|

کنشگری نخبگان مرجع

حامد طبیبی

1- جامعه ایرانی، گوش به زنگ نخبگان و گروه‌های مرجع مورد اعتماد خود است یا شیوه‌های سنتی و به اصطلاح«توده‌ای» در مواجهه با مسایل حوزه سیاست را ارجح می‌داند؟ پاسخ به این سوال حداقل نیازمند بررسی تاریخ معاصر ایران است چه اینکه از نهضت مشروطه تا به امروز، حرکت‌هایی سیاسی به وقوع پیوسته که تا تغییرات بنیانی پیش رفته است.
2- اگرچه در طول سال‌های اخیر، نهادینه نشدن تحزب و به تبع آن شکل نگرفتن حرکت‌های منسجم در میان کنشگران سیاسی و هواداران آنها در جامعه «چند سلیقه‌ای» ایرانی به نقد کشیده شده و پژوهش‌های متعددی به رشته تحریر درآمده است اما در یک زمینه اتفاق‌نظر وجود دارد؛ اینکه به‌رغم وجود این نقیصه، جامعه سازوکارهای دیگری را برای ارتباط گرفتن با نخبگان خود، یافته و در مواقع لزوم، در پی نخبگان به نقش‌آفرینی پرداخته است. البته مواردی نیز بوده که مردم به واسطه همان ویژگی‌های متفاوت، از روشنفکران و گروه‌های مرجع، یک یا چند گام فراتر رفته و آنها را انگشت به دهان کرده‌اند اما در اکثر موارد، این رابطه همانند اکثر کشورهای توسعه‌یافته برقرار بوده است. نهضت مشروطه، حرکت‌های سیاسی بعد از شهریور 20 و خروج رضاخان از کشور، شیوه مواجهه با تبعات کودتای 28 مرداد و مسلط شدن فضای بسته سیاسی بر کشور، تاثیر پذیرفتن تدریجی جامعه از همگرایی گروه‌ها و چهره‌های مختلف مبارز علیه حاکمیت در دوره پهلوی دوم درخصوص لزوم پایان دادن به رژیم پهلوی، حرکت‌های مقطع انقلاب، تنش‌های سال‌های ابتدای شکل‌گیری جمهوری اسلامی، جنگ، دوم خرداد 76، انتخابات ریاست‌جمهوری نهم و دهم و تا به امروز، همواره شبکه ارتباطی میان نخبگان و مردم و تاثیرات آن، قابل رصد کردن است.
3- از گروه‌های مرجع به عنوان موتور محرک تحولات اجتماعی نام می‌برند. اگر به وقایع ایام انقلاب و سال‌های پس از آن، مقطع جنگ و به‌ویژه روزهای دوران اصلاحات نگاهی گذرا داشته باشیم نقش «جنبش دانشجویی»، پررنگ‌تر از هر زمان دیگری است. تاکید بر سیاسی کردن حوزه‌های سیاست‌زدایی شده و تحریک حس‌گرهای جامعه با توجه به حضور دانشجویان در میان اکثریت خانواده‌های ایرانی، کاری بود که این گروه مرجع به خوبی توان ایفای آن را داشت. در سال‌های اخیر اما به دلایل متعدد، نوعی سکون بر رفتار آنها حاکم شده است. احزاب و تشکل‌های سیاسی نیز به‌رغم همه مسایلی که در حوزه‌های رسمی و غیررسمی با آن دست به گریبان هستند، در حد بضاعت خود اثر‌گذار بوده‌اند. گروه‌های مرجع در میان روشنفکران عرفی و دینی، زنان، معلمان و تشکل‌های صنفی و مدنی نیز به شکل موردی، «عمل سیاسی» را به فراموشی نسپرده‌اند.
4- با این حال این امر به اثبات رسیده که همچنان، این «چهره‌ها» هستند که اقبال موج‌وار جامعه را با خود همراه می‌سازند، تشکل‌ها با محوریت آنها شکل می‌گیرند و در مواقع لزوم، به «تصمیم» می‌رسند. از ابتدای انقلاب تاکنون، دو جناح سیاسی اصلی کشور، حول همین «چهره‌ها» شکل گرفته‌اند. ناظران سیاسی با نظر به شرایط سیاسی سال‌های گذشته، اگرچه تخریب برخی از این چهره‌ها توسط گروه‌های تندرو را امری سازمان‌مند و در راستای کاهش ضریب نفوذ آنها ارزیابی می‌کنند اما اعتقاد دارند، هنوز هم در صورت فراهم شدن شرایط همان اثرگذاری گذشته را خواهند داشت.
1- جامعه ایرانی، گوش به زنگ نخبگان و گروه‌های مرجع مورد اعتماد خود است یا شیوه‌های سنتی و به اصطلاح«توده‌ای» در مواجهه با مسایل حوزه سیاست را ارجح می‌داند؟ پاسخ به این سوال حداقل نیازمند بررسی تاریخ معاصر ایران است چه اینکه از نهضت مشروطه تا به امروز، حرکت‌هایی سیاسی به وقوع پیوسته که تا تغییرات بنیانی پیش رفته است.
2- اگرچه در طول سال‌های اخیر، نهادینه نشدن تحزب و به تبع آن شکل نگرفتن حرکت‌های منسجم در میان کنشگران سیاسی و هواداران آنها در جامعه «چند سلیقه‌ای» ایرانی به نقد کشیده شده و پژوهش‌های متعددی به رشته تحریر درآمده است اما در یک زمینه اتفاق‌نظر وجود دارد؛ اینکه به‌رغم وجود این نقیصه، جامعه سازوکارهای دیگری را برای ارتباط گرفتن با نخبگان خود، یافته و در مواقع لزوم، در پی نخبگان به نقش‌آفرینی پرداخته است. البته مواردی نیز بوده که مردم به واسطه همان ویژگی‌های متفاوت، از روشنفکران و گروه‌های مرجع، یک یا چند گام فراتر رفته و آنها را انگشت به دهان کرده‌اند اما در اکثر موارد، این رابطه همانند اکثر کشورهای توسعه‌یافته برقرار بوده است. نهضت مشروطه، حرکت‌های سیاسی بعد از شهریور 20 و خروج رضاخان از کشور، شیوه مواجهه با تبعات کودتای 28 مرداد و مسلط شدن فضای بسته سیاسی بر کشور، تاثیر پذیرفتن تدریجی جامعه از همگرایی گروه‌ها و چهره‌های مختلف مبارز علیه حاکمیت در دوره پهلوی دوم درخصوص لزوم پایان دادن به رژیم پهلوی، حرکت‌های مقطع انقلاب، تنش‌های سال‌های ابتدای شکل‌گیری جمهوری اسلامی، جنگ، دوم خرداد 76، انتخابات ریاست‌جمهوری نهم و دهم و تا به امروز، همواره شبکه ارتباطی میان نخبگان و مردم و تاثیرات آن، قابل رصد کردن است.
3- از گروه‌های مرجع به عنوان موتور محرک تحولات اجتماعی نام می‌برند. اگر به وقایع ایام انقلاب و سال‌های پس از آن، مقطع جنگ و به‌ویژه روزهای دوران اصلاحات نگاهی گذرا داشته باشیم نقش «جنبش دانشجویی»، پررنگ‌تر از هر زمان دیگری است. تاکید بر سیاسی کردن حوزه‌های سیاست‌زدایی شده و تحریک حس‌گرهای جامعه با توجه به حضور دانشجویان در میان اکثریت خانواده‌های ایرانی، کاری بود که این گروه مرجع به خوبی توان ایفای آن را داشت. در سال‌های اخیر اما به دلایل متعدد، نوعی سکون بر رفتار آنها حاکم شده است. احزاب و تشکل‌های سیاسی نیز به‌رغم همه مسایلی که در حوزه‌های رسمی و غیررسمی با آن دست به گریبان هستند، در حد بضاعت خود اثر‌گذار بوده‌اند. گروه‌های مرجع در میان روشنفکران عرفی و دینی، زنان، معلمان و تشکل‌های صنفی و مدنی نیز به شکل موردی، «عمل سیاسی» را به فراموشی نسپرده‌اند.
4- با این حال این امر به اثبات رسیده که همچنان، این «چهره‌ها» هستند که اقبال موج‌وار جامعه را با خود همراه می‌سازند، تشکل‌ها با محوریت آنها شکل می‌گیرند و در مواقع لزوم، به «تصمیم» می‌رسند. از ابتدای انقلاب تاکنون، دو جناح سیاسی اصلی کشور، حول همین «چهره‌ها» شکل گرفته‌اند. ناظران سیاسی با نظر به شرایط سیاسی سال‌های گذشته، اگرچه تخریب برخی از این چهره‌ها توسط گروه‌های تندرو را امری سازمان‌مند و در راستای کاهش ضریب نفوذ آنها ارزیابی می‌کنند اما اعتقاد دارند، هنوز هم در صورت فراهم شدن شرایط همان اثرگذاری گذشته را خواهند داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.