|

معلول توسعه‌نیافتگی سیاست

صادق زیباکلام

چرا در جوامع غربی، ژاپن، هند، برزیل، آرژانتین و ... پدیده‌ای بنام شیخوخیت وجود ندارد اما در برخي جوامع بسیاری از کنش‌های سیاسی حول محور شیخوخیت می‌چرخد؟ به کمک شیخوخیت و به‌اصطلاح «ریش‌سفیدی» اختلافات حل و فصل می‌شود، ائتلاف‌های قبلی منحل و اتحاد ائتلاف‌های جدید به وجود می‌آید و قس‌علیهذا؟ به نظر می‌رسد که شیخوخیت رابطه مستقیمی با توسعه سیاسی پیدا می‌کند هر طور ساختار سیاسی جامعه‌ای توسعه‌یافته‌تر باشد، شیخوخیت نقش کمتری در برقراری و حل و فصل مناسبات سیاسی آن پیدا می‌کند و متقابلا هر قدر که جامعه‌ای از نظر توسعه سیاسی رشد و توسعه کمتری کرده باشد، شیخوخیت در آن نقش برجسته‌ای پیدا می‌کند. در جوامع توسعه‌یافته احزاب و تشکل‌های سیاسی عملا همان نقشی را بر عهده دارند که در جوامع کمترتوسعه‌یافته آن نقش را مکاشفه‌خو یا سازوکار شیخوخیت برعهده دارد. با این تفاوت اساسی که شیخوخیت مبتنی و متکی بر عقل یک نفر که به‌نام بزرگ‌طایفه است ولی نظام مبتنی بر تحزب متکی بر نوعی خرد سیاسی جمعی است که از بدنه حزب به رهبری آن منتقل می‌شود. تفاوت دیگر نظام شیخوخیت با نظام‌های توسعه‌یافته سیاسی در ارتکاب خطاست. در نظام‌های توسعه‌یافته خبط و خطا بالطبع صورت می‌گیرد اما از آنجا که برای راس تصمیم‌گیری حزبی هیچ‌نوع قداست و امتیازي وجود ندارد، بنابراین اشتباه مطرح و مورد نقد و بررسی سطوح پایین‌تر قرار می‌گیرد اما در مدل مبتنی بر شیخوخیت به دلیل جایگاه بالایی که حول بزرگ‌طایفه و ریش‌سفید قرار دارد،‌ امکان طرح اشتباه از سوی وی و در نتیجه نقد و بررسی شدن آن عملا منتفی است. تفاوت سوم میان ساختار مبتنی بر شیخوخیت با نظام‌های توسعه‌یافته در پاسخگو بودن است. به دلیل جایگاه بالایی که بزرگ و ریش‌سفید طایفه از آن برخوردار است، مقوله پاسخگو بودن عملا منتفی می‌شود اما در نظام‌های توسعه‌یافته صدر تا ذیل جریان و حزب از جمله بالاترین سطح آن (از طریق مطبوعات و رسانه‌های جمعی) پاسخگوست. تفاوت چهارم در گردش قدرت سیاسی است. در نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت بزرگ‌طایفه تا زنده است از قدرت و نفوذ برخوردار است در حالی که در نظام‌های توسعه‌یافته، بعد از یک دوره چهار یا پنج‌ساله مردم درخصوص عملکرد و سیاست‌های حزب اظهارنظر می‌کنند. اگر با سیاست‌های جریان حاکم موافق باشند (یا دست‌کم نصف بعلاوه یک رای‌دهندگان موافق باشند)، آن مجموعه برای یک دوره چهار یا پنج‌ساله دیگر ادامه می‌دهد، و اگر نصف بعلاوه یک رای‌دهندگان با سیاست‌هاي دولت موافق نباشند، دولت جای خود را به حزب رقیب یا اپوزیسیون می‌دهد اما در نظام مبتنی بر شیخوخیت، گردش نخبگان عملا وجود ندارد.
گفتنی است که شمار نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت در گذشته بسیار زیادتر از نظام‌های دموکراتیک بوده‌اند. اما در نتیجه روند توسعه و پیشرفت سیاسی، بسیاری از نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت به‌تدریج تبدیل به نظام‌های دموکراتیک می‌شوند اما به‌رغم این تحول تاریخی، همچنان در بسیاری از جوامع توسعه‌نیافته، نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت همچنان قدرت را به دست دارند.
چرا در جوامع غربی، ژاپن، هند، برزیل، آرژانتین و ... پدیده‌ای بنام شیخوخیت وجود ندارد اما در برخي جوامع بسیاری از کنش‌های سیاسی حول محور شیخوخیت می‌چرخد؟ به کمک شیخوخیت و به‌اصطلاح «ریش‌سفیدی» اختلافات حل و فصل می‌شود، ائتلاف‌های قبلی منحل و اتحاد ائتلاف‌های جدید به وجود می‌آید و قس‌علیهذا؟ به نظر می‌رسد که شیخوخیت رابطه مستقیمی با توسعه سیاسی پیدا می‌کند هر طور ساختار سیاسی جامعه‌ای توسعه‌یافته‌تر باشد، شیخوخیت نقش کمتری در برقراری و حل و فصل مناسبات سیاسی آن پیدا می‌کند و متقابلا هر قدر که جامعه‌ای از نظر توسعه سیاسی رشد و توسعه کمتری کرده باشد، شیخوخیت در آن نقش برجسته‌ای پیدا می‌کند. در جوامع توسعه‌یافته احزاب و تشکل‌های سیاسی عملا همان نقشی را بر عهده دارند که در جوامع کمترتوسعه‌یافته آن نقش را مکاشفه‌خو یا سازوکار شیخوخیت برعهده دارد. با این تفاوت اساسی که شیخوخیت مبتنی و متکی بر عقل یک نفر که به‌نام بزرگ‌طایفه است ولی نظام مبتنی بر تحزب متکی بر نوعی خرد سیاسی جمعی است که از بدنه حزب به رهبری آن منتقل می‌شود. تفاوت دیگر نظام شیخوخیت با نظام‌های توسعه‌یافته سیاسی در ارتکاب خطاست. در نظام‌های توسعه‌یافته خبط و خطا بالطبع صورت می‌گیرد اما از آنجا که برای راس تصمیم‌گیری حزبی هیچ‌نوع قداست و امتیازي وجود ندارد، بنابراین اشتباه مطرح و مورد نقد و بررسی سطوح پایین‌تر قرار می‌گیرد اما در مدل مبتنی بر شیخوخیت به دلیل جایگاه بالایی که حول بزرگ‌طایفه و ریش‌سفید قرار دارد،‌ امکان طرح اشتباه از سوی وی و در نتیجه نقد و بررسی شدن آن عملا منتفی است. تفاوت سوم میان ساختار مبتنی بر شیخوخیت با نظام‌های توسعه‌یافته در پاسخگو بودن است. به دلیل جایگاه بالایی که بزرگ و ریش‌سفید طایفه از آن برخوردار است، مقوله پاسخگو بودن عملا منتفی می‌شود اما در نظام‌های توسعه‌یافته صدر تا ذیل جریان و حزب از جمله بالاترین سطح آن (از طریق مطبوعات و رسانه‌های جمعی) پاسخگوست. تفاوت چهارم در گردش قدرت سیاسی است. در نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت بزرگ‌طایفه تا زنده است از قدرت و نفوذ برخوردار است در حالی که در نظام‌های توسعه‌یافته، بعد از یک دوره چهار یا پنج‌ساله مردم درخصوص عملکرد و سیاست‌های حزب اظهارنظر می‌کنند. اگر با سیاست‌های جریان حاکم موافق باشند (یا دست‌کم نصف بعلاوه یک رای‌دهندگان موافق باشند)، آن مجموعه برای یک دوره چهار یا پنج‌ساله دیگر ادامه می‌دهد، و اگر نصف بعلاوه یک رای‌دهندگان با سیاست‌هاي دولت موافق نباشند، دولت جای خود را به حزب رقیب یا اپوزیسیون می‌دهد اما در نظام مبتنی بر شیخوخیت، گردش نخبگان عملا وجود ندارد.
گفتنی است که شمار نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت در گذشته بسیار زیادتر از نظام‌های دموکراتیک بوده‌اند. اما در نتیجه روند توسعه و پیشرفت سیاسی، بسیاری از نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت به‌تدریج تبدیل به نظام‌های دموکراتیک می‌شوند اما به‌رغم این تحول تاریخی، همچنان در بسیاری از جوامع توسعه‌نیافته، نظام‌های مبتنی بر شیخوخیت همچنان قدرت را به دست دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.