|

نقش محوری افراد و گروه‌های مرجع

غلام‌عباس توسلی / جامعه‌شناس و فعال سیاسی

مناسبات جوامع سنتی به‌گونه‌ای پایه‌گذاری شده بود که افرادی به عنوان ریش‌سفید یا گروه‌هایی به عنوان گروه‌های مرجع نقش ویژه‌ای در حل مسایل ایفا می‌کردند. افراد یا گروه‌های موثق در این نوع جوامع با تکیه بر دانش و تجربه و مهم‌تر از آن با تکیه بر اعتمادی که افراد و دیگر گروه‌ها به آنها داشتند، می‌توانستند در اداره جامعه نقش ارزنده‌ای ایفا کنند. تا پایان قرن 19 و حتی مدتی پس از آغاز قرن 20 در جوامع‌غربی این اشخاص و گروه‌های مرجع بودند که جریان‌سازی می‌کردند.
در دوران‌گذار از سنت به مدرنیته، به مرور نقش افراد و گروه‌های مرجع را، نهاد‌های قانونی و بعضا دولت ساخته به خود اختصاص دادند. همان‌طور که طی سال‌های اخیر و به‌خصوص در سال‌های پس از پیروزی انقلاب، در جامعه ما هم نقش گروه‌ها و افراد مرجع به مرور کمرنگ‌تر شد، البته هنوز در کشور ما، در روستا‌ها، بین قبایل و عشایر و شهرستان‌های دورتر از مرکز می‌توان دید که از ارزش و اعتبار گروه‌های مرجع و افرادی که در کشور ما به عنوان ریش‌سفید شناخته می‌شوند، کاسته نشده است.
ارزش‌های سنتی و حرکت بطئی جامعه به سوی مدرنیسم، یکی از عمده دلایل کمرنگ شدن نقش افراد یا گروه‌های مورد وثوق در جامعه است. پس از پیروزی انقلاب، به دلیل ذات انقلاب که درهم ریختن اکثر مناسبات و طبقات اجتماعی است، جامعه سیاسی ایران نیز با آشفتگی در برخی حوزه‌ها مواجه شد. این روند به دلایلی تاکنون هم در جامعه قابل لمس است.
از نظر جامعه‌شناسی، ایران صاحب یک جامعه اتمیک است. در ایران هنجار‌های گذشته، حال و شاید آینده به‌گونه‌ای با یکدیگر ترکیب شده‌اند که معلوم نیست براساس کدام هنجار‌ها باید کنش‌های اجتماعی و سیاسی مورد قضاوت قرار بگیرند.
از سوی دیگر عدم شفافیت هنجار‌های اجتماعی باعث شده که افراد مرجع نتوانند آن نقشی را که باید در مناسبات جامعه ایفا کنند. کشوری که تا چنددهه پیش، عمده جمعیتش را روستانشینان و عشایر تشکیل می‌دادند، بدون طی‌کردن کامل پروسه مدرنیته به جامعه‌ای شهرنشین تبدیل شده است.
کشوری که 70درصد از جمعیتش در روستا‌ها با مناسبات خاص و مشخصا احترام به ریش‌سفیدان زندگی می‌کردند، طی مدت کوتاهی به شهر‌ها مهاجرت داده شدند. پیش از آنکه جایگزینی برای ریش‌سفیدان سنتی روستاها در شهر‌ها پیدا یا تعیین شود، این واقعیت به بی‌هنجاری کمک کرده است. رشد فردگرایی که از ارکان مدرنیته به شمار می‌آید نیز باعث کمرنگ‌شدن نقش افراد و گروه‌های مرجع می‌شود. موج بالای مهاجرت از روستا‌ها به شهر‌ها، خانواده‌های گسترده و سنتی ایران را از هم گسیخت و افراد را به «فرد» بودن تشویق کرد.
با وجود ایفای نقش ارزشمند و سنتی که «ریش‌سفیدان» و افراد مرجع در ایران ایفا می‌کردند، نمی‌توان این واقعیت را کتمان کرد که به مرور حتی در کشوری مانند ایران که بیشتر مناسبات اجتماعی و سیاسی آن به صورت سنتی حل‌وفصل می‌شود، از اعتبار گروه‌ها و افراد مرجع کاسته شده است.
این تغییر شرایط تنها مناسبات اجتماعی کشور را تحت تاثیر قرار نداده است. در حوزه سیاسی نیز برخی هنجار‌هایی که از گذشته وجود داشت، دگرگون شده است.
از منظر علمی طبیعی است اگر انتظار داشته باشیم با رشد و نهادینه شدن دموکراسی در یک کشور، به‌نحوی حکومت قانون نهادینه شود که دیگر نیاز به امری مانند «ریش‌سفیدی» نباشد یا انتظار می‌رود که گروه‌های مرجع به مرور جای خود را به گروه‌هایی بدهند که از اقبال عمومی که در مقاطعی مانند انتخابات مشخص می‌شود، برخوردار هستند؛ اما واقعیت چیز دیگری است. در کشور‌هایی که سال‌هاست از نهادینه شدن دموکراسی در آنان می‌گذرد، هنوز اشخاص یا گروه‌های مرجع موردرجوع قرار می‌گیرند، البته بخشی از نقش و کارکرد این افراد یا گروه‌ها تغییر کرده است ولی از صحنه حذف نشده‌اند؛ به زبان امروزی به افراد یا گروه‌های مرجع می‌شود گفت نخبگان.
اگر در گذشته ریش‌سفیدان یا گروه‌های مرجع با توجه به‌نحوه غیردموکراتیک اداره کشور، قاطعانه در اداره جامعه دخالت می‌کردند و کمتر مشورت را بر می‌تابیدند، امروز نخبگان در کشور‌های غربی از پوپولیستی نشدن سیاست و حق اقلیت‌های جامعه محافظت می‌کنند.
شاید مهم‌ترین نکته در بحث گروه‌ها و افراد مرجع در هر جامعه‌ای، تنوع خاستگاه این گروه‌ها یا افراد است. در شرایطی افراد یا گروه‌های مرجع می‌توانند تاثیر‌گذار باشند که بتوانند عمده جریانات سیاسی یا اجتماعی یک جامعه را نمایندگی کنند. تقسیم افراد یا گروه‌های مرجع و اعمال نوعی تبعیض میان آنها بر میزان نفوذ آنان در بین مردم و همین‌طور در بین گروه‌های مختلف حاکمیت، تاثیر نامطلوبی خواهد گذاشت.
این روند حتما به سود آنهایی که این تبعیض را اعمال می‌کنند نخواهد بود چه اینکه گروه‌های مرجع یا چهره‌های دارای اقبال عمومی در مواقع ضروری، نقش تعیین‌کننده‌ای در بسیج افکار عمومی درخصوص موضوعات ملی و فراملی ایفا می‌کنند.
در ایران با توجه به سابقه طولانی مخالفت با تشکیل حزب و تشکل‌گریزی، این افراد بودند که محل وثوق جامعه قرار می‌گرفتند نه گروه‌ها. این موضوع دو آسیب بزرگ در خود داشت. اول آنکه جامعه از حافظه تاریخی تهی می‌شد. چون هر فرد در بهترین حالت حامل تجربیات یک نسل است در حالی که یک گروه می‌تواند از تجربه تاریخی بهره‌مند باشد و نسل به نسل، تجربیات سازمان یافته خود را منتقل کند.
دیگر اینکه اشتباه یک فرد، اگر در قالب گروه عمل کند، صدمه کمتری به جامعه وارد می‌سازد تا اشتباه فردی که شخصا به عنوان ریش‌سفید مورد اجماع واقع شده است. این دو آسیب مهم تا پیش از 10سال گذشته به اندازه کافی به باور ایرانیان نسبت به افراد و گروه‌های مرجع آسیب وارد ساخته بود اما طی 10سال گذشته می‌بینیم که عملا تلاش‌هایی برای نادیده انگاشتن افراد و گروه‌های تاثیر‌گذار صورت می‌گیرد.
در کشور ما با توجه به رشد فردیت و مبهم بودن هنجار‌های حاکم بر مناسبات کنشگران رسمی با یکدیگر و بین دولتمردان و ملت، از میزان نفوذ اشخاص و گروه‌های مرجع روزبه‌روز کاسته می‌شود. تازه برخی به عرصه‌آمدگان امروز گمان می‌برند با استفاده از نظرات ریش‌سفیدان دیروز، شأن و تشخص خود را زیرپا می‌گذارند و افراد و گروه‌های مرجع ناخودآگاه خود را کنار می‌کشند تا هم به آبرویشان خدشه‌ای وارد نشود و هم اینکه در اشتباهات شریک نشوند.
اگر در اداره کشور به اخلاق و قانون پایبندی وجود داشته باشد، تمام ارکان جامعه سر جای خودشان قرار می‌گیرند و گروه‌ها و افراد مرجع می‌توانند نقش واسط بین مردم و دولت را از یک‌سو و از سوی دیگر نقش معین و راهنما را برای دولتمردان ایفا کنند.
مناسبات جوامع سنتی به‌گونه‌ای پایه‌گذاری شده بود که افرادی به عنوان ریش‌سفید یا گروه‌هایی به عنوان گروه‌های مرجع نقش ویژه‌ای در حل مسایل ایفا می‌کردند. افراد یا گروه‌های موثق در این نوع جوامع با تکیه بر دانش و تجربه و مهم‌تر از آن با تکیه بر اعتمادی که افراد و دیگر گروه‌ها به آنها داشتند، می‌توانستند در اداره جامعه نقش ارزنده‌ای ایفا کنند. تا پایان قرن 19 و حتی مدتی پس از آغاز قرن 20 در جوامع‌غربی این اشخاص و گروه‌های مرجع بودند که جریان‌سازی می‌کردند.
در دوران‌گذار از سنت به مدرنیته، به مرور نقش افراد و گروه‌های مرجع را، نهاد‌های قانونی و بعضا دولت ساخته به خود اختصاص دادند. همان‌طور که طی سال‌های اخیر و به‌خصوص در سال‌های پس از پیروزی انقلاب، در جامعه ما هم نقش گروه‌ها و افراد مرجع به مرور کمرنگ‌تر شد، البته هنوز در کشور ما، در روستا‌ها، بین قبایل و عشایر و شهرستان‌های دورتر از مرکز می‌توان دید که از ارزش و اعتبار گروه‌های مرجع و افرادی که در کشور ما به عنوان ریش‌سفید شناخته می‌شوند، کاسته نشده است.
ارزش‌های سنتی و حرکت بطئی جامعه به سوی مدرنیسم، یکی از عمده دلایل کمرنگ شدن نقش افراد یا گروه‌های مورد وثوق در جامعه است. پس از پیروزی انقلاب، به دلیل ذات انقلاب که درهم ریختن اکثر مناسبات و طبقات اجتماعی است، جامعه سیاسی ایران نیز با آشفتگی در برخی حوزه‌ها مواجه شد. این روند به دلایلی تاکنون هم در جامعه قابل لمس است.
از نظر جامعه‌شناسی، ایران صاحب یک جامعه اتمیک است. در ایران هنجار‌های گذشته، حال و شاید آینده به‌گونه‌ای با یکدیگر ترکیب شده‌اند که معلوم نیست براساس کدام هنجار‌ها باید کنش‌های اجتماعی و سیاسی مورد قضاوت قرار بگیرند.
از سوی دیگر عدم شفافیت هنجار‌های اجتماعی باعث شده که افراد مرجع نتوانند آن نقشی را که باید در مناسبات جامعه ایفا کنند. کشوری که تا چنددهه پیش، عمده جمعیتش را روستانشینان و عشایر تشکیل می‌دادند، بدون طی‌کردن کامل پروسه مدرنیته به جامعه‌ای شهرنشین تبدیل شده است.
کشوری که 70درصد از جمعیتش در روستا‌ها با مناسبات خاص و مشخصا احترام به ریش‌سفیدان زندگی می‌کردند، طی مدت کوتاهی به شهر‌ها مهاجرت داده شدند. پیش از آنکه جایگزینی برای ریش‌سفیدان سنتی روستاها در شهر‌ها پیدا یا تعیین شود، این واقعیت به بی‌هنجاری کمک کرده است. رشد فردگرایی که از ارکان مدرنیته به شمار می‌آید نیز باعث کمرنگ‌شدن نقش افراد و گروه‌های مرجع می‌شود. موج بالای مهاجرت از روستا‌ها به شهر‌ها، خانواده‌های گسترده و سنتی ایران را از هم گسیخت و افراد را به «فرد» بودن تشویق کرد.
با وجود ایفای نقش ارزشمند و سنتی که «ریش‌سفیدان» و افراد مرجع در ایران ایفا می‌کردند، نمی‌توان این واقعیت را کتمان کرد که به مرور حتی در کشوری مانند ایران که بیشتر مناسبات اجتماعی و سیاسی آن به صورت سنتی حل‌وفصل می‌شود، از اعتبار گروه‌ها و افراد مرجع کاسته شده است.
این تغییر شرایط تنها مناسبات اجتماعی کشور را تحت تاثیر قرار نداده است. در حوزه سیاسی نیز برخی هنجار‌هایی که از گذشته وجود داشت، دگرگون شده است.
از منظر علمی طبیعی است اگر انتظار داشته باشیم با رشد و نهادینه شدن دموکراسی در یک کشور، به‌نحوی حکومت قانون نهادینه شود که دیگر نیاز به امری مانند «ریش‌سفیدی» نباشد یا انتظار می‌رود که گروه‌های مرجع به مرور جای خود را به گروه‌هایی بدهند که از اقبال عمومی که در مقاطعی مانند انتخابات مشخص می‌شود، برخوردار هستند؛ اما واقعیت چیز دیگری است. در کشور‌هایی که سال‌هاست از نهادینه شدن دموکراسی در آنان می‌گذرد، هنوز اشخاص یا گروه‌های مرجع موردرجوع قرار می‌گیرند، البته بخشی از نقش و کارکرد این افراد یا گروه‌ها تغییر کرده است ولی از صحنه حذف نشده‌اند؛ به زبان امروزی به افراد یا گروه‌های مرجع می‌شود گفت نخبگان.
اگر در گذشته ریش‌سفیدان یا گروه‌های مرجع با توجه به‌نحوه غیردموکراتیک اداره کشور، قاطعانه در اداره جامعه دخالت می‌کردند و کمتر مشورت را بر می‌تابیدند، امروز نخبگان در کشور‌های غربی از پوپولیستی نشدن سیاست و حق اقلیت‌های جامعه محافظت می‌کنند.
شاید مهم‌ترین نکته در بحث گروه‌ها و افراد مرجع در هر جامعه‌ای، تنوع خاستگاه این گروه‌ها یا افراد است. در شرایطی افراد یا گروه‌های مرجع می‌توانند تاثیر‌گذار باشند که بتوانند عمده جریانات سیاسی یا اجتماعی یک جامعه را نمایندگی کنند. تقسیم افراد یا گروه‌های مرجع و اعمال نوعی تبعیض میان آنها بر میزان نفوذ آنان در بین مردم و همین‌طور در بین گروه‌های مختلف حاکمیت، تاثیر نامطلوبی خواهد گذاشت.
این روند حتما به سود آنهایی که این تبعیض را اعمال می‌کنند نخواهد بود چه اینکه گروه‌های مرجع یا چهره‌های دارای اقبال عمومی در مواقع ضروری، نقش تعیین‌کننده‌ای در بسیج افکار عمومی درخصوص موضوعات ملی و فراملی ایفا می‌کنند.
در ایران با توجه به سابقه طولانی مخالفت با تشکیل حزب و تشکل‌گریزی، این افراد بودند که محل وثوق جامعه قرار می‌گرفتند نه گروه‌ها. این موضوع دو آسیب بزرگ در خود داشت. اول آنکه جامعه از حافظه تاریخی تهی می‌شد. چون هر فرد در بهترین حالت حامل تجربیات یک نسل است در حالی که یک گروه می‌تواند از تجربه تاریخی بهره‌مند باشد و نسل به نسل، تجربیات سازمان یافته خود را منتقل کند.
دیگر اینکه اشتباه یک فرد، اگر در قالب گروه عمل کند، صدمه کمتری به جامعه وارد می‌سازد تا اشتباه فردی که شخصا به عنوان ریش‌سفید مورد اجماع واقع شده است. این دو آسیب مهم تا پیش از 10سال گذشته به اندازه کافی به باور ایرانیان نسبت به افراد و گروه‌های مرجع آسیب وارد ساخته بود اما طی 10سال گذشته می‌بینیم که عملا تلاش‌هایی برای نادیده انگاشتن افراد و گروه‌های تاثیر‌گذار صورت می‌گیرد.
در کشور ما با توجه به رشد فردیت و مبهم بودن هنجار‌های حاکم بر مناسبات کنشگران رسمی با یکدیگر و بین دولتمردان و ملت، از میزان نفوذ اشخاص و گروه‌های مرجع روزبه‌روز کاسته می‌شود. تازه برخی به عرصه‌آمدگان امروز گمان می‌برند با استفاده از نظرات ریش‌سفیدان دیروز، شأن و تشخص خود را زیرپا می‌گذارند و افراد و گروه‌های مرجع ناخودآگاه خود را کنار می‌کشند تا هم به آبرویشان خدشه‌ای وارد نشود و هم اینکه در اشتباهات شریک نشوند.
اگر در اداره کشور به اخلاق و قانون پایبندی وجود داشته باشد، تمام ارکان جامعه سر جای خودشان قرار می‌گیرند و گروه‌ها و افراد مرجع می‌توانند نقش واسط بین مردم و دولت را از یک‌سو و از سوی دیگر نقش معین و راهنما را برای دولتمردان ایفا کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.