|

بازخوانی اولین فصل از کتاب مریخ‌نورد «کنجکاوی»

نماد تقابل انسان و مرزهای طبیعت

پوریا ناظمی

میلیون‌ها کیلومتر دورتر از زمین، روباتی تنها روی سیاره‌ای ناآشنا با احتیاط گام برمی‌دارد. این روبات در کوهپایه قله‌ای مرتفع، در سرزمینی با محیط گزنده و نامهربان، که اختلاف دمای شب و روز در آن، هر سازه‌ای را به چالش می‌کشد و جایی فراتر از خیال‌های دور و دراز ماست، نماینده و پیش‌قراول تلاش انسان برای درک ناشناخته‌هاست. مریخ‌نورد «کنجکاوی» (Curiosity) در سالی که گذشت، یکی از برجسته‌ترین نمادها و نشان‌های پیشرفت علم و فناوری انسان‌ها بود. به واسطه همین اهمیت بود که این مریخ‌نورد در فهرست نامزدهای نهایی چهره سال مجله تایم قرار گرفت و از دید نشریات معتبر علمی، یکی از مهم‌ترین پدیده‌های جهان علم به شمار آمد. تصویری که این روبات از خودش به زمین ارسال کرد، در حالی‌که تنها بر خاک مریخ ایستاده بود، یکی از فراموش‌نشدنی‌ترین عکس‌های امسال بود و تا سال‌ها در ذهن علاقه‌مندان علوم و فناوری حک خواهد شد.

روز 16 مرداد روزی پرهیجان و پراضطراب برای همه کسانی بود که به فناوری‌های فضایی علاقه‌مندند. این روز که در تقویم باستانی ایرانیان به نام بهرام (مریخ) نامیده می‌شود، به روزی تبدیل شد که همه‌جا صحبت از مریخ بود. در این روز آخرین و پیشرفته‌ترین روبات کاوشگر مریخ به فضای مریخ ‌رسید و باید مراحل دشوار و پیچیده فرود را پشت سر می‌گذاشت. مراحلی که به هفت‌دقیقه وحشت معروف شده بود.
مریخ‌نورد «کنجکاوی» در ادامه مجموعه‌ ماموریت‌های قبلی ناسا، طراحی و عازم مریخ شده بود. این مریخ‌نورد بزرگ‌ترین و سنگین‌ترین محموله‌ای بود که تاکنون عازم مریخ ‌شده است. تنوع و دقت ابزارهایی که این مریخ‌نورد با خود به مریخ می‌برد باعث شده بود، دانشمندان عملا واحد قابل حمل و نقل کوچکی از یک آزمایشگاه تمام‌عیار را در اختیار داشته باشند. پیشرفته‌بودن این ابزارها و تنوع آزمایش‌هایی که امکان انجام آن با استفاده از این روبات روی مریخ وجود دارد و زمان طولانی‌ای که با توجه به منبع تامین انرژی این مریخ‌نورد (که یک رآکتور کوچک هسته‌ای بود) در اختیار این روبات برای کاوش مریخ قرار داده است، به‌علاوه محلی که برای فرود، انتخاب شده بود و نزدیکی این محل به یک کوه بلند و لایه‌لایه که هر لایه آن بخش‌هایی از تاریخ زمین‌شناسی مریخ را آشکار می‌کرد، باعث شد بسیاری از مدیران و مهندسان و دانشمندان فضایی، این ماموریت را نقطه اوج کاوش‌های مریخ قلمداد کنند. علاوه ‌بر این در همان زمان بسیاری از دانشمندان فضایی معتقد بودند اگر این مریخ‌نورد به سلامت بر مریخ فرود‌ آید و بتواند مدت دوسالی که در برنامه آن پیش‌بینی شده است (و احتمالا در هنگام اجرای برنامه، بر طول ماموریت افزوده خواهد شد)، آزمایش‌هایی را که برای آن طراحی شده است، با موفقیت انجام دهد عملا کار چندانی از نظر زمین‌شناسی و بررسی‌های شیمیایی باقی نخواهد ماند که به طور روباتیک بتوان پیگیری کرد و به همین‌دلیل مرحله بعدی عملا باید به برگرداندن نمونه‌هایی از خاک مریخ به زمین متمرکز شود تا بتوان آزمایش‌های دقیق‌تری را در محیط قابل‌کنترل‌تر زمینی انجام داد. اما برای اینکه این روبات کاوشگر بتواند چنین توانایی‌ها را داشته باشد، ناچار باید از ابعاد و وزن بیشتری نسبت به نمونه‌های قبلی خود برخوردار باشد و همین امر باعث شده بود تا مریخ‌نورد کنجکاوی به چالشی جدی برای مهندسان فضایی بدل شود. وزن مریخ‌نورد در نهایت به حدود یک‌تن رسید، این در حالی بود که مریخ‌نوردهای پیشین که بر این سیاره فرود آمده بودند (یعنی «اسپریت» یا روح و «آپورچونیتی» یا فرصت) هر کدام تنها 300 کیلوگرم وزن داشتند. مهندسان برای اینکه بتوانند چنین محموله‌ای را با موفقیت بر سطح مریخ‌ فرود آوردند، ابزار بسیار پیچیده و پیشرفته‌‌ای طراحی کردند که در نهایت شبیه سناریوی فیلم‌های پر ماجرا از آب درآمد. در مدت شش دقیقه و 56 ثانیه (از زمان ورود مریخ‌نورد به قلمرو مریخ تا لحظه‌ای که روی این سیاره آرام بگیرد) ده‌ها ساز و کار مختلف به کار گرفته می‌شد و بیش از 70 چاشنی خودکار باید به موقع عمل می‌کرد تا سرانجام محموله به درستی بر مریخ فرود آید. همه این اتفاقات به دور از چشمان و دسترس مدیران مرکز کنترل اتفاق می‌افتاد و به دلیل فاصله مریخ از زمین، تنها دقایقی بعد از پایان این هفت دقیقه پر اضطراب و وحشت بود که مهندسان می‌توانستند متوجه شوند آیا این ابزارها درست کار کرده‌اند یا خیر.
شکست در بین گزینه‌ها نیست
مهندس «دارا صباحی» یکی از مهندسان ارشدی است که در طراحی سفینه‌های فضایی طراحی‌شده در جی‌پی‌ال، نقش جدی بازی کرده است. او سابقه طولانی در طراحی ماموریت‌های مریخی داشته است. از جمله وی در طراحی مهندسی ماموریت رهیاب مریخ و مریخ‌نورد «سوجورنر»، «روح» ، «فرصت» و «فونیکس» (ققنوس) حضور داشته است و در این ماموریت نیز تنها مهندس ارشد طرح بوده و یکی از اعضای تیمی بوده که برنامه فرود را طراحی کرده بودند. طرحی که تیم مهندسی برای فرود این سفینه ارایه دادند، به قدری دور از ذهن می‌آمد که قبولاندن آن به چالشی برای تیم بدل شده بود. مهندس «صباحی» درباره این چالش می‌گوید: «بزرگ‌ترین چالشی که در این سفینه داشتیم اندازه آن بود. این بزرگترین مساله‌ای بود که با آن مواجه بودیم و در واقع همه بخش‌های طراحی مراحل فرود و فرستادن آن به دلیل اندازه آن، به چالش جدی و جدید برای ما تبدیل شده بود. یکی از مسایل مهمی که در این‌باره با آن مواجه بودیم و آن را حل کردیم، ایده فرود مستقیم روی چرخ‌ها بود. ما می‌گفتیم چرخ‌های مریخ‌نورد برای این طراحی شده است که در شرایط سخت مریخ کارآمد باشد و آن را مثلا از افتادن و سقوط‌کردن از روی سنگ‌های مریخی محافظت کند، خب چرا ما از این چرخ‌ها برای فرود استفاده نکنیم. این مساله و قبولاندن آن به یک مبارزه برای ما بدل شد، چون هیچ‌کس فکر نمی‌کرد چنین راهی را هم می‌توان برای فرود در نظر گرفت.» اما سرانجام این طرح پذیرفته شد. ناسا در این ماموریت دست به ریسک بزرگی زده بود. شرایط اقتصادی آمریکا باعث شده بود تا بودجه این سازمان و به‌خصوص بودجه بخش روباتیک و جی‌پی‌ال با کاهش مواجه شود. اگر ناسا در این ماموریت شکست می‌خورد، نه‌تنها تا مدت‌ها نمی‌توانست بودجه‌اش را افزایش دهد که شاید با کاهش شدید بودجه و اعتبار نیز مواجه می‌شد. مریخ‌نورد «کنجکاوی» در شرایطی در راه فتح مریخ قرار داشت که بدون آنکه طراحانش بخواهند، نه‌تنها به امیدی پررنگ برای پاسخگویی به سوال‌های علمی دانشمندان بدل شده بود بلکه به امید ناسا برای جلوگیری از کاهش بودجه بیشتر و تلاش برای بازگرداندن آن بودجه و امکان تایید ماموریت‌های بعدی بدل شده بود. موفقیت این ماموریت می‌توانست توجه و فشار لازم برای آینده را به همراه بیاورد و اولین گام این موفقیت، به موفقیت در مرحله فرود گره خورده بود. این یکی از آن موقعیت‌هایی بود که آن شعار قدیمی دوباره میان مهندسان و مدیران ناسا زنده شد: «شکست در بین گزینه‌ها نیست.» برای فرود این مریخ‌نورد غول‌پیکر زنجیره‌ای از عملکردهای مختلف طراحی شد.
پله‌پله تا فرود
دکتر «فیروز نادری»، مدیر بخش کاوش‌های روباتیک منظومه شمسی جی‌پی‌ال و مدیر پیشین برنامه مریخ ناسا که طراحی و برنامه‌ریزی مریخ‌نورد «کنجکاوی» در دوران او شروع شده بود پیش از فرود مریخ‌نورد مراحل فرود آن را این‌گونه برای من توصیف کرد: «هفت‌دقیقه یا اگر دقیق‌تر بگویم، شش‌دقیقه و ۵۶ ثانیه طول می‌کشد تا این مریخ‌نورد مسیرش را از لحظه ورود به فضای مریخ تا فرود نهایی طی کند. جایی که وارد می‌شود ۱۲۵کیلومتر بالاتر از سطح مریخ است و این محل فرود نسبت به محلی که قرار است در آن فرود بیاید ۶۴۵ کیلومتر فاصله افقی دارد. ما در ابتدا خیلی با شیب تند وارد می‌شویم یعنی از ۱۲۵ کیلومتر، حدود صدکیلومتر نخست را تنها در یک دقیقه‌ونیم اول (از این هفت‌دقیقه) طی می‌کنیم. در این مدت خیلی سریع از جو عبور می‌کنیم و تقریبا به ارتفاع ۲۰کیلومتری از سطح می‌رسیم. در این مرحله سرعت ما از ۲۱هزار‌کیلومتر در ساعت به ۱۵هزارکیلومتر در ساعت رسیده است و حدود ۵۰درصد از انرژی جنبشی اولیه را از دست داده‌ایم. سه‌دقیقه و نیم بعد را تقریبا موازی سطح مریخ پرواز می‌کنیم و با شیب بسیار ملایم به سمت پایین حرکت می‌کنیم. در حقیقت در یک دقیقه و نیم اول چیزی حدود صدکیلومتر را طی می‌کنیم و به ارتفاع ۲۰‌کیلومتری سطح می‌رسیم و سه دقیقه‌و‌نیم بعد از آن به ارتفاع حدود ۱۱ کیلومتر از سطح خواهیم رسید. اگر نمودار این فرود را بکشید، می‌بینید که شیب این نمودار در ابتدا بسیار بالا‌ست و سپس تقریبا افقی می‌شود. در این سه دقیقه‌و‌نیم ما می‌توانیم در اثر اصطکاک با جو مریخ کماکان سرعت را کم کنیم. در این مرحله سفینه، تقریبا شبیه هواپیمایی است که با زاویه کمی نسبت به افق حرکت می‌کند. ما در این مدت تقریبا موازی سطح پیش می‌رویم و سرعت را به یک‌دهم کاهش می‌دهیم (نسبت به آغاز سه دقیقه و نیم)، یعنی از ۱۵هزارکیلومتر در ساعت به ۱۵۰۰کیلومتر در ساعت می‌رسیم. در این مرحله ما حدود ۳۶ هزارپا بالای سطح هستیم یعنی حدود ۱۱کیلومتری از سطح فاصله داریم. در این مرحله سرعت آن‌قدر کم شده است که بتوانیم چتر نجات را باز کنیم. قطر این چتر نجات حدود ۲۱ و نیم‌متر است که بزرگ‌ترین چتری است که تاکنون استفاده کرده‌ایم و با استفاده از این چتر، سرعت را باز هم کاهش می‌دهیم. بنا بر این تا اینجا پنج‌دقیقه از هفت‌دقیقه رفته است و دو‌دقیقه دیگر مانده است. از این دو‌دقیقه، کاوشگر ما یک‌دقیقه و ۴۵ ثانیه را با استفاده از چتر نجات پرواز می‌کند. سپر حرارتی که از سفینه محافظت کرده بود، رها می‌شود و زمانی که به آخرین مایل باقی‌مانده ارتفاع می‌رسیم، بخشی از داخل این سفینه جدا می‌شود که به آن طبقه کاهش ارتفاع (descend stage) یا جرثقیل آسمانی می‌گوییم. این بخش در واقع خودش یک سفینه مستقل است که کنجکاوی را در آغوش گرفته است و توسط هشت جت کاهنده سرعت، مرحله بعدی فرود و کاهش سرعت را در یک‌‌مایل آخر، انجام می‌دهد. در ابتدای این مرحله سرعت حدود ۱۹۰کیلومتر در ساعت است که معادل ماشین‌های مسابقه است. با این سرعت از چتر نجات رها شده‌ایم و پایین می‌آییم. ارتفاع ما هم در حدود یک‌مایل است. این موتورها سرعت را به آهستگی کاهش می‌دهد و از ۱۹۰کیلومتر بر ساعت به حدود دو‌کیلومتر بر ساعت می‌رساند. در این هنگام ما در ارتفاع یک ساختمان ۲۰متری (معادل ارتفاع یک ساختمان شش‌طبقه) از سطح مریخ هستیم. در این ارتفاع کنجکاوی به کمک طناب‌هایی از بدنه این سفینه حمل‌کننده خود، جدا شده و به سمت پایین فرستاده می‌شود. این جرثقیل آسمانی در حقیقت در این مرحله مانند یک هلی‌کوپتر عمل می‌کند و مریخ‌نورد را با کمک سه طناب هفت‌متری و یک طناب که جریان برق را منتقل می‌کند، پایین می‌آورد. در این شرایط کنجکاوی چرخ‌هایش را که پیش از این بسته بود، باز می‌کند و سطح را لمس می‌کند و به محض اینکه معلوم می‌شود که سطح مریخ را لمس کرده است، طناب‌ها بریده می‌شود و جرثقیل آسمانی به فاصله دورتری پرتاب می‌شود و به‌این‌ترتیب عملیات فرود کنجکاوی بر سطح مریخ به پایان می‌رسد.»
لحظه حقیقت
سرانجام روز 16 مرداد و لحظه آزمون حقیقت برای ناسا فرا رسید. فضای آن‌روز اتاق کنترل، یکی از هیجان‌انگیزترین روزهای دنیای علم در سال گذشته را رقم زد. شاید تنها صحنه قابل مقایسه با آن، روزی بود که در آزمایشگاه سرن خبر پیدا شدن ذره گریزپای مدل استاندارد ذرات، یعنی بوزون هیگز اعلام شد. در آن شب بسیاری از مردم جهان از طریق شبکه‌های خبری و اینترنت مراحل فرود را دنبال کردند. با رسیدن سیگنال‌های مریخ‌نورد به زمین، معلوم شد طرح پیچیده مهندسان به خوبی عمل کرده است. مریخ‌نورد به سلامت بر خاک مریخ فرود آمد تا یکی از مهیج‌ترین رویدادهای تاریخ فضا رقم بخورد، اما آن شب اتفاق دیگری نیز رخ داد. در مقابل چشمان مردمانی که مشتاقانه به صحنه‌های فرود خیره شده بودند، یکی از مهندسان پرواز که در اتاق کنترل حضور داشت، به دلیل آرایش ویژه موهایش، توجه بسیاری را به خود جلب کرد. پس از اینکه مریخ‌نورد با موفقیت بر سطح مریخ فرود آمد، ناسا متوجه شد نه‌تنها توانسته است پیشرفته‌ترین، بزرگ‌ترین، گران‌ترین و البته پرامیدترین مریخ‌نوردش را با موفقیت بر سطح مریخ فرود آورد که یکی از مهندسان جی‌پی‌ال در آن شب به چهره جدیدی برای این سازمان بدل شده است. «بابک فردوسی» یکی از مهندسان فرود مریخ‌نورد «کنجکاوی» در آن شب به عادت همیشه، موهایش را به مناسبت فرود مریخ‌نورد، به شیوه خاصی آرایش کرده بود و همین موضوع باعث شده بود تا توجه مردم جلب شود. «بابک» که اصالتا ایرانی است در آن شب به چهره ویژه ناسا بدل شد و حتی زمانی که «باراک اوباما» برای تبریک فرود موفق مریخ‌نورد به جی‌پی‌ال تلفن زد به شوخی از او یاد کرد.
آغازی برای یک دوران
فرود مریخ‌نورد فقط آغاز ماجراجویی طولانی و دو ساله این ابزار است. این مریخ‌نورد دو سال زمان دارد تا با استفاده از مجموعه‌ابزارهایی که به همراه برده است، هدفش را دنبال کند: بررسی و کاوش مریخ به عنوان محیط بالقوه مناسبی برای میزبانی حیات، در گذشته یا حال. برای این منظور، مریخ‌نورد مجموعه‌ای استثنایی از ابزارها را با خود به گودال گیل و حاشیه کوهستان شارپ برده است. این مریخ‌نورد دو سال آینده (و احتمالا ماه‌هایی که پس از آن ماموریتش تمدید خواهد شد) را در اینجا می‌گذراند. «کنجکاوی» نیز همانند مریخ‌نوردهای پیشین، به مجموعه‌ای از دوربین‌های دیجیتال مجهز است که در نقش چشمان این روبات، آن را در هدایت و ناوبری، جلوگیری از به دردسر افتادن و همچنین جمع‌آوری داده‌های علمی یاری می‌دهد. یکی از چشمگیرترین این دوربین‌ها، دوربینی با قابلیت تصویربرداری استریو و رنگی است که به دوربین دکل (Mastcam) معروف است. این دوربین بر دکل مریخ‌نورد و در ارتفاع دومتری سطح مریخ قرار دارد. این دوربین می‌تواند تصاویر و فیلم‌هایی با کیفیت بالا (HD) تهیه کند. این دوربین می‌تواند جزییاتی به اندازه ۲۲سانتیمتر را از فاصله یک‌کیلومتری تفکیک کند و زمانی که به اطراف مریخ‌نورد نگاه کند، می‌تواند جزییاتی به اندازه نیم میلیمتر را آشکار سازد. دوربین هیجان‌انگیز دیگر این مریخ‌نورد، ابزاری به نام MAHLI است که می‌تواند تصاویری بسیار باکیفیت و میکروسکوپی را تهیه کند. این دوربین روی بازوی روباتیک مریخ‌نورد نصب شده است و می‌تواند ساختارهایی با قطر ۵۰ تا ۱۰۰میکرومتر (یعنی هم‌اندازه قطر یک تار موی انسان) را تفکیک کند. دانشمندان با استفاده از چنین جزییاتی می‌توانند ساختارهای ظریف سنگ‌ها و مواد معدنی و ساختارهایی که درون ذرات خاک مریخ ایجاد شده‌اند و همچنین رنگ این جزییات را به دقت بررسی کنند. این اطلاعات شاید سرنخ‌هایی از ساختارهای معدنی یا عملکرد و تاثیرات وجود آب در گذشته این منطقه مریخ را در اختیار دانشمندان بگذارد. این دوربین چندین منبع نور دارد و به همین دلیل می‌تواند در روز و شب مریخ به کار خود ادامه دهد. غیر از این دو دوربین، «کنجکاوی» از هشت سامانه دوربین‌های دیگر که بر عرشه آن سوار شده‌اند، استفاده می‌کند. این دوربین‌ها، به دانشمندان کمک می‌کند تا به ناوبری مریخ‌نورد بپردازند، موقعیت بازوی روباتیک را تعیین کنند، ابزارهای بررسی شیمیایی را به درستی هدف‌گیری کنند و همچنین در هنگام فرود مریخ‌نورد، نمایی دقیق از موقعیت و محل فرود را در شرایط فرود به دست آورند. اما مریخ‌نورد تنها به دوربین مجهز نیست و ابزارهای علمی چشمگیر دیگری نیز با خود دارد مانند آن دسته از تجهیزاتی که گروهی از طراحان آن را ابزارهای به وجود‌آورنده خطوط و نمودارهای پر پیچ و تاب می‌نامند. علت این نامگذاری هم این است که خروجی این ابزارها، نمودارهای مختلف است. برای مثال «طیف‌نگار ذرات آلفای اشعه ایکس» یا APXS نمودارهایی ارایه می‌کند که به کمک آن عناصر سازنده یک نمونه را می‌توان مشخص کرد. ابزار شیمی و معدن‌شناسی (CheMin) نیز از پرتوهای ایکس برای تعیین ساختار شیمیایی و ساختارهای معدنی نمونه‌ها استفاده می‌کند. ابزار «ChemCam» ابزار دیگری است که به یک لیزر قوی مجهز است. با تاباندن این لیزر، مریخ‌نورد می‌تواند بخشی از سنگ‌ها را از فاصله هفت‌متری تبخیر کند و سپس ترکیبات شیمیایی آن را بدون آنکه حتی نیاز به تماس مستقیم با آن باشد، مشخص می‌کند. شاید هیجان‌انگیزترین ابزار در این رده، ابزاری به نام تحلیل نمونه در مریخ یا SAM باشد. این مجموعه از سه آزمایشگاه مینیاتوری تشکیل شده است که دقیق‌ترین بررسی‌های ممکن را در جست‌وجوی مولکول‌های آلی بر سطح مریخ به انجام خواهند رساند. برای مثال اگر در مریخ متان وجود داشته باشد، این ابزار می‌تواند آن را پیدا کند. اگرچه برخی از دانشمندان گمان می‌کنند متان ممکن است در پی رویدادهای زمین‌شناسی در مریخ تولید شوند، گروه دیگری به این مشکوک هستند که متان ممکن است محصول جنبی فعالیت‌های زیستی گونه‌ای از موجودات زنده ابتدایی باشد که در زیر سطح مریخ وجود دارد. حتی اگر مریخ اکنون فاقد حیات باشد، SAM می‌تواند برخی از آثارانگشت شیمیایی مربوط به بقایای مولکول‌های آلی را تشخیص دهد و به این ترتیب مشخص کند که در گذشته در مریخ حیات وجود داشته است یا خیر. این سامانه در ماه‌های اول فعالیت مریخ‌نورد خبرساز شد. زمانی که مریخ‌نورد برای اولین‌بار به آزمایش خاک مریخ با سامانه SAM دست زد، اطلاعات مهیجی را به زمین فرستاد. البته موج هیجان داده‌ها به قدری بود که مدیر بخش علمی مریخ‌نورد، در مصاحبه‌ای با NPR اعلام کرد که به چنان یافته مهیجی دست پیدا کرده‌ایم که اگر تایید شود، کتاب‌های درسی را باید از نو نوشت. این اعلام (که به‌ویژه با سکوت روابط عمومی ناسا و تایید ضمنی برخی از مقامات مرتبط با پروژه همراه بود) باعث شد تا موجی از احتمالات در فضای مجازی رخ دهد. بسیاری معتقد بودند این خبر در واقع مربوط به پیدا شدن نشانه‌های حیات است. اگرچه این ابزار با یک آزمایش نمی‌توانست نشانه مستقیمی از حیات را پیدا کند، اما چنان اعلامی همه را هیجان‌زده کرده بود. بنا بر مصاحبه ابتدایی قرار بود پس از بررسی‌های چند باره نتیجه این یافته اعلام شود، اما در نهایت در کنفرانس زمین‌شناسی آمریکا که بخش عمده‌ای از دستاوردهای اولیه ابزارهای علمی مریخ‌نورد اعلام شد، مسوولان پروژه اعلام کردند نظرشان از آن گفته، به کل یافته‌های مریخ‌نورد اشاره داشته است و نه یافته خاص و مشخصی. البته به نظر می‌رسد (به‌خصوص با مرور رفتار روابط عمومی ناسا و اظهارنظرهای گروه‌های مرتبط دیگر) آنچه در ابتدا اعلام شده بود، واقعا مرتبط با کشفی به نظر مهم بود، اما بررسی‌های بعدی خطایی را در اندازه‌گیری‌ها یا برداشت‌ها نشان داد و به همین دلیل آن اشاره را به کل ماموریت تعمیم دادند. یکی دیگر از بخش‌های چشمگیر محموله مریخ‌نورد «کنجکاوی» سیستم پیشرفته‌ای است که برای جمع‌آوری و انتقال نمونه‌ها به این آزمایشگاه‌های کوچک مریخ‌نورد مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ابزارها شامل مته، بیلچه و دیگر تجهیزاتی است که در هماهنگی با هم، از هدف مشخص شده نمونه‌برداری کرده و نمونه‌ها را برای بررسی به دو ابزار SAM و CheMin که درون بدنه مریخ‌نورد جاسازی شده‌اند، منتقل می‌کند. این مریخ‌نورد همچنین یک ایستگاه هواشناسی را به سیاره سرخ برده است. این ابزار به یک سنجشگر تابش‌های موجود بر سطح مریخ مجهز است که اطلاعات آن می‌تواند در برنامه‌ریزی سفرهای آینده انسان به مریخ نقش مهمی داشته باشد. همچنین یک آشکارساز نوترون در این مجموعه قرار دارد که برای جست‌وجوی شواهدی از آب یا یخ‌آب در زیر سطح یا درون ساختار سنگ‌ها و مواد معدنی طراحی شده است. در مجموع، دسته‌ای از توانمندی‌های متعدد و متفاوت و بی‌نظیر به همراه «کنجکاوی» عازم مریخ شده است تا این ابزار قابلیت بررسی از راه دور و از نزدیک مواردی را که ممکن است بر سطح مریخ با آنها مواجه شود، داشته باشد.
روباتی که چهره شد
موفقیت فرود و امیدهای مریخ‌نورد «کنجکاوی» که تازه در آغاز راه قرار دارد، باعث شد تا نشریات اصلی علمی جهان (ساینیس و نیچر) این مریخ‌نورد و داستان آن را یکی از مهم‌ترین رویدادهای علمی جهان در سال 2012 قلمداد کنند. تایم آن را در فهرست نهایی نامزدهای چهره سال خود قرار داد و در روز تحلیف «باراک اوباما» مدلی از این مریخ‌نورد به همراه گروهی از کارشناسان از جمله «بابک فردوسی» به عنوان نماینده ناسا از مقابل جایگاه رییس‌جمهوری رژه رفتند، اما آنچه داستان «کنجکاوی» را فراتر از یافته‌های آینده‌اش مهم می‌کند، نمادی است که بیانگر تلاش‌های انسان برای شناخت مرزهای نو است. همان‌طور که «کلارا ما»، دانش‌آموزی که نام «کنجکاوی» بر مبنای مقاله‌ انتخاب شد، در آن مقاله مورد اشاره قرار داده بود: «کنجکاوی، شعله جاویدانی است که همیشه و در اذهان همگان فروزان است. کنجکاوی است که هر روز صبح مرا از خواب بیدار می‌کند و مرا در برابر اینکه امروز چه شگفتی جدیدی پیش رویم قرار دارد، هیجان‌زده می‌کند. کنجکاوی چنان نیروی قدرتمندی است که بدون آن ما به افرادی که امروز هستیم، بدل نمی‌شدیم. کنجکاوی شورمندی است که ما را از خلال روزمرگی‌ها به پیش می‌برد. ما را به دانشمندان و کاوشگران بدل می‌کند و نیاز به پرسیدن سوال‌های جدید و شگفت‌زده شدن را در ما ایجاد می‌کند.»
میلیون‌ها کیلومتر دورتر از زمین، روباتی تنها روی سیاره‌ای ناآشنا با احتیاط گام برمی‌دارد. این روبات در کوهپایه قله‌ای مرتفع، در سرزمینی با محیط گزنده و نامهربان، که اختلاف دمای شب و روز در آن، هر سازه‌ای را به چالش می‌کشد و جایی فراتر از خیال‌های دور و دراز ماست، نماینده و پیش‌قراول تلاش انسان برای درک ناشناخته‌هاست. مریخ‌نورد «کنجکاوی» (Curiosity) در سالی که گذشت، یکی از برجسته‌ترین نمادها و نشان‌های پیشرفت علم و فناوری انسان‌ها بود. به واسطه همین اهمیت بود که این مریخ‌نورد در فهرست نامزدهای نهایی چهره سال مجله تایم قرار گرفت و از دید نشریات معتبر علمی، یکی از مهم‌ترین پدیده‌های جهان علم به شمار آمد. تصویری که این روبات از خودش به زمین ارسال کرد، در حالی‌که تنها بر خاک مریخ ایستاده بود، یکی از فراموش‌نشدنی‌ترین عکس‌های امسال بود و تا سال‌ها در ذهن علاقه‌مندان علوم و فناوری حک خواهد شد.

روز 16 مرداد روزی پرهیجان و پراضطراب برای همه کسانی بود که به فناوری‌های فضایی علاقه‌مندند. این روز که در تقویم باستانی ایرانیان به نام بهرام (مریخ) نامیده می‌شود، به روزی تبدیل شد که همه‌جا صحبت از مریخ بود. در این روز آخرین و پیشرفته‌ترین روبات کاوشگر مریخ به فضای مریخ ‌رسید و باید مراحل دشوار و پیچیده فرود را پشت سر می‌گذاشت. مراحلی که به هفت‌دقیقه وحشت معروف شده بود.
مریخ‌نورد «کنجکاوی» در ادامه مجموعه‌ ماموریت‌های قبلی ناسا، طراحی و عازم مریخ شده بود. این مریخ‌نورد بزرگ‌ترین و سنگین‌ترین محموله‌ای بود که تاکنون عازم مریخ ‌شده است. تنوع و دقت ابزارهایی که این مریخ‌نورد با خود به مریخ می‌برد باعث شده بود، دانشمندان عملا واحد قابل حمل و نقل کوچکی از یک آزمایشگاه تمام‌عیار را در اختیار داشته باشند. پیشرفته‌بودن این ابزارها و تنوع آزمایش‌هایی که امکان انجام آن با استفاده از این روبات روی مریخ وجود دارد و زمان طولانی‌ای که با توجه به منبع تامین انرژی این مریخ‌نورد (که یک رآکتور کوچک هسته‌ای بود) در اختیار این روبات برای کاوش مریخ قرار داده است، به‌علاوه محلی که برای فرود، انتخاب شده بود و نزدیکی این محل به یک کوه بلند و لایه‌لایه که هر لایه آن بخش‌هایی از تاریخ زمین‌شناسی مریخ را آشکار می‌کرد، باعث شد بسیاری از مدیران و مهندسان و دانشمندان فضایی، این ماموریت را نقطه اوج کاوش‌های مریخ قلمداد کنند. علاوه ‌بر این در همان زمان بسیاری از دانشمندان فضایی معتقد بودند اگر این مریخ‌نورد به سلامت بر مریخ فرود‌ آید و بتواند مدت دوسالی که در برنامه آن پیش‌بینی شده است (و احتمالا در هنگام اجرای برنامه، بر طول ماموریت افزوده خواهد شد)، آزمایش‌هایی را که برای آن طراحی شده است، با موفقیت انجام دهد عملا کار چندانی از نظر زمین‌شناسی و بررسی‌های شیمیایی باقی نخواهد ماند که به طور روباتیک بتوان پیگیری کرد و به همین‌دلیل مرحله بعدی عملا باید به برگرداندن نمونه‌هایی از خاک مریخ به زمین متمرکز شود تا بتوان آزمایش‌های دقیق‌تری را در محیط قابل‌کنترل‌تر زمینی انجام داد. اما برای اینکه این روبات کاوشگر بتواند چنین توانایی‌ها را داشته باشد، ناچار باید از ابعاد و وزن بیشتری نسبت به نمونه‌های قبلی خود برخوردار باشد و همین امر باعث شده بود تا مریخ‌نورد کنجکاوی به چالشی جدی برای مهندسان فضایی بدل شود. وزن مریخ‌نورد در نهایت به حدود یک‌تن رسید، این در حالی بود که مریخ‌نوردهای پیشین که بر این سیاره فرود آمده بودند (یعنی «اسپریت» یا روح و «آپورچونیتی» یا فرصت) هر کدام تنها 300 کیلوگرم وزن داشتند. مهندسان برای اینکه بتوانند چنین محموله‌ای را با موفقیت بر سطح مریخ‌ فرود آوردند، ابزار بسیار پیچیده و پیشرفته‌‌ای طراحی کردند که در نهایت شبیه سناریوی فیلم‌های پر ماجرا از آب درآمد. در مدت شش دقیقه و 56 ثانیه (از زمان ورود مریخ‌نورد به قلمرو مریخ تا لحظه‌ای که روی این سیاره آرام بگیرد) ده‌ها ساز و کار مختلف به کار گرفته می‌شد و بیش از 70 چاشنی خودکار باید به موقع عمل می‌کرد تا سرانجام محموله به درستی بر مریخ فرود آید. همه این اتفاقات به دور از چشمان و دسترس مدیران مرکز کنترل اتفاق می‌افتاد و به دلیل فاصله مریخ از زمین، تنها دقایقی بعد از پایان این هفت دقیقه پر اضطراب و وحشت بود که مهندسان می‌توانستند متوجه شوند آیا این ابزارها درست کار کرده‌اند یا خیر.
شکست در بین گزینه‌ها نیست
مهندس «دارا صباحی» یکی از مهندسان ارشدی است که در طراحی سفینه‌های فضایی طراحی‌شده در جی‌پی‌ال، نقش جدی بازی کرده است. او سابقه طولانی در طراحی ماموریت‌های مریخی داشته است. از جمله وی در طراحی مهندسی ماموریت رهیاب مریخ و مریخ‌نورد «سوجورنر»، «روح» ، «فرصت» و «فونیکس» (ققنوس) حضور داشته است و در این ماموریت نیز تنها مهندس ارشد طرح بوده و یکی از اعضای تیمی بوده که برنامه فرود را طراحی کرده بودند. طرحی که تیم مهندسی برای فرود این سفینه ارایه دادند، به قدری دور از ذهن می‌آمد که قبولاندن آن به چالشی برای تیم بدل شده بود. مهندس «صباحی» درباره این چالش می‌گوید: «بزرگ‌ترین چالشی که در این سفینه داشتیم اندازه آن بود. این بزرگترین مساله‌ای بود که با آن مواجه بودیم و در واقع همه بخش‌های طراحی مراحل فرود و فرستادن آن به دلیل اندازه آن، به چالش جدی و جدید برای ما تبدیل شده بود. یکی از مسایل مهمی که در این‌باره با آن مواجه بودیم و آن را حل کردیم، ایده فرود مستقیم روی چرخ‌ها بود. ما می‌گفتیم چرخ‌های مریخ‌نورد برای این طراحی شده است که در شرایط سخت مریخ کارآمد باشد و آن را مثلا از افتادن و سقوط‌کردن از روی سنگ‌های مریخی محافظت کند، خب چرا ما از این چرخ‌ها برای فرود استفاده نکنیم. این مساله و قبولاندن آن به یک مبارزه برای ما بدل شد، چون هیچ‌کس فکر نمی‌کرد چنین راهی را هم می‌توان برای فرود در نظر گرفت.» اما سرانجام این طرح پذیرفته شد. ناسا در این ماموریت دست به ریسک بزرگی زده بود. شرایط اقتصادی آمریکا باعث شده بود تا بودجه این سازمان و به‌خصوص بودجه بخش روباتیک و جی‌پی‌ال با کاهش مواجه شود. اگر ناسا در این ماموریت شکست می‌خورد، نه‌تنها تا مدت‌ها نمی‌توانست بودجه‌اش را افزایش دهد که شاید با کاهش شدید بودجه و اعتبار نیز مواجه می‌شد. مریخ‌نورد «کنجکاوی» در شرایطی در راه فتح مریخ قرار داشت که بدون آنکه طراحانش بخواهند، نه‌تنها به امیدی پررنگ برای پاسخگویی به سوال‌های علمی دانشمندان بدل شده بود بلکه به امید ناسا برای جلوگیری از کاهش بودجه بیشتر و تلاش برای بازگرداندن آن بودجه و امکان تایید ماموریت‌های بعدی بدل شده بود. موفقیت این ماموریت می‌توانست توجه و فشار لازم برای آینده را به همراه بیاورد و اولین گام این موفقیت، به موفقیت در مرحله فرود گره خورده بود. این یکی از آن موقعیت‌هایی بود که آن شعار قدیمی دوباره میان مهندسان و مدیران ناسا زنده شد: «شکست در بین گزینه‌ها نیست.» برای فرود این مریخ‌نورد غول‌پیکر زنجیره‌ای از عملکردهای مختلف طراحی شد.
پله‌پله تا فرود
دکتر «فیروز نادری»، مدیر بخش کاوش‌های روباتیک منظومه شمسی جی‌پی‌ال و مدیر پیشین برنامه مریخ ناسا که طراحی و برنامه‌ریزی مریخ‌نورد «کنجکاوی» در دوران او شروع شده بود پیش از فرود مریخ‌نورد مراحل فرود آن را این‌گونه برای من توصیف کرد: «هفت‌دقیقه یا اگر دقیق‌تر بگویم، شش‌دقیقه و ۵۶ ثانیه طول می‌کشد تا این مریخ‌نورد مسیرش را از لحظه ورود به فضای مریخ تا فرود نهایی طی کند. جایی که وارد می‌شود ۱۲۵کیلومتر بالاتر از سطح مریخ است و این محل فرود نسبت به محلی که قرار است در آن فرود بیاید ۶۴۵ کیلومتر فاصله افقی دارد. ما در ابتدا خیلی با شیب تند وارد می‌شویم یعنی از ۱۲۵ کیلومتر، حدود صدکیلومتر نخست را تنها در یک دقیقه‌ونیم اول (از این هفت‌دقیقه) طی می‌کنیم. در این مدت خیلی سریع از جو عبور می‌کنیم و تقریبا به ارتفاع ۲۰کیلومتری از سطح می‌رسیم. در این مرحله سرعت ما از ۲۱هزار‌کیلومتر در ساعت به ۱۵هزارکیلومتر در ساعت رسیده است و حدود ۵۰درصد از انرژی جنبشی اولیه را از دست داده‌ایم. سه‌دقیقه و نیم بعد را تقریبا موازی سطح مریخ پرواز می‌کنیم و با شیب بسیار ملایم به سمت پایین حرکت می‌کنیم. در حقیقت در یک دقیقه و نیم اول چیزی حدود صدکیلومتر را طی می‌کنیم و به ارتفاع ۲۰‌کیلومتری سطح می‌رسیم و سه دقیقه‌و‌نیم بعد از آن به ارتفاع حدود ۱۱ کیلومتر از سطح خواهیم رسید. اگر نمودار این فرود را بکشید، می‌بینید که شیب این نمودار در ابتدا بسیار بالا‌ست و سپس تقریبا افقی می‌شود. در این سه دقیقه‌و‌نیم ما می‌توانیم در اثر اصطکاک با جو مریخ کماکان سرعت را کم کنیم. در این مرحله سفینه، تقریبا شبیه هواپیمایی است که با زاویه کمی نسبت به افق حرکت می‌کند. ما در این مدت تقریبا موازی سطح پیش می‌رویم و سرعت را به یک‌دهم کاهش می‌دهیم (نسبت به آغاز سه دقیقه و نیم)، یعنی از ۱۵هزارکیلومتر در ساعت به ۱۵۰۰کیلومتر در ساعت می‌رسیم. در این مرحله ما حدود ۳۶ هزارپا بالای سطح هستیم یعنی حدود ۱۱کیلومتری از سطح فاصله داریم. در این مرحله سرعت آن‌قدر کم شده است که بتوانیم چتر نجات را باز کنیم. قطر این چتر نجات حدود ۲۱ و نیم‌متر است که بزرگ‌ترین چتری است که تاکنون استفاده کرده‌ایم و با استفاده از این چتر، سرعت را باز هم کاهش می‌دهیم. بنا بر این تا اینجا پنج‌دقیقه از هفت‌دقیقه رفته است و دو‌دقیقه دیگر مانده است. از این دو‌دقیقه، کاوشگر ما یک‌دقیقه و ۴۵ ثانیه را با استفاده از چتر نجات پرواز می‌کند. سپر حرارتی که از سفینه محافظت کرده بود، رها می‌شود و زمانی که به آخرین مایل باقی‌مانده ارتفاع می‌رسیم، بخشی از داخل این سفینه جدا می‌شود که به آن طبقه کاهش ارتفاع (descend stage) یا جرثقیل آسمانی می‌گوییم. این بخش در واقع خودش یک سفینه مستقل است که کنجکاوی را در آغوش گرفته است و توسط هشت جت کاهنده سرعت، مرحله بعدی فرود و کاهش سرعت را در یک‌‌مایل آخر، انجام می‌دهد. در ابتدای این مرحله سرعت حدود ۱۹۰کیلومتر در ساعت است که معادل ماشین‌های مسابقه است. با این سرعت از چتر نجات رها شده‌ایم و پایین می‌آییم. ارتفاع ما هم در حدود یک‌مایل است. این موتورها سرعت را به آهستگی کاهش می‌دهد و از ۱۹۰کیلومتر بر ساعت به حدود دو‌کیلومتر بر ساعت می‌رساند. در این هنگام ما در ارتفاع یک ساختمان ۲۰متری (معادل ارتفاع یک ساختمان شش‌طبقه) از سطح مریخ هستیم. در این ارتفاع کنجکاوی به کمک طناب‌هایی از بدنه این سفینه حمل‌کننده خود، جدا شده و به سمت پایین فرستاده می‌شود. این جرثقیل آسمانی در حقیقت در این مرحله مانند یک هلی‌کوپتر عمل می‌کند و مریخ‌نورد را با کمک سه طناب هفت‌متری و یک طناب که جریان برق را منتقل می‌کند، پایین می‌آورد. در این شرایط کنجکاوی چرخ‌هایش را که پیش از این بسته بود، باز می‌کند و سطح را لمس می‌کند و به محض اینکه معلوم می‌شود که سطح مریخ را لمس کرده است، طناب‌ها بریده می‌شود و جرثقیل آسمانی به فاصله دورتری پرتاب می‌شود و به‌این‌ترتیب عملیات فرود کنجکاوی بر سطح مریخ به پایان می‌رسد.»
لحظه حقیقت
سرانجام روز 16 مرداد و لحظه آزمون حقیقت برای ناسا فرا رسید. فضای آن‌روز اتاق کنترل، یکی از هیجان‌انگیزترین روزهای دنیای علم در سال گذشته را رقم زد. شاید تنها صحنه قابل مقایسه با آن، روزی بود که در آزمایشگاه سرن خبر پیدا شدن ذره گریزپای مدل استاندارد ذرات، یعنی بوزون هیگز اعلام شد. در آن شب بسیاری از مردم جهان از طریق شبکه‌های خبری و اینترنت مراحل فرود را دنبال کردند. با رسیدن سیگنال‌های مریخ‌نورد به زمین، معلوم شد طرح پیچیده مهندسان به خوبی عمل کرده است. مریخ‌نورد به سلامت بر خاک مریخ فرود آمد تا یکی از مهیج‌ترین رویدادهای تاریخ فضا رقم بخورد، اما آن شب اتفاق دیگری نیز رخ داد. در مقابل چشمان مردمانی که مشتاقانه به صحنه‌های فرود خیره شده بودند، یکی از مهندسان پرواز که در اتاق کنترل حضور داشت، به دلیل آرایش ویژه موهایش، توجه بسیاری را به خود جلب کرد. پس از اینکه مریخ‌نورد با موفقیت بر سطح مریخ فرود آمد، ناسا متوجه شد نه‌تنها توانسته است پیشرفته‌ترین، بزرگ‌ترین، گران‌ترین و البته پرامیدترین مریخ‌نوردش را با موفقیت بر سطح مریخ فرود آورد که یکی از مهندسان جی‌پی‌ال در آن شب به چهره جدیدی برای این سازمان بدل شده است. «بابک فردوسی» یکی از مهندسان فرود مریخ‌نورد «کنجکاوی» در آن شب به عادت همیشه، موهایش را به مناسبت فرود مریخ‌نورد، به شیوه خاصی آرایش کرده بود و همین موضوع باعث شده بود تا توجه مردم جلب شود. «بابک» که اصالتا ایرانی است در آن شب به چهره ویژه ناسا بدل شد و حتی زمانی که «باراک اوباما» برای تبریک فرود موفق مریخ‌نورد به جی‌پی‌ال تلفن زد به شوخی از او یاد کرد.
آغازی برای یک دوران
فرود مریخ‌نورد فقط آغاز ماجراجویی طولانی و دو ساله این ابزار است. این مریخ‌نورد دو سال زمان دارد تا با استفاده از مجموعه‌ابزارهایی که به همراه برده است، هدفش را دنبال کند: بررسی و کاوش مریخ به عنوان محیط بالقوه مناسبی برای میزبانی حیات، در گذشته یا حال. برای این منظور، مریخ‌نورد مجموعه‌ای استثنایی از ابزارها را با خود به گودال گیل و حاشیه کوهستان شارپ برده است. این مریخ‌نورد دو سال آینده (و احتمالا ماه‌هایی که پس از آن ماموریتش تمدید خواهد شد) را در اینجا می‌گذراند. «کنجکاوی» نیز همانند مریخ‌نوردهای پیشین، به مجموعه‌ای از دوربین‌های دیجیتال مجهز است که در نقش چشمان این روبات، آن را در هدایت و ناوبری، جلوگیری از به دردسر افتادن و همچنین جمع‌آوری داده‌های علمی یاری می‌دهد. یکی از چشمگیرترین این دوربین‌ها، دوربینی با قابلیت تصویربرداری استریو و رنگی است که به دوربین دکل (Mastcam) معروف است. این دوربین بر دکل مریخ‌نورد و در ارتفاع دومتری سطح مریخ قرار دارد. این دوربین می‌تواند تصاویر و فیلم‌هایی با کیفیت بالا (HD) تهیه کند. این دوربین می‌تواند جزییاتی به اندازه ۲۲سانتیمتر را از فاصله یک‌کیلومتری تفکیک کند و زمانی که به اطراف مریخ‌نورد نگاه کند، می‌تواند جزییاتی به اندازه نیم میلیمتر را آشکار سازد. دوربین هیجان‌انگیز دیگر این مریخ‌نورد، ابزاری به نام MAHLI است که می‌تواند تصاویری بسیار باکیفیت و میکروسکوپی را تهیه کند. این دوربین روی بازوی روباتیک مریخ‌نورد نصب شده است و می‌تواند ساختارهایی با قطر ۵۰ تا ۱۰۰میکرومتر (یعنی هم‌اندازه قطر یک تار موی انسان) را تفکیک کند. دانشمندان با استفاده از چنین جزییاتی می‌توانند ساختارهای ظریف سنگ‌ها و مواد معدنی و ساختارهایی که درون ذرات خاک مریخ ایجاد شده‌اند و همچنین رنگ این جزییات را به دقت بررسی کنند. این اطلاعات شاید سرنخ‌هایی از ساختارهای معدنی یا عملکرد و تاثیرات وجود آب در گذشته این منطقه مریخ را در اختیار دانشمندان بگذارد. این دوربین چندین منبع نور دارد و به همین دلیل می‌تواند در روز و شب مریخ به کار خود ادامه دهد. غیر از این دو دوربین، «کنجکاوی» از هشت سامانه دوربین‌های دیگر که بر عرشه آن سوار شده‌اند، استفاده می‌کند. این دوربین‌ها، به دانشمندان کمک می‌کند تا به ناوبری مریخ‌نورد بپردازند، موقعیت بازوی روباتیک را تعیین کنند، ابزارهای بررسی شیمیایی را به درستی هدف‌گیری کنند و همچنین در هنگام فرود مریخ‌نورد، نمایی دقیق از موقعیت و محل فرود را در شرایط فرود به دست آورند. اما مریخ‌نورد تنها به دوربین مجهز نیست و ابزارهای علمی چشمگیر دیگری نیز با خود دارد مانند آن دسته از تجهیزاتی که گروهی از طراحان آن را ابزارهای به وجود‌آورنده خطوط و نمودارهای پر پیچ و تاب می‌نامند. علت این نامگذاری هم این است که خروجی این ابزارها، نمودارهای مختلف است. برای مثال «طیف‌نگار ذرات آلفای اشعه ایکس» یا APXS نمودارهایی ارایه می‌کند که به کمک آن عناصر سازنده یک نمونه را می‌توان مشخص کرد. ابزار شیمی و معدن‌شناسی (CheMin) نیز از پرتوهای ایکس برای تعیین ساختار شیمیایی و ساختارهای معدنی نمونه‌ها استفاده می‌کند. ابزار «ChemCam» ابزار دیگری است که به یک لیزر قوی مجهز است. با تاباندن این لیزر، مریخ‌نورد می‌تواند بخشی از سنگ‌ها را از فاصله هفت‌متری تبخیر کند و سپس ترکیبات شیمیایی آن را بدون آنکه حتی نیاز به تماس مستقیم با آن باشد، مشخص می‌کند. شاید هیجان‌انگیزترین ابزار در این رده، ابزاری به نام تحلیل نمونه در مریخ یا SAM باشد. این مجموعه از سه آزمایشگاه مینیاتوری تشکیل شده است که دقیق‌ترین بررسی‌های ممکن را در جست‌وجوی مولکول‌های آلی بر سطح مریخ به انجام خواهند رساند. برای مثال اگر در مریخ متان وجود داشته باشد، این ابزار می‌تواند آن را پیدا کند. اگرچه برخی از دانشمندان گمان می‌کنند متان ممکن است در پی رویدادهای زمین‌شناسی در مریخ تولید شوند، گروه دیگری به این مشکوک هستند که متان ممکن است محصول جنبی فعالیت‌های زیستی گونه‌ای از موجودات زنده ابتدایی باشد که در زیر سطح مریخ وجود دارد. حتی اگر مریخ اکنون فاقد حیات باشد، SAM می‌تواند برخی از آثارانگشت شیمیایی مربوط به بقایای مولکول‌های آلی را تشخیص دهد و به این ترتیب مشخص کند که در گذشته در مریخ حیات وجود داشته است یا خیر. این سامانه در ماه‌های اول فعالیت مریخ‌نورد خبرساز شد. زمانی که مریخ‌نورد برای اولین‌بار به آزمایش خاک مریخ با سامانه SAM دست زد، اطلاعات مهیجی را به زمین فرستاد. البته موج هیجان داده‌ها به قدری بود که مدیر بخش علمی مریخ‌نورد، در مصاحبه‌ای با NPR اعلام کرد که به چنان یافته مهیجی دست پیدا کرده‌ایم که اگر تایید شود، کتاب‌های درسی را باید از نو نوشت. این اعلام (که به‌ویژه با سکوت روابط عمومی ناسا و تایید ضمنی برخی از مقامات مرتبط با پروژه همراه بود) باعث شد تا موجی از احتمالات در فضای مجازی رخ دهد. بسیاری معتقد بودند این خبر در واقع مربوط به پیدا شدن نشانه‌های حیات است. اگرچه این ابزار با یک آزمایش نمی‌توانست نشانه مستقیمی از حیات را پیدا کند، اما چنان اعلامی همه را هیجان‌زده کرده بود. بنا بر مصاحبه ابتدایی قرار بود پس از بررسی‌های چند باره نتیجه این یافته اعلام شود، اما در نهایت در کنفرانس زمین‌شناسی آمریکا که بخش عمده‌ای از دستاوردهای اولیه ابزارهای علمی مریخ‌نورد اعلام شد، مسوولان پروژه اعلام کردند نظرشان از آن گفته، به کل یافته‌های مریخ‌نورد اشاره داشته است و نه یافته خاص و مشخصی. البته به نظر می‌رسد (به‌خصوص با مرور رفتار روابط عمومی ناسا و اظهارنظرهای گروه‌های مرتبط دیگر) آنچه در ابتدا اعلام شده بود، واقعا مرتبط با کشفی به نظر مهم بود، اما بررسی‌های بعدی خطایی را در اندازه‌گیری‌ها یا برداشت‌ها نشان داد و به همین دلیل آن اشاره را به کل ماموریت تعمیم دادند. یکی دیگر از بخش‌های چشمگیر محموله مریخ‌نورد «کنجکاوی» سیستم پیشرفته‌ای است که برای جمع‌آوری و انتقال نمونه‌ها به این آزمایشگاه‌های کوچک مریخ‌نورد مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ابزارها شامل مته، بیلچه و دیگر تجهیزاتی است که در هماهنگی با هم، از هدف مشخص شده نمونه‌برداری کرده و نمونه‌ها را برای بررسی به دو ابزار SAM و CheMin که درون بدنه مریخ‌نورد جاسازی شده‌اند، منتقل می‌کند. این مریخ‌نورد همچنین یک ایستگاه هواشناسی را به سیاره سرخ برده است. این ابزار به یک سنجشگر تابش‌های موجود بر سطح مریخ مجهز است که اطلاعات آن می‌تواند در برنامه‌ریزی سفرهای آینده انسان به مریخ نقش مهمی داشته باشد. همچنین یک آشکارساز نوترون در این مجموعه قرار دارد که برای جست‌وجوی شواهدی از آب یا یخ‌آب در زیر سطح یا درون ساختار سنگ‌ها و مواد معدنی طراحی شده است. در مجموع، دسته‌ای از توانمندی‌های متعدد و متفاوت و بی‌نظیر به همراه «کنجکاوی» عازم مریخ شده است تا این ابزار قابلیت بررسی از راه دور و از نزدیک مواردی را که ممکن است بر سطح مریخ با آنها مواجه شود، داشته باشد.
روباتی که چهره شد
موفقیت فرود و امیدهای مریخ‌نورد «کنجکاوی» که تازه در آغاز راه قرار دارد، باعث شد تا نشریات اصلی علمی جهان (ساینیس و نیچر) این مریخ‌نورد و داستان آن را یکی از مهم‌ترین رویدادهای علمی جهان در سال 2012 قلمداد کنند. تایم آن را در فهرست نهایی نامزدهای چهره سال خود قرار داد و در روز تحلیف «باراک اوباما» مدلی از این مریخ‌نورد به همراه گروهی از کارشناسان از جمله «بابک فردوسی» به عنوان نماینده ناسا از مقابل جایگاه رییس‌جمهوری رژه رفتند، اما آنچه داستان «کنجکاوی» را فراتر از یافته‌های آینده‌اش مهم می‌کند، نمادی است که بیانگر تلاش‌های انسان برای شناخت مرزهای نو است. همان‌طور که «کلارا ما»، دانش‌آموزی که نام «کنجکاوی» بر مبنای مقاله‌ انتخاب شد، در آن مقاله مورد اشاره قرار داده بود: «کنجکاوی، شعله جاویدانی است که همیشه و در اذهان همگان فروزان است. کنجکاوی است که هر روز صبح مرا از خواب بیدار می‌کند و مرا در برابر اینکه امروز چه شگفتی جدیدی پیش رویم قرار دارد، هیجان‌زده می‌کند. کنجکاوی چنان نیروی قدرتمندی است که بدون آن ما به افرادی که امروز هستیم، بدل نمی‌شدیم. کنجکاوی شورمندی است که ما را از خلال روزمرگی‌ها به پیش می‌برد. ما را به دانشمندان و کاوشگران بدل می‌کند و نیاز به پرسیدن سوال‌های جدید و شگفت‌زده شدن را در ما ایجاد می‌کند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.