشود. پدر و مادر باید بتوانند بچههای خود را مدیریت کنند؛ یعنی به جای آنکه این قومیتها را درگیر تقویت سبک زندگی ایرانی کنیم، مشغول تضعیف آنها هستیم. چون قدرت همافزایی فرهنگی را نداریم. این سوال حتما پیش میآید که چرا؟ به این دلیل که مشخص نیست که متولی فرهنگ در جامعه کیست. نهادهایی مانند وزارت فرهنگوارشاداسلامی، آموزش و پرورش، دانشگاهها، شهرداری و... همه ادعا میکنند که متولی فرهنگ هستند، ولی من با جرات میگویم که فرهنگ و سبک زندگی در ایران کودک یتیمی است که هرکس به آن لقمه نانی میدهد تا فقط زنده بماند. اگر سبک زندگی در ایران یک پدر نه حتی یک پدرخوانده خوب داشت، آن وقت خرده فرهنگها میتوانستند بازوهای قدرتمند فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی جامعه کهن و ریشهدار ایران باشند.
نقش رسانهها در ایجاد یک سبک زندگی مناسب در جامعه ایران چیست؟
امروز من به جرات میخواهم بگویم که رسانه دارد تلاش خودش را میکند، ولی باید قبول کرد که رسانهها ناچارند از منابع قدرت تاثیر بگیرند؛ یعنی رسانه هر چه تلاش میکند باز میخورد به یک مانع قانونی که در این میان خنثی خواهد شد. رسانه زمانی میتواند تاثیرگذار باشد که منابع قدرت آن جامعه حامی آن باشند. نباید فراموش کرد که رسانه هم یک وسیله است، امروز رسانه حتی از دانشگاه هم سبقت گرفته، چون گستردگی، پیامرسانی و قدرت انتقال آن به مراتب بیشتر است، اما مانع اینجاست که رسانه باید از همه زوایا حمایت شود، از زاویه سیاست، اقتصاد و حتی اجتماعی تا بتواند به یک سرمایه اجتماعی تبدیل شود. باز هم تاکید میکنم که رسانه تلاش خود را میکند.
در جامعه امروز ما کدام گروه یا طبقه الگوی سبک زندگی شده است؟
این مساله نیاز به یک مقدمه تاریخی دارد. تا چند دهه پیش طبقه مذهبی الگوی جامعه بود، بعد طبقه سیاسی، بعد طبقه علمی و متاسفانه باید بگویم که امروز رویکرد مردم به طبقه اقتصادی بیشتر است، آن طبقهای که از نظر اقتصادی قدرت بیشتری دارد، امروز نقش پررنگتری را در الگوبرداری سبک زندگی بازی میکند. هرقدر هم انکار کنیم این واقعیتی است که در حال وقوع است.
دلیل این تغییر نگرش را چه میدانید؟
این طبقه سرعت رشد خیلی زیادتری دارد، نوآورتر است و زرق و برق بیشتری برای چشمنوازی دارد. اگر دقت کنید در جهان هم سیاستهای کلان دنیا را افرادی که دارای بنیه مالی قوی هستند، شکل میدهند. دلیل دیگر هم جذابیتی است که به روز بودن این طبقه برای جوانان نسبت به دیگر گروهها دارد.
اگر قرار باشد یک سبک زندگی را برای ایران امروز پیشنهاد دهید، کدامیک را میپذیرید، سنتی، مدرن یا ترکیبی از این دو سبک زندگی؟
قطعا با بخش سوم موافقم.
چرا؟
به دلیل اینکه اگر بخواهیم در سبک سنتی بمانیم، سبک زندگیمان، منقرض شده و به یک شیوه زندگی موزهای تبدیل میشود ولی اگر بیاییم به مدرنیته بپردازیم، بیهویت شده و مانند کسی هستیم که قصر با شکوهی را بر آب ساخته باشد. این هم خطرناک است. یادمان باشد بعد از گذشت چنددهه اعتبار فرهنگها به سابقه تاریخی است که دارند. ما موظفیم این سابقه تاریخی، قشنگ و قوی را حفظ کرده و روی آن بنایی زیبا ایجاد کنیم. بهطور مثال سبک معماری ما عوض شده، اما هنوز درون خانه ما ایرانی است. برای این مهم لازم است برنامه داشتهباشیم، اگر بیبرنامه حرکت کنیم، متاسفانه باید بگویم که ناخودآگاه ذهن جوانان ما به سمت سبک زندگی مدرنیته میرود و روزی میرسد که به سمت پوچی و بیهویتی حرکت کردهایم.
تعریف سبک زندگی چیست؟
وقتی از سبک زندگی (life style) حرف میزنیم در تمام دنیا، چیزی که ما شاید تازه به آن میپردازیم یعنی از راه رفتن، خوردن، پوشیدن، تمام حرکات، تمام رفتارهای شخصی و اجتماعی و حتی فکر کردن پنهان ما را هم شامل میشود، در حالی که فکر میکنیم سبک زندگی تنها شکل بیرونی رفتار است، در صورتي كه وقتی صحبت از سبک زندگی میشود، منظور بیشتر شکل درونی رفتار ماست، تعریف کلی که برای سبک زندگی میکنند این است، چگونه زیستن، ولی من اصلا این تعریف را قبول ندارم، میخواهم بگویم چگونه فکر کردن، چگونه رفتار کردن و چگونه عکسالعمل نشان دادن در برابر رفتارهای دیگران و بعد در نهایت آخر برمیگردد به چگونه رفتار کردن خودمان.
سبک زندگی ما ایرانیان چگونه است؟
ما در سبک زندگیمان دچار یک سردرگمی هستیم و این سردرگمی هم ناشی از این میشود که ما نمیدانیم آن ریشههایی که در سبک زندگیمان داریم را آیا باید قبول داشته باشیم یا نه. مشکل دیگر این است که پدران به سبکی که از پدران خود آموختهاند زندگی میکنند که نسل امروزی آن را باور ندارد، جالب است که این نسل بعد از یک دهه همان شیوه زندگی نسل قبل را باور میکند و میگوید پس پدران ما خوب بودند، مشکلی که داریم این است که همواره نسل جوان ما سبک زندگی ایرانی را به سختی قبول داشته و همین نسل جوان وقتی پیرتر میشود همان سبک زندگی را قبول دارد، پس اینجا یک زنگ خطری هست. سبک زندگی ما برای جوانانمان آن جذابیت لازم را ندارد، باید یک تغییر و تحولی در سبک زندگی ایرانی به وجود بیاید که همواره نسل جوان با آن دارای مشکل نباشد.
به سبک زندگی که پدران داشتند، اشاره کردید؛ حالا مسالهای پیش آمده آن هم سبک زندگی وارداتی که از غرب برای ما آمده، است. درگیری بین این دو سبک زندگی به نظر شما چه تاثیری در این دارد که ما هنوز به یک سبک زندگی درست دست نیابیم؟
چون سبک زندگی سنتی سعی میکند با زور به سبک زندگی مدرن بچربد و سبک سنتی زندگی نمیخواهد تغییر کرده، مقاومت بین دو سبک سنتی و مدرن همواره به وجود میآید. سوالی که پیش میآید این است که اگر بخواهیم این مقاومت را کنار بزنیم، باید چه کنیم؟ باید گفت آن کسانی که سبک زندگی را تعریف میکنند و آن لایههای بالایی هرم برنامهریزی رفتارهای اجتماعی و شاید بهتر باشد بگویم آنها که رفتارشان الگوبرداری میشود و آن کسانی که مسوول آموزش رفتار اجتماعی به مردم هستند، باید سبک جدید زندگی را در خود ایجاد کرده و در رفتار خود بروز دهند، تا سبک زندگی جدید جایگزین سبک سنتی شود. تا مادامی که این تعارض بین رفتارها و گفتارها وجود دارد، ما هرگز به یک سبک زندگی مشخص دست نمییابیم.
در جای دیگری گفتید که جوانان با وجود اینکه در ابتدا با سبک زندگی سنتی مخالفند، بعد از یکدهه، دوباره به آن رو میآورند، دلیل این بازگشت در کجاست؟
یک دلیل خستگی از تعارضهایی است که بین زندگی خود دارند و بعد از یک دهه جدال و تلاش میبینند که فایدهای برایشان ندارد، زیرا هیجان سبک زندگی جدید در این سن دیگر برایشان جذابیت ندارد. دلیل دیگر برمیگردد به این موضوع که جامعه آن سبک سنتی را حداقل به ظاهر بیشتر میپذیرد، توجه داشته باشید که تاکید من اینجا بر ظاهر است، چون این سبب میشود ما برویم داخل یک نقاب. این را به وضوح میگویم که خیلی از آدمهایی که این سبک زندگی سنتی را میپذیرند، آن را واقعا قبول نمیکنند، یعنی نقابی به چهره خودشان میزنند. افراد خودشان را اینگونه توجیه میکنند که از سن من گذشته، باید رفتارم به گونهای باشد که در جامعه پسندیده باشد؛ بنابراین سعی میکنند که نقابی به چهره زده و بازیگری کند که آن را دوست ندارد.
برای رسیدن به سبک زندگی جدید و اصلاح سبک زندگی که امروز داریم، چه باید کرد؟
برای این امر اول باید برنامهریزی برای سبک زندگی توسط کرسیهای علمی انجام شود، برای تایید این موضوع دقت کنید که هر انقلاب، مد، تغییر و تحول یا هر واژهای که وارد یک جامعه میشود، عمدتا از دانشگاه بیرون میآید؛ به همین دلیل میخواهم بگویم که در این مورد باید نقش دانشگاه و مراکز علمی پررنگتر شود، یعنی مراکز علمی بتوانند به اهرمهای سیاسی غلبه کنند، زیرا مشکل آنجاست که متاسفانه سبک زندگی ما، مثل بسیاری موارد دیگر نظیر ورزش، فرهنگ و هنر ما، سیاستزده شده است، یعنی ما میآییم و بر اساس رفتارهای سیاسی سیاستمداران زندگی و رفتار میکنیم.
با این وضعیت چه باید کرد؟
برای اصلاح این وضعیت در جامعه باید رفتار و سبک زندگی سیاستمداران و سران عرصه سیاسی باید اصلاح شود و برای اصلاح، لازم است، نقد شوند. دامنه این نقد باید آنقدر باز باشد که شامل همه موارد نقد و اصلاح شود. برای درست شدن این موضوع لازم است که نقد و تحلیل انجام شود تا بتوان انتظار اصلاح داشت. این مسیر به جایی ختم میشود که سبک زندگی ما قابل صادرشدن باشد. ما نباید دلهره این را داشته باشیم که جوان ما سبک زندگی اروپایی را کپیبرداری کند، مشکل آنجا به وجود میآید که ما به آنها سخت گرفته و عرصه را تنگ میکنیم به همین علت و به دلیل انرژی که دارد، نمیتواند سبک زندگی پدران خود یا در کل نسل گذشته را رعایت کند، پس میرود سبک زندگی راحتتر را انتخاب میکند.
با این سبک زندگی غربی چه برخوردی باید کرد؟
باید شهامت خوشامدگویی به این سبک زندگی را داشته باشیم، برای این موضوع لازم است به سیره ائمه نیز متوسل شویم که با غیرمسلمان چگونه برخورد کرده و چه چیزهایی از آنها میآموختند و برای مسلمانان از رفتار نیکوی آنها مثال میزدند، این یعنی ما دین آنها را قبول نداریم اما این رفتارشان درست است. پس باید این شهامت را داشته باشیم که از دیگران یاد بگیریم، یا شاید درستتر باشد بگویم رفتار درست را از آنها قرض بگیریم و در رفتار خودمان تغییر و تحول ایجاد کنیم.
شما در جایی از صحبتهای خود اشاره کردید که رفتارهای جدید از دانشگاهها بیرون میآیند، این موضوع تا جایی قابلقبول است؛ اما امروز نگاه میکنیم که در جامعه از محیطهای غیردانشگاهی رفتار و گفتار یا در مجموع کنشهایی در جامعه به وجود آمده که سبک زندگی را برای برخی از جوانان ما کاملا دگرگون تعریف میکند، به عنوان مثال بهوجودآمدن اصطلاحات گولاخ، خط دادن و... که حتی برخی این قبیل رفتار را به اعلام جنگ جوانان نسبت به سبک و فرهنگ زندگی گذشته میدانند، در اینجا وقتی روی زبان تاکید میکنم بیشتر به آن دلیل است که سبک زندگی ما بسیار به زبانی که با آن صحبت میکنیم و ادبیاتمان وابسته است، در این خصوص چه تحلیلی دارید؟
اول اینکه به نظر من، این را نمیتوان اعلام جنگ دانست. ما همیشه در تاریخ با هر نوآوری مبارزه کردهایم. مهمترین نمونه آن شعر نو است که در ابتدای کار خیلیها دست به قلم شدند که این کار در پیکره شعر صدمه ایجاد میکند، اما بعد بسیاری مجذوب آن شدند. این ویژگی ما ایرانیهاست که با هر چیز جدیدی در ابتدا رفتاری خصمانه داشته و بعد وقتی آن را پذیرفتیم، سعی میکنیم به آن پر و بال هم دهیم. در خصوص همین واژهها، اشتباه ما این است که اول جبههگیری میکنیم، در صورتی که بهتر است بررسی کنیم که چه هستند و از کجا آمدهاند. این رفتاری که سعی میکنیم آنها را به اسم تخریب زبانفارسی در نطفه خفه کنیم اتفاقا بیشتر تحریککننده است. یک مثال دیگر، موسیقیهای زیرزمینی است، شاید اگر آنها را به روی زمین بیاوریم اینقدر رشد نکنند.
به متن آموزههای دینی هم که رجوع کنیم، میبینیم میفرماید: انسان ذاتا شیفته چیزی میشود که از آن منع شده و نسبت به آن حریص میشود. وقتی جوانان ما از واژههای جدید استفاده میکنند ما باید با لبخند به استقبال آنها رفته و بفهمیم که معنای آن چیست، بعد با آنها همراهی کرده و در نهایت سعی در اصلاح آن داشته باشیم. در صورتی که ما از همان ابتدا میگوییم نباید گفته شوند. این نبایدها و ممنوعیتها و خط قرمز کشیدنهای بیاندازه دارد کار دست ما میدهد، وقتی تعداد خط قرمزها زیاد باشد، افراد به تدریج یاد میگیرند که از آنها رد شوند، زمانی هم که از اولی رد شدند، عبور از بقیه آسانتر میشود، اگر هم یکنفر از این خطوط عبور کند، دیگران هم به پیروی از او خط قرمزها را رد میکنند. پس درستتر آن است که خط قرمزهایمان را متعادل کنیم.
در بیشتر جاهای دنیا، سبک زندگی را بر مبنای جایگاه طبقات اجتماعی تعریف میکنند، به عنوان نمونه پیر بردیو در فرانسه، ابتدا طبقات اجتماعی را بررسی کرده، بعد مشروعیت فرهنگی را مشخص کرده، رابطه طبقات مختلف با این فرهنگ مقبول را بررسی کرده و در پایان یک سبک زندگی جامع و کامل را برای فرانسه تعریف میکند؛ باید قبول کرد که ما نسبت به فرانسه شرایط بسیار متفاوتی داریم، یکی آنکه ضربات بسیاری بر پیکره جامعه ما وارد شده که مانع از ایجاد درست و کامل طبقات اجتماعی شده است؛ با درنظر داشتن این موارد، تعریف سبک زندگی در جامعه ما چگونه است؟
باید قبول کنیم که سبک زندگی در جامعه ما به صورت علمی، برنامهریزی نمیشود، بلکه به صورت تصادفی و شانسی بنا میشود. ما بدون برنامهریزی مشخص فقط مشغول الگوبرداری از هر جایی که شد هستیم. در همان فرانسه که مثال زدید برای مسالهای مثل سبک غذاخوردن، مطالعه، برنامهریزی و تمرین شده، سپس توسط رسانهها، هنر و سیستم آموزشی به تمام طبقات و نسلهای جامعه تزریق میشود. به همین دلیل میبینید که در جامعه فرانسه اگرچه طبقات مالی متفاوتی وجود دارد، اما سبک غذاخوردن به شکل بسیارزیادی یکسان است. مشروعیت فرهنگی و نهادینهسازی سبک زندگی در جامعه تنها از طریق آموزش ایجاد میشوند و نه با زور و اجبار و بخشنامه. یادمان باشد فرهنگ و سبک زندگی بخشنامهپذیر نیست.
ما در جامعه ایرانی، اقوام مختلف با سبکهای زندگی مختلف داریم، دنیای امروز روی این قومیتها و تکثر آنها تاکید فراوان دارد، اما متاسفانه در جامعه ما این امر به مشکلی اساسی برای ایجاد سبک زندگی به نسبت مشترکی به نام سبک زندگی ایرانی شده است، از این تکثر موجود چگونه میتوانیم استفاده کنیم؟
گاهی میبینیم فردی یک فرزند دارد و نمیتواند او را مدیریت کند، در مقابل گاهی هم فردی، 10 فرزند دارد و توانسته زندگیاش را به درستی مدیریت کرده و از وجود فرزندان بهره لازم را ببرد و در مواردی هم که لازم باشد، 10نفر دیگر را برای کمک دارد. در سبک زندگی ایرانی، این قومیتها مثل فرزندان هستند، حتی میتوانم بگویم مانند ریشههای درخت فرهنگ هستند که هرچه قویتر باشند، درخت محکمتر خواهد بود. وجود همین ریشههای قومیتی باعث شده که ایران با وجود آنکه بارها مورد تاختوتاز قرار گرفته از بین نرفته و در فرهنگی دیگر حل نشود. پدر و مادر باید بتوانند بچههای خود را مدیریت کنند؛ یعنی به جای آنکه این قومیتها را درگیر تقویت سبک زندگی ایرانی کنیم، مشغول تضعیف آنها هستیم. چون قدرت همافزایی فرهنگی را نداریم. این سوال حتما پیش میآید که چرا؟ به این دلیل که مشخص نیست که متولی فرهنگ در جامعه کیست. نهادهایی مانند وزارت فرهنگوارشاداسلامی، آموزش و پرورش، دانشگاهها، شهرداری و... همه ادعا میکنند که متولی فرهنگ هستند، ولی من با جرات میگویم که فرهنگ و سبک زندگی در ایران کودک یتیمی است که هرکس به آن لقمه نانی میدهد تا فقط زنده بماند. اگر سبک زندگی در ایران یک پدر نه حتی یک پدرخوانده خوب داشت، آن وقت خرده فرهنگها میتوانستند بازوهای قدرتمند فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی جامعه کهن و ریشهدار ایران باشند.
نقش رسانهها در ایجاد یک سبک زندگی مناسب در جامعه ایران چیست؟
امروز من به جرات میخواهم بگویم که رسانه دارد تلاش خودش را میکند، ولی باید قبول کرد که رسانهها ناچارند از منابع قدرت تاثیر بگیرند؛ یعنی رسانه هر چه تلاش میکند باز میخورد به یک مانع قانونی که در این میان خنثی خواهد شد. رسانه زمانی میتواند تاثیرگذار باشد که منابع قدرت آن جامعه حامی آن باشند. نباید فراموش کرد که رسانه هم یک وسیله است، امروز رسانه حتی از دانشگاه هم سبقت گرفته، چون گستردگی، پیامرسانی و قدرت انتقال آن به مراتب بیشتر است، اما مانع اینجاست که رسانه باید از همه زوایا حمایت شود، از زاویه سیاست، اقتصاد و حتی اجتماعی تا بتواند به یک سرمایه اجتماعی تبدیل شود. باز هم تاکید میکنم که رسانه تلاش خود را میکند.
در جامعه امروز ما کدام گروه یا طبقه الگوی سبک زندگی شده است؟
این مساله نیاز به یک مقدمه تاریخی دارد. تا چند دهه پیش طبقه مذهبی الگوی جامعه بود، بعد طبقه سیاسی، بعد طبقه علمی و متاسفانه باید بگویم که امروز رویکرد مردم به طبقه اقتصادی بیشتر است، آن طبقهای که از نظر اقتصادی قدرت بیشتری دارد، امروز نقش پررنگتری را در الگوبرداری سبک زندگی بازی میکند. هرقدر هم انکار کنیم این واقعیتی است که در حال وقوع است.
دلیل این تغییر نگرش را چه میدانید؟
این طبقه سرعت رشد خیلی زیادتری دارد، نوآورتر است و زرق و برق بیشتری برای چشمنوازی دارد. اگر دقت کنید در جهان هم سیاستهای کلان دنیا را افرادی که دارای بنیه مالی قوی هستند، شکل میدهند. دلیل دیگر هم جذابیتی است که به روز بودن این طبقه برای جوانان نسبت به دیگر گروهها دارد.
اگر قرار باشد یک سبک زندگی را برای ایران امروز پیشنهاد دهید، کدامیک را میپذیرید، سنتی، مدرن یا ترکیبی از این دو سبک زندگی؟
قطعا با بخش سوم موافقم.
چرا؟
به دلیل اینکه اگر بخواهیم در سبک سنتی بمانیم، سبک زندگیمان، منقرض شده و به یک شیوه زندگی موزهای تبدیل میشود ولی اگر بیاییم به مدرنیته بپردازیم، بیهویت شده و مانند کسی هستیم که قصر با شکوهی را بر آب ساخته باشد. این هم خطرناک است. یادمان باشد بعد از گذشت چنددهه اعتبار فرهنگها به سابقه تاریخی است که دارند. ما موظفیم این سابقه تاریخی، قشنگ و قوی را حفظ کرده و روی آن بنایی زیبا ایجاد کنیم. بهطور مثال سبک معماری ما عوض شده، اما هنوز درون خانه ما ایرانی است. برای این مهم لازم است برنامه داشتهباشیم، اگر بیبرنامه حرکت کنیم، متاسفانه باید بگویم که ناخودآگاه ذهن جوانان ما به سمت سبک زندگی مدرنیته میرود و روزی میرسد که به سمت پوچی و بیهویتی حرکت کردهایم.
سبک زندگی ایرانی یکی از موضوعاتی است که این چندساله زیاد در مورد آن صحبت میشود. برخی از کارشناسان سبک زندگی را به مجموعه عملکردهای روزمره و در واقع انتخابهای فرد از میان امکانهای موجود تعریف کردهاند، از این رو در دنیای امروز، سبک زندگی فقط شیوه پاسخ به نیازهای جاری یک فرد نیست، بلکه هویت، جایگاه و موقعیت اجتماعی او را مشخص میکند و به این ترتیب، به ابزاری برای اعمال قدرت در جامعه تبدیل شده است. در نگاهی دیگر، مفهوم سبک زندگی با مفهوم «مصرف» گره خورده، مصرفی که دیگر فقط معنای اقتصادی ندارد و ابعاد گوناگون اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی پیدا کرده است؛ به طوری که افراد با نوع مصرفشان، حتی به صورت ناخودآگاه در جامعه اطراف خود به اعمال قدرت میپردازند. با این تعاریف مفهوم سبک زندگی که شاید در زندگی سنتی گذشته چندان مورد استفاده نبود، امروز در فرهنگ معاصر و کنونی جهان، که مصرف ابعاد بیشتری یافته، به موضوعی قابل مطالعه و تحلیل در علوم اجتماعی تبدیل شده است. اما مشکل آنجاست که توضیح این نکته که سبک زندگی در هر جامعه چگونه است، بسیار پیچیده و سخت است، چراکه در هر جامعهای با توجه به المانهایی که دارد، این
سبک زندگی متاثر از نکات مختلفی میشود که تحلیل آن را سخت و منحصربهفرد میکند. در جامعه امروز ایرانی، ورود سبکهای زندگی غربی هم یکی دیگر از مشکلاتی است که جامعه با آن دست به گریبان است. برای بررسی این موضوعات به سراغ دکتر «علی شاهحسینی» استاد دانشگاه و دارای مدرک دکترای برنامهریزی امور فرهنگی رفتیم تا برخی نقاط کور سبک زندگی ایرانی را واکاوی کنیم.
تعریف سبک زندگی چیست؟
وقتی از سبک زندگی (life style) حرف میزنیم در تمام دنیا، چیزی که ما شاید تازه به آن میپردازیم یعنی از راه رفتن، خوردن، پوشیدن، تمام حرکات، تمام رفتارهای شخصی و اجتماعی و حتی فکر کردن پنهان ما را هم شامل میشود، در حالی که فکر میکنیم سبک زندگی تنها شکل بیرونی رفتار است، در صورتي كه وقتی صحبت از سبک زندگی میشود، منظور بیشتر شکل درونی رفتار ماست، تعریف کلی که برای سبک زندگی میکنند این است، چگونه زیستن، ولی من اصلا این تعریف را قبول ندارم، میخواهم بگویم چگونه فکر کردن، چگونه رفتار کردن و چگونه عکسالعمل نشان دادن در برابر رفتارهای دیگران و بعد در نهایت آخر برمیگردد به چگونه رفتار کردن خودمان.
سبک زندگی ما ایرانیان چگونه است؟
ما در سبک زندگیمان دچار یک سردرگمی هستیم و این سردرگمی هم ناشی از این میشود که ما نمیدانیم آن ریشههایی که در سبک زندگیمان داریم را آیا باید قبول داشته باشیم یا نه. مشکل دیگر این است که پدران به سبکی که از پدران خود آموختهاند زندگی میکنند که نسل امروزی آن را باور ندارد، جالب است که این نسل بعد از یک دهه همان شیوه زندگی نسل قبل را باور میکند و میگوید پس پدران ما خوب بودند، مشکلی که داریم این است که همواره نسل جوان ما سبک زندگی ایرانی را به سختی قبول داشته و همین نسل جوان وقتی پیرتر میشود همان سبک زندگی را قبول دارد، پس اینجا یک زنگ خطری هست. سبک زندگی ما برای جوانانمان آن جذابیت لازم را ندارد، باید یک تغییر و تحولی در سبک زندگی ایرانی به وجود بیاید که همواره نسل جوان با آن دارای مشکل نباشد.
به سبک زندگی که پدران داشتند، اشاره کردید؛ حالا مسالهای پیش آمده آن هم سبک زندگی وارداتی که از غرب برای ما آمده، است. درگیری بین این دو سبک زندگی به نظر شما چه تاثیری در این دارد که ما هنوز به یک سبک زندگی درست دست نیابیم؟
چون سبک زندگی سنتی سعی میکند با زور به سبک زندگی مدرن بچربد و سبک سنتی زندگی نمیخواهد تغییر کرده، مقاومت بین دو سبک سنتی و مدرن همواره به وجود میآید. سوالی که پیش میآید این است که اگر بخواهیم این مقاومت را کنار بزنیم، باید چه کنیم؟ باید گفت آن کسانی که سبک زندگی را تعریف میکنند و آن لایههای بالایی هرم برنامهریزی رفتارهای اجتماعی و شاید بهتر باشد بگویم آنها که رفتارشان الگوبرداری میشود و آن کسانی که مسوول آموزش رفتار اجتماعی به مردم هستند، باید سبک جدید زندگی را در خود ایجاد کرده و در رفتار خود بروز دهند، تا سبک زندگی جدید جایگزین سبک سنتی شود. تا مادامی که این تعارض بین رفتارها و گفتارها وجود دارد، ما هرگز به یک سبک زندگی مشخص دست نمییابیم.
در جای دیگری گفتید که جوانان با وجود اینکه در ابتدا با سبک زندگی سنتی مخالفند، بعد از یکدهه، دوباره به آن رو میآورند، دلیل این بازگشت در کجاست؟
یک دلیل خستگی از تعارضهایی است که بین زندگی خود دارند و بعد از یک دهه جدال و تلاش میبینند که فایدهای برایشان ندارد، زیرا هیجان سبک زندگی جدید در این سن دیگر برایشان جذابیت ندارد. دلیل دیگر برمیگردد به این موضوع که جامعه آن سبک سنتی را حداقل به ظاهر بیشتر میپذیرد، توجه داشته باشید که تاکید من اینجا بر ظاهر است، چون این سبب میشود ما برویم داخل یک نقاب. این را به وضوح میگویم که خیلی از آدمهایی که این سبک زندگی سنتی را میپذیرند، آن را واقعا قبول نمیکنند، یعنی نقابی به چهره خودشان میزنند. افراد خودشان را اینگونه توجیه میکنند که از سن من گذشته، باید رفتارم به گونهای باشد که در جامعه پسندیده باشد؛ بنابراین سعی میکنند که نقابی به چهره زده و بازیگری کند که آن را دوست ندارد.
برای رسیدن به سبک زندگی جدید و اصلاح سبک زندگی که امروز داریم، چه باید کرد؟
برای این امر اول باید برنامهریزی برای سبک زندگی توسط کرسیهای علمی انجام شود، برای تایید این موضوع دقت کنید که هر انقلاب، مد، تغییر و تحول یا هر واژهای که وارد یک جامعه میشود، عمدتا از دانشگاه بیرون میآید؛ به همین دلیل میخواهم بگویم که در این مورد باید نقش دانشگاه و مراکز علمی پررنگتر شود، یعنی مراکز علمی بتوانند به اهرمهای سیاسی غلبه کنند، زیرا مشکل آنجاست که متاسفانه سبک زندگی ما، مثل بسیاری موارد دیگر نظیر ورزش، فرهنگ و هنر ما، سیاستزده شده است، یعنی ما میآییم و بر اساس رفتارهای سیاسی سیاستمداران زندگی و رفتار میکنیم.
با این وضعیت چه باید کرد؟
برای اصلاح این وضعیت در جامعه باید رفتار و سبک زندگی سیاستمداران و سران عرصه سیاسی باید اصلاح شود و برای اصلاح، لازم است، نقد شوند. دامنه این نقد باید آنقدر باز باشد که شامل همه موارد نقد و اصلاح شود. برای درست شدن این موضوع لازم است که نقد و تحلیل انجام شود تا بتوان انتظار اصلاح داشت. این مسیر به جایی ختم میشود که سبک زندگی ما قابل صادرشدن باشد. ما نباید دلهره این را داشته باشیم که جوان ما سبک زندگی اروپایی را کپیبرداری کند، مشکل آنجا به وجود میآید که ما به آنها سخت گرفته و عرصه را تنگ میکنیم به همین علت و به دلیل انرژی که دارد، نمیتواند سبک زندگی پدران خود یا در کل نسل گذشته را رعایت کند، پس میرود سبک زندگی راحتتر را انتخاب میکند.
با این سبک زندگی غربی چه برخوردی باید کرد؟
باید شهامت خوشامدگویی به این سبک زندگی را داشته باشیم، برای این موضوع لازم است به سیره ائمه نیز متوسل شویم که با غیرمسلمان چگونه برخورد کرده و چه چیزهایی از آنها میآموختند و برای مسلمانان از رفتار نیکوی آنها مثال میزدند، این یعنی ما دین آنها را قبول نداریم اما این رفتارشان درست است. پس باید این شهامت را داشته باشیم که از دیگران یاد بگیریم، یا شاید درستتر باشد بگویم رفتار درست را از آنها قرض بگیریم و در رفتار خودمان تغییر و تحول ایجاد کنیم.
شما در جایی از صحبتهای خود اشاره کردید که رفتارهای جدید از دانشگاهها بیرون میآیند، این موضوع تا جایی قابلقبول است؛ اما امروز نگاه میکنیم که در جامعه از محیطهای غیردانشگاهی رفتار و گفتار یا در مجموع کنشهایی در جامعه به وجود آمده که سبک زندگی را برای برخی از جوانان ما کاملا دگرگون تعریف میکند، به عنوان مثال بهوجودآمدن اصطلاحات گولاخ، خط دادن و... که حتی برخی این قبیل رفتار را به اعلام جنگ جوانان نسبت به سبک و فرهنگ زندگی گذشته میدانند، در اینجا وقتی روی زبان تاکید میکنم بیشتر به آن دلیل است که سبک زندگی ما بسیار به زبانی که با آن صحبت میکنیم و ادبیاتمان وابسته است، در این خصوص چه تحلیلی دارید؟
اول اینکه به نظر من، این را نمیتوان اعلام جنگ دانست. ما همیشه در تاریخ با هر نوآوری مبارزه کردهایم. مهمترین نمونه آن شعر نو است که در ابتدای کار خیلیها دست به قلم شدند که این کار در پیکره شعر صدمه ایجاد میکند، اما بعد بسیاری مجذوب آن شدند. این ویژگی ما ایرانیهاست که با هر چیز جدیدی در ابتدا رفتاری خصمانه داشته و بعد وقتی آن را پذیرفتیم، سعی میکنیم به آن پر و بال هم دهیم. در خصوص همین واژهها، اشتباه ما این است که اول جبههگیری میکنیم، در صورتی که بهتر است بررسی کنیم که چه هستند و از کجا آمدهاند. این رفتاری که سعی میکنیم آنها را به اسم تخریب زبانفارسی در نطفه خفه کنیم اتفاقا بیشتر تحریککننده است. یک مثال دیگر، موسیقیهای زیرزمینی است، شاید اگر آنها را به روی زمین بیاوریم اینقدر رشد نکنند.
به متن آموزههای دینی هم که رجوع کنیم، میبینیم میفرماید: انسان ذاتا شیفته چیزی میشود که از آن منع شده و نسبت به آن حریص میشود. وقتی جوانان ما از واژههای جدید استفاده میکنند ما باید با لبخند به استقبال آنها رفته و بفهمیم که معنای آن چیست، بعد با آنها همراهی کرده و در نهایت سعی در اصلاح آن داشته باشیم. در صورتی که ما از همان ابتدا میگوییم نباید گفته شوند. این نبایدها و ممنوعیتها و خط قرمز کشیدنهای بیاندازه دارد کار دست ما میدهد، وقتی تعداد خط قرمزها زیاد باشد، افراد به تدریج یاد میگیرند که از آنها رد شوند، زمانی هم که از اولی رد شدند، عبور از بقیه آسانتر میشود، اگر هم یکنفر از این خطوط عبور کند، دیگران هم به پیروی از او خط قرمزها را رد میکنند. پس درستتر آن است که خط قرمزهایمان را متعادل کنیم.
در بیشتر جاهای دنیا، سبک زندگی را بر مبنای جایگاه طبقات اجتماعی تعریف میکنند، به عنوان نمونه پیر بردیو در فرانسه، ابتدا طبقات اجتماعی را بررسی کرده، بعد مشروعیت فرهنگی را مشخص کرده، رابطه طبقات مختلف با این فرهنگ مقبول را بررسی کرده و در پایان یک سبک زندگی جامع و کامل را برای فرانسه تعریف میکند؛ باید قبول کرد که ما نسبت به فرانسه شرایط بسیار متفاوتی داریم، یکی آنکه ضربات بسیاری بر پیکره جامعه ما وارد شده که مانع از ایجاد درست و کامل طبقات اجتماعی شده است؛ با درنظر داشتن این موارد، تعریف سبک زندگی در جامعه ما چگونه است؟
باید قبول کنیم که سبک زندگی در جامعه ما به صورت علمی، برنامهریزی نمیشود، بلکه به صورت تصادفی و شانسی بنا میشود. ما بدون برنامهریزی مشخص فقط مشغول الگوبرداری از هر جایی که شد هستیم. در همان فرانسه که مثال زدید برای مسالهای مثل سبک غذاخوردن، مطالعه، برنامهریزی و تمرین شده، سپس توسط رسانهها، هنر و سیستم آموزشی به تمام طبقات و نسلهای جامعه تزریق میشود. به همین دلیل میبینید که در جامعه فرانسه اگرچه طبقات مالی متفاوتی وجود دارد، اما سبک غذاخوردن به شکل بسیارزیادی یکسان است. مشروعیت فرهنگی و نهادینهسازی سبک زندگی در جامعه تنها از طریق آموزش ایجاد میشوند و نه با زور و اجبار و بخشنامه. یادمان باشد فرهنگ و سبک زندگی بخشنامهپذیر نیست.
ما در جامعه ایرانی، اقوام مختلف با سبکهای زندگی مختلف داریم، دنیای امروز روی این قومیتها و تکثر آنها تاکید فراوان دارد، اما متاسفانه در جامعه ما این امر به مشکلی اساسی برای ایجاد سبک زندگی به نسبت مشترکی به نام سبک زندگی ایرانی شده است، از این تکثر موجود چگونه میتوانیم استفاده کنیم؟
گاهی میبینیم فردی یک فرزند دارد و نمیتواند او را مدیریت کند، در مقابل گاهی هم فردی، 10 فرزند دارد و توانسته زندگیاش را به درستی مدیریت کرده و از وجود فرزندان بهره لازم را ببرد و در مواردی هم که لازم باشد، 10نفر دیگر را برای کمک دارد. در سبک زندگی ایرانی، این قومیتها مثل فرزندان هستند، حتی میتوانم بگویم مانند ریشههای درخت فرهنگ هستند که هرچه قویتر باشند، درخت محکمتر خواهد بود. وجود همین ریشههای قومیتی باعث شده که ایران با وجود آنکه بارها مورد تاختوتاز قرار گرفته از بین نرفته و در فرهنگی دیگر حل نشود. پدر و مادر باید بتوانند بچههای خود را مدیریت کنند؛ یعنی به جای آنکه این قومیتها را درگیر تقویت سبک زندگی ایرانی کنیم، مشغول تضعیف آنها هستیم. چون قدرت همافزایی فرهنگی را نداریم. این سوال حتما پیش میآید که چرا؟ به این دلیل که مشخص نیست که متولی فرهنگ در جامعه کیست. نهادهایی مانند وزارت فرهنگوارشاداسلامی، آموزش و پرورش، دانشگاهها، شهرداری و... همه ادعا میکنند که متولی فرهنگ هستند، ولی من با جرات میگویم که فرهنگ و سبک زندگی در ایران کودک یتیمی است که هرکس به آن لقمه نانی میدهد تا فقط زنده بماند. اگر سبک زندگی در ایران یک پدر نه حتی یک پدرخوانده خوب داشت، آن وقت خرده فرهنگها میتوانستند بازوهای قدرتمند فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی جامعه کهن و ریشهدار ایران باشند.
نقش رسانهها در ایجاد یک سبک زندگی مناسب در جامعه ایران چیست؟
امروز من به جرات میخواهم بگویم که رسانه دارد تلاش خودش را میکند، ولی باید قبول کرد که رسانهها ناچارند از منابع قدرت تاثیر بگیرند؛ یعنی رسانه هر چه تلاش میکند باز میخورد به یک مانع قانونی که در این میان خنثی خواهد شد. رسانه زمانی میتواند تاثیرگذار باشد که منابع قدرت آن جامعه حامی آن باشند. نباید فراموش کرد که رسانه هم یک وسیله است، امروز رسانه حتی از دانشگاه هم سبقت گرفته، چون گستردگی، پیامرسانی و قدرت انتقال آن به مراتب بیشتر است، اما مانع اینجاست که رسانه باید از همه زوایا حمایت شود، از زاویه سیاست، اقتصاد و حتی اجتماعی تا بتواند به یک سرمایه اجتماعی تبدیل شود. باز هم تاکید میکنم که رسانه تلاش خود را میکند.
در جامعه امروز ما کدام گروه یا طبقه الگوی سبک زندگی شده است؟
این مساله نیاز به یک مقدمه تاریخی دارد. تا چند دهه پیش طبقه مذهبی الگوی جامعه بود، بعد طبقه سیاسی، بعد طبقه علمی و متاسفانه باید بگویم که امروز رویکرد مردم به طبقه اقتصادی بیشتر است، آن طبقهای که از نظر اقتصادی قدرت بیشتری دارد، امروز نقش پررنگتری را در الگوبرداری سبک زندگی بازی میکند. هرقدر هم انکار کنیم این واقعیتی است که در حال وقوع است.
دلیل این تغییر نگرش را چه میدانید؟
این طبقه سرعت رشد خیلی زیادتری دارد، نوآورتر است و زرق و برق بیشتری برای چشمنوازی دارد. اگر دقت کنید در جهان هم سیاستهای کلان دنیا را افرادی که دارای بنیه مالی قوی هستند، شکل میدهند. دلیل دیگر هم جذابیتی است که به روز بودن این طبقه برای جوانان نسبت به دیگر گروهها دارد.
اگر قرار باشد یک سبک زندگی را برای ایران امروز پیشنهاد دهید، کدامیک را میپذیرید، سنتی، مدرن یا ترکیبی از این دو سبک زندگی؟
قطعا با بخش سوم موافقم.
چرا؟
به دلیل اینکه اگر بخواهیم در سبک سنتی بمانیم، سبک زندگیمان، منقرض شده و به یک شیوه زندگی موزهای تبدیل میشود ولی اگر بیاییم به مدرنیته بپردازیم، بیهویت شده و مانند کسی هستیم که قصر با شکوهی را بر آب ساخته باشد. این هم خطرناک است. یادمان باشد بعد از گذشت چنددهه اعتبار فرهنگها به سابقه تاریخی است که دارند. ما موظفیم این سابقه تاریخی، قشنگ و قوی را حفظ کرده و روی آن بنایی زیبا ایجاد کنیم. بهطور مثال سبک معماری ما عوض شده، اما هنوز درون خانه ما ایرانی است. برای این مهم لازم است برنامه داشتهباشیم، اگر بیبرنامه حرکت کنیم، متاسفانه باید بگویم که ناخودآگاه ذهن جوانان ما به سمت سبک زندگی مدرنیته میرود و روزی میرسد که به سمت پوچی و بیهویتی حرکت کردهایم.
تعریف سبک زندگی چیست؟
وقتی از سبک زندگی (life style) حرف میزنیم در تمام دنیا، چیزی که ما شاید تازه به آن میپردازیم یعنی از راه رفتن، خوردن، پوشیدن، تمام حرکات، تمام رفتارهای شخصی و اجتماعی و حتی فکر کردن پنهان ما را هم شامل میشود، در حالی که فکر میکنیم سبک زندگی تنها شکل بیرونی رفتار است، در صورتي كه وقتی صحبت از سبک زندگی میشود، منظور بیشتر شکل درونی رفتار ماست، تعریف کلی که برای سبک زندگی میکنند این است، چگونه زیستن، ولی من اصلا این تعریف را قبول ندارم، میخواهم بگویم چگونه فکر کردن، چگونه رفتار کردن و چگونه عکسالعمل نشان دادن در برابر رفتارهای دیگران و بعد در نهایت آخر برمیگردد به چگونه رفتار کردن خودمان.
سبک زندگی ما ایرانیان چگونه است؟
ما در سبک زندگیمان دچار یک سردرگمی هستیم و این سردرگمی هم ناشی از این میشود که ما نمیدانیم آن ریشههایی که در سبک زندگیمان داریم را آیا باید قبول داشته باشیم یا نه. مشکل دیگر این است که پدران به سبکی که از پدران خود آموختهاند زندگی میکنند که نسل امروزی آن را باور ندارد، جالب است که این نسل بعد از یک دهه همان شیوه زندگی نسل قبل را باور میکند و میگوید پس پدران ما خوب بودند، مشکلی که داریم این است که همواره نسل جوان ما سبک زندگی ایرانی را به سختی قبول داشته و همین نسل جوان وقتی پیرتر میشود همان سبک زندگی را قبول دارد، پس اینجا یک زنگ خطری هست. سبک زندگی ما برای جوانانمان آن جذابیت لازم را ندارد، باید یک تغییر و تحولی در سبک زندگی ایرانی به وجود بیاید که همواره نسل جوان با آن دارای مشکل نباشد.
به سبک زندگی که پدران داشتند، اشاره کردید؛ حالا مسالهای پیش آمده آن هم سبک زندگی وارداتی که از غرب برای ما آمده، است. درگیری بین این دو سبک زندگی به نظر شما چه تاثیری در این دارد که ما هنوز به یک سبک زندگی درست دست نیابیم؟
چون سبک زندگی سنتی سعی میکند با زور به سبک زندگی مدرن بچربد و سبک سنتی زندگی نمیخواهد تغییر کرده، مقاومت بین دو سبک سنتی و مدرن همواره به وجود میآید. سوالی که پیش میآید این است که اگر بخواهیم این مقاومت را کنار بزنیم، باید چه کنیم؟ باید گفت آن کسانی که سبک زندگی را تعریف میکنند و آن لایههای بالایی هرم برنامهریزی رفتارهای اجتماعی و شاید بهتر باشد بگویم آنها که رفتارشان الگوبرداری میشود و آن کسانی که مسوول آموزش رفتار اجتماعی به مردم هستند، باید سبک جدید زندگی را در خود ایجاد کرده و در رفتار خود بروز دهند، تا سبک زندگی جدید جایگزین سبک سنتی شود. تا مادامی که این تعارض بین رفتارها و گفتارها وجود دارد، ما هرگز به یک سبک زندگی مشخص دست نمییابیم.
در جای دیگری گفتید که جوانان با وجود اینکه در ابتدا با سبک زندگی سنتی مخالفند، بعد از یکدهه، دوباره به آن رو میآورند، دلیل این بازگشت در کجاست؟
یک دلیل خستگی از تعارضهایی است که بین زندگی خود دارند و بعد از یک دهه جدال و تلاش میبینند که فایدهای برایشان ندارد، زیرا هیجان سبک زندگی جدید در این سن دیگر برایشان جذابیت ندارد. دلیل دیگر برمیگردد به این موضوع که جامعه آن سبک سنتی را حداقل به ظاهر بیشتر میپذیرد، توجه داشته باشید که تاکید من اینجا بر ظاهر است، چون این سبب میشود ما برویم داخل یک نقاب. این را به وضوح میگویم که خیلی از آدمهایی که این سبک زندگی سنتی را میپذیرند، آن را واقعا قبول نمیکنند، یعنی نقابی به چهره خودشان میزنند. افراد خودشان را اینگونه توجیه میکنند که از سن من گذشته، باید رفتارم به گونهای باشد که در جامعه پسندیده باشد؛ بنابراین سعی میکنند که نقابی به چهره زده و بازیگری کند که آن را دوست ندارد.
برای رسیدن به سبک زندگی جدید و اصلاح سبک زندگی که امروز داریم، چه باید کرد؟
برای این امر اول باید برنامهریزی برای سبک زندگی توسط کرسیهای علمی انجام شود، برای تایید این موضوع دقت کنید که هر انقلاب، مد، تغییر و تحول یا هر واژهای که وارد یک جامعه میشود، عمدتا از دانشگاه بیرون میآید؛ به همین دلیل میخواهم بگویم که در این مورد باید نقش دانشگاه و مراکز علمی پررنگتر شود، یعنی مراکز علمی بتوانند به اهرمهای سیاسی غلبه کنند، زیرا مشکل آنجاست که متاسفانه سبک زندگی ما، مثل بسیاری موارد دیگر نظیر ورزش، فرهنگ و هنر ما، سیاستزده شده است، یعنی ما میآییم و بر اساس رفتارهای سیاسی سیاستمداران زندگی و رفتار میکنیم.
با این وضعیت چه باید کرد؟
برای اصلاح این وضعیت در جامعه باید رفتار و سبک زندگی سیاستمداران و سران عرصه سیاسی باید اصلاح شود و برای اصلاح، لازم است، نقد شوند. دامنه این نقد باید آنقدر باز باشد که شامل همه موارد نقد و اصلاح شود. برای درست شدن این موضوع لازم است که نقد و تحلیل انجام شود تا بتوان انتظار اصلاح داشت. این مسیر به جایی ختم میشود که سبک زندگی ما قابل صادرشدن باشد. ما نباید دلهره این را داشته باشیم که جوان ما سبک زندگی اروپایی را کپیبرداری کند، مشکل آنجا به وجود میآید که ما به آنها سخت گرفته و عرصه را تنگ میکنیم به همین علت و به دلیل انرژی که دارد، نمیتواند سبک زندگی پدران خود یا در کل نسل گذشته را رعایت کند، پس میرود سبک زندگی راحتتر را انتخاب میکند.
با این سبک زندگی غربی چه برخوردی باید کرد؟
باید شهامت خوشامدگویی به این سبک زندگی را داشته باشیم، برای این موضوع لازم است به سیره ائمه نیز متوسل شویم که با غیرمسلمان چگونه برخورد کرده و چه چیزهایی از آنها میآموختند و برای مسلمانان از رفتار نیکوی آنها مثال میزدند، این یعنی ما دین آنها را قبول نداریم اما این رفتارشان درست است. پس باید این شهامت را داشته باشیم که از دیگران یاد بگیریم، یا شاید درستتر باشد بگویم رفتار درست را از آنها قرض بگیریم و در رفتار خودمان تغییر و تحول ایجاد کنیم.
شما در جایی از صحبتهای خود اشاره کردید که رفتارهای جدید از دانشگاهها بیرون میآیند، این موضوع تا جایی قابلقبول است؛ اما امروز نگاه میکنیم که در جامعه از محیطهای غیردانشگاهی رفتار و گفتار یا در مجموع کنشهایی در جامعه به وجود آمده که سبک زندگی را برای برخی از جوانان ما کاملا دگرگون تعریف میکند، به عنوان مثال بهوجودآمدن اصطلاحات گولاخ، خط دادن و... که حتی برخی این قبیل رفتار را به اعلام جنگ جوانان نسبت به سبک و فرهنگ زندگی گذشته میدانند، در اینجا وقتی روی زبان تاکید میکنم بیشتر به آن دلیل است که سبک زندگی ما بسیار به زبانی که با آن صحبت میکنیم و ادبیاتمان وابسته است، در این خصوص چه تحلیلی دارید؟
اول اینکه به نظر من، این را نمیتوان اعلام جنگ دانست. ما همیشه در تاریخ با هر نوآوری مبارزه کردهایم. مهمترین نمونه آن شعر نو است که در ابتدای کار خیلیها دست به قلم شدند که این کار در پیکره شعر صدمه ایجاد میکند، اما بعد بسیاری مجذوب آن شدند. این ویژگی ما ایرانیهاست که با هر چیز جدیدی در ابتدا رفتاری خصمانه داشته و بعد وقتی آن را پذیرفتیم، سعی میکنیم به آن پر و بال هم دهیم. در خصوص همین واژهها، اشتباه ما این است که اول جبههگیری میکنیم، در صورتی که بهتر است بررسی کنیم که چه هستند و از کجا آمدهاند. این رفتاری که سعی میکنیم آنها را به اسم تخریب زبانفارسی در نطفه خفه کنیم اتفاقا بیشتر تحریککننده است. یک مثال دیگر، موسیقیهای زیرزمینی است، شاید اگر آنها را به روی زمین بیاوریم اینقدر رشد نکنند.
به متن آموزههای دینی هم که رجوع کنیم، میبینیم میفرماید: انسان ذاتا شیفته چیزی میشود که از آن منع شده و نسبت به آن حریص میشود. وقتی جوانان ما از واژههای جدید استفاده میکنند ما باید با لبخند به استقبال آنها رفته و بفهمیم که معنای آن چیست، بعد با آنها همراهی کرده و در نهایت سعی در اصلاح آن داشته باشیم. در صورتی که ما از همان ابتدا میگوییم نباید گفته شوند. این نبایدها و ممنوعیتها و خط قرمز کشیدنهای بیاندازه دارد کار دست ما میدهد، وقتی تعداد خط قرمزها زیاد باشد، افراد به تدریج یاد میگیرند که از آنها رد شوند، زمانی هم که از اولی رد شدند، عبور از بقیه آسانتر میشود، اگر هم یکنفر از این خطوط عبور کند، دیگران هم به پیروی از او خط قرمزها را رد میکنند. پس درستتر آن است که خط قرمزهایمان را متعادل کنیم.
در بیشتر جاهای دنیا، سبک زندگی را بر مبنای جایگاه طبقات اجتماعی تعریف میکنند، به عنوان نمونه پیر بردیو در فرانسه، ابتدا طبقات اجتماعی را بررسی کرده، بعد مشروعیت فرهنگی را مشخص کرده، رابطه طبقات مختلف با این فرهنگ مقبول را بررسی کرده و در پایان یک سبک زندگی جامع و کامل را برای فرانسه تعریف میکند؛ باید قبول کرد که ما نسبت به فرانسه شرایط بسیار متفاوتی داریم، یکی آنکه ضربات بسیاری بر پیکره جامعه ما وارد شده که مانع از ایجاد درست و کامل طبقات اجتماعی شده است؛ با درنظر داشتن این موارد، تعریف سبک زندگی در جامعه ما چگونه است؟
باید قبول کنیم که سبک زندگی در جامعه ما به صورت علمی، برنامهریزی نمیشود، بلکه به صورت تصادفی و شانسی بنا میشود. ما بدون برنامهریزی مشخص فقط مشغول الگوبرداری از هر جایی که شد هستیم. در همان فرانسه که مثال زدید برای مسالهای مثل سبک غذاخوردن، مطالعه، برنامهریزی و تمرین شده، سپس توسط رسانهها، هنر و سیستم آموزشی به تمام طبقات و نسلهای جامعه تزریق میشود. به همین دلیل میبینید که در جامعه فرانسه اگرچه طبقات مالی متفاوتی وجود دارد، اما سبک غذاخوردن به شکل بسیارزیادی یکسان است. مشروعیت فرهنگی و نهادینهسازی سبک زندگی در جامعه تنها از طریق آموزش ایجاد میشوند و نه با زور و اجبار و بخشنامه. یادمان باشد فرهنگ و سبک زندگی بخشنامهپذیر نیست.
ما در جامعه ایرانی، اقوام مختلف با سبکهای زندگی مختلف داریم، دنیای امروز روی این قومیتها و تکثر آنها تاکید فراوان دارد، اما متاسفانه در جامعه ما این امر به مشکلی اساسی برای ایجاد سبک زندگی به نسبت مشترکی به نام سبک زندگی ایرانی شده است، از این تکثر موجود چگونه میتوانیم استفاده کنیم؟
گاهی میبینیم فردی یک فرزند دارد و نمیتواند او را مدیریت کند، در مقابل گاهی هم فردی، 10 فرزند دارد و توانسته زندگیاش را به درستی مدیریت کرده و از وجود فرزندان بهره لازم را ببرد و در مواردی هم که لازم باشد، 10نفر دیگر را برای کمک دارد. در سبک زندگی ایرانی، این قومیتها مثل فرزندان هستند، حتی میتوانم بگویم مانند ریشههای درخت فرهنگ هستند که هرچه قویتر باشند، درخت محکمتر خواهد بود. وجود همین ریشههای قومیتی باعث شده که ایران با وجود آنکه بارها مورد تاختوتاز قرار گرفته از بین نرفته و در فرهنگی دیگر حل نشود. پدر و مادر باید بتوانند بچههای خود را مدیریت کنند؛ یعنی به جای آنکه این قومیتها را درگیر تقویت سبک زندگی ایرانی کنیم، مشغول تضعیف آنها هستیم. چون قدرت همافزایی فرهنگی را نداریم. این سوال حتما پیش میآید که چرا؟ به این دلیل که مشخص نیست که متولی فرهنگ در جامعه کیست. نهادهایی مانند وزارت فرهنگوارشاداسلامی، آموزش و پرورش، دانشگاهها، شهرداری و... همه ادعا میکنند که متولی فرهنگ هستند، ولی من با جرات میگویم که فرهنگ و سبک زندگی در ایران کودک یتیمی است که هرکس به آن لقمه نانی میدهد تا فقط زنده بماند. اگر سبک زندگی در ایران یک پدر نه حتی یک پدرخوانده خوب داشت، آن وقت خرده فرهنگها میتوانستند بازوهای قدرتمند فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی جامعه کهن و ریشهدار ایران باشند.
نقش رسانهها در ایجاد یک سبک زندگی مناسب در جامعه ایران چیست؟
امروز من به جرات میخواهم بگویم که رسانه دارد تلاش خودش را میکند، ولی باید قبول کرد که رسانهها ناچارند از منابع قدرت تاثیر بگیرند؛ یعنی رسانه هر چه تلاش میکند باز میخورد به یک مانع قانونی که در این میان خنثی خواهد شد. رسانه زمانی میتواند تاثیرگذار باشد که منابع قدرت آن جامعه حامی آن باشند. نباید فراموش کرد که رسانه هم یک وسیله است، امروز رسانه حتی از دانشگاه هم سبقت گرفته، چون گستردگی، پیامرسانی و قدرت انتقال آن به مراتب بیشتر است، اما مانع اینجاست که رسانه باید از همه زوایا حمایت شود، از زاویه سیاست، اقتصاد و حتی اجتماعی تا بتواند به یک سرمایه اجتماعی تبدیل شود. باز هم تاکید میکنم که رسانه تلاش خود را میکند.
در جامعه امروز ما کدام گروه یا طبقه الگوی سبک زندگی شده است؟
این مساله نیاز به یک مقدمه تاریخی دارد. تا چند دهه پیش طبقه مذهبی الگوی جامعه بود، بعد طبقه سیاسی، بعد طبقه علمی و متاسفانه باید بگویم که امروز رویکرد مردم به طبقه اقتصادی بیشتر است، آن طبقهای که از نظر اقتصادی قدرت بیشتری دارد، امروز نقش پررنگتری را در الگوبرداری سبک زندگی بازی میکند. هرقدر هم انکار کنیم این واقعیتی است که در حال وقوع است.
دلیل این تغییر نگرش را چه میدانید؟
این طبقه سرعت رشد خیلی زیادتری دارد، نوآورتر است و زرق و برق بیشتری برای چشمنوازی دارد. اگر دقت کنید در جهان هم سیاستهای کلان دنیا را افرادی که دارای بنیه مالی قوی هستند، شکل میدهند. دلیل دیگر هم جذابیتی است که به روز بودن این طبقه برای جوانان نسبت به دیگر گروهها دارد.
اگر قرار باشد یک سبک زندگی را برای ایران امروز پیشنهاد دهید، کدامیک را میپذیرید، سنتی، مدرن یا ترکیبی از این دو سبک زندگی؟
قطعا با بخش سوم موافقم.
چرا؟
به دلیل اینکه اگر بخواهیم در سبک سنتی بمانیم، سبک زندگیمان، منقرض شده و به یک شیوه زندگی موزهای تبدیل میشود ولی اگر بیاییم به مدرنیته بپردازیم، بیهویت شده و مانند کسی هستیم که قصر با شکوهی را بر آب ساخته باشد. این هم خطرناک است. یادمان باشد بعد از گذشت چنددهه اعتبار فرهنگها به سابقه تاریخی است که دارند. ما موظفیم این سابقه تاریخی، قشنگ و قوی را حفظ کرده و روی آن بنایی زیبا ایجاد کنیم. بهطور مثال سبک معماری ما عوض شده، اما هنوز درون خانه ما ایرانی است. برای این مهم لازم است برنامه داشتهباشیم، اگر بیبرنامه حرکت کنیم، متاسفانه باید بگویم که ناخودآگاه ذهن جوانان ما به سمت سبک زندگی مدرنیته میرود و روزی میرسد که به سمت پوچی و بیهویتی حرکت کردهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.