|

اهمیت پژوهش‌های بنیادی در توسعه علم و فناوری

دکتر حسام‌الدین ارفعی/استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف

پژوهشگران ایرانی از سال 2000 با سرن همکاری می‌کنند که تاکنون طی سه دوره حدود 15 دانشجوی ایرانی به سرن رفته‌اند و پروژه پایان‌نامه دکترا را با موفقیت گذرانده‌اند. بودجه‌ای که برای این پروژه هزینه کردیم، از کشورهای دیگر (مانند پاکستان و ترکیه) کمتر بود، اما دستاوردهای بسیار خوبی داشتیم. برای مثال ما حدود 15 نفر به سرن فرستادیم، اما بازده کار ما از کشورهایی که 40 نفر فرستاده بودند، بیشتر بود. شاید یکی از مهم‌ترین دلایلش این بود که تلاش کردیم کسانی را به آنجا بفرستیم که هم از لحاظ سطح علمی بالا و هم وجدان کاری خوبی داشته باشند، به همین دلیل هم توانستیم وجهه و جایگاه بسیار خوبی در مجامع علمی جهانی به دست آوریم که همه را مدیون زحمت‌های این دوستان هستیم. به دلیل همین جایگاه شایسته است که امروزه به ما بسیار توجه می‌کنند. ما در فعالیت‌های این سازمان، مشارکت فعال داریم و از ما می‌خواهند که درباره موضوع‌های مختلف قضاوت و داوری کنیم که من نیز این موارد را به همکاران ایرانی خودم ارجاع می‌دهم. مقاله‌هایی که قرار است چاپ شود و نوع فعالیت‌های آینده، از جمله مواردی است که از ما می‌خواهند درباره آن قضاوت کنیم. البته هیچ‌کدام از این دستاوردهایی را که برشمردم، رایگان به دست نیامده است. شما حتی اگر روزهای جمعه به مدرسه ذرات در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی بیایید، می‌بینید که این پژوهشگران مشغول تحقیق هستند و با مرکز سرن ارتباط دارند مثلا از همین جا در نشست‌های علمی سرن شرکت می‌کنند و به سخنرانی‌ها گوش می‌دهند یا خودشان در حال سخنرانی هستند. البته همه این دستاوردها، با وجود بی‌مهری‌های وزارت علوم حاصل شده است. من در اینجا لازم می‌دانم که از زحمت‌های پژوهشگاه دانش‌های بنیادی تشکر کنم. بخش زیادی از بودجه‌ای که در مجلس برای فعالیت این مرکز تصویب شد، در اختیار ما قرار نگرفت. ماهیت این پروژه به گونه‌ای است که جمعیت زیادی باید در آن مشارکت داشته باشند. اما متاسفانه برخی از تصمیم‌گیرندگان از لزوم و اهمیت موضوع حمایت‌ها بی‌خبرند. امروزه پروژه‌های علمی، بسیار بزرگ و وسیع هستند و در دوره‌های زمانی کوتاه به پاسخ نمی‌رسند بلکه باید سال‌ها تلاش کرد. امروزه همه پذیرفته‌‌اند که سرن یکی از بزرگ‌ترین مراکز پژوهشی جهان است. ما هم‌اکنون برای سال 2030 برنامه‌ریزی می‌کنیم. در سال2020 ساخت تجهیزات جدید را آغاز می‌کنند و به همین دلیل ما باید خودمان را برای نیازهای پژوهشی جدید آماده کنیم تا بتوانیم در سطوحی بسیار بالاتر از جایگاه کنونی‌مان و در بخش‌های مدیریت و تصمیم‌گیری حاضر شویم. لازمه رسیدن به چنین جایگاهی این است که تعداد پژوهشگران ایرانی در سرن، از 10 نفر به 50 نفر برسد. نکته دیگری که باید روی آن تاکید کنم آن است که معمولا دانشمندان بزرگ اهل کشورهایی هستند که تعداد زیادی دانشمند دارند. به بیان دیگر ابوعلی سیناها و ابوریحان‌ها در بیابان رشد نمی‌کنند بلکه آنها گل‌های ماندگار یک باغ بزرگ هستند. آنها محصول کویر نیستند. ما تعداد زیادی متفکر و فیلسوف و دانشمند و ریاضیدان داشتیم که از میان آن همه، این گل‌های سرسبد، جاودانه شدند و برای ما باقی مانده‌اند. به همین دلیل من تاکید می‌کنم برای آنکه چنین کارهایی به نتیجه برسد، لازم است از زحمات این پژوهشگران تقدیر کرد. نکته دیگری که باید روی آن تاکید کنم آن است که علم در پایان راه، به علم می‌رسد اما برخی در کشور ما گمان می‌کنند که علم در پایان راه به مقاله می‌رسد. به همین دلیل است که امروزه تعداد تقلب‌های علمی در کشور ما زیاد شده است. امروزه کسی نمی‌پرسد که آن نویسنده در مقاله‌اش چه‌کار کرده است؟ چه سنگی را روی سنگی دیگر گذاشت؟ کاخی را بنا کرد یا کلبه‌ای ساخته است؟ (که البته هر دوی این موارد محترم است.) اما در کشور فقط تعداد مقاله‌ها را می‌شمارند، یعنی فقط کمیت مقاله‌ها برای ما مهم شده است. اما کسی نمی‌پرسد ارزش و کیفیت این مقاله‌ها چقدر است؟ در سرن، افزایش تعداد مقاله‌ها مهم نیست. در سرن حدود سه‌هزار نفر مشغول کارند که طی سه‌چهار سال گذشته حدود 200 مقاله نوشته‌اند. نکته‌ای را که باید روی آن تاکید کنم آن است که بسیاری از این افراد شرکت‌کننده در سرن، اگر بخواهند، می‌توانند هر سال به تنهایی، بیش از 10 مقاله تولید کنند. اما در سرن هر نفر فقط 07/0 مقاله تولید می‌کند. این آمار نشان می‌دهد در سرن فقط تعداد مقاله‌ها مهم نیست. پس چرا این کار را می‌کنند؟ این موضوع نشان‌دهنده این است که در سرن حجم و تعداد مقاله‌ها مهم نیست. مهم این است که آنها روی یکی از بزرگ‌ترین موضوع‌های علمی مورد نظر بشر انگشت گذاشته‌اند، یعنی به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بی‌پاسخ بشر توجه کردند و خواستند با پاسخگویی به این پرسش، راه آینده را باز کنند.
پژوهشگران ایرانی از سال 2000 با سرن همکاری می‌کنند که تاکنون طی سه دوره حدود 15 دانشجوی ایرانی به سرن رفته‌اند و پروژه پایان‌نامه دکترا را با موفقیت گذرانده‌اند. بودجه‌ای که برای این پروژه هزینه کردیم، از کشورهای دیگر (مانند پاکستان و ترکیه) کمتر بود، اما دستاوردهای بسیار خوبی داشتیم. برای مثال ما حدود 15 نفر به سرن فرستادیم، اما بازده کار ما از کشورهایی که 40 نفر فرستاده بودند، بیشتر بود. شاید یکی از مهم‌ترین دلایلش این بود که تلاش کردیم کسانی را به آنجا بفرستیم که هم از لحاظ سطح علمی بالا و هم وجدان کاری خوبی داشته باشند، به همین دلیل هم توانستیم وجهه و جایگاه بسیار خوبی در مجامع علمی جهانی به دست آوریم که همه را مدیون زحمت‌های این دوستان هستیم. به دلیل همین جایگاه شایسته است که امروزه به ما بسیار توجه می‌کنند. ما در فعالیت‌های این سازمان، مشارکت فعال داریم و از ما می‌خواهند که درباره موضوع‌های مختلف قضاوت و داوری کنیم که من نیز این موارد را به همکاران ایرانی خودم ارجاع می‌دهم. مقاله‌هایی که قرار است چاپ شود و نوع فعالیت‌های آینده، از جمله مواردی است که از ما می‌خواهند درباره آن قضاوت کنیم. البته هیچ‌کدام از این دستاوردهایی را که برشمردم، رایگان به دست نیامده است. شما حتی اگر روزهای جمعه به مدرسه ذرات در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی بیایید، می‌بینید که این پژوهشگران مشغول تحقیق هستند و با مرکز سرن ارتباط دارند مثلا از همین جا در نشست‌های علمی سرن شرکت می‌کنند و به سخنرانی‌ها گوش می‌دهند یا خودشان در حال سخنرانی هستند. البته همه این دستاوردها، با وجود بی‌مهری‌های وزارت علوم حاصل شده است. من در اینجا لازم می‌دانم که از زحمت‌های پژوهشگاه دانش‌های بنیادی تشکر کنم. بخش زیادی از بودجه‌ای که در مجلس برای فعالیت این مرکز تصویب شد، در اختیار ما قرار نگرفت. ماهیت این پروژه به گونه‌ای است که جمعیت زیادی باید در آن مشارکت داشته باشند. اما متاسفانه برخی از تصمیم‌گیرندگان از لزوم و اهمیت موضوع حمایت‌ها بی‌خبرند. امروزه پروژه‌های علمی، بسیار بزرگ و وسیع هستند و در دوره‌های زمانی کوتاه به پاسخ نمی‌رسند بلکه باید سال‌ها تلاش کرد. امروزه همه پذیرفته‌‌اند که سرن یکی از بزرگ‌ترین مراکز پژوهشی جهان است. ما هم‌اکنون برای سال 2030 برنامه‌ریزی می‌کنیم. در سال2020 ساخت تجهیزات جدید را آغاز می‌کنند و به همین دلیل ما باید خودمان را برای نیازهای پژوهشی جدید آماده کنیم تا بتوانیم در سطوحی بسیار بالاتر از جایگاه کنونی‌مان و در بخش‌های مدیریت و تصمیم‌گیری حاضر شویم. لازمه رسیدن به چنین جایگاهی این است که تعداد پژوهشگران ایرانی در سرن، از 10 نفر به 50 نفر برسد. نکته دیگری که باید روی آن تاکید کنم آن است که معمولا دانشمندان بزرگ اهل کشورهایی هستند که تعداد زیادی دانشمند دارند. به بیان دیگر ابوعلی سیناها و ابوریحان‌ها در بیابان رشد نمی‌کنند بلکه آنها گل‌های ماندگار یک باغ بزرگ هستند. آنها محصول کویر نیستند. ما تعداد زیادی متفکر و فیلسوف و دانشمند و ریاضیدان داشتیم که از میان آن همه، این گل‌های سرسبد، جاودانه شدند و برای ما باقی مانده‌اند. به همین دلیل من تاکید می‌کنم برای آنکه چنین کارهایی به نتیجه برسد، لازم است از زحمات این پژوهشگران تقدیر کرد. نکته دیگری که باید روی آن تاکید کنم آن است که علم در پایان راه، به علم می‌رسد اما برخی در کشور ما گمان می‌کنند که علم در پایان راه به مقاله می‌رسد. به همین دلیل است که امروزه تعداد تقلب‌های علمی در کشور ما زیاد شده است. امروزه کسی نمی‌پرسد که آن نویسنده در مقاله‌اش چه‌کار کرده است؟ چه سنگی را روی سنگی دیگر گذاشت؟ کاخی را بنا کرد یا کلبه‌ای ساخته است؟ (که البته هر دوی این موارد محترم است.) اما در کشور فقط تعداد مقاله‌ها را می‌شمارند، یعنی فقط کمیت مقاله‌ها برای ما مهم شده است. اما کسی نمی‌پرسد ارزش و کیفیت این مقاله‌ها چقدر است؟ در سرن، افزایش تعداد مقاله‌ها مهم نیست. در سرن حدود سه‌هزار نفر مشغول کارند که طی سه‌چهار سال گذشته حدود 200 مقاله نوشته‌اند. نکته‌ای را که باید روی آن تاکید کنم آن است که بسیاری از این افراد شرکت‌کننده در سرن، اگر بخواهند، می‌توانند هر سال به تنهایی، بیش از 10 مقاله تولید کنند. اما در سرن هر نفر فقط 07/0 مقاله تولید می‌کند. این آمار نشان می‌دهد در سرن فقط تعداد مقاله‌ها مهم نیست. پس چرا این کار را می‌کنند؟ این موضوع نشان‌دهنده این است که در سرن حجم و تعداد مقاله‌ها مهم نیست. مهم این است که آنها روی یکی از بزرگ‌ترین موضوع‌های علمی مورد نظر بشر انگشت گذاشته‌اند، یعنی به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بی‌پاسخ بشر توجه کردند و خواستند با پاسخگویی به این پرسش، راه آینده را باز کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.