حمیدرضا ترقی:
کینهورزیهای سیاسی به جایگاه چهرههای باسابقه لطمهزد
سولماز ایکدر/عکس: امیر جدیدی،شرق
وجود تشکیلات باسابقه در یک جریان سیاسی، از سوی تحلیلگران معمولا به عنوان یک فرصت و نقطه قوت دیده میشود. اینکه تجربیات سالیان متمادی فعالیت در عرصههای مختلف، حتما راهگشای برنامهریزی و نگاه به آینده خواهد بود اما برخی چهرههای جوانتر جریانات سیاسی، این روند را بر نمیتابند و معتقدند این دسته از افراد یا تشکلها، خود را قیم میپندارند و به دنبال اعمالنفوذ بیشتر هستند. حمیدرضا ترقی عضو شورای مرکزی حزب موتلفه که از تشکلهای قدیمی جناح راست دیروز و اصولگرایان امروز به شمار میرود، در اینباره به پرسشهای «شرق» پاسخ گفت.
شرایط سیاسی ایران چه خاصیت یا ویژگی دارد که نیازمند وجود و حضور ریشسفیدان یا جریانهای مرجع هست؟
فقدان احزاب قوی و باسابقهای که بشود به استناد سابقه، روی عملکرد گذشته آنان قضاوت داشت یا بتوان عملکردشان را در آینده پیشبینی کرد، جامعه سیاسی ایران را نیازمند افراد و در برخی موارد جریانهایی کرده است که مورد احترام و وثوق آحاد جامعه باشند تا بتوانند بیشترین طیف جامعه را به سوی همدلی و اتحاد سوق دهند. تا زمانی که تحزب و سازمانگرایی در بین مردم نهادینه نشود، نمیتوان پایانی برای نیاز جامعه سیاسی به ریشسفیدان تصور کرد. در کشور ما ریشسفیدان یا بعضا گروههای مرجع همزمان میتوانند بهجای چندین نهاد و مرکز فعالیت کنند و با توجه به حسنسابقهای که دارند، کشور را با کمترین هزینهها از بحرانها به سلامت عبور بدهند.
در مقایسه بین اشخاص مورد وثوق و جریانهای مرجع، این اشخاص هستند که میتوانند نقش بیشتری ایفا کنند. این تفاوت به نگاه ایرانیها به احزاب برمیگردد یا تعلقخاطر سنتی- مذهبی به اصطلاح ریشسفیدان؟
به دلیل ناقص ماندن فرآیند تحزب در ایران و عدم روحیه کار جمعی بین مردم بیشتر این چهرهها هستند که محل رجوع واقع میشوند نه جریانهای سیاسی. در ایران جریانهای سیاسی قائم به اشخاص هستند، نه اشخاص قائم به جریانهای سیاسی. گروههای مرجع هم از اعضایشان هست که ابرو میگیرند نه اینکه اعضا به صرف عضویت یا تعلق به این یا آن گروه، مطرح شوند. برای مثال میشود به اعضای جامعه روحانیت مبارز یا روحانیون مبارز اشاره کرد. عامه مردم شاید نتوانند نام اعضای این دو تشکل قدیمی ایرانی را بشمارند اما هرکدام از اعضای این تشکلها، به خودی خود نزد مردم شناخته شده و محترم هستند. در عرصه سیاسی هم به همینگونه است. در ایران وزن افراد به تنهایی شاید بیشتر از وزن تمام تشکلی باشد که با آن رابطه تشکیلاتی دارند.
بعضا از سوی برخی جریانهای تندور گفته میشود که عصر ریشسفیدی یا دوران اثرگذاری گروههای مرجع در کشور رو به پایان است و دیگر جایی برای حلوفصل منازعات به صورت سنتی باقی نمانده است. کدام عوامل در این تحول نقش دارند؟
عوامل متعددی در کاهش نقش گروههای مرجع و افراد مورد وثوق در جامعه موثر بوده است. یکی از آنها و شاید مهمترینشان، حرکتهایی بود که در دوران اصلاحات از سوی برخی چهرهها برای عادیسازی جایگاه چهرهها، جریانها و شخصیتهای تاثیرگذار صورت گرفت. حاصل اینگونه حرکتها که البته بعضا از سوی چهرههای با سابقه جریان اصلاحات مورد انتقاد بود، ضربه سنگینی به جایگاه این شخصیتها یا گروهها وارد کرد. این دست عملکردها، آغازگر بیاعتبار کردن شیوخ و ریشسفیدان بود که بعدها توسط برخی گروههای تندور در جریان اصولگرایی هم دنبال شده و میشود.
نکته دومی که باعث کمتر شدن نقش گروهها و افراد مرجع در منازعات سیاسی کشور شد، عدم پایبندی گروهها به قول و قرارهای سیاسی بود. بعضی از جریانهای سیاسی یا احزاب نسبت به اجرای تعهدات و قول و قرارهایی که با بزرگان و جریانهای مرجع داشتند پایبند نماندند و باعث ایجاد گلهمندی در بین ریشسفیدان یا جریانهای مرجع شد. این گلهمندیها به مرور ریشسفیدان و جریانهای مرجع را به حاشیه راند و از دامنه تاثیرگذاری آنها کاست که امروز در برخی اختلافنظرها، این روند را میتوان مشاهده کرد.
عامل سوم فاصلهای است که بهنظر میرسد بین نسل جدیدی که در غالب جریانهای سیاسی کشور فعال شدند با بزرگان به لحاظ تحلیل شرایط و موقعیت کشور پدید آمده است. جریانهای جوان گمان میبرند دیگر به مشاوره با بزرگان محتاج نیستند یا نظرات آنان را در مناسبات جدید سیاسی داخلی و خارجی، قديمی یا منقضی میدانند. این جریانات جدید چنان شیفته اقبال عمومی در یک یا چند انتخابات هستند که تاریخ انقلاب را فراموش کردند.
این سه عامل از مهمترین عواملی هستند که بر کاهش جایگاه و موقعیت افراد و گروههای مرجع در کشور تاثیر گذاشته است. هرچند که فکر نمیکنم این عدم انزوای ریشسفیدان یا گروههای مرجع دایمی باشد. مسلما با تغییر شرایط، چهرههای مهم و تاثیرگذار یا گروههای مرجع دوباره به عرصه باز خواهند گشت.
به وقایع دوران اصلاحات در مواجهه با چهرهها اشاره کردید اما در همان زمان، بر نقش گروههای مرجع مثل جنبش دانشجویی یا روشنفکران، بسیار تاکید میشد. در هشتسال اخیر که جریان شما بر سر کار بود، چرا ریشسفیدهای عرصه سیاست یا گروههای مرجع مورد توجه قرار نگرفتند؟ در دوران اصلاحات حتی ریشسفیدان این جریان در احزابی چون مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، نقش قابلتوجهی ایفا میکردند اما امروز کمترین اظهارنظر یا موضعگیری ریشسفیدان اصولگرا هم موردتوجه قرار نمیگیرد.
ما در واقع جریان اصلاحطلب و جریان انحرافی را در وقوع این اتفاق نامبارک به یک اندازه مقصر میدانیم ولی طبیعتا پیشگام این جریان اصلاحطلبان بودند. تا پیش از دوران اصلاحات اعتبار این افراد یا گروهها در سطحی بود که شاید کمتر کسی جسارت نادیدهگرفتن آنها را به خود راه میداد اما اصلاحطلبان راه را برای کنار زدن گروههای مرجع باز کردند.
ممکن است بپذیریم اصلاحطلبان برای برخی از افراد یا جریانهای مرجع اعتبار قایل میشدند ولی در همان مقطع زمانی هشتساله میدیدیم بزرگانی که منتسب به جریان اصلاحطلبی نیستند تخریب میشوند. اصلاحطلبان شخصیتهای وابسته به گروههای مخالف یا مقابلشان را تخریب میکردند و با این رفتار آغازگر جریانی بودند که به مرور آثار و طبعات گوناگونی داشت. اصلاحطلبان شروع به شکستن حرمت شیوخ یا جریانهای رقیبشان کردند اما به مرور دیدیم که حرمت چهرهها یا جریانهای مرجع وابسته به خودشان هم شکسته شد.
آیا کاهش میزان کاریزمای سیاسی چهرههای شاخص و محل وثوق هم از جمله عوامل کمرنگشدن نقشی که سطح سیاسی ایفا میکنند، هست؟
کاریزما تا زمانی باقی میماند که خود فرد از یک جایگاه رفیع اخلاقی و اعتقادی برخوردار باشد که هیچ خدشهای به آن وارد نشود. از سوی دیگر نباید جریانی برای تخریب فرد یا گروه کاریزماتیک وارد عمل شود. زمانی که جریانی دست به تخریب گسترده در حوزههای مختلف شخصی، سیاسی و اقتصادی علیه یک فرد میزند، به مرور از میزان اقبال عمومی نسبت به آن فرد کاسته میشود. در شرایطی که ما دعواهای سیاسی را به سطح جامعه میبریم و به سمت تخریب چهرههای همدیگر حرکت میکنیم، نمیتوانیم امیدوار باشیم از میزان اقبال عمومی جامعه نسبت به ما کاسته نشود. تا زمانی که به علت یک اختلافنظر سیاسی، شخصیت یکدیگر را در تریبونهای عمومی زیر سوال میبریم و حاضر نیستیم اخلاق سیاسی را در تاملات خود رعایت کنیم، طبیعی است که مردم از ما رویگردان شوند. آنهایی که دست به این اعمال میزنند، فراموش کردهاند مردم از هر دو گروه، چه آنهایی که مورد بیحرمتی قرار گرفتهاند، چه آنهایی که دیگران را بیحرمت میکنند، گریزان میشوند. چهرههایی که برای مدتهای طولانی مورداقبال عمومی بودند در اثر کینهورزیهای سیاسی و اخلاقی، جایگاه خود را از دست میدهند و به مرور از دامنه اثرگذاری آنها کاسته میشود. از دست دادن هرکدام از این چهرهها بخشی از سرمایه انقلاب را که میتواند مصروف پیشبرد اهداف کشور شود، از صحنه خارج میکند.
آیا نقشی که شیوخ یا گروههای مرجع در حلوفصل منازعات سیاسی ایفا میکنند، باعث ایجاد نوعی از تعاملات یا رفتارهای فراقانونی بین ارکان سیاسی نمیشود؟
مطمئنا شیوخ و گروههای مرجع در چارچوب قانون عمل میکنند. پایبندی و التزام شخصیتهای برجسته سیاسی یا گروههایی که طی سالهای پس از پیروزی انقلاب توانستهاند برای خود نقش مرجعیت ایجاد کنند به قانون به مراتب بیشتر از جریانهای سیاسی دیگر یا شخصیتهای سیاسی است. این تعاملات بر پایه قانون و برای اجرای بهتر قانون صورت میگیرد.
اما برخی میگویند این نوع تعامل نوعی تعامل فراقانونی است.
ایران کشوری نیست که برای اداره آن نیاز به تعاملات فراقانونی باشد. همانطور که گفتم بزرگان نظام برای اجرای بهتر و موفقتر قانون است که پا به عرصه میگذارند.
اگر تمام مناسبات سیاسی کشور در بستر قانون تعریف و حلوفصل میشوند چه نیازی به گروهها یا شخصیتهای مرجع وجود دارد؟
بیشتر نقش آنها در مقاطعی مشخص میشود که در چارچوب روال عادی و قوانین جاری کشور اختلافات حلوفصل نمیشود یا در چارچوب برنامههای احزاب توافق لازم بین چهرهها و گروهها صورت نمیگیرد. در این موارد چون مجموعه نیروهای انقلاب حاضر هستند از منافع شخصی یا گروهی خود به خواسته شیوخ، عدول کنند، امکان این توافق و تفاهم را فراهم میکنند. هنوز هم بین نیروهای اصیل انقلاب حرفشنویی از بزرگان وجود دارد.
برای مثال میبینید که گروههای مرجع در مقاطع زمانی انتخاباتی نقش بسیار موثری داشتهاند. زمانی که چهرهها و گروهها معرفی میشدند، نگاه بزرگان به مصالح کشور و ضرورتهایی که در کشور وجود دارد مورد وفاق قرار میگرفت و کسانی که برپایه ویژههای شخصی یا تخصصها برای خودشان اولویتی قایل بودند، به مصلحتاندیشی افراد یا گروههای مرجع احترام میگذاشتند.
بعضی از جریانهای سیاسی که امروز حاضر به گردن نهادن به رای افراد و گروههای مرجع نیستند، اینگونه نشان میدهند که از حمایتهای شاید قویتر و تاثیرگذارتر از سوی گروههای خاص برخوردار میشوند.
در واقعیت اگر تلفیقی از رای نخبگان و رای مردم به یک چهره یا یک جریان تعلق بگیرد، کیفیت رای بالا میرود و رای محکمتری خواهد بود. آنهایی که بیشتر متکی به رایهای پوپولیستی و رایهای احساسی هستند نوعا از این نوع روشها استفاده میکنند.
شرایط سیاسی ایران چه خاصیت یا ویژگی دارد که نیازمند وجود و حضور ریشسفیدان یا جریانهای مرجع هست؟
فقدان احزاب قوی و باسابقهای که بشود به استناد سابقه، روی عملکرد گذشته آنان قضاوت داشت یا بتوان عملکردشان را در آینده پیشبینی کرد، جامعه سیاسی ایران را نیازمند افراد و در برخی موارد جریانهایی کرده است که مورد احترام و وثوق آحاد جامعه باشند تا بتوانند بیشترین طیف جامعه را به سوی همدلی و اتحاد سوق دهند. تا زمانی که تحزب و سازمانگرایی در بین مردم نهادینه نشود، نمیتوان پایانی برای نیاز جامعه سیاسی به ریشسفیدان تصور کرد. در کشور ما ریشسفیدان یا بعضا گروههای مرجع همزمان میتوانند بهجای چندین نهاد و مرکز فعالیت کنند و با توجه به حسنسابقهای که دارند، کشور را با کمترین هزینهها از بحرانها به سلامت عبور بدهند.
در مقایسه بین اشخاص مورد وثوق و جریانهای مرجع، این اشخاص هستند که میتوانند نقش بیشتری ایفا کنند. این تفاوت به نگاه ایرانیها به احزاب برمیگردد یا تعلقخاطر سنتی- مذهبی به اصطلاح ریشسفیدان؟
به دلیل ناقص ماندن فرآیند تحزب در ایران و عدم روحیه کار جمعی بین مردم بیشتر این چهرهها هستند که محل رجوع واقع میشوند نه جریانهای سیاسی. در ایران جریانهای سیاسی قائم به اشخاص هستند، نه اشخاص قائم به جریانهای سیاسی. گروههای مرجع هم از اعضایشان هست که ابرو میگیرند نه اینکه اعضا به صرف عضویت یا تعلق به این یا آن گروه، مطرح شوند. برای مثال میشود به اعضای جامعه روحانیت مبارز یا روحانیون مبارز اشاره کرد. عامه مردم شاید نتوانند نام اعضای این دو تشکل قدیمی ایرانی را بشمارند اما هرکدام از اعضای این تشکلها، به خودی خود نزد مردم شناخته شده و محترم هستند. در عرصه سیاسی هم به همینگونه است. در ایران وزن افراد به تنهایی شاید بیشتر از وزن تمام تشکلی باشد که با آن رابطه تشکیلاتی دارند.
بعضا از سوی برخی جریانهای تندور گفته میشود که عصر ریشسفیدی یا دوران اثرگذاری گروههای مرجع در کشور رو به پایان است و دیگر جایی برای حلوفصل منازعات به صورت سنتی باقی نمانده است. کدام عوامل در این تحول نقش دارند؟
عوامل متعددی در کاهش نقش گروههای مرجع و افراد مورد وثوق در جامعه موثر بوده است. یکی از آنها و شاید مهمترینشان، حرکتهایی بود که در دوران اصلاحات از سوی برخی چهرهها برای عادیسازی جایگاه چهرهها، جریانها و شخصیتهای تاثیرگذار صورت گرفت. حاصل اینگونه حرکتها که البته بعضا از سوی چهرههای با سابقه جریان اصلاحات مورد انتقاد بود، ضربه سنگینی به جایگاه این شخصیتها یا گروهها وارد کرد. این دست عملکردها، آغازگر بیاعتبار کردن شیوخ و ریشسفیدان بود که بعدها توسط برخی گروههای تندور در جریان اصولگرایی هم دنبال شده و میشود.
نکته دومی که باعث کمتر شدن نقش گروهها و افراد مرجع در منازعات سیاسی کشور شد، عدم پایبندی گروهها به قول و قرارهای سیاسی بود. بعضی از جریانهای سیاسی یا احزاب نسبت به اجرای تعهدات و قول و قرارهایی که با بزرگان و جریانهای مرجع داشتند پایبند نماندند و باعث ایجاد گلهمندی در بین ریشسفیدان یا جریانهای مرجع شد. این گلهمندیها به مرور ریشسفیدان و جریانهای مرجع را به حاشیه راند و از دامنه تاثیرگذاری آنها کاست که امروز در برخی اختلافنظرها، این روند را میتوان مشاهده کرد.
عامل سوم فاصلهای است که بهنظر میرسد بین نسل جدیدی که در غالب جریانهای سیاسی کشور فعال شدند با بزرگان به لحاظ تحلیل شرایط و موقعیت کشور پدید آمده است. جریانهای جوان گمان میبرند دیگر به مشاوره با بزرگان محتاج نیستند یا نظرات آنان را در مناسبات جدید سیاسی داخلی و خارجی، قديمی یا منقضی میدانند. این جریانات جدید چنان شیفته اقبال عمومی در یک یا چند انتخابات هستند که تاریخ انقلاب را فراموش کردند.
این سه عامل از مهمترین عواملی هستند که بر کاهش جایگاه و موقعیت افراد و گروههای مرجع در کشور تاثیر گذاشته است. هرچند که فکر نمیکنم این عدم انزوای ریشسفیدان یا گروههای مرجع دایمی باشد. مسلما با تغییر شرایط، چهرههای مهم و تاثیرگذار یا گروههای مرجع دوباره به عرصه باز خواهند گشت.
به وقایع دوران اصلاحات در مواجهه با چهرهها اشاره کردید اما در همان زمان، بر نقش گروههای مرجع مثل جنبش دانشجویی یا روشنفکران، بسیار تاکید میشد. در هشتسال اخیر که جریان شما بر سر کار بود، چرا ریشسفیدهای عرصه سیاست یا گروههای مرجع مورد توجه قرار نگرفتند؟ در دوران اصلاحات حتی ریشسفیدان این جریان در احزابی چون مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، نقش قابلتوجهی ایفا میکردند اما امروز کمترین اظهارنظر یا موضعگیری ریشسفیدان اصولگرا هم موردتوجه قرار نمیگیرد.
ما در واقع جریان اصلاحطلب و جریان انحرافی را در وقوع این اتفاق نامبارک به یک اندازه مقصر میدانیم ولی طبیعتا پیشگام این جریان اصلاحطلبان بودند. تا پیش از دوران اصلاحات اعتبار این افراد یا گروهها در سطحی بود که شاید کمتر کسی جسارت نادیدهگرفتن آنها را به خود راه میداد اما اصلاحطلبان راه را برای کنار زدن گروههای مرجع باز کردند.
ممکن است بپذیریم اصلاحطلبان برای برخی از افراد یا جریانهای مرجع اعتبار قایل میشدند ولی در همان مقطع زمانی هشتساله میدیدیم بزرگانی که منتسب به جریان اصلاحطلبی نیستند تخریب میشوند. اصلاحطلبان شخصیتهای وابسته به گروههای مخالف یا مقابلشان را تخریب میکردند و با این رفتار آغازگر جریانی بودند که به مرور آثار و طبعات گوناگونی داشت. اصلاحطلبان شروع به شکستن حرمت شیوخ یا جریانهای رقیبشان کردند اما به مرور دیدیم که حرمت چهرهها یا جریانهای مرجع وابسته به خودشان هم شکسته شد.
آیا کاهش میزان کاریزمای سیاسی چهرههای شاخص و محل وثوق هم از جمله عوامل کمرنگشدن نقشی که سطح سیاسی ایفا میکنند، هست؟
کاریزما تا زمانی باقی میماند که خود فرد از یک جایگاه رفیع اخلاقی و اعتقادی برخوردار باشد که هیچ خدشهای به آن وارد نشود. از سوی دیگر نباید جریانی برای تخریب فرد یا گروه کاریزماتیک وارد عمل شود. زمانی که جریانی دست به تخریب گسترده در حوزههای مختلف شخصی، سیاسی و اقتصادی علیه یک فرد میزند، به مرور از میزان اقبال عمومی نسبت به آن فرد کاسته میشود. در شرایطی که ما دعواهای سیاسی را به سطح جامعه میبریم و به سمت تخریب چهرههای همدیگر حرکت میکنیم، نمیتوانیم امیدوار باشیم از میزان اقبال عمومی جامعه نسبت به ما کاسته نشود. تا زمانی که به علت یک اختلافنظر سیاسی، شخصیت یکدیگر را در تریبونهای عمومی زیر سوال میبریم و حاضر نیستیم اخلاق سیاسی را در تاملات خود رعایت کنیم، طبیعی است که مردم از ما رویگردان شوند. آنهایی که دست به این اعمال میزنند، فراموش کردهاند مردم از هر دو گروه، چه آنهایی که مورد بیحرمتی قرار گرفتهاند، چه آنهایی که دیگران را بیحرمت میکنند، گریزان میشوند. چهرههایی که برای مدتهای طولانی مورداقبال عمومی بودند در اثر کینهورزیهای سیاسی و اخلاقی، جایگاه خود را از دست میدهند و به مرور از دامنه اثرگذاری آنها کاسته میشود. از دست دادن هرکدام از این چهرهها بخشی از سرمایه انقلاب را که میتواند مصروف پیشبرد اهداف کشور شود، از صحنه خارج میکند.
آیا نقشی که شیوخ یا گروههای مرجع در حلوفصل منازعات سیاسی ایفا میکنند، باعث ایجاد نوعی از تعاملات یا رفتارهای فراقانونی بین ارکان سیاسی نمیشود؟
مطمئنا شیوخ و گروههای مرجع در چارچوب قانون عمل میکنند. پایبندی و التزام شخصیتهای برجسته سیاسی یا گروههایی که طی سالهای پس از پیروزی انقلاب توانستهاند برای خود نقش مرجعیت ایجاد کنند به قانون به مراتب بیشتر از جریانهای سیاسی دیگر یا شخصیتهای سیاسی است. این تعاملات بر پایه قانون و برای اجرای بهتر قانون صورت میگیرد.
اما برخی میگویند این نوع تعامل نوعی تعامل فراقانونی است.
ایران کشوری نیست که برای اداره آن نیاز به تعاملات فراقانونی باشد. همانطور که گفتم بزرگان نظام برای اجرای بهتر و موفقتر قانون است که پا به عرصه میگذارند.
اگر تمام مناسبات سیاسی کشور در بستر قانون تعریف و حلوفصل میشوند چه نیازی به گروهها یا شخصیتهای مرجع وجود دارد؟
بیشتر نقش آنها در مقاطعی مشخص میشود که در چارچوب روال عادی و قوانین جاری کشور اختلافات حلوفصل نمیشود یا در چارچوب برنامههای احزاب توافق لازم بین چهرهها و گروهها صورت نمیگیرد. در این موارد چون مجموعه نیروهای انقلاب حاضر هستند از منافع شخصی یا گروهی خود به خواسته شیوخ، عدول کنند، امکان این توافق و تفاهم را فراهم میکنند. هنوز هم بین نیروهای اصیل انقلاب حرفشنویی از بزرگان وجود دارد.
برای مثال میبینید که گروههای مرجع در مقاطع زمانی انتخاباتی نقش بسیار موثری داشتهاند. زمانی که چهرهها و گروهها معرفی میشدند، نگاه بزرگان به مصالح کشور و ضرورتهایی که در کشور وجود دارد مورد وفاق قرار میگرفت و کسانی که برپایه ویژههای شخصی یا تخصصها برای خودشان اولویتی قایل بودند، به مصلحتاندیشی افراد یا گروههای مرجع احترام میگذاشتند.
بعضی از جریانهای سیاسی که امروز حاضر به گردن نهادن به رای افراد و گروههای مرجع نیستند، اینگونه نشان میدهند که از حمایتهای شاید قویتر و تاثیرگذارتر از سوی گروههای خاص برخوردار میشوند.
در واقعیت اگر تلفیقی از رای نخبگان و رای مردم به یک چهره یا یک جریان تعلق بگیرد، کیفیت رای بالا میرود و رای محکمتری خواهد بود. آنهایی که بیشتر متکی به رایهای پوپولیستی و رایهای احساسی هستند نوعا از این نوع روشها استفاده میکنند.
وجود تشکیلات باسابقه در یک جریان سیاسی، از سوی تحلیلگران معمولا به عنوان یک فرصت و نقطه قوت دیده میشود. اینکه تجربیات سالیان متمادی فعالیت در عرصههای مختلف، حتما راهگشای برنامهریزی و نگاه به آینده خواهد بود اما برخی چهرههای جوانتر جریانات سیاسی، این روند را بر نمیتابند و معتقدند این دسته از افراد یا تشکلها، خود را قیم میپندارند و به دنبال اعمالنفوذ بیشتر هستند. حمیدرضا ترقی عضو شورای مرکزی حزب موتلفه که از تشکلهای قدیمی جناح راست دیروز و اصولگرایان امروز به شمار میرود، در اینباره به پرسشهای «شرق» پاسخ گفت.
شرایط سیاسی ایران چه خاصیت یا ویژگی دارد که نیازمند وجود و حضور ریشسفیدان یا جریانهای مرجع هست؟
فقدان احزاب قوی و باسابقهای که بشود به استناد سابقه، روی عملکرد گذشته آنان قضاوت داشت یا بتوان عملکردشان را در آینده پیشبینی کرد، جامعه سیاسی ایران را نیازمند افراد و در برخی موارد جریانهایی کرده است که مورد احترام و وثوق آحاد جامعه باشند تا بتوانند بیشترین طیف جامعه را به سوی همدلی و اتحاد سوق دهند. تا زمانی که تحزب و سازمانگرایی در بین مردم نهادینه نشود، نمیتوان پایانی برای نیاز جامعه سیاسی به ریشسفیدان تصور کرد. در کشور ما ریشسفیدان یا بعضا گروههای مرجع همزمان میتوانند بهجای چندین نهاد و مرکز فعالیت کنند و با توجه به حسنسابقهای که دارند، کشور را با کمترین هزینهها از بحرانها به سلامت عبور بدهند.
در مقایسه بین اشخاص مورد وثوق و جریانهای مرجع، این اشخاص هستند که میتوانند نقش بیشتری ایفا کنند. این تفاوت به نگاه ایرانیها به احزاب برمیگردد یا تعلقخاطر سنتی- مذهبی به اصطلاح ریشسفیدان؟
به دلیل ناقص ماندن فرآیند تحزب در ایران و عدم روحیه کار جمعی بین مردم بیشتر این چهرهها هستند که محل رجوع واقع میشوند نه جریانهای سیاسی. در ایران جریانهای سیاسی قائم به اشخاص هستند، نه اشخاص قائم به جریانهای سیاسی. گروههای مرجع هم از اعضایشان هست که ابرو میگیرند نه اینکه اعضا به صرف عضویت یا تعلق به این یا آن گروه، مطرح شوند. برای مثال میشود به اعضای جامعه روحانیت مبارز یا روحانیون مبارز اشاره کرد. عامه مردم شاید نتوانند نام اعضای این دو تشکل قدیمی ایرانی را بشمارند اما هرکدام از اعضای این تشکلها، به خودی خود نزد مردم شناخته شده و محترم هستند. در عرصه سیاسی هم به همینگونه است. در ایران وزن افراد به تنهایی شاید بیشتر از وزن تمام تشکلی باشد که با آن رابطه تشکیلاتی دارند.
بعضا از سوی برخی جریانهای تندور گفته میشود که عصر ریشسفیدی یا دوران اثرگذاری گروههای مرجع در کشور رو به پایان است و دیگر جایی برای حلوفصل منازعات به صورت سنتی باقی نمانده است. کدام عوامل در این تحول نقش دارند؟
عوامل متعددی در کاهش نقش گروههای مرجع و افراد مورد وثوق در جامعه موثر بوده است. یکی از آنها و شاید مهمترینشان، حرکتهایی بود که در دوران اصلاحات از سوی برخی چهرهها برای عادیسازی جایگاه چهرهها، جریانها و شخصیتهای تاثیرگذار صورت گرفت. حاصل اینگونه حرکتها که البته بعضا از سوی چهرههای با سابقه جریان اصلاحات مورد انتقاد بود، ضربه سنگینی به جایگاه این شخصیتها یا گروهها وارد کرد. این دست عملکردها، آغازگر بیاعتبار کردن شیوخ و ریشسفیدان بود که بعدها توسط برخی گروههای تندور در جریان اصولگرایی هم دنبال شده و میشود.
نکته دومی که باعث کمتر شدن نقش گروهها و افراد مرجع در منازعات سیاسی کشور شد، عدم پایبندی گروهها به قول و قرارهای سیاسی بود. بعضی از جریانهای سیاسی یا احزاب نسبت به اجرای تعهدات و قول و قرارهایی که با بزرگان و جریانهای مرجع داشتند پایبند نماندند و باعث ایجاد گلهمندی در بین ریشسفیدان یا جریانهای مرجع شد. این گلهمندیها به مرور ریشسفیدان و جریانهای مرجع را به حاشیه راند و از دامنه تاثیرگذاری آنها کاست که امروز در برخی اختلافنظرها، این روند را میتوان مشاهده کرد.
عامل سوم فاصلهای است که بهنظر میرسد بین نسل جدیدی که در غالب جریانهای سیاسی کشور فعال شدند با بزرگان به لحاظ تحلیل شرایط و موقعیت کشور پدید آمده است. جریانهای جوان گمان میبرند دیگر به مشاوره با بزرگان محتاج نیستند یا نظرات آنان را در مناسبات جدید سیاسی داخلی و خارجی، قديمی یا منقضی میدانند. این جریانات جدید چنان شیفته اقبال عمومی در یک یا چند انتخابات هستند که تاریخ انقلاب را فراموش کردند.
این سه عامل از مهمترین عواملی هستند که بر کاهش جایگاه و موقعیت افراد و گروههای مرجع در کشور تاثیر گذاشته است. هرچند که فکر نمیکنم این عدم انزوای ریشسفیدان یا گروههای مرجع دایمی باشد. مسلما با تغییر شرایط، چهرههای مهم و تاثیرگذار یا گروههای مرجع دوباره به عرصه باز خواهند گشت.
به وقایع دوران اصلاحات در مواجهه با چهرهها اشاره کردید اما در همان زمان، بر نقش گروههای مرجع مثل جنبش دانشجویی یا روشنفکران، بسیار تاکید میشد. در هشتسال اخیر که جریان شما بر سر کار بود، چرا ریشسفیدهای عرصه سیاست یا گروههای مرجع مورد توجه قرار نگرفتند؟ در دوران اصلاحات حتی ریشسفیدان این جریان در احزابی چون مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، نقش قابلتوجهی ایفا میکردند اما امروز کمترین اظهارنظر یا موضعگیری ریشسفیدان اصولگرا هم موردتوجه قرار نمیگیرد.
ما در واقع جریان اصلاحطلب و جریان انحرافی را در وقوع این اتفاق نامبارک به یک اندازه مقصر میدانیم ولی طبیعتا پیشگام این جریان اصلاحطلبان بودند. تا پیش از دوران اصلاحات اعتبار این افراد یا گروهها در سطحی بود که شاید کمتر کسی جسارت نادیدهگرفتن آنها را به خود راه میداد اما اصلاحطلبان راه را برای کنار زدن گروههای مرجع باز کردند.
ممکن است بپذیریم اصلاحطلبان برای برخی از افراد یا جریانهای مرجع اعتبار قایل میشدند ولی در همان مقطع زمانی هشتساله میدیدیم بزرگانی که منتسب به جریان اصلاحطلبی نیستند تخریب میشوند. اصلاحطلبان شخصیتهای وابسته به گروههای مخالف یا مقابلشان را تخریب میکردند و با این رفتار آغازگر جریانی بودند که به مرور آثار و طبعات گوناگونی داشت. اصلاحطلبان شروع به شکستن حرمت شیوخ یا جریانهای رقیبشان کردند اما به مرور دیدیم که حرمت چهرهها یا جریانهای مرجع وابسته به خودشان هم شکسته شد.
آیا کاهش میزان کاریزمای سیاسی چهرههای شاخص و محل وثوق هم از جمله عوامل کمرنگشدن نقشی که سطح سیاسی ایفا میکنند، هست؟
کاریزما تا زمانی باقی میماند که خود فرد از یک جایگاه رفیع اخلاقی و اعتقادی برخوردار باشد که هیچ خدشهای به آن وارد نشود. از سوی دیگر نباید جریانی برای تخریب فرد یا گروه کاریزماتیک وارد عمل شود. زمانی که جریانی دست به تخریب گسترده در حوزههای مختلف شخصی، سیاسی و اقتصادی علیه یک فرد میزند، به مرور از میزان اقبال عمومی نسبت به آن فرد کاسته میشود. در شرایطی که ما دعواهای سیاسی را به سطح جامعه میبریم و به سمت تخریب چهرههای همدیگر حرکت میکنیم، نمیتوانیم امیدوار باشیم از میزان اقبال عمومی جامعه نسبت به ما کاسته نشود. تا زمانی که به علت یک اختلافنظر سیاسی، شخصیت یکدیگر را در تریبونهای عمومی زیر سوال میبریم و حاضر نیستیم اخلاق سیاسی را در تاملات خود رعایت کنیم، طبیعی است که مردم از ما رویگردان شوند. آنهایی که دست به این اعمال میزنند، فراموش کردهاند مردم از هر دو گروه، چه آنهایی که مورد بیحرمتی قرار گرفتهاند، چه آنهایی که دیگران را بیحرمت میکنند، گریزان میشوند. چهرههایی که برای مدتهای طولانی مورداقبال عمومی بودند در اثر کینهورزیهای سیاسی و اخلاقی، جایگاه خود را از دست میدهند و به مرور از دامنه اثرگذاری آنها کاسته میشود. از دست دادن هرکدام از این چهرهها بخشی از سرمایه انقلاب را که میتواند مصروف پیشبرد اهداف کشور شود، از صحنه خارج میکند.
آیا نقشی که شیوخ یا گروههای مرجع در حلوفصل منازعات سیاسی ایفا میکنند، باعث ایجاد نوعی از تعاملات یا رفتارهای فراقانونی بین ارکان سیاسی نمیشود؟
مطمئنا شیوخ و گروههای مرجع در چارچوب قانون عمل میکنند. پایبندی و التزام شخصیتهای برجسته سیاسی یا گروههایی که طی سالهای پس از پیروزی انقلاب توانستهاند برای خود نقش مرجعیت ایجاد کنند به قانون به مراتب بیشتر از جریانهای سیاسی دیگر یا شخصیتهای سیاسی است. این تعاملات بر پایه قانون و برای اجرای بهتر قانون صورت میگیرد.
اما برخی میگویند این نوع تعامل نوعی تعامل فراقانونی است.
ایران کشوری نیست که برای اداره آن نیاز به تعاملات فراقانونی باشد. همانطور که گفتم بزرگان نظام برای اجرای بهتر و موفقتر قانون است که پا به عرصه میگذارند.
اگر تمام مناسبات سیاسی کشور در بستر قانون تعریف و حلوفصل میشوند چه نیازی به گروهها یا شخصیتهای مرجع وجود دارد؟
بیشتر نقش آنها در مقاطعی مشخص میشود که در چارچوب روال عادی و قوانین جاری کشور اختلافات حلوفصل نمیشود یا در چارچوب برنامههای احزاب توافق لازم بین چهرهها و گروهها صورت نمیگیرد. در این موارد چون مجموعه نیروهای انقلاب حاضر هستند از منافع شخصی یا گروهی خود به خواسته شیوخ، عدول کنند، امکان این توافق و تفاهم را فراهم میکنند. هنوز هم بین نیروهای اصیل انقلاب حرفشنویی از بزرگان وجود دارد.
برای مثال میبینید که گروههای مرجع در مقاطع زمانی انتخاباتی نقش بسیار موثری داشتهاند. زمانی که چهرهها و گروهها معرفی میشدند، نگاه بزرگان به مصالح کشور و ضرورتهایی که در کشور وجود دارد مورد وفاق قرار میگرفت و کسانی که برپایه ویژههای شخصی یا تخصصها برای خودشان اولویتی قایل بودند، به مصلحتاندیشی افراد یا گروههای مرجع احترام میگذاشتند.
بعضی از جریانهای سیاسی که امروز حاضر به گردن نهادن به رای افراد و گروههای مرجع نیستند، اینگونه نشان میدهند که از حمایتهای شاید قویتر و تاثیرگذارتر از سوی گروههای خاص برخوردار میشوند.
در واقعیت اگر تلفیقی از رای نخبگان و رای مردم به یک چهره یا یک جریان تعلق بگیرد، کیفیت رای بالا میرود و رای محکمتری خواهد بود. آنهایی که بیشتر متکی به رایهای پوپولیستی و رایهای احساسی هستند نوعا از این نوع روشها استفاده میکنند.
شرایط سیاسی ایران چه خاصیت یا ویژگی دارد که نیازمند وجود و حضور ریشسفیدان یا جریانهای مرجع هست؟
فقدان احزاب قوی و باسابقهای که بشود به استناد سابقه، روی عملکرد گذشته آنان قضاوت داشت یا بتوان عملکردشان را در آینده پیشبینی کرد، جامعه سیاسی ایران را نیازمند افراد و در برخی موارد جریانهایی کرده است که مورد احترام و وثوق آحاد جامعه باشند تا بتوانند بیشترین طیف جامعه را به سوی همدلی و اتحاد سوق دهند. تا زمانی که تحزب و سازمانگرایی در بین مردم نهادینه نشود، نمیتوان پایانی برای نیاز جامعه سیاسی به ریشسفیدان تصور کرد. در کشور ما ریشسفیدان یا بعضا گروههای مرجع همزمان میتوانند بهجای چندین نهاد و مرکز فعالیت کنند و با توجه به حسنسابقهای که دارند، کشور را با کمترین هزینهها از بحرانها به سلامت عبور بدهند.
در مقایسه بین اشخاص مورد وثوق و جریانهای مرجع، این اشخاص هستند که میتوانند نقش بیشتری ایفا کنند. این تفاوت به نگاه ایرانیها به احزاب برمیگردد یا تعلقخاطر سنتی- مذهبی به اصطلاح ریشسفیدان؟
به دلیل ناقص ماندن فرآیند تحزب در ایران و عدم روحیه کار جمعی بین مردم بیشتر این چهرهها هستند که محل رجوع واقع میشوند نه جریانهای سیاسی. در ایران جریانهای سیاسی قائم به اشخاص هستند، نه اشخاص قائم به جریانهای سیاسی. گروههای مرجع هم از اعضایشان هست که ابرو میگیرند نه اینکه اعضا به صرف عضویت یا تعلق به این یا آن گروه، مطرح شوند. برای مثال میشود به اعضای جامعه روحانیت مبارز یا روحانیون مبارز اشاره کرد. عامه مردم شاید نتوانند نام اعضای این دو تشکل قدیمی ایرانی را بشمارند اما هرکدام از اعضای این تشکلها، به خودی خود نزد مردم شناخته شده و محترم هستند. در عرصه سیاسی هم به همینگونه است. در ایران وزن افراد به تنهایی شاید بیشتر از وزن تمام تشکلی باشد که با آن رابطه تشکیلاتی دارند.
بعضا از سوی برخی جریانهای تندور گفته میشود که عصر ریشسفیدی یا دوران اثرگذاری گروههای مرجع در کشور رو به پایان است و دیگر جایی برای حلوفصل منازعات به صورت سنتی باقی نمانده است. کدام عوامل در این تحول نقش دارند؟
عوامل متعددی در کاهش نقش گروههای مرجع و افراد مورد وثوق در جامعه موثر بوده است. یکی از آنها و شاید مهمترینشان، حرکتهایی بود که در دوران اصلاحات از سوی برخی چهرهها برای عادیسازی جایگاه چهرهها، جریانها و شخصیتهای تاثیرگذار صورت گرفت. حاصل اینگونه حرکتها که البته بعضا از سوی چهرههای با سابقه جریان اصلاحات مورد انتقاد بود، ضربه سنگینی به جایگاه این شخصیتها یا گروهها وارد کرد. این دست عملکردها، آغازگر بیاعتبار کردن شیوخ و ریشسفیدان بود که بعدها توسط برخی گروههای تندور در جریان اصولگرایی هم دنبال شده و میشود.
نکته دومی که باعث کمتر شدن نقش گروهها و افراد مرجع در منازعات سیاسی کشور شد، عدم پایبندی گروهها به قول و قرارهای سیاسی بود. بعضی از جریانهای سیاسی یا احزاب نسبت به اجرای تعهدات و قول و قرارهایی که با بزرگان و جریانهای مرجع داشتند پایبند نماندند و باعث ایجاد گلهمندی در بین ریشسفیدان یا جریانهای مرجع شد. این گلهمندیها به مرور ریشسفیدان و جریانهای مرجع را به حاشیه راند و از دامنه تاثیرگذاری آنها کاست که امروز در برخی اختلافنظرها، این روند را میتوان مشاهده کرد.
عامل سوم فاصلهای است که بهنظر میرسد بین نسل جدیدی که در غالب جریانهای سیاسی کشور فعال شدند با بزرگان به لحاظ تحلیل شرایط و موقعیت کشور پدید آمده است. جریانهای جوان گمان میبرند دیگر به مشاوره با بزرگان محتاج نیستند یا نظرات آنان را در مناسبات جدید سیاسی داخلی و خارجی، قديمی یا منقضی میدانند. این جریانات جدید چنان شیفته اقبال عمومی در یک یا چند انتخابات هستند که تاریخ انقلاب را فراموش کردند.
این سه عامل از مهمترین عواملی هستند که بر کاهش جایگاه و موقعیت افراد و گروههای مرجع در کشور تاثیر گذاشته است. هرچند که فکر نمیکنم این عدم انزوای ریشسفیدان یا گروههای مرجع دایمی باشد. مسلما با تغییر شرایط، چهرههای مهم و تاثیرگذار یا گروههای مرجع دوباره به عرصه باز خواهند گشت.
به وقایع دوران اصلاحات در مواجهه با چهرهها اشاره کردید اما در همان زمان، بر نقش گروههای مرجع مثل جنبش دانشجویی یا روشنفکران، بسیار تاکید میشد. در هشتسال اخیر که جریان شما بر سر کار بود، چرا ریشسفیدهای عرصه سیاست یا گروههای مرجع مورد توجه قرار نگرفتند؟ در دوران اصلاحات حتی ریشسفیدان این جریان در احزابی چون مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، نقش قابلتوجهی ایفا میکردند اما امروز کمترین اظهارنظر یا موضعگیری ریشسفیدان اصولگرا هم موردتوجه قرار نمیگیرد.
ما در واقع جریان اصلاحطلب و جریان انحرافی را در وقوع این اتفاق نامبارک به یک اندازه مقصر میدانیم ولی طبیعتا پیشگام این جریان اصلاحطلبان بودند. تا پیش از دوران اصلاحات اعتبار این افراد یا گروهها در سطحی بود که شاید کمتر کسی جسارت نادیدهگرفتن آنها را به خود راه میداد اما اصلاحطلبان راه را برای کنار زدن گروههای مرجع باز کردند.
ممکن است بپذیریم اصلاحطلبان برای برخی از افراد یا جریانهای مرجع اعتبار قایل میشدند ولی در همان مقطع زمانی هشتساله میدیدیم بزرگانی که منتسب به جریان اصلاحطلبی نیستند تخریب میشوند. اصلاحطلبان شخصیتهای وابسته به گروههای مخالف یا مقابلشان را تخریب میکردند و با این رفتار آغازگر جریانی بودند که به مرور آثار و طبعات گوناگونی داشت. اصلاحطلبان شروع به شکستن حرمت شیوخ یا جریانهای رقیبشان کردند اما به مرور دیدیم که حرمت چهرهها یا جریانهای مرجع وابسته به خودشان هم شکسته شد.
آیا کاهش میزان کاریزمای سیاسی چهرههای شاخص و محل وثوق هم از جمله عوامل کمرنگشدن نقشی که سطح سیاسی ایفا میکنند، هست؟
کاریزما تا زمانی باقی میماند که خود فرد از یک جایگاه رفیع اخلاقی و اعتقادی برخوردار باشد که هیچ خدشهای به آن وارد نشود. از سوی دیگر نباید جریانی برای تخریب فرد یا گروه کاریزماتیک وارد عمل شود. زمانی که جریانی دست به تخریب گسترده در حوزههای مختلف شخصی، سیاسی و اقتصادی علیه یک فرد میزند، به مرور از میزان اقبال عمومی نسبت به آن فرد کاسته میشود. در شرایطی که ما دعواهای سیاسی را به سطح جامعه میبریم و به سمت تخریب چهرههای همدیگر حرکت میکنیم، نمیتوانیم امیدوار باشیم از میزان اقبال عمومی جامعه نسبت به ما کاسته نشود. تا زمانی که به علت یک اختلافنظر سیاسی، شخصیت یکدیگر را در تریبونهای عمومی زیر سوال میبریم و حاضر نیستیم اخلاق سیاسی را در تاملات خود رعایت کنیم، طبیعی است که مردم از ما رویگردان شوند. آنهایی که دست به این اعمال میزنند، فراموش کردهاند مردم از هر دو گروه، چه آنهایی که مورد بیحرمتی قرار گرفتهاند، چه آنهایی که دیگران را بیحرمت میکنند، گریزان میشوند. چهرههایی که برای مدتهای طولانی مورداقبال عمومی بودند در اثر کینهورزیهای سیاسی و اخلاقی، جایگاه خود را از دست میدهند و به مرور از دامنه اثرگذاری آنها کاسته میشود. از دست دادن هرکدام از این چهرهها بخشی از سرمایه انقلاب را که میتواند مصروف پیشبرد اهداف کشور شود، از صحنه خارج میکند.
آیا نقشی که شیوخ یا گروههای مرجع در حلوفصل منازعات سیاسی ایفا میکنند، باعث ایجاد نوعی از تعاملات یا رفتارهای فراقانونی بین ارکان سیاسی نمیشود؟
مطمئنا شیوخ و گروههای مرجع در چارچوب قانون عمل میکنند. پایبندی و التزام شخصیتهای برجسته سیاسی یا گروههایی که طی سالهای پس از پیروزی انقلاب توانستهاند برای خود نقش مرجعیت ایجاد کنند به قانون به مراتب بیشتر از جریانهای سیاسی دیگر یا شخصیتهای سیاسی است. این تعاملات بر پایه قانون و برای اجرای بهتر قانون صورت میگیرد.
اما برخی میگویند این نوع تعامل نوعی تعامل فراقانونی است.
ایران کشوری نیست که برای اداره آن نیاز به تعاملات فراقانونی باشد. همانطور که گفتم بزرگان نظام برای اجرای بهتر و موفقتر قانون است که پا به عرصه میگذارند.
اگر تمام مناسبات سیاسی کشور در بستر قانون تعریف و حلوفصل میشوند چه نیازی به گروهها یا شخصیتهای مرجع وجود دارد؟
بیشتر نقش آنها در مقاطعی مشخص میشود که در چارچوب روال عادی و قوانین جاری کشور اختلافات حلوفصل نمیشود یا در چارچوب برنامههای احزاب توافق لازم بین چهرهها و گروهها صورت نمیگیرد. در این موارد چون مجموعه نیروهای انقلاب حاضر هستند از منافع شخصی یا گروهی خود به خواسته شیوخ، عدول کنند، امکان این توافق و تفاهم را فراهم میکنند. هنوز هم بین نیروهای اصیل انقلاب حرفشنویی از بزرگان وجود دارد.
برای مثال میبینید که گروههای مرجع در مقاطع زمانی انتخاباتی نقش بسیار موثری داشتهاند. زمانی که چهرهها و گروهها معرفی میشدند، نگاه بزرگان به مصالح کشور و ضرورتهایی که در کشور وجود دارد مورد وفاق قرار میگرفت و کسانی که برپایه ویژههای شخصی یا تخصصها برای خودشان اولویتی قایل بودند، به مصلحتاندیشی افراد یا گروههای مرجع احترام میگذاشتند.
بعضی از جریانهای سیاسی که امروز حاضر به گردن نهادن به رای افراد و گروههای مرجع نیستند، اینگونه نشان میدهند که از حمایتهای شاید قویتر و تاثیرگذارتر از سوی گروههای خاص برخوردار میشوند.
در واقعیت اگر تلفیقی از رای نخبگان و رای مردم به یک چهره یا یک جریان تعلق بگیرد، کیفیت رای بالا میرود و رای محکمتری خواهد بود. آنهایی که بیشتر متکی به رایهای پوپولیستی و رایهای احساسی هستند نوعا از این نوع روشها استفاده میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.