بررسی کارنامه تحقیقاتی مدرسه ذرات بنیادی در میزگردی با پژوهشگران ایرانی حاضر در «سرن»
رهاورد ایرانیان از «ژنو»
سلیمان فرهادیان، مهدی صارمیفر/ از سمت راست: آقایان خاکزاد، بخشیان، پاکطینت و خانمها زینلی و جعفری، عکس: شرق
از آنجا که چند دانشجوی ایرانی در سرن (پژوهشگاه هستهای اروپا) فعالیت میکردند، رسانههای ایرانی در چندسال گذشته، بارها به این موضوع پرداختند. زمانی هم که خبر کشف ذره جدیدی با مشخصات بوزون هیگز منتشر شد، فعالیتهای سرن و LHC (برخورددهنده بزرگ هادرونی) یکبار دیگر مورد توجه افکار عمومی و رسانهها قرار گرفت. روزنامه «شرق» هم در آن زمان ویژهنامهای تهیه کرد و به معرفی سرن و فعالیتهای آن پرداخت، اما در این سالنامه به سراغ دانشجویانی رفتیم که خود در این پژوهشگاه تحقیق میکردند تا از پشتصحنه حضور پژوهشگران ایرانی در بزرگترین پژوهشگاه فیزیک جهان باخبر شویم. با تشکر از آقایان دکتر «حسامالدین ارفعی»، دکتر «محسن خاکزاد»، دکتر «سعید پاکطینت»، دکتر «حامد بخشیان» و خانمها دکتر «مریم زینلی» و دکتر «عبیده جعفری» که در این نشست شرکت داشتند.
ایده اولیه همکاری ایران و سرن چه وقت و چگونه شکل گرفت و چگونه شد که ایران به عضویت سرن درآمد؟
دکتر خاکزاد: ایده همکاری را آقایان دکتر «حسامالدین ارفعی»، دکتر «فرهاد اردلان» و دکتر «رضا منصوری» که از بزرگان فیزیک ایران هستند، مطرح کردند. بعدها این ایده را با دکتر «جان الیس» که یکی از بزرگترین فیزیکدانان و همچنین یکی از مسوولان سرن است، در میان گذاشتند. البته در آن زمان مشکلاتی برای همکاری پژوهشگران ایران وجود داشت اما با توجه به شناختی که «جان الیس» از استادان و دانشجویان ایرانی داشت، در نهایت از حضور پژوهشگران ایرانی استقبال کرد.
دکتر بخشیان: حوالی سال 90 دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» از طریق آشناییهایی که با مسوولان سرن داشتند، تلاشهایی را برای همکاری ایران آغاز کردند که البته به چند دلیل نافرجام بود. گذشته از دلایل سیاسی، سرن پژوهشگاهی متعلق به اتحادیه اروپاست و ایران که عضو اتحادیه اروپا نبود، نمیتوانست در آنجا نقشی داشته باشد. اما سرن در سال 2000 درهایش را به روی کشورهای دیگر باز میکند، زیرا برای ساخت LHC به یکباره عرصه فعالیت سرن بسیار گستردهتر میشود و هزینهها هم بالا میرود. به همین دلیل از عضویت کشورهای دیگر استقبال میکنند. در آن زمان هم دکتر معین وزیر علوم و دکتر منصوری معاون پژوهشی وزارت علوم بود. آنها همراه هیاتی به ژنو سفر میکنند و در آنجا توافقنامهای در باره حضور و مشارکت ایران در سرن امضا میکنند که نقطه عطفی در تاریخ فعالیتهای این مرکز و همچنین مشارکت دانشمندان ایرانی در آنجاست.
دکتر خاکزاد: البته یادآوری میکنم کشورهای اروپایی در سرن عضو هستند. کشورهای دیگر مثل آمریکا، ژاپن، مصر، پاکستان و... کشورهای غیرعضو هستند، برخی دیگر هم ناظر هستند و اگر کشور دیگری بخواهد وارد جمع شود، این کشورها باید موافقت کنند.
دکتر جعفری: البته وارد شدن به این جمع، به عنوان کشور غیرعضو هم کار بسیار دشواری بود اما چون دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» بسیار در این زمینه فعالیت کردند و خودشان هم از دانشمندان شناختهشده و فعال هستند، در نهایت با عضویت ایران موافقت کردند. همانطور که میدانید ایشان برنده جایزه عبدالسلام هم شدند.
روال انتخاب دانشجویان برای رفتن به سرن و پژوهش در آنجا به چه صورتی است؟
دکتر زینلی: ایران تاکنون سه مرحله دانشجو به سرن فرستاده است. دانشجویان مرحله اول از دانشگاه صنعتی شریف انتخاب شدند. در مرحله دوم، دانشجویان از دانشگاههای بیشتری انتخاب شدند. برای مرحله سوم هم اطلاعیهای تهیه و به تمام دانشگاهها ارسال شد تا داوطلبان، تقاضای خود را مطرح کنند. به عبارت دیگر دانشجویانی از دانشگاههای سراسر کشور انتخاب شدند.
ایران همکاریاش با سرن را از چه زمانی آغاز کرد؟
دکتر خاکزاد: ایران از سال 2001 به سرن ملحق شد و دکتر «پاکطینت» اولین دانشجوی ایرانی بود که به سرن رفت. بعدها در چند مرحله دانشجویان دیگری هم رفتند که امروزه بیشتر آنها با مرکز دانشهای بنیادی همکاری میکنند.
موضوع کار پژوهشی این دانشجویان در سرن چه بود؟
دکتر زینلی: دانشجویان ایرانی با دو هدف و دستور کار کلی به سرن رفتند؛ اول تجزیه و تحلیل دادههای حاصل از برخورد پرتوها بود، دیگری هم کار کردن با تجهیزات و دستگاهها و آشکارسازها. امیدواریم در درازمدت به آن مرحله از تجربه و کارآیی برسیم که بتوانیم در طراحی و ساخت تجهیزات جدید هم نقش داشته باشیم.
گفته میشود شتابدهندههای این مرکز مدتهای زیادی خاموش بود. در این مدت پژوهشگران چهکار میکردند؟
دکتر خاکزاد: البته اینگونه نبود که چون شتابدهنده خاموش بود پس کسی فعالیتی نمیکرد. این آزمایشگاه بسیار بزرگ است و از بخشها و آشکارسازهای زیادی تشکیل شده است. در این مدت هر بخشی دستگاهها و تجهیزات خودش را طراحی میکند و میسازد، آزمونهای اولیه و تستها را انجام میدهد تا برای روز آغاز به کار شتابدهنده آماده شود. در سال 2008 هم که همه بخشها آماده و نصب شد، شتابدهنده کارش را آغاز کرد. به همین دلیل پیش از آنکه دستگاه کارش را آغاز کند، همه آماده انجام آزمایشها بودند.
دکتر بخشیان: اگر بخواهیم دقیق صحبت کنیم، CMS (سلنویید یا سیمپیچ موئونی) در سال 2006 در جایش نصب شد و از آن سال آزمایشها انجام میشد و اطلاعات میگرفتند. LHC هم کارش را در سال 2008 شروع کرد که به مشکل خورد. در پایان سال 2009 هم کارش را شروع کرد و با موفقیت به اتمام رساند.
دکتر جعفری: البته در مدتی که شتابدهنده کار نمیکند هم پژوهشگران سعی میکردند با روشهای دیگر آشکارسازهای خود را بررسی کنند و بهتر بشناسند. مثلا CMS این کار را روی مئونهایی که در جو وجود دارند، انجام داد. اتلس هم این کار را با روشهای دیگر انجام میداد.
دانشجویانی که به سرن رفتند کارشان بیشتر تجربی بود یا نظری؟
دکتر بخشیان: البته کار اعضای گروه تجربی بود که در این میان برخی با سختافزار کار میکردند، دستههای دیگر با داده و اطلاعات کار میکنند اما در مجموع، همه در دسته اکسپریمنتالیست یا آزمایشگر قرار میگیرند.
دکتر پاکطینت: یعنی ممکن است یکی متمایل به کار با دستگاه باشد و دیگری متمایل به تحلیل داده باشد، اما در مجموع همه کار تجربی کردیم.
اکنون که گروههای تحقیقاتی ایرانی با دستاوردهای بسیار خوبی از سرن برگشتند و نشان دادند دانشجویان ایرانی به لحاظ علمی از دانشجویان کشورهای دیگر چیزی کم ندارند، انتظارتان از مسوولان چیست؟
دکتر خاکزاد: انتظار داریم برای گسترش این نوع برنامههای علمی بیش از پیش سرمایهگذاری کنند و بپذیرند این نوع سرمایهگذاری در بلندمدت ثمراتش را نشان میدهد. امروزه پژوهشهای علمی بسیار هزینهبر شده و در بسیاری از موارد (مانند همین پژوهشگاه سرن) نیازمند مشارکتهای بینالمللی است و با دست خالی نمیتوان به دستاوردهای جدیدی در حوزه علم رسید. اگر امکانات برای دانشجویان و پژوهشگران ایرانی فراهم شود، در مرحله بعد میتوان انتظار داشت دستاوردهای علمی قابل توجهی نصیب پژوهشگران ما شود.
اتفاقا برخی از مسوولان که میخواهند نقش امکانات در توسعه علمی را منکر شوند، «ابوعلی سینا» را مثال میزنند و میگویند با دست خالی هم میتوان مقاله تولید کرد. ابوعلی سینا که این همه دستاوردهای علمی داشت، مگر امکاناتی در اختیارش بود؟
دکتر ارفعی: بله، اتفاقا امکانات زیادی در اختیارش بود. بزرگترین بیمارستانها و کتابخانههای آن زمان در اختیار ابوعلی سینا بود. در تاریخ آمده است کتابخانهای که سلطان محمود در اختیار ابوعلی سینا گذاشت، 80هزار جلد کتاب داشت. پس میبینیم که این دستاوردها در خلأ پدید نیامده است بلکه ابتدا امکانات علمی لازم را فراهم کردند و سپس این دستاوردها نصیبشان شد.
دکتر جعفری: تصوری که برخی از موضوع امکانات دارند، چیزیهایی مثل خانه و ماشین است. اتفاقا مشابه چنین تصوری را در مراسم معرفی چهرههای ماندگار مشاهده میکنیم. به برگزیدگان این مراسم، خودرو اهدا میکنند. ولی برای کسی که مشغول پژوهشهای علمی است، خانه و ماشین در درجه چندم اهمیت قرار دارد. این محقق در درجه اول میخواهد ابزار کارش را داشته باشد. اتفاقا در همان نمونه ابوعلی سینا که مثال زدید، اگر به تاریخ مراجعه کنید، میبینید که در آن زمان هم حکومت از دانشمندان برجسته حمایت میکرد. یعنی کتابخانه و بیمارستان و دانشگاه در اختیارش بود، دانشمندان هم متقابلا دستاوردهایی را ارایه میکردند. برنامه حضور ایران در سرن حدود 10 سال ادامه داشته و اکنون هم دستاوردهای خود را نشان داده است، پس نوبت آن است که از پژوهشگران شرکتکننده در این طرح حمایت کنند. باز هم تاکید میکنم، حمایتهایی که ما انتظار داریم از نوع حمایتهای علمی و فراهم کردن مقدمات حضور در مجامع بینالمللی است.
اتفاقا درباره حضور در مجامع علمی بینالمللی، برخی میگویند با توجه به وسایل ارتباطجمعی که امروزه در دسترس است، همیشه و همه جا میتوان به آخرین یافتههای علمی دسترسی داشت و دیگر نیازی نیست که شخص محقق در مجامع علمی حضور فیزیکی داشته باشد.
دکتر ارفعی: در این مورد باید تاکید کنم که چاپ و انتشار مقاله، آخرین گام در بحث پژوهشهای علمی است. پژوهشگران، سالیان دراز درباره یک موضوع علمی تحقیق میکنند تا آنکه بتوانند مقالهای تاثیرگذار بنویسند. برای آنکه کسی بتواند در روند پژوهشهای کنونی حاضر باشد و بتواند مقاله معتبر ارایه دهد، لازم است که در عرصه تحقیقات علمی حضور داشته باشد و از نزدیک با موضوع پژوهشهای جاری آشنا و از آنها مطلع شود. این ارتباط میسر نمیشود مگر با حضور فیزیکی و ارتباط رودررو و چهرهبهچهره با دانشمندان همان حوزه. دکتر «مصفا» امروز درباره موضوعی به نام فایروال (دیوار آتشین) صحبت میکرد. این موضوع مدتها به شکل یک معما در فیزیک مطرح بود و کسی پاسخ درست آن را نمیدانست تا اینکه روزی یک مقاله درباره آن منتشر شد. در مدت کوتاهی، دهها مقاله دیگر در همین زمینه منتشر شد. معلوم شد که اینها چندین سال روی این موضوع کار کردند و اکنون این مقالهها به صورت دستاورد پژوهشها منتشر میشود. پس اگر کسی بخواهد منتظر این باشد که با خواندن مقالههای منتشرشده در جریان پژوهشها قرار گیرد، باید بگویم این فرد زمانی در جریان قرار میگیرد که آن مساله دیگر حل شده است و مساله دیگری به عنوان موضوع روز مطرح میشود. خلاصه کلام اینکه لازمه پیشرفت در عرصه علوم (چه علوم نظری و چه علوم تجربی و آزمایشگاهی) آن است که با جهان پیرامون خود در ارتباط باشیم. یعنی باید سالی چندبار در سمینارها شرکت کنیم یا در کشور خود سمینار داشته باشیم و از دیگران دعوت کنیم، ایدههای آنان را بشنویم، ایدههای خودمان را بگوییم و این ایدهها را تست کنیم. ایدهها تا زمانیکه مطرح نشود و درباره آن بحث نشود و نقطهضعفها و نقطه قوتهایش بیان نشود، اصلاح نمیشود. ما دانشجویان معمولی و درجه دو، سه هم داشتیم که وقتی رفتند و برگشتند به دانشمند متبحری تبدیل شدند، چون در آنجا جو علمی بسیار پرباری حاکم است و هرکس میتواند با توجه به استعدادها و ظرفیتها و تلاش خود، بهره ببرد.
دکتر جعفری: اتفاقا به دلیل اینکه خود جامعه علمی به اهمیت نقش سمینارها در پیشرفت و توسعه علوم واقف است، این سمینارها را برگزار میکند تا این ارتباطها شکل بگیرد.
دکتر خاکزاد: بیشتر مشارکتهای بینالمللی نیز در همین سمینارها شکل میگیرد زیرا هر کدام از دانشمندان میخواهند دستاوردهای خود را به دیگری ارایه دهد و در عین حال از تجربه و تخصص دیگران نیز استفاده کند.
دکتر زینلی: نکتهای را که باید دراینباره تاکید کنم این است که فیزیک انرژیهای زیاد بر پایه مدیریت نوین استوار است و هماکنون مدیریت این برنامه تحقیقاتی در ایران بر عهده دکتر «ارفعی» و دکتر «اردلان»، از بزرگان فیزیک ایران است. البته این استادان، خودشان تئوریسین و نظریهپرداز هستند ولی در عین حال به موضوع پژوهشهای عملی یا تجربی بسیار اهمیت میدهند. من بیتعارف تاکید میکنم که اگر زحمتهای این استادان نبود، امروزه هیچکدام از ما در این جایگاه نبودیم.
ایده اولیه همکاری ایران و سرن چه وقت و چگونه شکل گرفت و چگونه شد که ایران به عضویت سرن درآمد؟
دکتر خاکزاد: ایده همکاری را آقایان دکتر «حسامالدین ارفعی»، دکتر «فرهاد اردلان» و دکتر «رضا منصوری» که از بزرگان فیزیک ایران هستند، مطرح کردند. بعدها این ایده را با دکتر «جان الیس» که یکی از بزرگترین فیزیکدانان و همچنین یکی از مسوولان سرن است، در میان گذاشتند. البته در آن زمان مشکلاتی برای همکاری پژوهشگران ایران وجود داشت اما با توجه به شناختی که «جان الیس» از استادان و دانشجویان ایرانی داشت، در نهایت از حضور پژوهشگران ایرانی استقبال کرد.
دکتر بخشیان: حوالی سال 90 دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» از طریق آشناییهایی که با مسوولان سرن داشتند، تلاشهایی را برای همکاری ایران آغاز کردند که البته به چند دلیل نافرجام بود. گذشته از دلایل سیاسی، سرن پژوهشگاهی متعلق به اتحادیه اروپاست و ایران که عضو اتحادیه اروپا نبود، نمیتوانست در آنجا نقشی داشته باشد. اما سرن در سال 2000 درهایش را به روی کشورهای دیگر باز میکند، زیرا برای ساخت LHC به یکباره عرصه فعالیت سرن بسیار گستردهتر میشود و هزینهها هم بالا میرود. به همین دلیل از عضویت کشورهای دیگر استقبال میکنند. در آن زمان هم دکتر معین وزیر علوم و دکتر منصوری معاون پژوهشی وزارت علوم بود. آنها همراه هیاتی به ژنو سفر میکنند و در آنجا توافقنامهای در باره حضور و مشارکت ایران در سرن امضا میکنند که نقطه عطفی در تاریخ فعالیتهای این مرکز و همچنین مشارکت دانشمندان ایرانی در آنجاست.
دکتر خاکزاد: البته یادآوری میکنم کشورهای اروپایی در سرن عضو هستند. کشورهای دیگر مثل آمریکا، ژاپن، مصر، پاکستان و... کشورهای غیرعضو هستند، برخی دیگر هم ناظر هستند و اگر کشور دیگری بخواهد وارد جمع شود، این کشورها باید موافقت کنند.
دکتر جعفری: البته وارد شدن به این جمع، به عنوان کشور غیرعضو هم کار بسیار دشواری بود اما چون دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» بسیار در این زمینه فعالیت کردند و خودشان هم از دانشمندان شناختهشده و فعال هستند، در نهایت با عضویت ایران موافقت کردند. همانطور که میدانید ایشان برنده جایزه عبدالسلام هم شدند.
روال انتخاب دانشجویان برای رفتن به سرن و پژوهش در آنجا به چه صورتی است؟
دکتر زینلی: ایران تاکنون سه مرحله دانشجو به سرن فرستاده است. دانشجویان مرحله اول از دانشگاه صنعتی شریف انتخاب شدند. در مرحله دوم، دانشجویان از دانشگاههای بیشتری انتخاب شدند. برای مرحله سوم هم اطلاعیهای تهیه و به تمام دانشگاهها ارسال شد تا داوطلبان، تقاضای خود را مطرح کنند. به عبارت دیگر دانشجویانی از دانشگاههای سراسر کشور انتخاب شدند.
ایران همکاریاش با سرن را از چه زمانی آغاز کرد؟
دکتر خاکزاد: ایران از سال 2001 به سرن ملحق شد و دکتر «پاکطینت» اولین دانشجوی ایرانی بود که به سرن رفت. بعدها در چند مرحله دانشجویان دیگری هم رفتند که امروزه بیشتر آنها با مرکز دانشهای بنیادی همکاری میکنند.
موضوع کار پژوهشی این دانشجویان در سرن چه بود؟
دکتر زینلی: دانشجویان ایرانی با دو هدف و دستور کار کلی به سرن رفتند؛ اول تجزیه و تحلیل دادههای حاصل از برخورد پرتوها بود، دیگری هم کار کردن با تجهیزات و دستگاهها و آشکارسازها. امیدواریم در درازمدت به آن مرحله از تجربه و کارآیی برسیم که بتوانیم در طراحی و ساخت تجهیزات جدید هم نقش داشته باشیم.
گفته میشود شتابدهندههای این مرکز مدتهای زیادی خاموش بود. در این مدت پژوهشگران چهکار میکردند؟
دکتر خاکزاد: البته اینگونه نبود که چون شتابدهنده خاموش بود پس کسی فعالیتی نمیکرد. این آزمایشگاه بسیار بزرگ است و از بخشها و آشکارسازهای زیادی تشکیل شده است. در این مدت هر بخشی دستگاهها و تجهیزات خودش را طراحی میکند و میسازد، آزمونهای اولیه و تستها را انجام میدهد تا برای روز آغاز به کار شتابدهنده آماده شود. در سال 2008 هم که همه بخشها آماده و نصب شد، شتابدهنده کارش را آغاز کرد. به همین دلیل پیش از آنکه دستگاه کارش را آغاز کند، همه آماده انجام آزمایشها بودند.
دکتر بخشیان: اگر بخواهیم دقیق صحبت کنیم، CMS (سلنویید یا سیمپیچ موئونی) در سال 2006 در جایش نصب شد و از آن سال آزمایشها انجام میشد و اطلاعات میگرفتند. LHC هم کارش را در سال 2008 شروع کرد که به مشکل خورد. در پایان سال 2009 هم کارش را شروع کرد و با موفقیت به اتمام رساند.
دکتر جعفری: البته در مدتی که شتابدهنده کار نمیکند هم پژوهشگران سعی میکردند با روشهای دیگر آشکارسازهای خود را بررسی کنند و بهتر بشناسند. مثلا CMS این کار را روی مئونهایی که در جو وجود دارند، انجام داد. اتلس هم این کار را با روشهای دیگر انجام میداد.
دانشجویانی که به سرن رفتند کارشان بیشتر تجربی بود یا نظری؟
دکتر بخشیان: البته کار اعضای گروه تجربی بود که در این میان برخی با سختافزار کار میکردند، دستههای دیگر با داده و اطلاعات کار میکنند اما در مجموع، همه در دسته اکسپریمنتالیست یا آزمایشگر قرار میگیرند.
دکتر پاکطینت: یعنی ممکن است یکی متمایل به کار با دستگاه باشد و دیگری متمایل به تحلیل داده باشد، اما در مجموع همه کار تجربی کردیم.
اکنون که گروههای تحقیقاتی ایرانی با دستاوردهای بسیار خوبی از سرن برگشتند و نشان دادند دانشجویان ایرانی به لحاظ علمی از دانشجویان کشورهای دیگر چیزی کم ندارند، انتظارتان از مسوولان چیست؟
دکتر خاکزاد: انتظار داریم برای گسترش این نوع برنامههای علمی بیش از پیش سرمایهگذاری کنند و بپذیرند این نوع سرمایهگذاری در بلندمدت ثمراتش را نشان میدهد. امروزه پژوهشهای علمی بسیار هزینهبر شده و در بسیاری از موارد (مانند همین پژوهشگاه سرن) نیازمند مشارکتهای بینالمللی است و با دست خالی نمیتوان به دستاوردهای جدیدی در حوزه علم رسید. اگر امکانات برای دانشجویان و پژوهشگران ایرانی فراهم شود، در مرحله بعد میتوان انتظار داشت دستاوردهای علمی قابل توجهی نصیب پژوهشگران ما شود.
اتفاقا برخی از مسوولان که میخواهند نقش امکانات در توسعه علمی را منکر شوند، «ابوعلی سینا» را مثال میزنند و میگویند با دست خالی هم میتوان مقاله تولید کرد. ابوعلی سینا که این همه دستاوردهای علمی داشت، مگر امکاناتی در اختیارش بود؟
دکتر ارفعی: بله، اتفاقا امکانات زیادی در اختیارش بود. بزرگترین بیمارستانها و کتابخانههای آن زمان در اختیار ابوعلی سینا بود. در تاریخ آمده است کتابخانهای که سلطان محمود در اختیار ابوعلی سینا گذاشت، 80هزار جلد کتاب داشت. پس میبینیم که این دستاوردها در خلأ پدید نیامده است بلکه ابتدا امکانات علمی لازم را فراهم کردند و سپس این دستاوردها نصیبشان شد.
دکتر جعفری: تصوری که برخی از موضوع امکانات دارند، چیزیهایی مثل خانه و ماشین است. اتفاقا مشابه چنین تصوری را در مراسم معرفی چهرههای ماندگار مشاهده میکنیم. به برگزیدگان این مراسم، خودرو اهدا میکنند. ولی برای کسی که مشغول پژوهشهای علمی است، خانه و ماشین در درجه چندم اهمیت قرار دارد. این محقق در درجه اول میخواهد ابزار کارش را داشته باشد. اتفاقا در همان نمونه ابوعلی سینا که مثال زدید، اگر به تاریخ مراجعه کنید، میبینید که در آن زمان هم حکومت از دانشمندان برجسته حمایت میکرد. یعنی کتابخانه و بیمارستان و دانشگاه در اختیارش بود، دانشمندان هم متقابلا دستاوردهایی را ارایه میکردند. برنامه حضور ایران در سرن حدود 10 سال ادامه داشته و اکنون هم دستاوردهای خود را نشان داده است، پس نوبت آن است که از پژوهشگران شرکتکننده در این طرح حمایت کنند. باز هم تاکید میکنم، حمایتهایی که ما انتظار داریم از نوع حمایتهای علمی و فراهم کردن مقدمات حضور در مجامع بینالمللی است.
اتفاقا درباره حضور در مجامع علمی بینالمللی، برخی میگویند با توجه به وسایل ارتباطجمعی که امروزه در دسترس است، همیشه و همه جا میتوان به آخرین یافتههای علمی دسترسی داشت و دیگر نیازی نیست که شخص محقق در مجامع علمی حضور فیزیکی داشته باشد.
دکتر ارفعی: در این مورد باید تاکید کنم که چاپ و انتشار مقاله، آخرین گام در بحث پژوهشهای علمی است. پژوهشگران، سالیان دراز درباره یک موضوع علمی تحقیق میکنند تا آنکه بتوانند مقالهای تاثیرگذار بنویسند. برای آنکه کسی بتواند در روند پژوهشهای کنونی حاضر باشد و بتواند مقاله معتبر ارایه دهد، لازم است که در عرصه تحقیقات علمی حضور داشته باشد و از نزدیک با موضوع پژوهشهای جاری آشنا و از آنها مطلع شود. این ارتباط میسر نمیشود مگر با حضور فیزیکی و ارتباط رودررو و چهرهبهچهره با دانشمندان همان حوزه. دکتر «مصفا» امروز درباره موضوعی به نام فایروال (دیوار آتشین) صحبت میکرد. این موضوع مدتها به شکل یک معما در فیزیک مطرح بود و کسی پاسخ درست آن را نمیدانست تا اینکه روزی یک مقاله درباره آن منتشر شد. در مدت کوتاهی، دهها مقاله دیگر در همین زمینه منتشر شد. معلوم شد که اینها چندین سال روی این موضوع کار کردند و اکنون این مقالهها به صورت دستاورد پژوهشها منتشر میشود. پس اگر کسی بخواهد منتظر این باشد که با خواندن مقالههای منتشرشده در جریان پژوهشها قرار گیرد، باید بگویم این فرد زمانی در جریان قرار میگیرد که آن مساله دیگر حل شده است و مساله دیگری به عنوان موضوع روز مطرح میشود. خلاصه کلام اینکه لازمه پیشرفت در عرصه علوم (چه علوم نظری و چه علوم تجربی و آزمایشگاهی) آن است که با جهان پیرامون خود در ارتباط باشیم. یعنی باید سالی چندبار در سمینارها شرکت کنیم یا در کشور خود سمینار داشته باشیم و از دیگران دعوت کنیم، ایدههای آنان را بشنویم، ایدههای خودمان را بگوییم و این ایدهها را تست کنیم. ایدهها تا زمانیکه مطرح نشود و درباره آن بحث نشود و نقطهضعفها و نقطه قوتهایش بیان نشود، اصلاح نمیشود. ما دانشجویان معمولی و درجه دو، سه هم داشتیم که وقتی رفتند و برگشتند به دانشمند متبحری تبدیل شدند، چون در آنجا جو علمی بسیار پرباری حاکم است و هرکس میتواند با توجه به استعدادها و ظرفیتها و تلاش خود، بهره ببرد.
دکتر جعفری: اتفاقا به دلیل اینکه خود جامعه علمی به اهمیت نقش سمینارها در پیشرفت و توسعه علوم واقف است، این سمینارها را برگزار میکند تا این ارتباطها شکل بگیرد.
دکتر خاکزاد: بیشتر مشارکتهای بینالمللی نیز در همین سمینارها شکل میگیرد زیرا هر کدام از دانشمندان میخواهند دستاوردهای خود را به دیگری ارایه دهد و در عین حال از تجربه و تخصص دیگران نیز استفاده کند.
دکتر زینلی: نکتهای را که باید دراینباره تاکید کنم این است که فیزیک انرژیهای زیاد بر پایه مدیریت نوین استوار است و هماکنون مدیریت این برنامه تحقیقاتی در ایران بر عهده دکتر «ارفعی» و دکتر «اردلان»، از بزرگان فیزیک ایران است. البته این استادان، خودشان تئوریسین و نظریهپرداز هستند ولی در عین حال به موضوع پژوهشهای عملی یا تجربی بسیار اهمیت میدهند. من بیتعارف تاکید میکنم که اگر زحمتهای این استادان نبود، امروزه هیچکدام از ما در این جایگاه نبودیم.
از آنجا که چند دانشجوی ایرانی در سرن (پژوهشگاه هستهای اروپا) فعالیت میکردند، رسانههای ایرانی در چندسال گذشته، بارها به این موضوع پرداختند. زمانی هم که خبر کشف ذره جدیدی با مشخصات بوزون هیگز منتشر شد، فعالیتهای سرن و LHC (برخورددهنده بزرگ هادرونی) یکبار دیگر مورد توجه افکار عمومی و رسانهها قرار گرفت. روزنامه «شرق» هم در آن زمان ویژهنامهای تهیه کرد و به معرفی سرن و فعالیتهای آن پرداخت، اما در این سالنامه به سراغ دانشجویانی رفتیم که خود در این پژوهشگاه تحقیق میکردند تا از پشتصحنه حضور پژوهشگران ایرانی در بزرگترین پژوهشگاه فیزیک جهان باخبر شویم. با تشکر از آقایان دکتر «حسامالدین ارفعی»، دکتر «محسن خاکزاد»، دکتر «سعید پاکطینت»، دکتر «حامد بخشیان» و خانمها دکتر «مریم زینلی» و دکتر «عبیده جعفری» که در این نشست شرکت داشتند.
ایده اولیه همکاری ایران و سرن چه وقت و چگونه شکل گرفت و چگونه شد که ایران به عضویت سرن درآمد؟
دکتر خاکزاد: ایده همکاری را آقایان دکتر «حسامالدین ارفعی»، دکتر «فرهاد اردلان» و دکتر «رضا منصوری» که از بزرگان فیزیک ایران هستند، مطرح کردند. بعدها این ایده را با دکتر «جان الیس» که یکی از بزرگترین فیزیکدانان و همچنین یکی از مسوولان سرن است، در میان گذاشتند. البته در آن زمان مشکلاتی برای همکاری پژوهشگران ایران وجود داشت اما با توجه به شناختی که «جان الیس» از استادان و دانشجویان ایرانی داشت، در نهایت از حضور پژوهشگران ایرانی استقبال کرد.
دکتر بخشیان: حوالی سال 90 دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» از طریق آشناییهایی که با مسوولان سرن داشتند، تلاشهایی را برای همکاری ایران آغاز کردند که البته به چند دلیل نافرجام بود. گذشته از دلایل سیاسی، سرن پژوهشگاهی متعلق به اتحادیه اروپاست و ایران که عضو اتحادیه اروپا نبود، نمیتوانست در آنجا نقشی داشته باشد. اما سرن در سال 2000 درهایش را به روی کشورهای دیگر باز میکند، زیرا برای ساخت LHC به یکباره عرصه فعالیت سرن بسیار گستردهتر میشود و هزینهها هم بالا میرود. به همین دلیل از عضویت کشورهای دیگر استقبال میکنند. در آن زمان هم دکتر معین وزیر علوم و دکتر منصوری معاون پژوهشی وزارت علوم بود. آنها همراه هیاتی به ژنو سفر میکنند و در آنجا توافقنامهای در باره حضور و مشارکت ایران در سرن امضا میکنند که نقطه عطفی در تاریخ فعالیتهای این مرکز و همچنین مشارکت دانشمندان ایرانی در آنجاست.
دکتر خاکزاد: البته یادآوری میکنم کشورهای اروپایی در سرن عضو هستند. کشورهای دیگر مثل آمریکا، ژاپن، مصر، پاکستان و... کشورهای غیرعضو هستند، برخی دیگر هم ناظر هستند و اگر کشور دیگری بخواهد وارد جمع شود، این کشورها باید موافقت کنند.
دکتر جعفری: البته وارد شدن به این جمع، به عنوان کشور غیرعضو هم کار بسیار دشواری بود اما چون دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» بسیار در این زمینه فعالیت کردند و خودشان هم از دانشمندان شناختهشده و فعال هستند، در نهایت با عضویت ایران موافقت کردند. همانطور که میدانید ایشان برنده جایزه عبدالسلام هم شدند.
روال انتخاب دانشجویان برای رفتن به سرن و پژوهش در آنجا به چه صورتی است؟
دکتر زینلی: ایران تاکنون سه مرحله دانشجو به سرن فرستاده است. دانشجویان مرحله اول از دانشگاه صنعتی شریف انتخاب شدند. در مرحله دوم، دانشجویان از دانشگاههای بیشتری انتخاب شدند. برای مرحله سوم هم اطلاعیهای تهیه و به تمام دانشگاهها ارسال شد تا داوطلبان، تقاضای خود را مطرح کنند. به عبارت دیگر دانشجویانی از دانشگاههای سراسر کشور انتخاب شدند.
ایران همکاریاش با سرن را از چه زمانی آغاز کرد؟
دکتر خاکزاد: ایران از سال 2001 به سرن ملحق شد و دکتر «پاکطینت» اولین دانشجوی ایرانی بود که به سرن رفت. بعدها در چند مرحله دانشجویان دیگری هم رفتند که امروزه بیشتر آنها با مرکز دانشهای بنیادی همکاری میکنند.
موضوع کار پژوهشی این دانشجویان در سرن چه بود؟
دکتر زینلی: دانشجویان ایرانی با دو هدف و دستور کار کلی به سرن رفتند؛ اول تجزیه و تحلیل دادههای حاصل از برخورد پرتوها بود، دیگری هم کار کردن با تجهیزات و دستگاهها و آشکارسازها. امیدواریم در درازمدت به آن مرحله از تجربه و کارآیی برسیم که بتوانیم در طراحی و ساخت تجهیزات جدید هم نقش داشته باشیم.
گفته میشود شتابدهندههای این مرکز مدتهای زیادی خاموش بود. در این مدت پژوهشگران چهکار میکردند؟
دکتر خاکزاد: البته اینگونه نبود که چون شتابدهنده خاموش بود پس کسی فعالیتی نمیکرد. این آزمایشگاه بسیار بزرگ است و از بخشها و آشکارسازهای زیادی تشکیل شده است. در این مدت هر بخشی دستگاهها و تجهیزات خودش را طراحی میکند و میسازد، آزمونهای اولیه و تستها را انجام میدهد تا برای روز آغاز به کار شتابدهنده آماده شود. در سال 2008 هم که همه بخشها آماده و نصب شد، شتابدهنده کارش را آغاز کرد. به همین دلیل پیش از آنکه دستگاه کارش را آغاز کند، همه آماده انجام آزمایشها بودند.
دکتر بخشیان: اگر بخواهیم دقیق صحبت کنیم، CMS (سلنویید یا سیمپیچ موئونی) در سال 2006 در جایش نصب شد و از آن سال آزمایشها انجام میشد و اطلاعات میگرفتند. LHC هم کارش را در سال 2008 شروع کرد که به مشکل خورد. در پایان سال 2009 هم کارش را شروع کرد و با موفقیت به اتمام رساند.
دکتر جعفری: البته در مدتی که شتابدهنده کار نمیکند هم پژوهشگران سعی میکردند با روشهای دیگر آشکارسازهای خود را بررسی کنند و بهتر بشناسند. مثلا CMS این کار را روی مئونهایی که در جو وجود دارند، انجام داد. اتلس هم این کار را با روشهای دیگر انجام میداد.
دانشجویانی که به سرن رفتند کارشان بیشتر تجربی بود یا نظری؟
دکتر بخشیان: البته کار اعضای گروه تجربی بود که در این میان برخی با سختافزار کار میکردند، دستههای دیگر با داده و اطلاعات کار میکنند اما در مجموع، همه در دسته اکسپریمنتالیست یا آزمایشگر قرار میگیرند.
دکتر پاکطینت: یعنی ممکن است یکی متمایل به کار با دستگاه باشد و دیگری متمایل به تحلیل داده باشد، اما در مجموع همه کار تجربی کردیم.
اکنون که گروههای تحقیقاتی ایرانی با دستاوردهای بسیار خوبی از سرن برگشتند و نشان دادند دانشجویان ایرانی به لحاظ علمی از دانشجویان کشورهای دیگر چیزی کم ندارند، انتظارتان از مسوولان چیست؟
دکتر خاکزاد: انتظار داریم برای گسترش این نوع برنامههای علمی بیش از پیش سرمایهگذاری کنند و بپذیرند این نوع سرمایهگذاری در بلندمدت ثمراتش را نشان میدهد. امروزه پژوهشهای علمی بسیار هزینهبر شده و در بسیاری از موارد (مانند همین پژوهشگاه سرن) نیازمند مشارکتهای بینالمللی است و با دست خالی نمیتوان به دستاوردهای جدیدی در حوزه علم رسید. اگر امکانات برای دانشجویان و پژوهشگران ایرانی فراهم شود، در مرحله بعد میتوان انتظار داشت دستاوردهای علمی قابل توجهی نصیب پژوهشگران ما شود.
اتفاقا برخی از مسوولان که میخواهند نقش امکانات در توسعه علمی را منکر شوند، «ابوعلی سینا» را مثال میزنند و میگویند با دست خالی هم میتوان مقاله تولید کرد. ابوعلی سینا که این همه دستاوردهای علمی داشت، مگر امکاناتی در اختیارش بود؟
دکتر ارفعی: بله، اتفاقا امکانات زیادی در اختیارش بود. بزرگترین بیمارستانها و کتابخانههای آن زمان در اختیار ابوعلی سینا بود. در تاریخ آمده است کتابخانهای که سلطان محمود در اختیار ابوعلی سینا گذاشت، 80هزار جلد کتاب داشت. پس میبینیم که این دستاوردها در خلأ پدید نیامده است بلکه ابتدا امکانات علمی لازم را فراهم کردند و سپس این دستاوردها نصیبشان شد.
دکتر جعفری: تصوری که برخی از موضوع امکانات دارند، چیزیهایی مثل خانه و ماشین است. اتفاقا مشابه چنین تصوری را در مراسم معرفی چهرههای ماندگار مشاهده میکنیم. به برگزیدگان این مراسم، خودرو اهدا میکنند. ولی برای کسی که مشغول پژوهشهای علمی است، خانه و ماشین در درجه چندم اهمیت قرار دارد. این محقق در درجه اول میخواهد ابزار کارش را داشته باشد. اتفاقا در همان نمونه ابوعلی سینا که مثال زدید، اگر به تاریخ مراجعه کنید، میبینید که در آن زمان هم حکومت از دانشمندان برجسته حمایت میکرد. یعنی کتابخانه و بیمارستان و دانشگاه در اختیارش بود، دانشمندان هم متقابلا دستاوردهایی را ارایه میکردند. برنامه حضور ایران در سرن حدود 10 سال ادامه داشته و اکنون هم دستاوردهای خود را نشان داده است، پس نوبت آن است که از پژوهشگران شرکتکننده در این طرح حمایت کنند. باز هم تاکید میکنم، حمایتهایی که ما انتظار داریم از نوع حمایتهای علمی و فراهم کردن مقدمات حضور در مجامع بینالمللی است.
اتفاقا درباره حضور در مجامع علمی بینالمللی، برخی میگویند با توجه به وسایل ارتباطجمعی که امروزه در دسترس است، همیشه و همه جا میتوان به آخرین یافتههای علمی دسترسی داشت و دیگر نیازی نیست که شخص محقق در مجامع علمی حضور فیزیکی داشته باشد.
دکتر ارفعی: در این مورد باید تاکید کنم که چاپ و انتشار مقاله، آخرین گام در بحث پژوهشهای علمی است. پژوهشگران، سالیان دراز درباره یک موضوع علمی تحقیق میکنند تا آنکه بتوانند مقالهای تاثیرگذار بنویسند. برای آنکه کسی بتواند در روند پژوهشهای کنونی حاضر باشد و بتواند مقاله معتبر ارایه دهد، لازم است که در عرصه تحقیقات علمی حضور داشته باشد و از نزدیک با موضوع پژوهشهای جاری آشنا و از آنها مطلع شود. این ارتباط میسر نمیشود مگر با حضور فیزیکی و ارتباط رودررو و چهرهبهچهره با دانشمندان همان حوزه. دکتر «مصفا» امروز درباره موضوعی به نام فایروال (دیوار آتشین) صحبت میکرد. این موضوع مدتها به شکل یک معما در فیزیک مطرح بود و کسی پاسخ درست آن را نمیدانست تا اینکه روزی یک مقاله درباره آن منتشر شد. در مدت کوتاهی، دهها مقاله دیگر در همین زمینه منتشر شد. معلوم شد که اینها چندین سال روی این موضوع کار کردند و اکنون این مقالهها به صورت دستاورد پژوهشها منتشر میشود. پس اگر کسی بخواهد منتظر این باشد که با خواندن مقالههای منتشرشده در جریان پژوهشها قرار گیرد، باید بگویم این فرد زمانی در جریان قرار میگیرد که آن مساله دیگر حل شده است و مساله دیگری به عنوان موضوع روز مطرح میشود. خلاصه کلام اینکه لازمه پیشرفت در عرصه علوم (چه علوم نظری و چه علوم تجربی و آزمایشگاهی) آن است که با جهان پیرامون خود در ارتباط باشیم. یعنی باید سالی چندبار در سمینارها شرکت کنیم یا در کشور خود سمینار داشته باشیم و از دیگران دعوت کنیم، ایدههای آنان را بشنویم، ایدههای خودمان را بگوییم و این ایدهها را تست کنیم. ایدهها تا زمانیکه مطرح نشود و درباره آن بحث نشود و نقطهضعفها و نقطه قوتهایش بیان نشود، اصلاح نمیشود. ما دانشجویان معمولی و درجه دو، سه هم داشتیم که وقتی رفتند و برگشتند به دانشمند متبحری تبدیل شدند، چون در آنجا جو علمی بسیار پرباری حاکم است و هرکس میتواند با توجه به استعدادها و ظرفیتها و تلاش خود، بهره ببرد.
دکتر جعفری: اتفاقا به دلیل اینکه خود جامعه علمی به اهمیت نقش سمینارها در پیشرفت و توسعه علوم واقف است، این سمینارها را برگزار میکند تا این ارتباطها شکل بگیرد.
دکتر خاکزاد: بیشتر مشارکتهای بینالمللی نیز در همین سمینارها شکل میگیرد زیرا هر کدام از دانشمندان میخواهند دستاوردهای خود را به دیگری ارایه دهد و در عین حال از تجربه و تخصص دیگران نیز استفاده کند.
دکتر زینلی: نکتهای را که باید دراینباره تاکید کنم این است که فیزیک انرژیهای زیاد بر پایه مدیریت نوین استوار است و هماکنون مدیریت این برنامه تحقیقاتی در ایران بر عهده دکتر «ارفعی» و دکتر «اردلان»، از بزرگان فیزیک ایران است. البته این استادان، خودشان تئوریسین و نظریهپرداز هستند ولی در عین حال به موضوع پژوهشهای عملی یا تجربی بسیار اهمیت میدهند. من بیتعارف تاکید میکنم که اگر زحمتهای این استادان نبود، امروزه هیچکدام از ما در این جایگاه نبودیم.
ایده اولیه همکاری ایران و سرن چه وقت و چگونه شکل گرفت و چگونه شد که ایران به عضویت سرن درآمد؟
دکتر خاکزاد: ایده همکاری را آقایان دکتر «حسامالدین ارفعی»، دکتر «فرهاد اردلان» و دکتر «رضا منصوری» که از بزرگان فیزیک ایران هستند، مطرح کردند. بعدها این ایده را با دکتر «جان الیس» که یکی از بزرگترین فیزیکدانان و همچنین یکی از مسوولان سرن است، در میان گذاشتند. البته در آن زمان مشکلاتی برای همکاری پژوهشگران ایران وجود داشت اما با توجه به شناختی که «جان الیس» از استادان و دانشجویان ایرانی داشت، در نهایت از حضور پژوهشگران ایرانی استقبال کرد.
دکتر بخشیان: حوالی سال 90 دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» از طریق آشناییهایی که با مسوولان سرن داشتند، تلاشهایی را برای همکاری ایران آغاز کردند که البته به چند دلیل نافرجام بود. گذشته از دلایل سیاسی، سرن پژوهشگاهی متعلق به اتحادیه اروپاست و ایران که عضو اتحادیه اروپا نبود، نمیتوانست در آنجا نقشی داشته باشد. اما سرن در سال 2000 درهایش را به روی کشورهای دیگر باز میکند، زیرا برای ساخت LHC به یکباره عرصه فعالیت سرن بسیار گستردهتر میشود و هزینهها هم بالا میرود. به همین دلیل از عضویت کشورهای دیگر استقبال میکنند. در آن زمان هم دکتر معین وزیر علوم و دکتر منصوری معاون پژوهشی وزارت علوم بود. آنها همراه هیاتی به ژنو سفر میکنند و در آنجا توافقنامهای در باره حضور و مشارکت ایران در سرن امضا میکنند که نقطه عطفی در تاریخ فعالیتهای این مرکز و همچنین مشارکت دانشمندان ایرانی در آنجاست.
دکتر خاکزاد: البته یادآوری میکنم کشورهای اروپایی در سرن عضو هستند. کشورهای دیگر مثل آمریکا، ژاپن، مصر، پاکستان و... کشورهای غیرعضو هستند، برخی دیگر هم ناظر هستند و اگر کشور دیگری بخواهد وارد جمع شود، این کشورها باید موافقت کنند.
دکتر جعفری: البته وارد شدن به این جمع، به عنوان کشور غیرعضو هم کار بسیار دشواری بود اما چون دکتر «اردلان» و دکتر «ارفعی» بسیار در این زمینه فعالیت کردند و خودشان هم از دانشمندان شناختهشده و فعال هستند، در نهایت با عضویت ایران موافقت کردند. همانطور که میدانید ایشان برنده جایزه عبدالسلام هم شدند.
روال انتخاب دانشجویان برای رفتن به سرن و پژوهش در آنجا به چه صورتی است؟
دکتر زینلی: ایران تاکنون سه مرحله دانشجو به سرن فرستاده است. دانشجویان مرحله اول از دانشگاه صنعتی شریف انتخاب شدند. در مرحله دوم، دانشجویان از دانشگاههای بیشتری انتخاب شدند. برای مرحله سوم هم اطلاعیهای تهیه و به تمام دانشگاهها ارسال شد تا داوطلبان، تقاضای خود را مطرح کنند. به عبارت دیگر دانشجویانی از دانشگاههای سراسر کشور انتخاب شدند.
ایران همکاریاش با سرن را از چه زمانی آغاز کرد؟
دکتر خاکزاد: ایران از سال 2001 به سرن ملحق شد و دکتر «پاکطینت» اولین دانشجوی ایرانی بود که به سرن رفت. بعدها در چند مرحله دانشجویان دیگری هم رفتند که امروزه بیشتر آنها با مرکز دانشهای بنیادی همکاری میکنند.
موضوع کار پژوهشی این دانشجویان در سرن چه بود؟
دکتر زینلی: دانشجویان ایرانی با دو هدف و دستور کار کلی به سرن رفتند؛ اول تجزیه و تحلیل دادههای حاصل از برخورد پرتوها بود، دیگری هم کار کردن با تجهیزات و دستگاهها و آشکارسازها. امیدواریم در درازمدت به آن مرحله از تجربه و کارآیی برسیم که بتوانیم در طراحی و ساخت تجهیزات جدید هم نقش داشته باشیم.
گفته میشود شتابدهندههای این مرکز مدتهای زیادی خاموش بود. در این مدت پژوهشگران چهکار میکردند؟
دکتر خاکزاد: البته اینگونه نبود که چون شتابدهنده خاموش بود پس کسی فعالیتی نمیکرد. این آزمایشگاه بسیار بزرگ است و از بخشها و آشکارسازهای زیادی تشکیل شده است. در این مدت هر بخشی دستگاهها و تجهیزات خودش را طراحی میکند و میسازد، آزمونهای اولیه و تستها را انجام میدهد تا برای روز آغاز به کار شتابدهنده آماده شود. در سال 2008 هم که همه بخشها آماده و نصب شد، شتابدهنده کارش را آغاز کرد. به همین دلیل پیش از آنکه دستگاه کارش را آغاز کند، همه آماده انجام آزمایشها بودند.
دکتر بخشیان: اگر بخواهیم دقیق صحبت کنیم، CMS (سلنویید یا سیمپیچ موئونی) در سال 2006 در جایش نصب شد و از آن سال آزمایشها انجام میشد و اطلاعات میگرفتند. LHC هم کارش را در سال 2008 شروع کرد که به مشکل خورد. در پایان سال 2009 هم کارش را شروع کرد و با موفقیت به اتمام رساند.
دکتر جعفری: البته در مدتی که شتابدهنده کار نمیکند هم پژوهشگران سعی میکردند با روشهای دیگر آشکارسازهای خود را بررسی کنند و بهتر بشناسند. مثلا CMS این کار را روی مئونهایی که در جو وجود دارند، انجام داد. اتلس هم این کار را با روشهای دیگر انجام میداد.
دانشجویانی که به سرن رفتند کارشان بیشتر تجربی بود یا نظری؟
دکتر بخشیان: البته کار اعضای گروه تجربی بود که در این میان برخی با سختافزار کار میکردند، دستههای دیگر با داده و اطلاعات کار میکنند اما در مجموع، همه در دسته اکسپریمنتالیست یا آزمایشگر قرار میگیرند.
دکتر پاکطینت: یعنی ممکن است یکی متمایل به کار با دستگاه باشد و دیگری متمایل به تحلیل داده باشد، اما در مجموع همه کار تجربی کردیم.
اکنون که گروههای تحقیقاتی ایرانی با دستاوردهای بسیار خوبی از سرن برگشتند و نشان دادند دانشجویان ایرانی به لحاظ علمی از دانشجویان کشورهای دیگر چیزی کم ندارند، انتظارتان از مسوولان چیست؟
دکتر خاکزاد: انتظار داریم برای گسترش این نوع برنامههای علمی بیش از پیش سرمایهگذاری کنند و بپذیرند این نوع سرمایهگذاری در بلندمدت ثمراتش را نشان میدهد. امروزه پژوهشهای علمی بسیار هزینهبر شده و در بسیاری از موارد (مانند همین پژوهشگاه سرن) نیازمند مشارکتهای بینالمللی است و با دست خالی نمیتوان به دستاوردهای جدیدی در حوزه علم رسید. اگر امکانات برای دانشجویان و پژوهشگران ایرانی فراهم شود، در مرحله بعد میتوان انتظار داشت دستاوردهای علمی قابل توجهی نصیب پژوهشگران ما شود.
اتفاقا برخی از مسوولان که میخواهند نقش امکانات در توسعه علمی را منکر شوند، «ابوعلی سینا» را مثال میزنند و میگویند با دست خالی هم میتوان مقاله تولید کرد. ابوعلی سینا که این همه دستاوردهای علمی داشت، مگر امکاناتی در اختیارش بود؟
دکتر ارفعی: بله، اتفاقا امکانات زیادی در اختیارش بود. بزرگترین بیمارستانها و کتابخانههای آن زمان در اختیار ابوعلی سینا بود. در تاریخ آمده است کتابخانهای که سلطان محمود در اختیار ابوعلی سینا گذاشت، 80هزار جلد کتاب داشت. پس میبینیم که این دستاوردها در خلأ پدید نیامده است بلکه ابتدا امکانات علمی لازم را فراهم کردند و سپس این دستاوردها نصیبشان شد.
دکتر جعفری: تصوری که برخی از موضوع امکانات دارند، چیزیهایی مثل خانه و ماشین است. اتفاقا مشابه چنین تصوری را در مراسم معرفی چهرههای ماندگار مشاهده میکنیم. به برگزیدگان این مراسم، خودرو اهدا میکنند. ولی برای کسی که مشغول پژوهشهای علمی است، خانه و ماشین در درجه چندم اهمیت قرار دارد. این محقق در درجه اول میخواهد ابزار کارش را داشته باشد. اتفاقا در همان نمونه ابوعلی سینا که مثال زدید، اگر به تاریخ مراجعه کنید، میبینید که در آن زمان هم حکومت از دانشمندان برجسته حمایت میکرد. یعنی کتابخانه و بیمارستان و دانشگاه در اختیارش بود، دانشمندان هم متقابلا دستاوردهایی را ارایه میکردند. برنامه حضور ایران در سرن حدود 10 سال ادامه داشته و اکنون هم دستاوردهای خود را نشان داده است، پس نوبت آن است که از پژوهشگران شرکتکننده در این طرح حمایت کنند. باز هم تاکید میکنم، حمایتهایی که ما انتظار داریم از نوع حمایتهای علمی و فراهم کردن مقدمات حضور در مجامع بینالمللی است.
اتفاقا درباره حضور در مجامع علمی بینالمللی، برخی میگویند با توجه به وسایل ارتباطجمعی که امروزه در دسترس است، همیشه و همه جا میتوان به آخرین یافتههای علمی دسترسی داشت و دیگر نیازی نیست که شخص محقق در مجامع علمی حضور فیزیکی داشته باشد.
دکتر ارفعی: در این مورد باید تاکید کنم که چاپ و انتشار مقاله، آخرین گام در بحث پژوهشهای علمی است. پژوهشگران، سالیان دراز درباره یک موضوع علمی تحقیق میکنند تا آنکه بتوانند مقالهای تاثیرگذار بنویسند. برای آنکه کسی بتواند در روند پژوهشهای کنونی حاضر باشد و بتواند مقاله معتبر ارایه دهد، لازم است که در عرصه تحقیقات علمی حضور داشته باشد و از نزدیک با موضوع پژوهشهای جاری آشنا و از آنها مطلع شود. این ارتباط میسر نمیشود مگر با حضور فیزیکی و ارتباط رودررو و چهرهبهچهره با دانشمندان همان حوزه. دکتر «مصفا» امروز درباره موضوعی به نام فایروال (دیوار آتشین) صحبت میکرد. این موضوع مدتها به شکل یک معما در فیزیک مطرح بود و کسی پاسخ درست آن را نمیدانست تا اینکه روزی یک مقاله درباره آن منتشر شد. در مدت کوتاهی، دهها مقاله دیگر در همین زمینه منتشر شد. معلوم شد که اینها چندین سال روی این موضوع کار کردند و اکنون این مقالهها به صورت دستاورد پژوهشها منتشر میشود. پس اگر کسی بخواهد منتظر این باشد که با خواندن مقالههای منتشرشده در جریان پژوهشها قرار گیرد، باید بگویم این فرد زمانی در جریان قرار میگیرد که آن مساله دیگر حل شده است و مساله دیگری به عنوان موضوع روز مطرح میشود. خلاصه کلام اینکه لازمه پیشرفت در عرصه علوم (چه علوم نظری و چه علوم تجربی و آزمایشگاهی) آن است که با جهان پیرامون خود در ارتباط باشیم. یعنی باید سالی چندبار در سمینارها شرکت کنیم یا در کشور خود سمینار داشته باشیم و از دیگران دعوت کنیم، ایدههای آنان را بشنویم، ایدههای خودمان را بگوییم و این ایدهها را تست کنیم. ایدهها تا زمانیکه مطرح نشود و درباره آن بحث نشود و نقطهضعفها و نقطه قوتهایش بیان نشود، اصلاح نمیشود. ما دانشجویان معمولی و درجه دو، سه هم داشتیم که وقتی رفتند و برگشتند به دانشمند متبحری تبدیل شدند، چون در آنجا جو علمی بسیار پرباری حاکم است و هرکس میتواند با توجه به استعدادها و ظرفیتها و تلاش خود، بهره ببرد.
دکتر جعفری: اتفاقا به دلیل اینکه خود جامعه علمی به اهمیت نقش سمینارها در پیشرفت و توسعه علوم واقف است، این سمینارها را برگزار میکند تا این ارتباطها شکل بگیرد.
دکتر خاکزاد: بیشتر مشارکتهای بینالمللی نیز در همین سمینارها شکل میگیرد زیرا هر کدام از دانشمندان میخواهند دستاوردهای خود را به دیگری ارایه دهد و در عین حال از تجربه و تخصص دیگران نیز استفاده کند.
دکتر زینلی: نکتهای را که باید دراینباره تاکید کنم این است که فیزیک انرژیهای زیاد بر پایه مدیریت نوین استوار است و هماکنون مدیریت این برنامه تحقیقاتی در ایران بر عهده دکتر «ارفعی» و دکتر «اردلان»، از بزرگان فیزیک ایران است. البته این استادان، خودشان تئوریسین و نظریهپرداز هستند ولی در عین حال به موضوع پژوهشهای عملی یا تجربی بسیار اهمیت میدهند. من بیتعارف تاکید میکنم که اگر زحمتهای این استادان نبود، امروزه هیچکدام از ما در این جایگاه نبودیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.