آخرین تلاشها برای ساخت رایانههای کوانتومی با نگاهی به نوبل فیزیک 2012
مزمزه نکنید، یکدفعه ببلعید
مسعود توکلی
جایزه نوبل فیزیک 2012 در حالی به «سرژ هروش» فرانسوی و «دیوید واینلند» آمریکایی تعلق گرفت که فضای جامعه علمی جهان به شدت تحتتاثیر کشف ذره بوزون هیگز در مرکز اتمی سرن قرار داشت و بسیاری از صاحبنظران، «پیتر هیگز» اسکاتلندی را به خاطر پیشبینی وجود این ذره، نامزد بیچون و چرای دریافت نوبل میدانستند. این دو فیزیکدان برجسته روش کاملا جدیدی برای آگاهی از وضعیت ذرات اتمی و زیراتمی ابداع کردند. تحقیق آنها با هدف ساخت رایانههای کوانتومی انجام نگرفت، ولی بدون شک میتوان یکی از پیامدهای آن را تسریع فرآیند عبور از نسل رایانههای سیلیکونی به رایانههای کوانتومی دانست. توان یک رایانه کوانتومی بهقدری زیاد است که میتواند در مدت چند دقیقه تا چند ساعت، از پیچیدهترین کدهای امنیتی رمزگشایی کند. انجام همین کار برای رایانههای معمولی قرنها به طول میانجامد.
رایانههای سیلیکونی و قانون مور
پردازشگر رایانههای فعلی از جنس سیلیکون است و بر مبنای یک سیستم دودویی کار میکند. کوچکترین واحد حافظه این پردازشگرها بیت نام دارد که میتواند در یکی از دو حالت خاموش یا روشن قرار بگیرد. ترانزیستورهای حاوی بیتها، روی ریزتراشههایی از جنس سیلیکون تعبیه میشوند. «گوردون مور»، یکی از بنیانگذاران شرکت اینتل در 1965 با بررسی تاریخچه پیشرفت فناوری ساخت ریزتراشه، دریافت که قدرت پردازش رایانهها تقریبا هر دو سال یکبار، دو برابر میشود. این اصل بعدها به قانون مور معروف شد، ولی این قانون مدتی است به درستی کار نمیکند چون ظرفیت آیسیهای سیلیکونی برای جایگذاری ترانزیستورها به حد نهایی خود نزدیک شده است. برای قرار دادن این ترانزیستورها در تراشههای سیلیکونی از پرتوهای ماورایبنفش استفاده میشود. پیشرفتهترین تراشه پنتیم دارای لایهای به ضخامت 20 اتم است. قانون مور طبق پیشبینی خود او، در سال 2005 در حال فروپاشی است. البته این قانون هم مانند همه قوانین و نظریات علمی از هیچ قداستی برخوردار نیست و فروپاشی آن به راحتی در تاریخ علم هضم خواهد شد. (سال گذشته هم در چنین روزهایی دانشمندان مشغول بررسی آزمایشی بودند که صحت نظریه نسبیت را به چالش کشیده بود.) آیا میتوان در مقابل محدودیتهای جایگذاری ترانزیستور در آیسیهای سیلیکونی به زانو درآمد و پذیرفت که فناوری ساخت رایانههای پرقدرت به پایان راه رسیده است؟ برای پاسخ به این سوال باید دید چرا با وجود ابررایانههای پرقدرت امروزی، همچنان به رایانههای پرقدرتتر نیاز داریم؟
چرا به دنبال رایانههای پرقدرتتر هستیم؟
یکی از اصلیترین کاربردهای رایانه در دنیای امروز تجزیه و تحلیل دادههای به دست آمده از آزمایشهای علمی است. با پیشرفت فناوری در زمینه انجام آزمایشها و ساخت ماشینهای آزمایشگاهی عظیم و پیچیده، تحلیل دادههای خروجی روز به روز مشکلتر میشود. در آزمایش کشف ذره بوزون هیگز که سال گذشته میلادی در مرکز اتمی سرن انجام شد، دادههای خروجی از دستگاه برخورددهنده ذرات، در هر ثانیه برابر با مجموع اطلاعات همه کتابخانههای جهان بود، ولی ابررایانههای موجود به خوبی از عهده ارزیابی این حجم باورنکردنی داده برآمدند و بوزون هیگز گریزپا را در دل انبوه ذرات تولیدشده شناسایی کردند. در اینگونه آزمایشها، پالسهای تولیدشده ذرات، در هر ثانیه میلیونها بار از دل یکدیگر عبور میکنند و با هر عبور، ذرات جدیدی پدید میآورند. یافتن یک ذره در این شرایط کار راحتی نیست. البته فناوری ساخت برخورددهندهها در میانه راه است و اگر فناوری ساخت پردازشگرهای پرقدرت نتواند پا به پای آن حرکت کند، حجم باورنکردنی اطلاعات حاصل از برخورددهندهها که توانایی رمزگشایی از چگونگی بهوجود آمدن عالم هستی و بازسازی اولین لحظات آفرینش پس از انفجار بزرگ را دارد، به خاطر در اختیار نداشتن رایانههای پرقدرت برای تحلیل و معنادار کردن آنها بدون استفاده میماند. از سوی دیگر دانشمندان برای تحقق بسیاری از ایدهها و آزمایشهای مورد نظر خود منتظر رایانههای فوقپیشرفته آینده هستند و خبر پایان راه فناوری ریزتراشه، همه رویاهایشان را نقش بر آب میکند. برای نمونه در اواخر 2012 دانشمندان به فکر انجام آزمایشی افتادند که ثابت میکند بشر در دنیایی مجازی و ماتریکسگونه که ساخته دست ابرانسانهای آینده است، زندگی نمیکند. انجام این آزمایش نیازمند ابررایانه فوقالعاده پیشرفتهای است که بتواند جریان حیات و تمدن را روی زمین شبیهسازی کند. در حال حاضر فاصله زیادی با ساخت این نوع رایانهها داریم ولی آنچه محققان را به آینده امیدوار میکند گامهای کوچک ولی ارزشمندی است که در راه ساخت رایانههای کوانتومی برداشته شدهاست. در واقع دانشمندان تصمیم گرفتهاند تلاش خود را روی ساخت نسل جدیدی از رایانهها با مبنای کار کاملا متفاوت متمرکز کنند و با تراشههای سیلیکونی برای همیشه خداحافظی کنند.
رایانه کوانتومی چیست؟
مبنای کار رایانههای امروزی واحدهای کوچک حافظه به نام بیت هستند. هر بیت مثل یک لامپ معمولی دو حالت خاموش و روشن دارد. از نظر سختافزاری باز و بسته شدن کلیدهای الکترونیکی، وظیفه خاموش یا روشن کردن بیتها را بر عهده دارند. به لحاظ صوری حالت خاموش را معادل عدد صفر و حالت روشن را معادل یک در نظر میگیریم و با ترکیبی از این صفر و یکها، محاسبات مورد نظرمان را انجام میدهیم. هر بیت در یک زمان واحد فقط میتواند در یکی از دو حالت صفر یا یک قرار گیرد چون هر کلید یا باز است یا بسته. اگر یک رایانه فرضی چهاربیت حافظه داشته باشد، رایانه 16 حالت مختلف از زنجیره صفر و یکها را در اختیار دارد. برای تغییر از یک حالت به حالت دیگر، مقدار ناچیز ولی قابل محاسبهای زمان نیاز است. ولی در یک رایانه کوانتومی اجزای تشکیلدهنده حافظه از زنجیرههای بسیار کوچک اتم تشکیل میشود که به آن «کیوبیت» میگویند. اگر ضخامت نازکترین تراشه پنتیم را که 20 اتم است به پنج اتم برسانیم، قوانین کلاسیک مکانیک نیوتنی کارآیی خود را از دست میدهند و باید برای انجام محاسبات از قوانین مکانیک کوانتومی استفاده کنیم. در این شرایط طبق اصل عدم قطعیت هایزنبرگ که ستون اصلی کوانتوم است، نمیدانیم اتم دقیقا در کجا قرار دارد. کیوبیتها محدودیت زمانی و منطقی بیتها را در هم میشکنند. اگر بیت را به لامپی تشبیه کنیم که دو حالت روشن و خاموش دارد، کیوبیت را باید لامپی دانست که در آن واحد هم خاموش است و هم روشن. یعنی اگر چهاربیت حافظه در اختیار داشته باشیم رایانه کوانتومی ما به صورت همزمان 16حالت مختلف و فعال دارد و همه 16 حالت بهطور موازی به انجام محاسبات مشغولند. تصور کنید مغز شما بتواند همزمان 16 مساله ریاضی را حل کند. اگر از این موضوع شگفتزده شدید، بد نیست بدانید «آلبرت اینشتین» بزرگ هم که به دلیل کشف اثر فوتوالکتریک لقب پدربزرگ نظریه کوانتومی را از آن خود کرد، هرگز نتوانست بپذیرد که طبیعت، در بنیادیترین حالت خود اینگونه عمل میکند و خیلی زود از نوه خود بیزار شد. او این ایده را عجیب و ترسناک میدانست و از هیچ تلاشی برای رد آن فروگذار نکرد. تلاشهایی که نهتنها راه به جایی نبرد، بلکه به محکمتر شدن پایههای کوانتوم انجامید. شکوه و عظمت دنیای علم در این است که هیچ نظر یا شخص مقدسی در آن وجود ندارد و نتایج آزمایشها تنها حکمفرمای بیچون و چرای آن هستند. امروزه در صحت نظریه کوانتوم تقریبا هیچ تردیدی وجود ندارد. این نظریه با دقت باورنکردنی یک در 10 میلیارد مورد آزمایش قرار گرفته و از آزمایشها سربلند بیرون آمدهاست. نمونههای ابتدایی رایانههای کوانتومی هم چند سالی است که در آزمایشگاهها ساخته شده و توانستهاند محاسبه ابتدایی 15=3×5 را با موفقیت روی اتمها انجام دهند. ولی توجیه علمی نظریه کوانتوم برای خاصیت دوگانه همزمان خاموش و روشن چیست؟
نظریه کوانتوم، مرثیهای بر فهم عرفی از عالم هستی
هرگاه نتایج یک کشف علمی، فهم سنتی و عرفی عامه مردم را به چالش میکشد، همه توجهات به دنیای علم و تحقیقات دانشمندان جلب میشود. گویا مقاومت جمعی نانوشته و شاید ناخواستهای برای مقابله با این سنتشکنی علمی شکل میگیرد. محاکمه «گالیله» و شهرت بیبدیل «اینشتین» دو نمونه از این موارد است. چرخش زمین به دور خورشید، «گالیله» را به پای میز محاکمه میکشاند و ایده نسبی بودن زمان «اینشتین» و داستان سفر یکی از دوقلوها با سرعتی نزدیک به سرعت نور و بازگشت او به زمین پس از هفت، هشت سال زمینی در حالیکه برادر بر زمین مانده، دوران کهنسالی را سپری میکند و برادر سفرکرده جوان و شاداب ماندهاست، بارها در مجلات علمی عامهپسند تکرار شده و همه را به شگفتی واداشته است. گویا قوانین طبیعت باید به گونه دیگری میبود و این شکل از قوانین تافته جدا بافته طبیعت هستند که خلاف انتظار ما عمل میکنند. چرایی این مقاومت انسان در برابر تغییر باورهای قدیمی و مضحک بودن قرار گرفتن انسان در نقطه تعیین تکلیف برای قوانین طبیعت، موضوع این نوشته نیست، ولی تاریخ علم گواهی میدهد که این مقاومت، هم بیفایده است و هم غیرعقلانی. در رویکرد علمی واکنش «مگر امکان دارد؟ » جای خود را به «چگونه به این درک رسیدهای؟» میدهد و با این روش معتدل، راه را بر انکار چشم و گوش بسته ادعاهای علمی و همچنین پذیرش بیچون و چرای آنها میبندد. یکی از این باورهای سنتی و رایج که از سالهای مدرسه در ذهن بسیاری از ما شکل میگیرد، تشبیه الکترون به توپ بسیار کوچک و چهبسا سفید رنگی است که دور هسته اتم میچرخد و هنگام انجام واکنشهای شیمیایی، از یک اتم به اتم دیگر فرستاده یا به اشتراک گذاشته میشود. امروزه میدانیم که این، همه واقعیت نیست و این ذرات، به علاوه خاصیت توپ مانند خود، خاصیتی موجگونه هم دارند. پس میتوانیم الکترون را موجی بدانیم که دور هسته اتم در حرکت است. وقتی یک الکترون منفرد را به سمت صفحهای که دو شکاف روی آن وجود دارد شلیک کنیم، اثر بهجا مانده در سمت دیگر صفحه، دقیقا مانند زمانی است که یک پرتو نور از آن عبور کرده است. پس خاصیت موجی الکترون اثبات میشود. ولی در نهایت شگفتی، آزمایشها نشان میدهد که الکترون به صورت همزمان از هر دو شکاف عبور کرده است. این یک واقعیت عینی است و نه یک نظریه صرف. در واقع هر ذره به صورت همزمان در همه جای موج مربوط به خود یافت میشود ولی با درجات احتمال متفاوت. این واقعیت برای ما غیرقابل تصور است چون در دنیایی که ما میشناسیم یک کتاب در یک زمان فقط در یک مکان وجود دارد و نه در یکسری از مکانها با احتمالات متفاوت. تصور کنید یک الکترون یا اتم هم از دنیای کوانتومی خود به دنیای ظاهرا نیوتنی ما وارد شود و ببیند که همه چیز خلاف انتظار او از قوانین طبیعت، فقط در یک مکان حضور دارد. بدون شک او هم دقیقا همان حسی را پیدا میکند که ما نسبت به دنیای آنها پیدا کردیم. آیا دلیلی بر برتری درک ما نسبت به درک یک الکترون وجود دارد؟ این نظریه ویژه دنیای اتمی و زیراتمی نیست و در دنیای آشنای ما هم که دنیای اشیای بزرگ است، حضور دارد ولی بنا به دلایلی توابع موج اشیای بزرگ درهم شکسته و آنها در یک مکان مشخص ثابت شدهاند. بنابراین ما به دلیل ابعاد نسبتا بزرگ خود و اجسامی که با آنها سر و کار داریم، آن قسمت از نظریه کوانتوم را دیدهایم که بر اشیای بزرگ حکمفرماست و قصد داریم آن را به همه عالم هستی تعمیم دهیم و زمانی که از این تلاش بیهوده سرخورده میشویم، از خودمان میپرسیم: «مگر امکان دارد؟ » تصور کنید ویروسی که با تقریب خوبی نسبت به ما در یک دنیای دو بعدی زندگی میکند، با واقعیتی به نام بعد سوم آشنا شود و تلاش کند بعد سوم را با ابزار بعد اول و دوم درک کند و پس از شکست، به انکار بعد سوم برخیزد. «ریچارد فاینمن» از دانشمندان برجسته مکانیک کوانتومی میگوید: «نظریه کوانتومی را نباید مزمزه کرد؛ باید آن را یکجا بلعید.»
معمای اندازهگیری
برای کامل شدن شگفتی باید بدانیم که اگر در آزمایش دوشکاف، دو آشکارساز ذره در دهانه شکافها قرار دهیم تا دریابیم الکترون از کدام شکاف گذشتهاست، الکترونها را نه پدیدههایی موجیشکل بلکه پدیدههایی ذرهای خواهیم یافت که به آشکارساز نزدیک میشوند و فقط از یکی از دو شکاف عبور میکنند. به عبارت دیگر اگر از الکترون سوال ذرهای بپرسیم، پاسخ ذرهای دریافت میکنیم و اگر سوال موجی بپرسیم، پاسخ موجی دریافت میکنیم. بنابراین ذراتی در اختیار داریم که در آن واحد بیش از یک حالت فیزیکی را اشغال میکنند و هرگاه اقدام به اندازهگیری وضعیت آنها میکنیم، در یکی از وضعیتهای ممکن ثابت میشوند و خود را به شکل ذرههای فاقد موج به ما نشان میدهند. این دقیقا همان چیزی است که برای ساخت یک رایانه کوانتومی به آن احتیاج داریم.
رایانه کوانتومی چگونه کار میکند؟
دنباله کوچکی از اتمها را جایگزین ترانزیستورهای فعلی میکنیم و آنها را در یک میدان مغناطیسی قرار میدهیم. همه ذرات در حالت طبیعی در حال گردش به دور خود هستند و میدان مغناطیسی، جهت چرخش همه اتمها را یکسان میکند. با تابش یک پرتو لیزر جهت چرخش بسیاری از اتمها را تغییر میدهیم. نوری که از اتمها منعکس میشود حاوی اطلاعاتی است که تحلیل آن، پاسخ مساله مورد نظر را در اختیار محاسبهکننده قرار میدهد. به عبارت دیگر اتمها در حالت کوانتومی خود فرومیروند و به صورت موازی همه ظرفیت موجود کیوبیتها را به کار میگیرند. زمانی که ناظر بیرونی تصمیم به اندازهگیری و آگاهی از نتیجه محاسبات میگیرد، موج کوانتومی رایانه فرومیریزد و رایانه با قرار گرفتن در یکی از حالتهای ممکن، نتیجه محاسبات موازی را اعلام میکند به نظر میرسد بشر از زمانی که نابغهای مانند «ارسطو» ایده وجود اتمها را با قاطعیت رد کرد و گفت نمیتواند بپذیرد که انسان از ذرات بیجان تشکیل شده تا به امروز که محاسباتش را روی اتمها انجام میدهد، راه زیادی را طی کرده است. البته قرار دادن ذرات در شرایطی که بتوان از آنها برای انجام محاسبات استفاده کرد، به هیچوجه کار سادهای نیست.
نوآوری برندگان نوبل
نزدیک شدن به اتمها و کار کردن با آنها یکی از چالشهای بزرگ بر سر راه رایانههای کوانتومی است. حالت کوانتومی ذرات، بهشدت آسیبپذیر است و ایجاد هر نوع اختلالی در سیستم کوانتومی، حالت کوانتومی را از بین میبرد. حتی زمانیکه در گوشهای از آزمایشگاه ایستادهایم و ناظر یک رویداد فیزیکی هستیم در آن رویداد دخالت داریم زیرا برای انجام عمل دیدن ناچاریم دریایی از فوتونها را روانه پدیده مورد نظرمان کنیم تا با دریافت انعکاس آنها در شبکیه چشم و ارسال اطلاعات به بخش بینایی مغز، عمل دیدن امکانپذیر شود. اگر رویداد مورد نظر سوختن یک تکه چوب یا ذوب شدن یک قالب یخ باشد، این دریای فوتون، تا جایی که ابزار اندازهگیری ما اجازه میدهد، تاثیری بر روند آزمایش ندارد. ولی اگر مورد آزمایش، یک الکترون یا اتم باشد، حالت کوانتومی آن بلافاصله در دریای فوتون غرق میشود و از بین میرود. «هروش» و «واینلند» تصمیم گرفتند به جای دریا از قطره استفاده کنند. در آزمایش آنها، برای نزدیک شدن به یک سیستم کوانتومی از یک تکاتم یا تکفوتون استفاده میشود. آنها لقب «ذرات جاسوس» را برای این ذرات در نظر گرفتند. آثار کوانتومی سیستم روی ذرات جاسوس ثبت میشود و دانشمندان بدون از بین بردن حالت کوانتومی دستگاه، با خیال آسوده به بررسی آن آثار میپردازند. در واقع از روش غیرمستقیم برای تعامل با دستگاه استفاده میشود.
نحوه انجام آزمایش
«هروش» و «واینلند» از دو روش متفاوت ولی مشابه برای انجام آزمایشهای خود استفاده کردند. «هروش» در اینباره میگوید: «من از اتمها برای بررسی فوتون استفاده میکنم و واینلند از فوتونها برای مطالعه اتم.» او در دستگاه ابداعی خود، دو آینه فوقالعاده صیقلی را روبهروی یکدیگر قرار داد و چندین فوتون را میان آن دو به نوسان واداشت. فوتونها قبل از خارج شدن از دستگاه یا جذب شدن توسط محیط، به مدت 1/0 ثانیه بین دو آینه در حرکت بودند. در همین زمان بسیار کوتاه فوتونها تقریبا مسافتی برابر محیط کره زمین را طی میکنند. این زمان برای ما بسیار کوتاه است ولی در زمینه فیزیک ذرات، زمان بسیار زیادی محسوب میشود. (این زمان را مقایسه کنید با زمان 24−10×58/5 ثانیه که طول عمر حالت خاصی از پروتون به نام تشدید دلتاست. یک فوتون در این زمان فقط میتواند طول یک اتم را طی کند! ) سپس اتمهایی به نام اتم ریدبرگ که کنش متقابل بسیار زیادی با فوتونها دارند و هزار مرتبه از اتمهای عادی بزرگتر هستند، به درون دستگاه هدایت شدند. با اندازهگیری تغییر ایجادشده در طول موج اتمهای ریدبرگ که در اثر برخورد با فوتونها ایجاد شدهاست، میتوان مقدار انرژی و حالت کوانتومی فوتونهای داخل دستگاه را اندازه گرفت. اتمهای ریدبرگ بدون اینکه حضور ما احساس شود، اطلاعات فوتونهای داخل دستگاه را برایمان جمعآوری میکنند. در شرایط معمولی مشاهده رفتار فوتونها ممکن نیست چون مشاهده یعنی جذب آنها توسط شبکیه چشم یا لنز دوربین.
آزمایش «واینلند» مشابه آزمایش «هروش» بود ولی در آن به جای فوتون، از اتمهای برلیوم استفاده میشد و نقش ذرات جاسوس بر عهده فوتونها بود. او موفق شد یونهای برلیوم را توسط الکترودهای ویژهای به دام بیندازد. سپس با استفاده از لیزر، اتمهای برلیوم را در پایینترین سطح انرژی خود نگه داشت و به بررسی حالت کوانتومی آنها پرداخت. پالسهای کنترلشده لیزر میتوانند یک اتم را در حالتی قرار دهند که بهطور همزمان دو سطح مختلف انرژی را اشغال کند. حضور در دو سطح مختلف بهطور همزمان، ایده حضور در دو مکان متفاوت را تایید میکند. این آزمایشها پیامدهای جالبتوجه دیگری هم دارند که یکی از مهمترین آنها امکان ساخت ساعتهای نوری است. اگر یک ساعت نوری را در لحظه انفجار بزرگ و پیدایش عالم تنظیم کرده باشید، تاکنون در بدبینانهترین حالت کمتر از پنج ثانیه خطا داشته است.
مشکلات و موانع موجود بر سر راه رایانههای کوانتومی
در نمونههای آزمایشگاهی رایانههای کوانتومی، دانشمندان نتوانستهاند از بیش از هفت اتم استفاده کنند، ولی برای ساخت رایانهای که توان رقابت با یک لپتاپ معمولی را داشته باشد، به میلیونها اتم نیاز داریم که بتوانند به صورت کاملا هماهنگ ارتعاش کنند. وجود هر عاملی که ارتعاش هماهنگ ذرات را مختل کند، دستگاه را بلافاصله از حالت کوانتومی خارج میکند. این هماهنگی سادهتر از آنکه فکرش را کنید، از بین میرود. برخورد یک مولکول هوا، یک ذره که پس از میلیونها سال به همراه یک موج کیهانی به رایانه ما برخورد میکند، کوچکترین لرزشهای پوسته زمین و حتی عبور یک کامیون از کنار آزمایشگاه کافی است تا رایانه کوانتومی را از کار بیندازد. با توجه به این مشکل، دانشمندان معتقدند هنوز دهها سال با محاسبات پیشرفته کوانتومی فاصله داریم. ولی اگر شما مالک یک شرکت بزرگ چندملیتی هستید و اسرار خود را با استفاده از الگوریتمهای پیچیده کدگذاری میکنید، به این اعداد زیاد تکیه نکنید چون اساس این پیشبینی، دانش کنونی محققان است و نه آنچه سالهای بعد خواهند دانست. عملکرد دانشمندان نشان دادهاست راههای میانبری هم وجود دارد که آنها خیلی خوب روش دسترسی به آن را میدانند.
رایانههای سیلیکونی و قانون مور
پردازشگر رایانههای فعلی از جنس سیلیکون است و بر مبنای یک سیستم دودویی کار میکند. کوچکترین واحد حافظه این پردازشگرها بیت نام دارد که میتواند در یکی از دو حالت خاموش یا روشن قرار بگیرد. ترانزیستورهای حاوی بیتها، روی ریزتراشههایی از جنس سیلیکون تعبیه میشوند. «گوردون مور»، یکی از بنیانگذاران شرکت اینتل در 1965 با بررسی تاریخچه پیشرفت فناوری ساخت ریزتراشه، دریافت که قدرت پردازش رایانهها تقریبا هر دو سال یکبار، دو برابر میشود. این اصل بعدها به قانون مور معروف شد، ولی این قانون مدتی است به درستی کار نمیکند چون ظرفیت آیسیهای سیلیکونی برای جایگذاری ترانزیستورها به حد نهایی خود نزدیک شده است. برای قرار دادن این ترانزیستورها در تراشههای سیلیکونی از پرتوهای ماورایبنفش استفاده میشود. پیشرفتهترین تراشه پنتیم دارای لایهای به ضخامت 20 اتم است. قانون مور طبق پیشبینی خود او، در سال 2005 در حال فروپاشی است. البته این قانون هم مانند همه قوانین و نظریات علمی از هیچ قداستی برخوردار نیست و فروپاشی آن به راحتی در تاریخ علم هضم خواهد شد. (سال گذشته هم در چنین روزهایی دانشمندان مشغول بررسی آزمایشی بودند که صحت نظریه نسبیت را به چالش کشیده بود.) آیا میتوان در مقابل محدودیتهای جایگذاری ترانزیستور در آیسیهای سیلیکونی به زانو درآمد و پذیرفت که فناوری ساخت رایانههای پرقدرت به پایان راه رسیده است؟ برای پاسخ به این سوال باید دید چرا با وجود ابررایانههای پرقدرت امروزی، همچنان به رایانههای پرقدرتتر نیاز داریم؟
چرا به دنبال رایانههای پرقدرتتر هستیم؟
یکی از اصلیترین کاربردهای رایانه در دنیای امروز تجزیه و تحلیل دادههای به دست آمده از آزمایشهای علمی است. با پیشرفت فناوری در زمینه انجام آزمایشها و ساخت ماشینهای آزمایشگاهی عظیم و پیچیده، تحلیل دادههای خروجی روز به روز مشکلتر میشود. در آزمایش کشف ذره بوزون هیگز که سال گذشته میلادی در مرکز اتمی سرن انجام شد، دادههای خروجی از دستگاه برخورددهنده ذرات، در هر ثانیه برابر با مجموع اطلاعات همه کتابخانههای جهان بود، ولی ابررایانههای موجود به خوبی از عهده ارزیابی این حجم باورنکردنی داده برآمدند و بوزون هیگز گریزپا را در دل انبوه ذرات تولیدشده شناسایی کردند. در اینگونه آزمایشها، پالسهای تولیدشده ذرات، در هر ثانیه میلیونها بار از دل یکدیگر عبور میکنند و با هر عبور، ذرات جدیدی پدید میآورند. یافتن یک ذره در این شرایط کار راحتی نیست. البته فناوری ساخت برخورددهندهها در میانه راه است و اگر فناوری ساخت پردازشگرهای پرقدرت نتواند پا به پای آن حرکت کند، حجم باورنکردنی اطلاعات حاصل از برخورددهندهها که توانایی رمزگشایی از چگونگی بهوجود آمدن عالم هستی و بازسازی اولین لحظات آفرینش پس از انفجار بزرگ را دارد، به خاطر در اختیار نداشتن رایانههای پرقدرت برای تحلیل و معنادار کردن آنها بدون استفاده میماند. از سوی دیگر دانشمندان برای تحقق بسیاری از ایدهها و آزمایشهای مورد نظر خود منتظر رایانههای فوقپیشرفته آینده هستند و خبر پایان راه فناوری ریزتراشه، همه رویاهایشان را نقش بر آب میکند. برای نمونه در اواخر 2012 دانشمندان به فکر انجام آزمایشی افتادند که ثابت میکند بشر در دنیایی مجازی و ماتریکسگونه که ساخته دست ابرانسانهای آینده است، زندگی نمیکند. انجام این آزمایش نیازمند ابررایانه فوقالعاده پیشرفتهای است که بتواند جریان حیات و تمدن را روی زمین شبیهسازی کند. در حال حاضر فاصله زیادی با ساخت این نوع رایانهها داریم ولی آنچه محققان را به آینده امیدوار میکند گامهای کوچک ولی ارزشمندی است که در راه ساخت رایانههای کوانتومی برداشته شدهاست. در واقع دانشمندان تصمیم گرفتهاند تلاش خود را روی ساخت نسل جدیدی از رایانهها با مبنای کار کاملا متفاوت متمرکز کنند و با تراشههای سیلیکونی برای همیشه خداحافظی کنند.
رایانه کوانتومی چیست؟
مبنای کار رایانههای امروزی واحدهای کوچک حافظه به نام بیت هستند. هر بیت مثل یک لامپ معمولی دو حالت خاموش و روشن دارد. از نظر سختافزاری باز و بسته شدن کلیدهای الکترونیکی، وظیفه خاموش یا روشن کردن بیتها را بر عهده دارند. به لحاظ صوری حالت خاموش را معادل عدد صفر و حالت روشن را معادل یک در نظر میگیریم و با ترکیبی از این صفر و یکها، محاسبات مورد نظرمان را انجام میدهیم. هر بیت در یک زمان واحد فقط میتواند در یکی از دو حالت صفر یا یک قرار گیرد چون هر کلید یا باز است یا بسته. اگر یک رایانه فرضی چهاربیت حافظه داشته باشد، رایانه 16 حالت مختلف از زنجیره صفر و یکها را در اختیار دارد. برای تغییر از یک حالت به حالت دیگر، مقدار ناچیز ولی قابل محاسبهای زمان نیاز است. ولی در یک رایانه کوانتومی اجزای تشکیلدهنده حافظه از زنجیرههای بسیار کوچک اتم تشکیل میشود که به آن «کیوبیت» میگویند. اگر ضخامت نازکترین تراشه پنتیم را که 20 اتم است به پنج اتم برسانیم، قوانین کلاسیک مکانیک نیوتنی کارآیی خود را از دست میدهند و باید برای انجام محاسبات از قوانین مکانیک کوانتومی استفاده کنیم. در این شرایط طبق اصل عدم قطعیت هایزنبرگ که ستون اصلی کوانتوم است، نمیدانیم اتم دقیقا در کجا قرار دارد. کیوبیتها محدودیت زمانی و منطقی بیتها را در هم میشکنند. اگر بیت را به لامپی تشبیه کنیم که دو حالت روشن و خاموش دارد، کیوبیت را باید لامپی دانست که در آن واحد هم خاموش است و هم روشن. یعنی اگر چهاربیت حافظه در اختیار داشته باشیم رایانه کوانتومی ما به صورت همزمان 16حالت مختلف و فعال دارد و همه 16 حالت بهطور موازی به انجام محاسبات مشغولند. تصور کنید مغز شما بتواند همزمان 16 مساله ریاضی را حل کند. اگر از این موضوع شگفتزده شدید، بد نیست بدانید «آلبرت اینشتین» بزرگ هم که به دلیل کشف اثر فوتوالکتریک لقب پدربزرگ نظریه کوانتومی را از آن خود کرد، هرگز نتوانست بپذیرد که طبیعت، در بنیادیترین حالت خود اینگونه عمل میکند و خیلی زود از نوه خود بیزار شد. او این ایده را عجیب و ترسناک میدانست و از هیچ تلاشی برای رد آن فروگذار نکرد. تلاشهایی که نهتنها راه به جایی نبرد، بلکه به محکمتر شدن پایههای کوانتوم انجامید. شکوه و عظمت دنیای علم در این است که هیچ نظر یا شخص مقدسی در آن وجود ندارد و نتایج آزمایشها تنها حکمفرمای بیچون و چرای آن هستند. امروزه در صحت نظریه کوانتوم تقریبا هیچ تردیدی وجود ندارد. این نظریه با دقت باورنکردنی یک در 10 میلیارد مورد آزمایش قرار گرفته و از آزمایشها سربلند بیرون آمدهاست. نمونههای ابتدایی رایانههای کوانتومی هم چند سالی است که در آزمایشگاهها ساخته شده و توانستهاند محاسبه ابتدایی 15=3×5 را با موفقیت روی اتمها انجام دهند. ولی توجیه علمی نظریه کوانتوم برای خاصیت دوگانه همزمان خاموش و روشن چیست؟
نظریه کوانتوم، مرثیهای بر فهم عرفی از عالم هستی
هرگاه نتایج یک کشف علمی، فهم سنتی و عرفی عامه مردم را به چالش میکشد، همه توجهات به دنیای علم و تحقیقات دانشمندان جلب میشود. گویا مقاومت جمعی نانوشته و شاید ناخواستهای برای مقابله با این سنتشکنی علمی شکل میگیرد. محاکمه «گالیله» و شهرت بیبدیل «اینشتین» دو نمونه از این موارد است. چرخش زمین به دور خورشید، «گالیله» را به پای میز محاکمه میکشاند و ایده نسبی بودن زمان «اینشتین» و داستان سفر یکی از دوقلوها با سرعتی نزدیک به سرعت نور و بازگشت او به زمین پس از هفت، هشت سال زمینی در حالیکه برادر بر زمین مانده، دوران کهنسالی را سپری میکند و برادر سفرکرده جوان و شاداب ماندهاست، بارها در مجلات علمی عامهپسند تکرار شده و همه را به شگفتی واداشته است. گویا قوانین طبیعت باید به گونه دیگری میبود و این شکل از قوانین تافته جدا بافته طبیعت هستند که خلاف انتظار ما عمل میکنند. چرایی این مقاومت انسان در برابر تغییر باورهای قدیمی و مضحک بودن قرار گرفتن انسان در نقطه تعیین تکلیف برای قوانین طبیعت، موضوع این نوشته نیست، ولی تاریخ علم گواهی میدهد که این مقاومت، هم بیفایده است و هم غیرعقلانی. در رویکرد علمی واکنش «مگر امکان دارد؟ » جای خود را به «چگونه به این درک رسیدهای؟» میدهد و با این روش معتدل، راه را بر انکار چشم و گوش بسته ادعاهای علمی و همچنین پذیرش بیچون و چرای آنها میبندد. یکی از این باورهای سنتی و رایج که از سالهای مدرسه در ذهن بسیاری از ما شکل میگیرد، تشبیه الکترون به توپ بسیار کوچک و چهبسا سفید رنگی است که دور هسته اتم میچرخد و هنگام انجام واکنشهای شیمیایی، از یک اتم به اتم دیگر فرستاده یا به اشتراک گذاشته میشود. امروزه میدانیم که این، همه واقعیت نیست و این ذرات، به علاوه خاصیت توپ مانند خود، خاصیتی موجگونه هم دارند. پس میتوانیم الکترون را موجی بدانیم که دور هسته اتم در حرکت است. وقتی یک الکترون منفرد را به سمت صفحهای که دو شکاف روی آن وجود دارد شلیک کنیم، اثر بهجا مانده در سمت دیگر صفحه، دقیقا مانند زمانی است که یک پرتو نور از آن عبور کرده است. پس خاصیت موجی الکترون اثبات میشود. ولی در نهایت شگفتی، آزمایشها نشان میدهد که الکترون به صورت همزمان از هر دو شکاف عبور کرده است. این یک واقعیت عینی است و نه یک نظریه صرف. در واقع هر ذره به صورت همزمان در همه جای موج مربوط به خود یافت میشود ولی با درجات احتمال متفاوت. این واقعیت برای ما غیرقابل تصور است چون در دنیایی که ما میشناسیم یک کتاب در یک زمان فقط در یک مکان وجود دارد و نه در یکسری از مکانها با احتمالات متفاوت. تصور کنید یک الکترون یا اتم هم از دنیای کوانتومی خود به دنیای ظاهرا نیوتنی ما وارد شود و ببیند که همه چیز خلاف انتظار او از قوانین طبیعت، فقط در یک مکان حضور دارد. بدون شک او هم دقیقا همان حسی را پیدا میکند که ما نسبت به دنیای آنها پیدا کردیم. آیا دلیلی بر برتری درک ما نسبت به درک یک الکترون وجود دارد؟ این نظریه ویژه دنیای اتمی و زیراتمی نیست و در دنیای آشنای ما هم که دنیای اشیای بزرگ است، حضور دارد ولی بنا به دلایلی توابع موج اشیای بزرگ درهم شکسته و آنها در یک مکان مشخص ثابت شدهاند. بنابراین ما به دلیل ابعاد نسبتا بزرگ خود و اجسامی که با آنها سر و کار داریم، آن قسمت از نظریه کوانتوم را دیدهایم که بر اشیای بزرگ حکمفرماست و قصد داریم آن را به همه عالم هستی تعمیم دهیم و زمانی که از این تلاش بیهوده سرخورده میشویم، از خودمان میپرسیم: «مگر امکان دارد؟ » تصور کنید ویروسی که با تقریب خوبی نسبت به ما در یک دنیای دو بعدی زندگی میکند، با واقعیتی به نام بعد سوم آشنا شود و تلاش کند بعد سوم را با ابزار بعد اول و دوم درک کند و پس از شکست، به انکار بعد سوم برخیزد. «ریچارد فاینمن» از دانشمندان برجسته مکانیک کوانتومی میگوید: «نظریه کوانتومی را نباید مزمزه کرد؛ باید آن را یکجا بلعید.»
معمای اندازهگیری
برای کامل شدن شگفتی باید بدانیم که اگر در آزمایش دوشکاف، دو آشکارساز ذره در دهانه شکافها قرار دهیم تا دریابیم الکترون از کدام شکاف گذشتهاست، الکترونها را نه پدیدههایی موجیشکل بلکه پدیدههایی ذرهای خواهیم یافت که به آشکارساز نزدیک میشوند و فقط از یکی از دو شکاف عبور میکنند. به عبارت دیگر اگر از الکترون سوال ذرهای بپرسیم، پاسخ ذرهای دریافت میکنیم و اگر سوال موجی بپرسیم، پاسخ موجی دریافت میکنیم. بنابراین ذراتی در اختیار داریم که در آن واحد بیش از یک حالت فیزیکی را اشغال میکنند و هرگاه اقدام به اندازهگیری وضعیت آنها میکنیم، در یکی از وضعیتهای ممکن ثابت میشوند و خود را به شکل ذرههای فاقد موج به ما نشان میدهند. این دقیقا همان چیزی است که برای ساخت یک رایانه کوانتومی به آن احتیاج داریم.
رایانه کوانتومی چگونه کار میکند؟
دنباله کوچکی از اتمها را جایگزین ترانزیستورهای فعلی میکنیم و آنها را در یک میدان مغناطیسی قرار میدهیم. همه ذرات در حالت طبیعی در حال گردش به دور خود هستند و میدان مغناطیسی، جهت چرخش همه اتمها را یکسان میکند. با تابش یک پرتو لیزر جهت چرخش بسیاری از اتمها را تغییر میدهیم. نوری که از اتمها منعکس میشود حاوی اطلاعاتی است که تحلیل آن، پاسخ مساله مورد نظر را در اختیار محاسبهکننده قرار میدهد. به عبارت دیگر اتمها در حالت کوانتومی خود فرومیروند و به صورت موازی همه ظرفیت موجود کیوبیتها را به کار میگیرند. زمانی که ناظر بیرونی تصمیم به اندازهگیری و آگاهی از نتیجه محاسبات میگیرد، موج کوانتومی رایانه فرومیریزد و رایانه با قرار گرفتن در یکی از حالتهای ممکن، نتیجه محاسبات موازی را اعلام میکند به نظر میرسد بشر از زمانی که نابغهای مانند «ارسطو» ایده وجود اتمها را با قاطعیت رد کرد و گفت نمیتواند بپذیرد که انسان از ذرات بیجان تشکیل شده تا به امروز که محاسباتش را روی اتمها انجام میدهد، راه زیادی را طی کرده است. البته قرار دادن ذرات در شرایطی که بتوان از آنها برای انجام محاسبات استفاده کرد، به هیچوجه کار سادهای نیست.
نوآوری برندگان نوبل
نزدیک شدن به اتمها و کار کردن با آنها یکی از چالشهای بزرگ بر سر راه رایانههای کوانتومی است. حالت کوانتومی ذرات، بهشدت آسیبپذیر است و ایجاد هر نوع اختلالی در سیستم کوانتومی، حالت کوانتومی را از بین میبرد. حتی زمانیکه در گوشهای از آزمایشگاه ایستادهایم و ناظر یک رویداد فیزیکی هستیم در آن رویداد دخالت داریم زیرا برای انجام عمل دیدن ناچاریم دریایی از فوتونها را روانه پدیده مورد نظرمان کنیم تا با دریافت انعکاس آنها در شبکیه چشم و ارسال اطلاعات به بخش بینایی مغز، عمل دیدن امکانپذیر شود. اگر رویداد مورد نظر سوختن یک تکه چوب یا ذوب شدن یک قالب یخ باشد، این دریای فوتون، تا جایی که ابزار اندازهگیری ما اجازه میدهد، تاثیری بر روند آزمایش ندارد. ولی اگر مورد آزمایش، یک الکترون یا اتم باشد، حالت کوانتومی آن بلافاصله در دریای فوتون غرق میشود و از بین میرود. «هروش» و «واینلند» تصمیم گرفتند به جای دریا از قطره استفاده کنند. در آزمایش آنها، برای نزدیک شدن به یک سیستم کوانتومی از یک تکاتم یا تکفوتون استفاده میشود. آنها لقب «ذرات جاسوس» را برای این ذرات در نظر گرفتند. آثار کوانتومی سیستم روی ذرات جاسوس ثبت میشود و دانشمندان بدون از بین بردن حالت کوانتومی دستگاه، با خیال آسوده به بررسی آن آثار میپردازند. در واقع از روش غیرمستقیم برای تعامل با دستگاه استفاده میشود.
نحوه انجام آزمایش
«هروش» و «واینلند» از دو روش متفاوت ولی مشابه برای انجام آزمایشهای خود استفاده کردند. «هروش» در اینباره میگوید: «من از اتمها برای بررسی فوتون استفاده میکنم و واینلند از فوتونها برای مطالعه اتم.» او در دستگاه ابداعی خود، دو آینه فوقالعاده صیقلی را روبهروی یکدیگر قرار داد و چندین فوتون را میان آن دو به نوسان واداشت. فوتونها قبل از خارج شدن از دستگاه یا جذب شدن توسط محیط، به مدت 1/0 ثانیه بین دو آینه در حرکت بودند. در همین زمان بسیار کوتاه فوتونها تقریبا مسافتی برابر محیط کره زمین را طی میکنند. این زمان برای ما بسیار کوتاه است ولی در زمینه فیزیک ذرات، زمان بسیار زیادی محسوب میشود. (این زمان را مقایسه کنید با زمان 24−10×58/5 ثانیه که طول عمر حالت خاصی از پروتون به نام تشدید دلتاست. یک فوتون در این زمان فقط میتواند طول یک اتم را طی کند! ) سپس اتمهایی به نام اتم ریدبرگ که کنش متقابل بسیار زیادی با فوتونها دارند و هزار مرتبه از اتمهای عادی بزرگتر هستند، به درون دستگاه هدایت شدند. با اندازهگیری تغییر ایجادشده در طول موج اتمهای ریدبرگ که در اثر برخورد با فوتونها ایجاد شدهاست، میتوان مقدار انرژی و حالت کوانتومی فوتونهای داخل دستگاه را اندازه گرفت. اتمهای ریدبرگ بدون اینکه حضور ما احساس شود، اطلاعات فوتونهای داخل دستگاه را برایمان جمعآوری میکنند. در شرایط معمولی مشاهده رفتار فوتونها ممکن نیست چون مشاهده یعنی جذب آنها توسط شبکیه چشم یا لنز دوربین.
آزمایش «واینلند» مشابه آزمایش «هروش» بود ولی در آن به جای فوتون، از اتمهای برلیوم استفاده میشد و نقش ذرات جاسوس بر عهده فوتونها بود. او موفق شد یونهای برلیوم را توسط الکترودهای ویژهای به دام بیندازد. سپس با استفاده از لیزر، اتمهای برلیوم را در پایینترین سطح انرژی خود نگه داشت و به بررسی حالت کوانتومی آنها پرداخت. پالسهای کنترلشده لیزر میتوانند یک اتم را در حالتی قرار دهند که بهطور همزمان دو سطح مختلف انرژی را اشغال کند. حضور در دو سطح مختلف بهطور همزمان، ایده حضور در دو مکان متفاوت را تایید میکند. این آزمایشها پیامدهای جالبتوجه دیگری هم دارند که یکی از مهمترین آنها امکان ساخت ساعتهای نوری است. اگر یک ساعت نوری را در لحظه انفجار بزرگ و پیدایش عالم تنظیم کرده باشید، تاکنون در بدبینانهترین حالت کمتر از پنج ثانیه خطا داشته است.
مشکلات و موانع موجود بر سر راه رایانههای کوانتومی
در نمونههای آزمایشگاهی رایانههای کوانتومی، دانشمندان نتوانستهاند از بیش از هفت اتم استفاده کنند، ولی برای ساخت رایانهای که توان رقابت با یک لپتاپ معمولی را داشته باشد، به میلیونها اتم نیاز داریم که بتوانند به صورت کاملا هماهنگ ارتعاش کنند. وجود هر عاملی که ارتعاش هماهنگ ذرات را مختل کند، دستگاه را بلافاصله از حالت کوانتومی خارج میکند. این هماهنگی سادهتر از آنکه فکرش را کنید، از بین میرود. برخورد یک مولکول هوا، یک ذره که پس از میلیونها سال به همراه یک موج کیهانی به رایانه ما برخورد میکند، کوچکترین لرزشهای پوسته زمین و حتی عبور یک کامیون از کنار آزمایشگاه کافی است تا رایانه کوانتومی را از کار بیندازد. با توجه به این مشکل، دانشمندان معتقدند هنوز دهها سال با محاسبات پیشرفته کوانتومی فاصله داریم. ولی اگر شما مالک یک شرکت بزرگ چندملیتی هستید و اسرار خود را با استفاده از الگوریتمهای پیچیده کدگذاری میکنید، به این اعداد زیاد تکیه نکنید چون اساس این پیشبینی، دانش کنونی محققان است و نه آنچه سالهای بعد خواهند دانست. عملکرد دانشمندان نشان دادهاست راههای میانبری هم وجود دارد که آنها خیلی خوب روش دسترسی به آن را میدانند.
جایزه نوبل فیزیک 2012 در حالی به «سرژ هروش» فرانسوی و «دیوید واینلند» آمریکایی تعلق گرفت که فضای جامعه علمی جهان به شدت تحتتاثیر کشف ذره بوزون هیگز در مرکز اتمی سرن قرار داشت و بسیاری از صاحبنظران، «پیتر هیگز» اسکاتلندی را به خاطر پیشبینی وجود این ذره، نامزد بیچون و چرای دریافت نوبل میدانستند. این دو فیزیکدان برجسته روش کاملا جدیدی برای آگاهی از وضعیت ذرات اتمی و زیراتمی ابداع کردند. تحقیق آنها با هدف ساخت رایانههای کوانتومی انجام نگرفت، ولی بدون شک میتوان یکی از پیامدهای آن را تسریع فرآیند عبور از نسل رایانههای سیلیکونی به رایانههای کوانتومی دانست. توان یک رایانه کوانتومی بهقدری زیاد است که میتواند در مدت چند دقیقه تا چند ساعت، از پیچیدهترین کدهای امنیتی رمزگشایی کند. انجام همین کار برای رایانههای معمولی قرنها به طول میانجامد.
رایانههای سیلیکونی و قانون مور
پردازشگر رایانههای فعلی از جنس سیلیکون است و بر مبنای یک سیستم دودویی کار میکند. کوچکترین واحد حافظه این پردازشگرها بیت نام دارد که میتواند در یکی از دو حالت خاموش یا روشن قرار بگیرد. ترانزیستورهای حاوی بیتها، روی ریزتراشههایی از جنس سیلیکون تعبیه میشوند. «گوردون مور»، یکی از بنیانگذاران شرکت اینتل در 1965 با بررسی تاریخچه پیشرفت فناوری ساخت ریزتراشه، دریافت که قدرت پردازش رایانهها تقریبا هر دو سال یکبار، دو برابر میشود. این اصل بعدها به قانون مور معروف شد، ولی این قانون مدتی است به درستی کار نمیکند چون ظرفیت آیسیهای سیلیکونی برای جایگذاری ترانزیستورها به حد نهایی خود نزدیک شده است. برای قرار دادن این ترانزیستورها در تراشههای سیلیکونی از پرتوهای ماورایبنفش استفاده میشود. پیشرفتهترین تراشه پنتیم دارای لایهای به ضخامت 20 اتم است. قانون مور طبق پیشبینی خود او، در سال 2005 در حال فروپاشی است. البته این قانون هم مانند همه قوانین و نظریات علمی از هیچ قداستی برخوردار نیست و فروپاشی آن به راحتی در تاریخ علم هضم خواهد شد. (سال گذشته هم در چنین روزهایی دانشمندان مشغول بررسی آزمایشی بودند که صحت نظریه نسبیت را به چالش کشیده بود.) آیا میتوان در مقابل محدودیتهای جایگذاری ترانزیستور در آیسیهای سیلیکونی به زانو درآمد و پذیرفت که فناوری ساخت رایانههای پرقدرت به پایان راه رسیده است؟ برای پاسخ به این سوال باید دید چرا با وجود ابررایانههای پرقدرت امروزی، همچنان به رایانههای پرقدرتتر نیاز داریم؟
چرا به دنبال رایانههای پرقدرتتر هستیم؟
یکی از اصلیترین کاربردهای رایانه در دنیای امروز تجزیه و تحلیل دادههای به دست آمده از آزمایشهای علمی است. با پیشرفت فناوری در زمینه انجام آزمایشها و ساخت ماشینهای آزمایشگاهی عظیم و پیچیده، تحلیل دادههای خروجی روز به روز مشکلتر میشود. در آزمایش کشف ذره بوزون هیگز که سال گذشته میلادی در مرکز اتمی سرن انجام شد، دادههای خروجی از دستگاه برخورددهنده ذرات، در هر ثانیه برابر با مجموع اطلاعات همه کتابخانههای جهان بود، ولی ابررایانههای موجود به خوبی از عهده ارزیابی این حجم باورنکردنی داده برآمدند و بوزون هیگز گریزپا را در دل انبوه ذرات تولیدشده شناسایی کردند. در اینگونه آزمایشها، پالسهای تولیدشده ذرات، در هر ثانیه میلیونها بار از دل یکدیگر عبور میکنند و با هر عبور، ذرات جدیدی پدید میآورند. یافتن یک ذره در این شرایط کار راحتی نیست. البته فناوری ساخت برخورددهندهها در میانه راه است و اگر فناوری ساخت پردازشگرهای پرقدرت نتواند پا به پای آن حرکت کند، حجم باورنکردنی اطلاعات حاصل از برخورددهندهها که توانایی رمزگشایی از چگونگی بهوجود آمدن عالم هستی و بازسازی اولین لحظات آفرینش پس از انفجار بزرگ را دارد، به خاطر در اختیار نداشتن رایانههای پرقدرت برای تحلیل و معنادار کردن آنها بدون استفاده میماند. از سوی دیگر دانشمندان برای تحقق بسیاری از ایدهها و آزمایشهای مورد نظر خود منتظر رایانههای فوقپیشرفته آینده هستند و خبر پایان راه فناوری ریزتراشه، همه رویاهایشان را نقش بر آب میکند. برای نمونه در اواخر 2012 دانشمندان به فکر انجام آزمایشی افتادند که ثابت میکند بشر در دنیایی مجازی و ماتریکسگونه که ساخته دست ابرانسانهای آینده است، زندگی نمیکند. انجام این آزمایش نیازمند ابررایانه فوقالعاده پیشرفتهای است که بتواند جریان حیات و تمدن را روی زمین شبیهسازی کند. در حال حاضر فاصله زیادی با ساخت این نوع رایانهها داریم ولی آنچه محققان را به آینده امیدوار میکند گامهای کوچک ولی ارزشمندی است که در راه ساخت رایانههای کوانتومی برداشته شدهاست. در واقع دانشمندان تصمیم گرفتهاند تلاش خود را روی ساخت نسل جدیدی از رایانهها با مبنای کار کاملا متفاوت متمرکز کنند و با تراشههای سیلیکونی برای همیشه خداحافظی کنند.
رایانه کوانتومی چیست؟
مبنای کار رایانههای امروزی واحدهای کوچک حافظه به نام بیت هستند. هر بیت مثل یک لامپ معمولی دو حالت خاموش و روشن دارد. از نظر سختافزاری باز و بسته شدن کلیدهای الکترونیکی، وظیفه خاموش یا روشن کردن بیتها را بر عهده دارند. به لحاظ صوری حالت خاموش را معادل عدد صفر و حالت روشن را معادل یک در نظر میگیریم و با ترکیبی از این صفر و یکها، محاسبات مورد نظرمان را انجام میدهیم. هر بیت در یک زمان واحد فقط میتواند در یکی از دو حالت صفر یا یک قرار گیرد چون هر کلید یا باز است یا بسته. اگر یک رایانه فرضی چهاربیت حافظه داشته باشد، رایانه 16 حالت مختلف از زنجیره صفر و یکها را در اختیار دارد. برای تغییر از یک حالت به حالت دیگر، مقدار ناچیز ولی قابل محاسبهای زمان نیاز است. ولی در یک رایانه کوانتومی اجزای تشکیلدهنده حافظه از زنجیرههای بسیار کوچک اتم تشکیل میشود که به آن «کیوبیت» میگویند. اگر ضخامت نازکترین تراشه پنتیم را که 20 اتم است به پنج اتم برسانیم، قوانین کلاسیک مکانیک نیوتنی کارآیی خود را از دست میدهند و باید برای انجام محاسبات از قوانین مکانیک کوانتومی استفاده کنیم. در این شرایط طبق اصل عدم قطعیت هایزنبرگ که ستون اصلی کوانتوم است، نمیدانیم اتم دقیقا در کجا قرار دارد. کیوبیتها محدودیت زمانی و منطقی بیتها را در هم میشکنند. اگر بیت را به لامپی تشبیه کنیم که دو حالت روشن و خاموش دارد، کیوبیت را باید لامپی دانست که در آن واحد هم خاموش است و هم روشن. یعنی اگر چهاربیت حافظه در اختیار داشته باشیم رایانه کوانتومی ما به صورت همزمان 16حالت مختلف و فعال دارد و همه 16 حالت بهطور موازی به انجام محاسبات مشغولند. تصور کنید مغز شما بتواند همزمان 16 مساله ریاضی را حل کند. اگر از این موضوع شگفتزده شدید، بد نیست بدانید «آلبرت اینشتین» بزرگ هم که به دلیل کشف اثر فوتوالکتریک لقب پدربزرگ نظریه کوانتومی را از آن خود کرد، هرگز نتوانست بپذیرد که طبیعت، در بنیادیترین حالت خود اینگونه عمل میکند و خیلی زود از نوه خود بیزار شد. او این ایده را عجیب و ترسناک میدانست و از هیچ تلاشی برای رد آن فروگذار نکرد. تلاشهایی که نهتنها راه به جایی نبرد، بلکه به محکمتر شدن پایههای کوانتوم انجامید. شکوه و عظمت دنیای علم در این است که هیچ نظر یا شخص مقدسی در آن وجود ندارد و نتایج آزمایشها تنها حکمفرمای بیچون و چرای آن هستند. امروزه در صحت نظریه کوانتوم تقریبا هیچ تردیدی وجود ندارد. این نظریه با دقت باورنکردنی یک در 10 میلیارد مورد آزمایش قرار گرفته و از آزمایشها سربلند بیرون آمدهاست. نمونههای ابتدایی رایانههای کوانتومی هم چند سالی است که در آزمایشگاهها ساخته شده و توانستهاند محاسبه ابتدایی 15=3×5 را با موفقیت روی اتمها انجام دهند. ولی توجیه علمی نظریه کوانتوم برای خاصیت دوگانه همزمان خاموش و روشن چیست؟
نظریه کوانتوم، مرثیهای بر فهم عرفی از عالم هستی
هرگاه نتایج یک کشف علمی، فهم سنتی و عرفی عامه مردم را به چالش میکشد، همه توجهات به دنیای علم و تحقیقات دانشمندان جلب میشود. گویا مقاومت جمعی نانوشته و شاید ناخواستهای برای مقابله با این سنتشکنی علمی شکل میگیرد. محاکمه «گالیله» و شهرت بیبدیل «اینشتین» دو نمونه از این موارد است. چرخش زمین به دور خورشید، «گالیله» را به پای میز محاکمه میکشاند و ایده نسبی بودن زمان «اینشتین» و داستان سفر یکی از دوقلوها با سرعتی نزدیک به سرعت نور و بازگشت او به زمین پس از هفت، هشت سال زمینی در حالیکه برادر بر زمین مانده، دوران کهنسالی را سپری میکند و برادر سفرکرده جوان و شاداب ماندهاست، بارها در مجلات علمی عامهپسند تکرار شده و همه را به شگفتی واداشته است. گویا قوانین طبیعت باید به گونه دیگری میبود و این شکل از قوانین تافته جدا بافته طبیعت هستند که خلاف انتظار ما عمل میکنند. چرایی این مقاومت انسان در برابر تغییر باورهای قدیمی و مضحک بودن قرار گرفتن انسان در نقطه تعیین تکلیف برای قوانین طبیعت، موضوع این نوشته نیست، ولی تاریخ علم گواهی میدهد که این مقاومت، هم بیفایده است و هم غیرعقلانی. در رویکرد علمی واکنش «مگر امکان دارد؟ » جای خود را به «چگونه به این درک رسیدهای؟» میدهد و با این روش معتدل، راه را بر انکار چشم و گوش بسته ادعاهای علمی و همچنین پذیرش بیچون و چرای آنها میبندد. یکی از این باورهای سنتی و رایج که از سالهای مدرسه در ذهن بسیاری از ما شکل میگیرد، تشبیه الکترون به توپ بسیار کوچک و چهبسا سفید رنگی است که دور هسته اتم میچرخد و هنگام انجام واکنشهای شیمیایی، از یک اتم به اتم دیگر فرستاده یا به اشتراک گذاشته میشود. امروزه میدانیم که این، همه واقعیت نیست و این ذرات، به علاوه خاصیت توپ مانند خود، خاصیتی موجگونه هم دارند. پس میتوانیم الکترون را موجی بدانیم که دور هسته اتم در حرکت است. وقتی یک الکترون منفرد را به سمت صفحهای که دو شکاف روی آن وجود دارد شلیک کنیم، اثر بهجا مانده در سمت دیگر صفحه، دقیقا مانند زمانی است که یک پرتو نور از آن عبور کرده است. پس خاصیت موجی الکترون اثبات میشود. ولی در نهایت شگفتی، آزمایشها نشان میدهد که الکترون به صورت همزمان از هر دو شکاف عبور کرده است. این یک واقعیت عینی است و نه یک نظریه صرف. در واقع هر ذره به صورت همزمان در همه جای موج مربوط به خود یافت میشود ولی با درجات احتمال متفاوت. این واقعیت برای ما غیرقابل تصور است چون در دنیایی که ما میشناسیم یک کتاب در یک زمان فقط در یک مکان وجود دارد و نه در یکسری از مکانها با احتمالات متفاوت. تصور کنید یک الکترون یا اتم هم از دنیای کوانتومی خود به دنیای ظاهرا نیوتنی ما وارد شود و ببیند که همه چیز خلاف انتظار او از قوانین طبیعت، فقط در یک مکان حضور دارد. بدون شک او هم دقیقا همان حسی را پیدا میکند که ما نسبت به دنیای آنها پیدا کردیم. آیا دلیلی بر برتری درک ما نسبت به درک یک الکترون وجود دارد؟ این نظریه ویژه دنیای اتمی و زیراتمی نیست و در دنیای آشنای ما هم که دنیای اشیای بزرگ است، حضور دارد ولی بنا به دلایلی توابع موج اشیای بزرگ درهم شکسته و آنها در یک مکان مشخص ثابت شدهاند. بنابراین ما به دلیل ابعاد نسبتا بزرگ خود و اجسامی که با آنها سر و کار داریم، آن قسمت از نظریه کوانتوم را دیدهایم که بر اشیای بزرگ حکمفرماست و قصد داریم آن را به همه عالم هستی تعمیم دهیم و زمانی که از این تلاش بیهوده سرخورده میشویم، از خودمان میپرسیم: «مگر امکان دارد؟ » تصور کنید ویروسی که با تقریب خوبی نسبت به ما در یک دنیای دو بعدی زندگی میکند، با واقعیتی به نام بعد سوم آشنا شود و تلاش کند بعد سوم را با ابزار بعد اول و دوم درک کند و پس از شکست، به انکار بعد سوم برخیزد. «ریچارد فاینمن» از دانشمندان برجسته مکانیک کوانتومی میگوید: «نظریه کوانتومی را نباید مزمزه کرد؛ باید آن را یکجا بلعید.»
معمای اندازهگیری
برای کامل شدن شگفتی باید بدانیم که اگر در آزمایش دوشکاف، دو آشکارساز ذره در دهانه شکافها قرار دهیم تا دریابیم الکترون از کدام شکاف گذشتهاست، الکترونها را نه پدیدههایی موجیشکل بلکه پدیدههایی ذرهای خواهیم یافت که به آشکارساز نزدیک میشوند و فقط از یکی از دو شکاف عبور میکنند. به عبارت دیگر اگر از الکترون سوال ذرهای بپرسیم، پاسخ ذرهای دریافت میکنیم و اگر سوال موجی بپرسیم، پاسخ موجی دریافت میکنیم. بنابراین ذراتی در اختیار داریم که در آن واحد بیش از یک حالت فیزیکی را اشغال میکنند و هرگاه اقدام به اندازهگیری وضعیت آنها میکنیم، در یکی از وضعیتهای ممکن ثابت میشوند و خود را به شکل ذرههای فاقد موج به ما نشان میدهند. این دقیقا همان چیزی است که برای ساخت یک رایانه کوانتومی به آن احتیاج داریم.
رایانه کوانتومی چگونه کار میکند؟
دنباله کوچکی از اتمها را جایگزین ترانزیستورهای فعلی میکنیم و آنها را در یک میدان مغناطیسی قرار میدهیم. همه ذرات در حالت طبیعی در حال گردش به دور خود هستند و میدان مغناطیسی، جهت چرخش همه اتمها را یکسان میکند. با تابش یک پرتو لیزر جهت چرخش بسیاری از اتمها را تغییر میدهیم. نوری که از اتمها منعکس میشود حاوی اطلاعاتی است که تحلیل آن، پاسخ مساله مورد نظر را در اختیار محاسبهکننده قرار میدهد. به عبارت دیگر اتمها در حالت کوانتومی خود فرومیروند و به صورت موازی همه ظرفیت موجود کیوبیتها را به کار میگیرند. زمانی که ناظر بیرونی تصمیم به اندازهگیری و آگاهی از نتیجه محاسبات میگیرد، موج کوانتومی رایانه فرومیریزد و رایانه با قرار گرفتن در یکی از حالتهای ممکن، نتیجه محاسبات موازی را اعلام میکند به نظر میرسد بشر از زمانی که نابغهای مانند «ارسطو» ایده وجود اتمها را با قاطعیت رد کرد و گفت نمیتواند بپذیرد که انسان از ذرات بیجان تشکیل شده تا به امروز که محاسباتش را روی اتمها انجام میدهد، راه زیادی را طی کرده است. البته قرار دادن ذرات در شرایطی که بتوان از آنها برای انجام محاسبات استفاده کرد، به هیچوجه کار سادهای نیست.
نوآوری برندگان نوبل
نزدیک شدن به اتمها و کار کردن با آنها یکی از چالشهای بزرگ بر سر راه رایانههای کوانتومی است. حالت کوانتومی ذرات، بهشدت آسیبپذیر است و ایجاد هر نوع اختلالی در سیستم کوانتومی، حالت کوانتومی را از بین میبرد. حتی زمانیکه در گوشهای از آزمایشگاه ایستادهایم و ناظر یک رویداد فیزیکی هستیم در آن رویداد دخالت داریم زیرا برای انجام عمل دیدن ناچاریم دریایی از فوتونها را روانه پدیده مورد نظرمان کنیم تا با دریافت انعکاس آنها در شبکیه چشم و ارسال اطلاعات به بخش بینایی مغز، عمل دیدن امکانپذیر شود. اگر رویداد مورد نظر سوختن یک تکه چوب یا ذوب شدن یک قالب یخ باشد، این دریای فوتون، تا جایی که ابزار اندازهگیری ما اجازه میدهد، تاثیری بر روند آزمایش ندارد. ولی اگر مورد آزمایش، یک الکترون یا اتم باشد، حالت کوانتومی آن بلافاصله در دریای فوتون غرق میشود و از بین میرود. «هروش» و «واینلند» تصمیم گرفتند به جای دریا از قطره استفاده کنند. در آزمایش آنها، برای نزدیک شدن به یک سیستم کوانتومی از یک تکاتم یا تکفوتون استفاده میشود. آنها لقب «ذرات جاسوس» را برای این ذرات در نظر گرفتند. آثار کوانتومی سیستم روی ذرات جاسوس ثبت میشود و دانشمندان بدون از بین بردن حالت کوانتومی دستگاه، با خیال آسوده به بررسی آن آثار میپردازند. در واقع از روش غیرمستقیم برای تعامل با دستگاه استفاده میشود.
نحوه انجام آزمایش
«هروش» و «واینلند» از دو روش متفاوت ولی مشابه برای انجام آزمایشهای خود استفاده کردند. «هروش» در اینباره میگوید: «من از اتمها برای بررسی فوتون استفاده میکنم و واینلند از فوتونها برای مطالعه اتم.» او در دستگاه ابداعی خود، دو آینه فوقالعاده صیقلی را روبهروی یکدیگر قرار داد و چندین فوتون را میان آن دو به نوسان واداشت. فوتونها قبل از خارج شدن از دستگاه یا جذب شدن توسط محیط، به مدت 1/0 ثانیه بین دو آینه در حرکت بودند. در همین زمان بسیار کوتاه فوتونها تقریبا مسافتی برابر محیط کره زمین را طی میکنند. این زمان برای ما بسیار کوتاه است ولی در زمینه فیزیک ذرات، زمان بسیار زیادی محسوب میشود. (این زمان را مقایسه کنید با زمان 24−10×58/5 ثانیه که طول عمر حالت خاصی از پروتون به نام تشدید دلتاست. یک فوتون در این زمان فقط میتواند طول یک اتم را طی کند! ) سپس اتمهایی به نام اتم ریدبرگ که کنش متقابل بسیار زیادی با فوتونها دارند و هزار مرتبه از اتمهای عادی بزرگتر هستند، به درون دستگاه هدایت شدند. با اندازهگیری تغییر ایجادشده در طول موج اتمهای ریدبرگ که در اثر برخورد با فوتونها ایجاد شدهاست، میتوان مقدار انرژی و حالت کوانتومی فوتونهای داخل دستگاه را اندازه گرفت. اتمهای ریدبرگ بدون اینکه حضور ما احساس شود، اطلاعات فوتونهای داخل دستگاه را برایمان جمعآوری میکنند. در شرایط معمولی مشاهده رفتار فوتونها ممکن نیست چون مشاهده یعنی جذب آنها توسط شبکیه چشم یا لنز دوربین.
آزمایش «واینلند» مشابه آزمایش «هروش» بود ولی در آن به جای فوتون، از اتمهای برلیوم استفاده میشد و نقش ذرات جاسوس بر عهده فوتونها بود. او موفق شد یونهای برلیوم را توسط الکترودهای ویژهای به دام بیندازد. سپس با استفاده از لیزر، اتمهای برلیوم را در پایینترین سطح انرژی خود نگه داشت و به بررسی حالت کوانتومی آنها پرداخت. پالسهای کنترلشده لیزر میتوانند یک اتم را در حالتی قرار دهند که بهطور همزمان دو سطح مختلف انرژی را اشغال کند. حضور در دو سطح مختلف بهطور همزمان، ایده حضور در دو مکان متفاوت را تایید میکند. این آزمایشها پیامدهای جالبتوجه دیگری هم دارند که یکی از مهمترین آنها امکان ساخت ساعتهای نوری است. اگر یک ساعت نوری را در لحظه انفجار بزرگ و پیدایش عالم تنظیم کرده باشید، تاکنون در بدبینانهترین حالت کمتر از پنج ثانیه خطا داشته است.
مشکلات و موانع موجود بر سر راه رایانههای کوانتومی
در نمونههای آزمایشگاهی رایانههای کوانتومی، دانشمندان نتوانستهاند از بیش از هفت اتم استفاده کنند، ولی برای ساخت رایانهای که توان رقابت با یک لپتاپ معمولی را داشته باشد، به میلیونها اتم نیاز داریم که بتوانند به صورت کاملا هماهنگ ارتعاش کنند. وجود هر عاملی که ارتعاش هماهنگ ذرات را مختل کند، دستگاه را بلافاصله از حالت کوانتومی خارج میکند. این هماهنگی سادهتر از آنکه فکرش را کنید، از بین میرود. برخورد یک مولکول هوا، یک ذره که پس از میلیونها سال به همراه یک موج کیهانی به رایانه ما برخورد میکند، کوچکترین لرزشهای پوسته زمین و حتی عبور یک کامیون از کنار آزمایشگاه کافی است تا رایانه کوانتومی را از کار بیندازد. با توجه به این مشکل، دانشمندان معتقدند هنوز دهها سال با محاسبات پیشرفته کوانتومی فاصله داریم. ولی اگر شما مالک یک شرکت بزرگ چندملیتی هستید و اسرار خود را با استفاده از الگوریتمهای پیچیده کدگذاری میکنید، به این اعداد زیاد تکیه نکنید چون اساس این پیشبینی، دانش کنونی محققان است و نه آنچه سالهای بعد خواهند دانست. عملکرد دانشمندان نشان دادهاست راههای میانبری هم وجود دارد که آنها خیلی خوب روش دسترسی به آن را میدانند.
رایانههای سیلیکونی و قانون مور
پردازشگر رایانههای فعلی از جنس سیلیکون است و بر مبنای یک سیستم دودویی کار میکند. کوچکترین واحد حافظه این پردازشگرها بیت نام دارد که میتواند در یکی از دو حالت خاموش یا روشن قرار بگیرد. ترانزیستورهای حاوی بیتها، روی ریزتراشههایی از جنس سیلیکون تعبیه میشوند. «گوردون مور»، یکی از بنیانگذاران شرکت اینتل در 1965 با بررسی تاریخچه پیشرفت فناوری ساخت ریزتراشه، دریافت که قدرت پردازش رایانهها تقریبا هر دو سال یکبار، دو برابر میشود. این اصل بعدها به قانون مور معروف شد، ولی این قانون مدتی است به درستی کار نمیکند چون ظرفیت آیسیهای سیلیکونی برای جایگذاری ترانزیستورها به حد نهایی خود نزدیک شده است. برای قرار دادن این ترانزیستورها در تراشههای سیلیکونی از پرتوهای ماورایبنفش استفاده میشود. پیشرفتهترین تراشه پنتیم دارای لایهای به ضخامت 20 اتم است. قانون مور طبق پیشبینی خود او، در سال 2005 در حال فروپاشی است. البته این قانون هم مانند همه قوانین و نظریات علمی از هیچ قداستی برخوردار نیست و فروپاشی آن به راحتی در تاریخ علم هضم خواهد شد. (سال گذشته هم در چنین روزهایی دانشمندان مشغول بررسی آزمایشی بودند که صحت نظریه نسبیت را به چالش کشیده بود.) آیا میتوان در مقابل محدودیتهای جایگذاری ترانزیستور در آیسیهای سیلیکونی به زانو درآمد و پذیرفت که فناوری ساخت رایانههای پرقدرت به پایان راه رسیده است؟ برای پاسخ به این سوال باید دید چرا با وجود ابررایانههای پرقدرت امروزی، همچنان به رایانههای پرقدرتتر نیاز داریم؟
چرا به دنبال رایانههای پرقدرتتر هستیم؟
یکی از اصلیترین کاربردهای رایانه در دنیای امروز تجزیه و تحلیل دادههای به دست آمده از آزمایشهای علمی است. با پیشرفت فناوری در زمینه انجام آزمایشها و ساخت ماشینهای آزمایشگاهی عظیم و پیچیده، تحلیل دادههای خروجی روز به روز مشکلتر میشود. در آزمایش کشف ذره بوزون هیگز که سال گذشته میلادی در مرکز اتمی سرن انجام شد، دادههای خروجی از دستگاه برخورددهنده ذرات، در هر ثانیه برابر با مجموع اطلاعات همه کتابخانههای جهان بود، ولی ابررایانههای موجود به خوبی از عهده ارزیابی این حجم باورنکردنی داده برآمدند و بوزون هیگز گریزپا را در دل انبوه ذرات تولیدشده شناسایی کردند. در اینگونه آزمایشها، پالسهای تولیدشده ذرات، در هر ثانیه میلیونها بار از دل یکدیگر عبور میکنند و با هر عبور، ذرات جدیدی پدید میآورند. یافتن یک ذره در این شرایط کار راحتی نیست. البته فناوری ساخت برخورددهندهها در میانه راه است و اگر فناوری ساخت پردازشگرهای پرقدرت نتواند پا به پای آن حرکت کند، حجم باورنکردنی اطلاعات حاصل از برخورددهندهها که توانایی رمزگشایی از چگونگی بهوجود آمدن عالم هستی و بازسازی اولین لحظات آفرینش پس از انفجار بزرگ را دارد، به خاطر در اختیار نداشتن رایانههای پرقدرت برای تحلیل و معنادار کردن آنها بدون استفاده میماند. از سوی دیگر دانشمندان برای تحقق بسیاری از ایدهها و آزمایشهای مورد نظر خود منتظر رایانههای فوقپیشرفته آینده هستند و خبر پایان راه فناوری ریزتراشه، همه رویاهایشان را نقش بر آب میکند. برای نمونه در اواخر 2012 دانشمندان به فکر انجام آزمایشی افتادند که ثابت میکند بشر در دنیایی مجازی و ماتریکسگونه که ساخته دست ابرانسانهای آینده است، زندگی نمیکند. انجام این آزمایش نیازمند ابررایانه فوقالعاده پیشرفتهای است که بتواند جریان حیات و تمدن را روی زمین شبیهسازی کند. در حال حاضر فاصله زیادی با ساخت این نوع رایانهها داریم ولی آنچه محققان را به آینده امیدوار میکند گامهای کوچک ولی ارزشمندی است که در راه ساخت رایانههای کوانتومی برداشته شدهاست. در واقع دانشمندان تصمیم گرفتهاند تلاش خود را روی ساخت نسل جدیدی از رایانهها با مبنای کار کاملا متفاوت متمرکز کنند و با تراشههای سیلیکونی برای همیشه خداحافظی کنند.
رایانه کوانتومی چیست؟
مبنای کار رایانههای امروزی واحدهای کوچک حافظه به نام بیت هستند. هر بیت مثل یک لامپ معمولی دو حالت خاموش و روشن دارد. از نظر سختافزاری باز و بسته شدن کلیدهای الکترونیکی، وظیفه خاموش یا روشن کردن بیتها را بر عهده دارند. به لحاظ صوری حالت خاموش را معادل عدد صفر و حالت روشن را معادل یک در نظر میگیریم و با ترکیبی از این صفر و یکها، محاسبات مورد نظرمان را انجام میدهیم. هر بیت در یک زمان واحد فقط میتواند در یکی از دو حالت صفر یا یک قرار گیرد چون هر کلید یا باز است یا بسته. اگر یک رایانه فرضی چهاربیت حافظه داشته باشد، رایانه 16 حالت مختلف از زنجیره صفر و یکها را در اختیار دارد. برای تغییر از یک حالت به حالت دیگر، مقدار ناچیز ولی قابل محاسبهای زمان نیاز است. ولی در یک رایانه کوانتومی اجزای تشکیلدهنده حافظه از زنجیرههای بسیار کوچک اتم تشکیل میشود که به آن «کیوبیت» میگویند. اگر ضخامت نازکترین تراشه پنتیم را که 20 اتم است به پنج اتم برسانیم، قوانین کلاسیک مکانیک نیوتنی کارآیی خود را از دست میدهند و باید برای انجام محاسبات از قوانین مکانیک کوانتومی استفاده کنیم. در این شرایط طبق اصل عدم قطعیت هایزنبرگ که ستون اصلی کوانتوم است، نمیدانیم اتم دقیقا در کجا قرار دارد. کیوبیتها محدودیت زمانی و منطقی بیتها را در هم میشکنند. اگر بیت را به لامپی تشبیه کنیم که دو حالت روشن و خاموش دارد، کیوبیت را باید لامپی دانست که در آن واحد هم خاموش است و هم روشن. یعنی اگر چهاربیت حافظه در اختیار داشته باشیم رایانه کوانتومی ما به صورت همزمان 16حالت مختلف و فعال دارد و همه 16 حالت بهطور موازی به انجام محاسبات مشغولند. تصور کنید مغز شما بتواند همزمان 16 مساله ریاضی را حل کند. اگر از این موضوع شگفتزده شدید، بد نیست بدانید «آلبرت اینشتین» بزرگ هم که به دلیل کشف اثر فوتوالکتریک لقب پدربزرگ نظریه کوانتومی را از آن خود کرد، هرگز نتوانست بپذیرد که طبیعت، در بنیادیترین حالت خود اینگونه عمل میکند و خیلی زود از نوه خود بیزار شد. او این ایده را عجیب و ترسناک میدانست و از هیچ تلاشی برای رد آن فروگذار نکرد. تلاشهایی که نهتنها راه به جایی نبرد، بلکه به محکمتر شدن پایههای کوانتوم انجامید. شکوه و عظمت دنیای علم در این است که هیچ نظر یا شخص مقدسی در آن وجود ندارد و نتایج آزمایشها تنها حکمفرمای بیچون و چرای آن هستند. امروزه در صحت نظریه کوانتوم تقریبا هیچ تردیدی وجود ندارد. این نظریه با دقت باورنکردنی یک در 10 میلیارد مورد آزمایش قرار گرفته و از آزمایشها سربلند بیرون آمدهاست. نمونههای ابتدایی رایانههای کوانتومی هم چند سالی است که در آزمایشگاهها ساخته شده و توانستهاند محاسبه ابتدایی 15=3×5 را با موفقیت روی اتمها انجام دهند. ولی توجیه علمی نظریه کوانتوم برای خاصیت دوگانه همزمان خاموش و روشن چیست؟
نظریه کوانتوم، مرثیهای بر فهم عرفی از عالم هستی
هرگاه نتایج یک کشف علمی، فهم سنتی و عرفی عامه مردم را به چالش میکشد، همه توجهات به دنیای علم و تحقیقات دانشمندان جلب میشود. گویا مقاومت جمعی نانوشته و شاید ناخواستهای برای مقابله با این سنتشکنی علمی شکل میگیرد. محاکمه «گالیله» و شهرت بیبدیل «اینشتین» دو نمونه از این موارد است. چرخش زمین به دور خورشید، «گالیله» را به پای میز محاکمه میکشاند و ایده نسبی بودن زمان «اینشتین» و داستان سفر یکی از دوقلوها با سرعتی نزدیک به سرعت نور و بازگشت او به زمین پس از هفت، هشت سال زمینی در حالیکه برادر بر زمین مانده، دوران کهنسالی را سپری میکند و برادر سفرکرده جوان و شاداب ماندهاست، بارها در مجلات علمی عامهپسند تکرار شده و همه را به شگفتی واداشته است. گویا قوانین طبیعت باید به گونه دیگری میبود و این شکل از قوانین تافته جدا بافته طبیعت هستند که خلاف انتظار ما عمل میکنند. چرایی این مقاومت انسان در برابر تغییر باورهای قدیمی و مضحک بودن قرار گرفتن انسان در نقطه تعیین تکلیف برای قوانین طبیعت، موضوع این نوشته نیست، ولی تاریخ علم گواهی میدهد که این مقاومت، هم بیفایده است و هم غیرعقلانی. در رویکرد علمی واکنش «مگر امکان دارد؟ » جای خود را به «چگونه به این درک رسیدهای؟» میدهد و با این روش معتدل، راه را بر انکار چشم و گوش بسته ادعاهای علمی و همچنین پذیرش بیچون و چرای آنها میبندد. یکی از این باورهای سنتی و رایج که از سالهای مدرسه در ذهن بسیاری از ما شکل میگیرد، تشبیه الکترون به توپ بسیار کوچک و چهبسا سفید رنگی است که دور هسته اتم میچرخد و هنگام انجام واکنشهای شیمیایی، از یک اتم به اتم دیگر فرستاده یا به اشتراک گذاشته میشود. امروزه میدانیم که این، همه واقعیت نیست و این ذرات، به علاوه خاصیت توپ مانند خود، خاصیتی موجگونه هم دارند. پس میتوانیم الکترون را موجی بدانیم که دور هسته اتم در حرکت است. وقتی یک الکترون منفرد را به سمت صفحهای که دو شکاف روی آن وجود دارد شلیک کنیم، اثر بهجا مانده در سمت دیگر صفحه، دقیقا مانند زمانی است که یک پرتو نور از آن عبور کرده است. پس خاصیت موجی الکترون اثبات میشود. ولی در نهایت شگفتی، آزمایشها نشان میدهد که الکترون به صورت همزمان از هر دو شکاف عبور کرده است. این یک واقعیت عینی است و نه یک نظریه صرف. در واقع هر ذره به صورت همزمان در همه جای موج مربوط به خود یافت میشود ولی با درجات احتمال متفاوت. این واقعیت برای ما غیرقابل تصور است چون در دنیایی که ما میشناسیم یک کتاب در یک زمان فقط در یک مکان وجود دارد و نه در یکسری از مکانها با احتمالات متفاوت. تصور کنید یک الکترون یا اتم هم از دنیای کوانتومی خود به دنیای ظاهرا نیوتنی ما وارد شود و ببیند که همه چیز خلاف انتظار او از قوانین طبیعت، فقط در یک مکان حضور دارد. بدون شک او هم دقیقا همان حسی را پیدا میکند که ما نسبت به دنیای آنها پیدا کردیم. آیا دلیلی بر برتری درک ما نسبت به درک یک الکترون وجود دارد؟ این نظریه ویژه دنیای اتمی و زیراتمی نیست و در دنیای آشنای ما هم که دنیای اشیای بزرگ است، حضور دارد ولی بنا به دلایلی توابع موج اشیای بزرگ درهم شکسته و آنها در یک مکان مشخص ثابت شدهاند. بنابراین ما به دلیل ابعاد نسبتا بزرگ خود و اجسامی که با آنها سر و کار داریم، آن قسمت از نظریه کوانتوم را دیدهایم که بر اشیای بزرگ حکمفرماست و قصد داریم آن را به همه عالم هستی تعمیم دهیم و زمانی که از این تلاش بیهوده سرخورده میشویم، از خودمان میپرسیم: «مگر امکان دارد؟ » تصور کنید ویروسی که با تقریب خوبی نسبت به ما در یک دنیای دو بعدی زندگی میکند، با واقعیتی به نام بعد سوم آشنا شود و تلاش کند بعد سوم را با ابزار بعد اول و دوم درک کند و پس از شکست، به انکار بعد سوم برخیزد. «ریچارد فاینمن» از دانشمندان برجسته مکانیک کوانتومی میگوید: «نظریه کوانتومی را نباید مزمزه کرد؛ باید آن را یکجا بلعید.»
معمای اندازهگیری
برای کامل شدن شگفتی باید بدانیم که اگر در آزمایش دوشکاف، دو آشکارساز ذره در دهانه شکافها قرار دهیم تا دریابیم الکترون از کدام شکاف گذشتهاست، الکترونها را نه پدیدههایی موجیشکل بلکه پدیدههایی ذرهای خواهیم یافت که به آشکارساز نزدیک میشوند و فقط از یکی از دو شکاف عبور میکنند. به عبارت دیگر اگر از الکترون سوال ذرهای بپرسیم، پاسخ ذرهای دریافت میکنیم و اگر سوال موجی بپرسیم، پاسخ موجی دریافت میکنیم. بنابراین ذراتی در اختیار داریم که در آن واحد بیش از یک حالت فیزیکی را اشغال میکنند و هرگاه اقدام به اندازهگیری وضعیت آنها میکنیم، در یکی از وضعیتهای ممکن ثابت میشوند و خود را به شکل ذرههای فاقد موج به ما نشان میدهند. این دقیقا همان چیزی است که برای ساخت یک رایانه کوانتومی به آن احتیاج داریم.
رایانه کوانتومی چگونه کار میکند؟
دنباله کوچکی از اتمها را جایگزین ترانزیستورهای فعلی میکنیم و آنها را در یک میدان مغناطیسی قرار میدهیم. همه ذرات در حالت طبیعی در حال گردش به دور خود هستند و میدان مغناطیسی، جهت چرخش همه اتمها را یکسان میکند. با تابش یک پرتو لیزر جهت چرخش بسیاری از اتمها را تغییر میدهیم. نوری که از اتمها منعکس میشود حاوی اطلاعاتی است که تحلیل آن، پاسخ مساله مورد نظر را در اختیار محاسبهکننده قرار میدهد. به عبارت دیگر اتمها در حالت کوانتومی خود فرومیروند و به صورت موازی همه ظرفیت موجود کیوبیتها را به کار میگیرند. زمانی که ناظر بیرونی تصمیم به اندازهگیری و آگاهی از نتیجه محاسبات میگیرد، موج کوانتومی رایانه فرومیریزد و رایانه با قرار گرفتن در یکی از حالتهای ممکن، نتیجه محاسبات موازی را اعلام میکند به نظر میرسد بشر از زمانی که نابغهای مانند «ارسطو» ایده وجود اتمها را با قاطعیت رد کرد و گفت نمیتواند بپذیرد که انسان از ذرات بیجان تشکیل شده تا به امروز که محاسباتش را روی اتمها انجام میدهد، راه زیادی را طی کرده است. البته قرار دادن ذرات در شرایطی که بتوان از آنها برای انجام محاسبات استفاده کرد، به هیچوجه کار سادهای نیست.
نوآوری برندگان نوبل
نزدیک شدن به اتمها و کار کردن با آنها یکی از چالشهای بزرگ بر سر راه رایانههای کوانتومی است. حالت کوانتومی ذرات، بهشدت آسیبپذیر است و ایجاد هر نوع اختلالی در سیستم کوانتومی، حالت کوانتومی را از بین میبرد. حتی زمانیکه در گوشهای از آزمایشگاه ایستادهایم و ناظر یک رویداد فیزیکی هستیم در آن رویداد دخالت داریم زیرا برای انجام عمل دیدن ناچاریم دریایی از فوتونها را روانه پدیده مورد نظرمان کنیم تا با دریافت انعکاس آنها در شبکیه چشم و ارسال اطلاعات به بخش بینایی مغز، عمل دیدن امکانپذیر شود. اگر رویداد مورد نظر سوختن یک تکه چوب یا ذوب شدن یک قالب یخ باشد، این دریای فوتون، تا جایی که ابزار اندازهگیری ما اجازه میدهد، تاثیری بر روند آزمایش ندارد. ولی اگر مورد آزمایش، یک الکترون یا اتم باشد، حالت کوانتومی آن بلافاصله در دریای فوتون غرق میشود و از بین میرود. «هروش» و «واینلند» تصمیم گرفتند به جای دریا از قطره استفاده کنند. در آزمایش آنها، برای نزدیک شدن به یک سیستم کوانتومی از یک تکاتم یا تکفوتون استفاده میشود. آنها لقب «ذرات جاسوس» را برای این ذرات در نظر گرفتند. آثار کوانتومی سیستم روی ذرات جاسوس ثبت میشود و دانشمندان بدون از بین بردن حالت کوانتومی دستگاه، با خیال آسوده به بررسی آن آثار میپردازند. در واقع از روش غیرمستقیم برای تعامل با دستگاه استفاده میشود.
نحوه انجام آزمایش
«هروش» و «واینلند» از دو روش متفاوت ولی مشابه برای انجام آزمایشهای خود استفاده کردند. «هروش» در اینباره میگوید: «من از اتمها برای بررسی فوتون استفاده میکنم و واینلند از فوتونها برای مطالعه اتم.» او در دستگاه ابداعی خود، دو آینه فوقالعاده صیقلی را روبهروی یکدیگر قرار داد و چندین فوتون را میان آن دو به نوسان واداشت. فوتونها قبل از خارج شدن از دستگاه یا جذب شدن توسط محیط، به مدت 1/0 ثانیه بین دو آینه در حرکت بودند. در همین زمان بسیار کوتاه فوتونها تقریبا مسافتی برابر محیط کره زمین را طی میکنند. این زمان برای ما بسیار کوتاه است ولی در زمینه فیزیک ذرات، زمان بسیار زیادی محسوب میشود. (این زمان را مقایسه کنید با زمان 24−10×58/5 ثانیه که طول عمر حالت خاصی از پروتون به نام تشدید دلتاست. یک فوتون در این زمان فقط میتواند طول یک اتم را طی کند! ) سپس اتمهایی به نام اتم ریدبرگ که کنش متقابل بسیار زیادی با فوتونها دارند و هزار مرتبه از اتمهای عادی بزرگتر هستند، به درون دستگاه هدایت شدند. با اندازهگیری تغییر ایجادشده در طول موج اتمهای ریدبرگ که در اثر برخورد با فوتونها ایجاد شدهاست، میتوان مقدار انرژی و حالت کوانتومی فوتونهای داخل دستگاه را اندازه گرفت. اتمهای ریدبرگ بدون اینکه حضور ما احساس شود، اطلاعات فوتونهای داخل دستگاه را برایمان جمعآوری میکنند. در شرایط معمولی مشاهده رفتار فوتونها ممکن نیست چون مشاهده یعنی جذب آنها توسط شبکیه چشم یا لنز دوربین.
آزمایش «واینلند» مشابه آزمایش «هروش» بود ولی در آن به جای فوتون، از اتمهای برلیوم استفاده میشد و نقش ذرات جاسوس بر عهده فوتونها بود. او موفق شد یونهای برلیوم را توسط الکترودهای ویژهای به دام بیندازد. سپس با استفاده از لیزر، اتمهای برلیوم را در پایینترین سطح انرژی خود نگه داشت و به بررسی حالت کوانتومی آنها پرداخت. پالسهای کنترلشده لیزر میتوانند یک اتم را در حالتی قرار دهند که بهطور همزمان دو سطح مختلف انرژی را اشغال کند. حضور در دو سطح مختلف بهطور همزمان، ایده حضور در دو مکان متفاوت را تایید میکند. این آزمایشها پیامدهای جالبتوجه دیگری هم دارند که یکی از مهمترین آنها امکان ساخت ساعتهای نوری است. اگر یک ساعت نوری را در لحظه انفجار بزرگ و پیدایش عالم تنظیم کرده باشید، تاکنون در بدبینانهترین حالت کمتر از پنج ثانیه خطا داشته است.
مشکلات و موانع موجود بر سر راه رایانههای کوانتومی
در نمونههای آزمایشگاهی رایانههای کوانتومی، دانشمندان نتوانستهاند از بیش از هفت اتم استفاده کنند، ولی برای ساخت رایانهای که توان رقابت با یک لپتاپ معمولی را داشته باشد، به میلیونها اتم نیاز داریم که بتوانند به صورت کاملا هماهنگ ارتعاش کنند. وجود هر عاملی که ارتعاش هماهنگ ذرات را مختل کند، دستگاه را بلافاصله از حالت کوانتومی خارج میکند. این هماهنگی سادهتر از آنکه فکرش را کنید، از بین میرود. برخورد یک مولکول هوا، یک ذره که پس از میلیونها سال به همراه یک موج کیهانی به رایانه ما برخورد میکند، کوچکترین لرزشهای پوسته زمین و حتی عبور یک کامیون از کنار آزمایشگاه کافی است تا رایانه کوانتومی را از کار بیندازد. با توجه به این مشکل، دانشمندان معتقدند هنوز دهها سال با محاسبات پیشرفته کوانتومی فاصله داریم. ولی اگر شما مالک یک شرکت بزرگ چندملیتی هستید و اسرار خود را با استفاده از الگوریتمهای پیچیده کدگذاری میکنید، به این اعداد زیاد تکیه نکنید چون اساس این پیشبینی، دانش کنونی محققان است و نه آنچه سالهای بعد خواهند دانست. عملکرد دانشمندان نشان دادهاست راههای میانبری هم وجود دارد که آنها خیلی خوب روش دسترسی به آن را میدانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.