بررسی عوامل روانی و اجتماعی در گرایش افراد به بزهکاری
جادهای به سوی جرم
امروزه بر هیچکس پوشیده نیست که جرم نه پدیدهای تکعلتی بلکه محصول علل و عوامل مختلف است؛ عواملی که در خود فرد، خانواده و جامعه ریشه دارد و سبب میشود انگیزههای مجرمانه در ذهن شخص شکل بگیرد و او این جسارت را پیدا کند که اندیشهاش را به عمل و رفتار مجرمانه تبدیل کند. در میزگردی با حضور عبدالصمد خرمشاهی(حقوقدان)، سعید خراطها (آسیبشناس اجتماعی) و حافظ باجغلی (روانپزشک) به بررسی نقش عوامل روانی و اجتماعی در وقوع جرم و راهکارهای پیشگیرانه پرداختهایم. برای برگزاری این میزگرد از دو مقام قضایی نیز کمک خواستیم که هر دو به علت بیماری نتوانستند در جلسه حضور پیدا کنند.
جنون در علم روانپزشکی به چه معنایی است؟
باجغلی: جنون کلمهای است که بیشتر در ادبیات قضایی استفاده میشود و بهدلیل انگی که دارد روانپزشکان ترجیح میدهند کمتر این کلمه را به کار ببرند و بیشتر از واژه روانپریشی استفاده میکنند. وقتی به کسی روانپریش گفته میشود که شناخت، خودآگاهی و قضاوتش در حدی مختل شود که مسوول اعمالش نباشد.
ماده 51 قانون مجازات اسلامی تصریح کرده جنون به هر اندازه که باشد رافع مسوولیت کیفری است، تعریف قانونگذار از جنون چقدر به تعریف روانپزشکی نزدیک است و این قانون چقدر میتواند در رسیدگی عادلانه به پروندههای کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: قانونگذار تعریفی از جنون ندارد. حتی تبصرههای ذیل این ماده هم کمکی به روشن شدن موضوع نکرده است مخصوصا تبصره دو این ماده میگوید فرد مبتلا به جنون در صورت ارتکاب جرم اگر لازم باشد تادیب خواهد شد و این به نظرم اصلا درست نیست. ماده36 قانون مجازات عمومی سابق بحث فقدان شعور، اراده و قدرت تمییز را مطرح میکرد که راهگشاتر بود در حالیکه ماده 51 قانون مجازات اسلامی کلی صحبت کرده و نگفته جنون یعنی چه و درجاتش را نیز مشخص نکرده است در نتیجه میبینیم در این قانون مطلقانگاری شده است و از نظر محاکم شخص یا سالمسالم است یا دیوانه اما روح و روان انسان پیچیده است و به تعداد انسانهای مختلف از نظر روحی و روانی پیچیدگیهای خاص وجود دارد پس این تقسیمبندی خیلی مطلق است و با این عدالت کیفری سازگاری ندارد.
جنون حالت حادی از بیماری روانی است. بهطورکلی اختلالات روانی چه خفیف و چه حاد تا چه حد به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در وقوع جرم نقش دارد؟
خراطها: اثر بیماریهای روانی در بسیاری از جرایم دیده شده است. وقتی علل بروز جرایم متعدد را فهرست میکنیم به علل روانشناختی یا اختلالات روانی برخورد میکنیم جرایمی مثل پرخاشگریها و خشونت علیه خود که شامل خودزنی و خودکشی میشود تا نزاع و درگیری و قتل. انواع و اقسام اینگونه جرایم میتواند از انسانی که دارای اختلالات روانی است به صورت ناخودآگاه یا تا اندازهای آگاهانه بروز کند. همچنین سوءمصرف موادمخدر و اثرات روانی آن در این حوزه قابل تحلیل است. بسیاری از انحرافات جنسی نیز پایهاش در اختلالات روانی است و بسیاری از کسانی که مرتکب این جرایم میشوند دارای زمینههای اختلال روانشناختی هستند و این نوع اختلالات بخشی یا تمام علت وقوع این جرم را در
بر میگیرد. خشونت جنسی و کودکآزاری، حمل سلاح، آدمربایی، ولگردی، سرقت، تهدید و ارعاب از جمله جرایمی هستند که انگیزهها و علل روانی در آنها ثابت شده است.
درباره میزان شیوه اختلالات روانی در ایران آماری وجود دارد؟
باجغلی: آماری که میزان شیوه اختلالات روانی در جامعه را نشان دهد متفاوت است اما تقریبا حدود 20درصد جامعه را شامل میشود البته این آمار مقطعی است یعنی حدود 20درصد مردم در طول زندگیشان حداقل برای یکبار به اختلال روانپزشکی مبتلا میشوند.
با توجه به این آمار، ایران از نظر بهداشت روانی در چه جایگاهی قرار دارد
باجغلی: این آمار تقریبا متناسب با کشورهای دیگر است یعنی در کشورهای غربی هم با چند درصد بالا و پایین به این آمار میرسند.
خرمشاهی: من فکر میکنم مردم ما خیلی بیشتر از این آمار دچار مشکل روحی و روانی هستند. باید تعارف را کنار بگذاریم اینکه میزان شیوع اختلالات روانی در جوامع پیشرفته 20درصد است ما هم 20درصد، قبول ندارم. سال گذشته در سه نقطه تهران سه تصادف داشتیم که به درگیری فیزیکی و قتل منجر شد این خیلی جای تاسف دارد و نشان میدهد جامعه خشونتگرا و قانونستیز شده است.
باجغلی: وقتی از اختلالات روانپزشکی با تعریف علمی صحبت میشود یعنی این اختلال به حدی است که به اختلال عملکرد فرد منجر شده است. اینکه به صورت ظاهری میبینیم ما ایرانیها خیلی آدمهای شادی نیستیم این با شیوع اختلالات روانپزشکی متفاوت است من هم قبول دارم جامعه ما شاد نیست اما این به معنی رنج بردن از اختلال روانپزشکی نیست.
صرفنظر از جنون آیا قانونگذار بین کسی که بهدلیل اختلالات روانی مرتکب جرم شده و کسی که بدون این اختلال مرتکب جرم شده فرقی گذاشته است یا نه؟
خرمشاهی: ما در قانون فقط پله یک و پله صد داریم اگرچه در قانون ذکر شده جنون به هر درجه که باشد رافع مسوولیت کیفری است اما مشخص نشده درجه یعنی چه. اصلا شاید جنون قابل اندازهگیری نباشد بنابراین هیچ فرقی بین انسانی که از لحاظ روحی و روانی در سلامت کامل است و به انگیزههای مختلف مرتکب جرم میشود با شخصی که دارای سوابق متعدد آسیبهای روحی، رواننژندی و روانپریشی است و سالیان سال دچار این آسیبها بوده و در رفتارش تاثیر مستقیم داشته وجود ندارد یعنی یا فرد مجنون یا اینکه در سلامت کامل است.
این طرز نگاه قانون به بیماریهای روانی چقدر علمی است و آیا جنون قابل اندازهگیری است؟
باجغلی: در علم روانپزشکی دو نوع رویکرد داریم یک رویکرد تقسیمبندیکننده است و میگوییم فردی بیمار است یا نه، دیگری رویکرد طیفی است و میگوید فردی درجاتی از اختلالات را دارد اما درخصوص جرم آنچه بیش از درصد یا درجه جنون اهمیت دارد ارتباط جرم با اختلال روانپزشکی است. ما بیمارانی را داریم که از نظر روانپریشی درجات بالایی را دارند و در خیلی از زمینهها مسلوبالاراده شدهاند اما تشخیص روانپزشک این است که جرمی که چنین فردی انجام داده با بیماریاش در ارتباط نیست. اگر جرم به طور مستقیم با اختلال در قضاوت و اختلال شناختیاش در ارتباط باشد این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم. ممکن است کسی در اکثر حوزههای عملکردیاش هیچ مشکلی نداشته باشد و فردی باشد که سر کار میرود، زندگی خانوادگی معمولی دارد و... ولی اختصاصا هذیانی دارد که فکر میکند یک نفر قصد دارد به او آسیب بزند و بهدلیل این هذیان مرتکب قتل میشود با اینکه این فرد درصد بالایی از جنون ندارد بهدلیل اینکه جرمی که انجام داده مستقیم با اختلال روانیاش در ارتباط است ما این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم به همیندلیل تاکید میکنم بیشتر از اینکه درصد یا درجه اختلال روانپزشکی اهمیت داشته باشد ارتباط آن با جرم مطرح است.
خرمشاهی: ولی همین نوع نگاه هم رعایت نمیشود اینکه بررسی شود مشکلات روحی و روانی شخص تا چه اندازه با جرمی که مرتکب شده در ارتباط است خیلی مهم است مثلا ممکن است فردی دچار جنون زنآزاری باشد و مرتکب سرقت شود باید دید آیا واقعا میشود در مجازات متهم تخفیف داد. از سوی دیگر در مورد فردی که سالم است باید بررسی شود که چه عواملی باعث شده در زمان خاصی اراده یا شعورش مختل شود و آسیب ببیند این کار قدم رو به جلو است ولی ما در عمل چنین چیزی را نداریم. در بررسیهایی که صورت میگیرد مطلقانگاری میشود درحالیکه روح و روان انسان دارای ظرایف خاصی است
خراطها: مسوولیت رفتارهای بیماران روانی در جامعه برعهده دولت است. برخی از اختلالات روانی است که به کنترل، نظارت و پیشگیری نیاز دارد. باید نهادهایی باشند که از وقوع جرم پیشگیری کنند در غیراین صورت در دورههای طولانی از زندگی بیماران روانی هیچ کنترلی بر آنها نمیشود و بدون بیمه و شغل در خیابانها رها میشوند و هم میتوانند دیگران را آزار دهند و هم میتوانند قربانیان رخدادهای مجرمانه باشند.
باجغلی: لزوما صرف اختلالات روانپزشکی رافع مسوولیت کیفری نیست. ارتباط جرم با اختلالات روانپزشکی چندان هم قطعی نیست یعنی اگر کسی اختلال روانپزشکی داشته باشد، منطق روانپزشکی بر این اساس است که از درجهای از خودآگاهی و قدرت شناختی برخوردار است که بتواند جلو اعمالش را بگیرد اینکه بگوییم هر مجرمی اختلال روانپزشکی دارد غیراز انگ زدن به بیماران خیلی پایه و اساسی ندارد. درست است خیلی از آمارها نشان دادهاند جرم در اختلالات روانپزشکی شایعتر است اما خیلی آمار هم وجود دارد که عکس این را نشان میدهد؛ مثلا ثابت شده است میزان قتل در بیماران اسکیزوفرنی با میزان قتل در جمعیت عمومی یکسان است به همین دلیل باید حساب جرم و اختلال روانی را از هم جدا کنیم.
اما مثلا تایلور روانپزشک آمریکایی در سال 1993 تحقیق کرده است و میگوید میزان ارتکاب خشونت در بیماران اسکیزوفرنی بسیار بیشتر از حتی معتادان به موادمخدر و الکل است
باجغلی: خشونت ممکن است. آماری که من اشاره کردم درباره خشونتهایی است که به قتل منجر شده است در مورد خشونت هم آمارهای دیگری وجود دارد که این فرضیه را رد میکند. اختلال روانپزشکی ممکن است مستعدکننده خشونت باشد اما این ارتباط خیلی محکم نیست.
تحقیق دیگری که در ایران توسط دکتر «علیاصغر قربانحسینی» انجام شده نشان میدهد 60 درصد سارقان معتاد هستند
باجغلی: درست است که اعتیاد یک بیماری است اما کسانی که اعتیاد دارند درجات بالاتری از اختلال شخصیت نیز دارند و چه بسا دزدیای که انجام میدهند نه بهدلیل اعتیاد بلکه بهدلیل اختلال شخصیت باشد. نباید اختلال روانپزشکی را بهعنوان هویت فرد در نظر بگیریم و مثلا بگوییم فرد چون معتاد است سرقت میکند. درست است که او اعتیاد دارد اما چرا به جنبههای دیگر نگاه نمیشود مثلا اینکه از طبقه اقتصادی- اجتماعی پایین یا بیکار است چرا این عوامل را در نظر نمیگیرید.
خراطها: فردی که اختلال روانی دارد یعنی وضعیت بهنجار روانی ندارد و به همین دلیل کنش نابهنجار از او سر میزند. کنشهای این فرد از هنجارهای جامعه به دور میشود و میتواند به عمل مجرمانه منجر شود. ضمن اینکه باید عوامل جامعهشناختی و محیطی هم در نظر گرفته شود گونههایی از جرم وجود دارد که با اختلال شخصیت ضداجتماعی نمود پیدا میکند یعنی کسانی که در انطباق وضعیت خودشان با هنجارهای جامعه دچار اختلال، تضاد یا تعارض هستند و ناسازگاری اجتماعی دارند و فرد در فرآیند جامعهپذیری فرد نمیداند رفتاری بد است یا خوب.
اگر قانونگذار بخواهد میزان اختلالات روانی را در نوع مجازات دخالت دهد آن وقت خیلیها را نباید مجازات کرد این نوعی هرج و مرج در جامعه را موجب نمیشود.
خراطها: درصد بسیار بالایی از افراد در لحظه خودکشی دچار اختلال روانی هستند اما آن عامل اصلی خودکشی نیست یا در لحظه ارتکاب جرم یک اختلال روانی بر آنها حاکم میشود اما قبل از آن لزوما دچار این اختلال نیستند. قانون اساسی ما براساس ویژگیهای جامعه نسبتا سالم شکل گرفته که در آن حق مسکن، خوراک، پوشاک وجود دارد، فساد اداری در آن نیست و نهادهای اقتصادی و اجتماعی سلامت نسبی دارند. قوانین با توجه به این شرایط وضع شد. در این شرایط برای وقوع جرم به کنش مجرمانه نیاز است اما اکنون که مسایل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فراوان و پردامنه، فشارهای روحی و روانی فراوان به افراد وارد کرده و بستر اجتماعی برای بروز جرم به شدت آماده است، در واقع کنش مجرمانه به برخی افراد تحمیل میشود در اینجا نباید به این بپردازیم که با مجرم چه باید کرد یا با قربانی چگونه باید رفتار کرد بلکه باید به دنبال ریشهها رفت. اختلالات روانی همیشه منشأ روانی ندارد و گاه منشأ اجتماعی دارد مثلا طلاق باعث بروز اختلال روانی در فرد میشود و یک کنش مجرمانه به وجود میآورد. شیوع مسایل اجتماعی اختلالات روانی را افزایش میدهد و کنشهای مجرمانه را ناگزیر میکند. اگر بخواهیم دست روی مجرمان بگذاریم، باید دست روی همه آدمها بگذاریم. ما باید به ریشهها توجه کنیم و بدانیم این مشکلات از کجا آمدهاند و مسوول رفع مسایل اجتماعی کیست. ریشه مسایل اجتماعی در کجکارکردی نهادهای اجتماعی است به عنوان مثال در شرایط فساد اداری دامنگیر، شما میتوانید رشوه ندهید پارتیبازی نکنید بنا بر این جرم بر افراد تحمیل میشود. در جامعه سالم میتوان توقع داشت رفتار انسانها عادی باشد و اگر کنش مجرمانه انجام گرفت تادیب هم میتواند معنی پیدا کند. بنا بر این دست روی مجرم گذاشتن دست گذاشتن روی آخرین قطعه پازل است در اینجا باید به عدم انطباق قانون با شرایط جامعه و عدم حاکمیت عقلانیت اشاره کرد. بنا بر این باید قضاوت به شکل شورایی باشد و روانپزشک و جامعهشناس نیز در کنار قاضی حضور داشته باشند تا به ریشهیابی بپردازند. وقتی معتادی را به جرم سرقت به زندان میاندازیم تا وقتی علل جرم او را که اجتماعی است در نظر نگیریم زندانی کردن سارق دردی را درمان نمیکند. اصلا این روند اشتباه است.
دکتر خراطها به شورای قضایی اشاره کردند به نوعی میتوان آن را به هیات منصفه تعبیر کرد. اگر محاکم هیات منصفه داشته باشند، این هیات تا چه حد میتواند در رسیدن به عدالت کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: هیات منصفه وجدان جمعی جامعه است و افراد متعدد از صنوف مختلف اظهارنظر و قضاوت میکنند اما متاسفانه ما جز در مورد پروندههای مطبوعات هیات منصفه نداریم و این یک نقص است در کشورهای پیشرفته هیات منصفه در محاکم جنایی در مورد نحوه زندگی شخص، برخوردهایی که با آدمهای مختلف داشته و... تحقیق وجمعبندی میکند که چه عواملی دست بهدست هم دادهاند که فرد در مقطع زمانی خاصی ارادهاش زایل شود و دست به ارتکاب قتل بزند. به واقع مجرم آخرین حلقه زنجیر است و مجموع علل و عوامل او را آنجا رسانده است که مرتکب جرم شود بهعنوان مثال کبری رحمانپور مرتکب قتل مادرشوهرش و به قصاص محکوم شد اما در کنار دادگاهی که کبری را محاکمه کرد، دادگاه بزرگتری هم به نام افکار عمومی جامعه شکل گرفت و در این چند سال دادگاه افکار عمومی جامعه نپذیرفت کبری قاتل حرفهای است حتی اقشار مختلف گفتند او قاتل نیست نه به این معنی که آدم نکشته بلکه به این معنی که علل و عواملی باعث شده این شخص برخلاف میل باطنی در لحظهای خاص دست به کاری بزند که هرگز خواهان نتیجه آن نبوده است. این فرد با بزهکار حرفهای و بهعادتی که از قبل تصمیم میگیرد و به قصد سرقت یا انگیزههای دیگر مرتکب قتل میشود فرق میکند. اینکه شخص باسبق تصمیم و سوءنیت مرتکب قتل شده باید با کسی مثل کبری رحمانپور فرق داشته باشد. بنا بر این هیات منصفه بسیار میتواند تاثیرگذار باشد و خلأ آن در کنار دادگاه کاملا احساس میشود. به نظر من عدالت کیفری زمانی به انصاف نزدیکتر است که احکام صادره با حکمی که محکمه افکار عمومی میدهد انطباق داشته باشد در پرونده کبری قاضی در روز دادگاه وقتی کبری شرح حالش را گفت گریه کرد این نشان میدهد یک جای کار ایراد دارد این موضوع از نظر قضایی، روانشناسی و جامعهشناسی قابل تامل است. هرگز بررسی نشد کبری چرا به آن نقطه رسید که مرتکب قتل شد. بهغیراز هیات منصفه خیلی کارها باید صورت بگیرد که متاسفانه انجام نشده طبقهبندی مجرمان یکی از این کارهاست. همچنین قانون باید بهروز باشد اگر قانون متناسب با وضعیت جامعه نباشد، کارکردی نخواهد داشت. تمام هدف این است که جامعهای عاری از ظلم و ستم و خشونت داشته باشیم و این مقدور نیست مگر اینکه نواقص برطرف شود.
آقای خرمشاهی اشاره کرد در سال گذشته در تهران سه قتل بهدلیل تصادفی ساده رخ داد شخصی که این کار را میکند قطعا فرد سالمی نیست و از اختلال روانی یا شخصیتی رنج میبرد منشأ این اختلالات چیست؟
باجغلی: شخصیت، ویژگیهای پایدار در شخص است که قابل تجزیه به سه حوزه مزاجی، منشی و درک شهودی خودآگاهی است. شخصیت در حوزه مزاجی و در سطح هیجانی بیشتر جنبه زیستی دارد و قابل به ارث رسیدن است اما منش که هسته عقلانی شخصیت است کمتر تحت مسایل زیستی است و کمتر به ارث میرسد. بنا بر آنچه که گفته شد اختلال شخصیت الگوی پایداری از رفتارها و تجربیات درونی فرد است که با انتظار فرهنگی که از یک فرد در جامعه وجود دارد متفاوت است و مهمترین شاخصهایش هم ناسازگاری و انعطافناپذیری ذهن است که به اختلال در عملکرد روانی و اجتماعیاش منجر میشود. ثابت شده است عوامل زیستی در سطح مزاج و بخش هیجانی شخصیت تاثیرگذار هستند و هرچقدر به حوزههای بالاتر میرویم عوامل اجتماعی و تربیتی تاثیرگذاری بیشتری دارد.
خراطها: بیماریهای روانی میتواند منشأ فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، روانی، زیستشناختی و سیاسی داشته باشد بنا بر این هرچه فشارها و مسایل اجتماعی، اقتصادی و ... افزایش پیدا کند در بروز بیماریهای روانی اثرگذار است. با شیوع بیکاری، فقر، ناتوانی در تامین معیشت، گسترش تبعیض و فاصله طبقاتی، ترافیک، آلودگی هوا و آلودگی صوتی فشارهای عصبی بر افراد افزایش پیدا میکند و احتمال بروز کنشهای انحرافی بیشتر میشود بنا بر این اگر مسایل اجتماعی مثل طلاق، آلودگیهای زیستی، اقتصادی و... . عمیقتر شود بیشتر مستعد اختلالات روانی میشویم.
آیا این به آن معناست که مستعد جرم هم میشویم؟
خراطها: بله. البته این به انتظارات اجتماعی از یک رخداد نیز مربوط است ممکن است 50 قتل در کشوری در یک هفته قابل پذیرش باشد اما یک قتل را در یک سال در کشوری دیگر نپذیرند و افکار عمومی نسبت به آن واکنش نشان دهد. از سوی دیگر هنجارها در جامعه در تعارض قرار گرفته و خوب و بد قابل تشخیص نیست مثلا فرد به این میاندیشد که قاچاق کالا خوب است یا بد اگر بد است پس این همه کالای قاچاق چطور وارد میشود یا مثلا درخصوص مواد مخدر، در مناطقی از کشور موادمخدر را از وسایل پذیرایی و در جایی دیگر بد میدانند. اینها سبب میشود عملا فرد در برابر جامعه به ناسازگاری برسد. بنا بر این قانون باید با ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی منطبق باشد. فقیری که خانوادهاش گرسنه است و چیزی را از جایی بردارد با مجرم سابقهداری که به شکل حرفهای سرقت میکند فرق میکند اما قانون مکانیکی نگاه میکند و به شرایط مجرم و صحنه و محیط جرم و علل و عوامل آن توجه ندارد. حال آنکه باید پرسید مسوول بروز این رخدادها کیست؟ مسوول این مسایل جامعه است نه فرد.
یعنی میگویید مجازاتها اثر پیشگیرانه ندارد؟
خراطها: در بحث پیشگیری بسیار ضعیف عمل کردهایم تا وقتی رخدادی هولناک در جامعه دیده نشود جلوگیری نمیشود مثلا وقتی زورگیری اتفاق میافتد، فرد را اعدام میکنیم. مگر سالهای سال تشدید مجازات نداشتهایم آیا پیشگیری شد؟ برای پیشگیری سیاست تشدید مجازات را مطرح کردهاند اما این سیاست نامناسب است تا وقتی زمینههای اجتماعی، روانی، اقتصادی جرم وجود دارد جرم هم وجود خواهد داشت فقط ممکن است از شکلی به شکل دیگر تغییر پیدا کند. رویکرد پیشگیرانه وجود ندارد و ساختارهای لازم را برای هدایت افرادی که اختلال شخصیت یا مشکلات اجتماعی دارند نداریم. مددکاری اجتماعی وجود ندارد و تمام فعالیتها به دستگیری، تنبیه و مجازات محدود میشود.
قانون اساسی قوه قضاییه را مسوول پیشگیری از جرم میداند آیا قوه قضاییه به تنهایی میتواند از وقوع جرم پیشگیری کند و آیا در حد تواناییهایش اقدامات موثری انجام داده است؟
خرمشاهی: در این زمینه موفق نبودهایم اگر اقداماتی در این زمینه صورت گرفته است باید ملموس و مشهود باشد و در عمل نتیجه دهد درست است که براساس قانون اساسی قوه قضاییه مسوولیت این کار را برعهده دارد اما به کمک سایر قوا نیاز دارد تا ریشهها و علل و عواملی را که دکتر خراطها اشاره کردند از بین ببرند. طبیعی است که این عوامل هست که جرایم بالاست اگر بستر فراهم نمیشد قطعا آمار جرایم تا این حد بالا نبود. مشکل دیگر این است که ما هرازگاهی شاهد هستیم برای پیشگیری از جرم مثلا افرادی را بهعنوان اراذل و اوباش میگیرند و در شهر میچرخانند این اصلا معنی ندارد اگر فردی جرمی مرتکب شده است باید دستگیر شود، تحقیقات صورت گیرد و به تناسب جرمی که مرتکب شده است با فرد برخورد شود اما اینکه هر چند وقت تعدادی جوان را دستگیر کنیم و در شهر بگردانیم و شخصیتشان را خراب کنیم جز اینکه عقدههای دورنی فرد بیشتر شود و نگاه پرخاشجویانه به جامعه پیدا کند، چه چیزی عاید جامعه میشود؟ ضمن اینکه این کار از نظر قضایی محملی ندارد. این جوانان اگر از رفاه اجتماعی برخوردار بودند آیا زمینه ایجاد میشد که با آنها به عنوان اراذل و اوباش برخورد شود. در یک بررسی کلی همه این افرادی که به این شکل با آنها برخورد میشود صرفنظر از مشکلات روحی، روانی و خانوادگی، مشکلات معیشتی اشتغال دارند دولت به معنای عام تا چه اندازه توانسته زمینه را مساعد کند که این جوانان در جهت مثبت رشد کنند؟ قوه قضاییه امکانات ندارد و حجم پروندهها بالاست، به همین دلیل نمیتواند به این قسمت از وظایفش که وظیفه ثانوی است برسد.
کسانی که با اسم اراذل و اوباش نام برده میشوند ویژگیهای مشترکی مثل پرخاشگری، قدرتنمایی، خالکوبی و سابقه خودزنی دارند آیا افرادی با این ویژگیها را میتوان با رفتاری مانند چرخاندن در خیابان اصلاح کرد؟
باجغلی: هتکحرمت این افراد نه تنها اثر درمانی ندارد بلکه اثر مخرب دارد و به انگ اجتماعی آنها دامن میزند. افرادی با ویژگیهای ذکر شده بیشتر بهعنوان افرادی دارای اختلال شخصیت مرزی طبقهبندی میشوند. افرادی با این اختلال شخصیت آثار خودزنی روی دستشان دیده میشود و خالکوبی دارند، از مشخصات دیگرشان احساس پوچی و عدم تعلق به هیچ معنا و مفهومی، احساس فراگیر ناامیدی و قانونگریزی است. این از اختلالات شناخته شده روانپزشکی است که اقدامات درمانی تخصصی خاص خودش را میطلبد و این شیوه برخورد اثر درمانی ندارد.
ولی برخی معتقد هستند برخورد با مجرمان در ملأعام از چرخاندن تا اعدام اثر بازدارنده دارد
خراطها: این کارها به هیچوجه سازنده نیست اثرات روانشناختی را که دکتر باجغلی توضیح داد این کارها اثرات اجتماعی به مراتب ناگوارتر و پایدارتری را به دنبال دارد و حتی به جایی میرسد که به یک انتقال و آموزه فرهنگی تبدیل میشود آموزههای اوباشیگری را به یک امتیاز در جامعه ناسالم تبدیل میکند.
برخی میگویند یکی از راههای پیشگیری از جرم این است که افرادی که مستعد جرم هستند در کودکی و نوجوانی شناسایی شوند. آیا چنین کاری از لحاظ علمی ممکن است و اگر دانشش وجود دارد تا چه حد عملی است؟
باجغلی: پیشگیری سه سطح دارد؛ پیشگیری اولیه یعنی برای کسانی که هنوز مشکلی پیدا نکردهاند اقدامات پیشگیرانه را انجام دهیم که جلو بروز را بگیریم. پیشگیری ثانویه وقتی است که بیماری ایجاد شده و میخواهیم کنترل کنیم و پیشگیری ثالثیه این است که میخواهیم جلو عوارض را بگیریم. در پیشگیری اولیه یعنی سنجیدن عوامل مستعدساز شدیدا ضعیف هستیم این ضعف در سطح جهانی دیده میشود زیرا بهطور کلی اختلالات روانپزشکی بهدلیل ماهیت پیچیده و چند عاملی بودن شان برخلاف سایر اختلالات پزشکی خیلی قابلیت پیشگیری اولیه را ندارند اما ما در جامعه خودمان حتی همان استانداردهای اولیه را هم نداریم و این ضعف نظام روانپزشکی است. پیشگیری سطح دوم در همه جای دنیا رو به رشد و پیشرفت است اما در جامعه ما نوپاست و من خوشبین هستم در دراز مدت بتوانیم به استانداردها برسیم. اکنون طرحهای سلامت روان جامعهنگر که توسط وزارت بهداشت حمایت میشود چشمانداز مثبت ایجاد کرده البته این طرح نوپاست و فقط در چند شهرستان در حال انجام است و پیشرفتی که تا حالا داشته کم است اما مثل همه طرحهای اجتماعی نباید انتظار پیشرفت زیاد در زمان کم را داشته باشیم.
آیا درست است که شخصی که مبتلا به شخصیت ضداجتماعی است در دوران نوجوانی و حدود 15سالگی نشانههایی از خودش بروز میدهد یا شخصی که مبتلا به انحرافات جنسی است در دوران نوجوانی رفتارهایی دارد که قابل شناسایی است
باجغلی: به طور کلی در مورد تمام اختلالات روانپزشکی عوامل زمینهساز قطعا نقش موثر دارند در مورد اختلال شخصیت ضداجتماعی چنین افرادی قبل از 15سالگی اختلال سلوک دارند که قابل شناسایی است دزدی از کیف والدین، آتشافروزی، فرار از مدرسه، حیوان آزاری و در واقع رفتارهای قانونگریزانه از قبل از 15سالگی در آنها دیده میشود و با احتمال زیاد میتوان گفت این فرد در آینده اختلال شخصیت ضداجتماعی پیدا میکند و بهتبع آن مجرم یا معتاد میشود اما اینکه ما به صورت فعالانه سراغ این افراد برویم، آنها را در اجتماع پیدا و بسترسازی فرهنگی کنیم متاسفانه چنین برنامهای نداریم
مشخصاتی که دکتر باجغلی درباره شخصیت ضداجتماعی گفت را در بیجه، امید برک قاتل سریالی زنان کرج و بسیاری از مجرمان دیگر داشتیم آیا قانونی وجود دارد که سازمانها و نهادهای خاصی را ملزم کند چنین افرادی را قبل از وقوع جرم شناسایی کنند و تحت درمان قرار دهند؟
خرمشاهی: اینکه سازمان متولی باشد و افرادی را که بالقوه مستعد ارتکاب جرم هستند و ظواهر رفتار و اعمالشان حاکی از بروز اعمال خلاف قانون و عرف جامعه است شناسایی کنند، نداریم. ما فقط سازمانهایی را داریم که برخلاف ضربالمثل علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد، بعد از وقوع جرم و وقتی کار از کار گذشته است دست به کار میشود. قانون اقدامات تامینی و پیشگیرانه نیز فقط درباره افراد خطرناک و بزهکار است. قانونگذار در این قانون پیشبینی کرده است افراد بزهکار و خطرناک شناسایی و طبقهبندی شوند اما همین هم یا ناقص اجرا شده یا اصلا اجرا نشده است. تبهکاری حرفهای که سوابق متعدد کیفری دارد و متحمل مجازاتهای گوناگون شده است در جامعه در کنار افراد دیگر زندگی میکند و قطعا حضور این شخص تالی فاسد دارد این نوع مجرمان تحت نظارت نیستند و درواقع به آنچه که مدنظر قانونگذار بوده عمل نشده است. من معتقد هستم بزرگترین اقدامات برای پیشگیری از جرم، کارهای فرهنگی است و کار فرهنگی هم یک شبه انجام نمیشود.
خراطها: در این خصوص الگوهایی در کشورهای پیشرفته وجود دارد و تحت نظرگاههای شبه زندان ساختهاند تا افرادی با ویژگیهای یاد شده را در آنجا نگه دارند. در این اماکن، زندانبانان روانشناسان و مددکاران اجتماعی هستند در ایران هم سازمانهایی هستند که غیر از قوهقضاییه در این زمینه وظیفه مسوولیت دارند. نظام روانشناسی، نظام پزشکی، وزارت بهداشت و درمان در حوزه سلامت روانی و جسمی مسوول است ضمن اینکه پایه اقدامات فراگیر برای سلامت روانی پژوهش است اما متاسفانه به موازات رکود اقتصادی ابتدا بودجههای پژوهش نابود میشود یا پژوهش در چرخه رانت و فساد اداری به نتایج قابل قبول نمیرسد. باید شورایی متشکل از حقوقدان، جامعهشناس، روانشناس و... وجود داشته باشد تا بتواند درخصوص جرم واقع شده اظهارنظر کند و درمان اجتماعی انجام دهد به طور کلی ما در حال حاضر عامل بازدارندهای برای روند افزایشی جرایم تعریف نکردهایم.
خرمشاهی: موضوع فقط شناسایی افراد خطرناک نیست بهعنوان مثال ما برای کودکان خیابانی یا کودکانی که مورد ظلم و ستم خانواده قرار میگیرند چه کردهایم؟ این کودکان در شرایط نامناسب کار، زندگی یا ولگردی میکنند و ظاهر قضیه این است که بعضی موسسات مثل بهزیستی یا شهرداری باید آنها را ساماندهی کنند اما در عمل چه اقدامی شده است؟ هر یک از این کودکان میتوانند در آینده به بزهکار تبدیل شوند آیا امکانات ساماندهی این کودکان را نداشتهایم یا عزم جدی نبوده است؟ یا در نمونه دیگر برای دختران فراری چه مامن و جایگاه امنی در جامعه داریم تا آنها را از نظر روحی و روانی ترمیم کنیم تا در آینده مرتکب جرم نشوند؟ در کشورهای دیگر خانه امن وجود دارد یا پدر و مادری که با کودکشان بدرفتاری میکنند (حتی نه الزاما ضرب و شتم) کودک را از آن خانواده میگیرند و به خانوادههای صلاحیتدار میسپارند.
برای اینکه بحث جزییتر شود مثالی میزنم تا با بررسی آن به راهکارها برسیم. دختری از خانوادهای فقیر در 18 سالگی به زور با مردی 65 ساله که قبلا چهار همسر داشته ازدواج میکند در واقع دختر را به آن خانواده قرض میدهند و او همسر رسمی آن مرد نیست و فقط پشت یک جلد قرآن مینویسند آنها خطبه عقد خواندهاند. دختر در آن خانه مرتب تحقیر میشود و بالاخره او را از خانه شوهر بیرون میاندازند. زن جوان به امید آشتیکردن با شوهرش دوباره به آن خانه برمیگردد. با مادرشوهرش دچار کشمکش میشود و با چندین ضربه چاقو او را میکشد. سپس از محل قتل فرار میکند، میرود مانتو میخرد، ساندویچ میخورد، حمام میکند و در آخر راهی خانه پدرش میشود و شب زود میخوابد او صبح روز بعد دستگیر میشود و در بازجوییها میگوید اصلا یادم نبود آدم کشتم. این آدم از نظر روانی در وضعیت سالمی قرار دارد یا خیر؟
باجغلی: قضاوت کردن درباره اختلال روانپزشکی داشتن یا نداشتن یک فرد صرفا براساس پرونده کار بسیار دشواری است. ما خیلی وقتها بعد از مصاحبههای طولانی هم به نتیجه نمیرسیم و مجبور به تشکیل کمیسیون هستیم اما در این مثال چند نکته به نفع این است که این شخص به احتمال زیاد اختلالات روانپزشکی دارد و جرم را قابل فهم میکند؛ یکی اینکه این دختر به صورت هدفمند قتل انجام نداده و نقشه دور و درازی برای این کار نکشیده ساندویچ خوردن و مانتو خریدن نشانه این موضوع است. نکته بعدی مسایلی است که برایش پیش آمده و باعث شده در وضعیت دلخراشی که شرح دادید قرار بگیرد ولی اینکه میگوید یادم نبود قتل انجام دادم این اختصاصا معنی بیماری روانپزشکی نمیدهد. در تاریخ روانپزشکی جنون آنی و لحظهای وجود دارد اما این بیشتر مربوط به کتب تاریخ روانپزشکی است و این موضوع در روانپزشکی مدرن به رسمیت شناخته نمیشود اینکه دکتر خراطها گفتند هرکسی که جرم انجام میدهد در لحظه جرم قضاوتش مختل بوده، قبول دارم ولی اختلال لحظهای در زمان جرم به معنای یک اختلال شناخته شده روانپزشکی که بخواهد رافع مسوولیت کیفری باشد نیست.
مثالی که زدم داستان زندگی کبری رحمانپور است اگر شما عضو هیات منصفه بودید عمل او را قتل عمد میدانستید؟
باجغلی: اطلاعاتم برای اظهارنظر کافی نیست.
خراطها: من به هیچوجه حکم اعدام به او نمیدادم.
چگونه میشد از قتلی که کبری انجام داد پیشگیری کرد؟
باجغلی: عوامل زمینهساز مشخصی در این پرونده وجود دارد. تشخیص دادن عوامل و سعی در از بین بردن آنها کاری بود که انجام نشد. در این مورد بدون اینکه هویت فردی کبری را به رسمیت بشناسند از او استفاده ابزاری کردند. تحقیرهایی که بعد از ازدواج در موردش اعمال شده و نادیده گرفتن وی از دیگر زمینههاست. این عوامل اقدامات اجتماعی یعنی پیشگیری در سطح یک را میطلبد. کبری به هیچ روانپزشکی مراجعه نکرده یا راهش را بلد نبوده یا توانایی مالی را نداشته. اگر جامعه در راستای مددکاری اجتماعی بتواند سازمانهای مردمنهادی را درست کند تا افراد به مددکاران دسترسی داشته باشند در شناسایی این افراد و زدودن عوامل زمینهساز جرم بسیار مفید است.
خراطها: جبر و استیلای شرایط نابهنجار اجتماعی بر کبری و زندگی او غیرقابل کتمان است. تحمیل نابهنجاری و ظلم به کبری در نبود نظارت قانون، نهادهای حمایتی و ... امری آشکار است حال ممکن است شرایط اجتماعی به اختلال روانی در او منجر شده باشد یا خیر اما نمیتوانیم درنظر نگیریم ازدواج، زندگی، اخراج از منزل و ظلموستم بر این فرد تحمیل شده و او برای رهایی از ظلموستم اقدام کرده است. نمیتوانیم از کبری توقع رعایت قوانین داشته باشیم چون شرایط بر او تحمیل شده و کنش انحرافی از سوی او امری بدیهی است. نگاه قضایی باید بتواند اثر اجتماعی و محیط جرم را ببیند این همان چیزی است که وجدان عمومی را در حمایت از کبری بیدار نگاه میدارد این بارقه امید در جامعه ماست که در رفع آن استیلا تلاش کند.
باجغلی: بعضی وقتها شرایطی پیش میآید که ما میفهمیم شخص چرا جرمی را انجام داده است مثل کبری اما قابل فهم بودن جرم لزوما به معنای این نیست که اصالت جرم را از او بگیریم درست است که قتل قابل فهم است اما به هرحال قتل انجام داده و عملش جرم است.
خراطها: چنین فردی بیمار و در کنش اجتماعیاش ناگزیر است چرا موضوع را فقط از منظر روانشناختی بررسی کنیم تا بفهمیم او مسوولیت کیفری دارد یا نه میتوانیم از منظر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به موضوع نگاه کنیم مگر ما از کنش انسانها فهمش سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نداریم.
باجغلی: اما قانون این را مشخص نکرده است
خراطها: قانون حتی فهمش روانشناختی را هم به گفته آقای خرمشاهی درست مشخص نکرده است.
خرمشاهی: نگاه قانون نگاه خشکی است انگیزه مجرم یا علل و عواملی که موجب جرم شده تاثیری در مجازات ندارد. قانون این مسایل را نمیپذیرد حالا هرچقدر بحث روانشناختی و جامعهشناختی کنیم و بگوییم اگر هر شخص دیگری هم جای کبری بود همین کار را میکرد. این تحلیل از منظر قضایی خریدار ندارد بنا بر این من فکر میکنم دچار نوعی خلأ هستیم.
و اما حرف آخر
خرمشاهی: قطعا قوانین باید متناسب با وضعیت زمان و مکان وضع شود از این نظر ما نیازمند اصلاح قوانین و تغییرات هستیم. در کنار این قضیه مهمترین نکته این است که اگرچه جامعه انتظار دارد مجرم مجازات شود و عدهای طرفدار این کار هستند اما مجازات حتی شدیدترین آنها تنها راهکار نیست و فقط ممکن است به صورت مقطعی تاثیرگذار باشند. وضع معیشتی مردم، رفاه اجتماعی، تحصیلات، سرگرمی و... باید بهتر شود و زمینههای پرخاشگری از بین برود که رسیدن به این نقطه به سادگی امکانپذیر نیست.
خراطها: محیط جرم باید فهم و بر اساس آن قضاوت شود. قضاوت مکانیکی معنی علمی ندارد. قضاوت باید با فهمش مرتبط به جرم در ارتباط باشد. اگر بسترهای جرم را فراموش کنیم و مجرم را علت بدانیم کار درستی انجام ندادهایم. بسیاری از مجرمان آسیبدیده و معلول هستند آنها در واقع خودشان شاکی هستند هرچند در مقام متهم قرار گرفتهاند. بنا بر این اگر بخواهیم سراغ مجرم برویم و تشدید مجازات کنیم اما به ریشهها توجه نکنیم، راه بیهودهای را پیمودهایم.
باجغلی: من امیدوار هستم جامعه به جایی برسد که رویکرد به بیماران روانپزشکی رویکرد انگزدایانه باشد و در کنار اقدامات امنیتی و تادیبی که برای مجرمان در نظر گرفته میشود با به رسمیت شناختن اختلالات روانپزشکی هرچند که رافع مسوولیت کیفری نباشد همزمان اقدام تخصصی درمانی روانپزشکی هم در نظام قضایی مدنظر قرار گیرد.
جنون در علم روانپزشکی به چه معنایی است؟
باجغلی: جنون کلمهای است که بیشتر در ادبیات قضایی استفاده میشود و بهدلیل انگی که دارد روانپزشکان ترجیح میدهند کمتر این کلمه را به کار ببرند و بیشتر از واژه روانپریشی استفاده میکنند. وقتی به کسی روانپریش گفته میشود که شناخت، خودآگاهی و قضاوتش در حدی مختل شود که مسوول اعمالش نباشد.
ماده 51 قانون مجازات اسلامی تصریح کرده جنون به هر اندازه که باشد رافع مسوولیت کیفری است، تعریف قانونگذار از جنون چقدر به تعریف روانپزشکی نزدیک است و این قانون چقدر میتواند در رسیدگی عادلانه به پروندههای کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: قانونگذار تعریفی از جنون ندارد. حتی تبصرههای ذیل این ماده هم کمکی به روشن شدن موضوع نکرده است مخصوصا تبصره دو این ماده میگوید فرد مبتلا به جنون در صورت ارتکاب جرم اگر لازم باشد تادیب خواهد شد و این به نظرم اصلا درست نیست. ماده36 قانون مجازات عمومی سابق بحث فقدان شعور، اراده و قدرت تمییز را مطرح میکرد که راهگشاتر بود در حالیکه ماده 51 قانون مجازات اسلامی کلی صحبت کرده و نگفته جنون یعنی چه و درجاتش را نیز مشخص نکرده است در نتیجه میبینیم در این قانون مطلقانگاری شده است و از نظر محاکم شخص یا سالمسالم است یا دیوانه اما روح و روان انسان پیچیده است و به تعداد انسانهای مختلف از نظر روحی و روانی پیچیدگیهای خاص وجود دارد پس این تقسیمبندی خیلی مطلق است و با این عدالت کیفری سازگاری ندارد.
جنون حالت حادی از بیماری روانی است. بهطورکلی اختلالات روانی چه خفیف و چه حاد تا چه حد به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در وقوع جرم نقش دارد؟
خراطها: اثر بیماریهای روانی در بسیاری از جرایم دیده شده است. وقتی علل بروز جرایم متعدد را فهرست میکنیم به علل روانشناختی یا اختلالات روانی برخورد میکنیم جرایمی مثل پرخاشگریها و خشونت علیه خود که شامل خودزنی و خودکشی میشود تا نزاع و درگیری و قتل. انواع و اقسام اینگونه جرایم میتواند از انسانی که دارای اختلالات روانی است به صورت ناخودآگاه یا تا اندازهای آگاهانه بروز کند. همچنین سوءمصرف موادمخدر و اثرات روانی آن در این حوزه قابل تحلیل است. بسیاری از انحرافات جنسی نیز پایهاش در اختلالات روانی است و بسیاری از کسانی که مرتکب این جرایم میشوند دارای زمینههای اختلال روانشناختی هستند و این نوع اختلالات بخشی یا تمام علت وقوع این جرم را در
بر میگیرد. خشونت جنسی و کودکآزاری، حمل سلاح، آدمربایی، ولگردی، سرقت، تهدید و ارعاب از جمله جرایمی هستند که انگیزهها و علل روانی در آنها ثابت شده است.
درباره میزان شیوه اختلالات روانی در ایران آماری وجود دارد؟
باجغلی: آماری که میزان شیوه اختلالات روانی در جامعه را نشان دهد متفاوت است اما تقریبا حدود 20درصد جامعه را شامل میشود البته این آمار مقطعی است یعنی حدود 20درصد مردم در طول زندگیشان حداقل برای یکبار به اختلال روانپزشکی مبتلا میشوند.
با توجه به این آمار، ایران از نظر بهداشت روانی در چه جایگاهی قرار دارد
باجغلی: این آمار تقریبا متناسب با کشورهای دیگر است یعنی در کشورهای غربی هم با چند درصد بالا و پایین به این آمار میرسند.
خرمشاهی: من فکر میکنم مردم ما خیلی بیشتر از این آمار دچار مشکل روحی و روانی هستند. باید تعارف را کنار بگذاریم اینکه میزان شیوع اختلالات روانی در جوامع پیشرفته 20درصد است ما هم 20درصد، قبول ندارم. سال گذشته در سه نقطه تهران سه تصادف داشتیم که به درگیری فیزیکی و قتل منجر شد این خیلی جای تاسف دارد و نشان میدهد جامعه خشونتگرا و قانونستیز شده است.
باجغلی: وقتی از اختلالات روانپزشکی با تعریف علمی صحبت میشود یعنی این اختلال به حدی است که به اختلال عملکرد فرد منجر شده است. اینکه به صورت ظاهری میبینیم ما ایرانیها خیلی آدمهای شادی نیستیم این با شیوع اختلالات روانپزشکی متفاوت است من هم قبول دارم جامعه ما شاد نیست اما این به معنی رنج بردن از اختلال روانپزشکی نیست.
صرفنظر از جنون آیا قانونگذار بین کسی که بهدلیل اختلالات روانی مرتکب جرم شده و کسی که بدون این اختلال مرتکب جرم شده فرقی گذاشته است یا نه؟
خرمشاهی: ما در قانون فقط پله یک و پله صد داریم اگرچه در قانون ذکر شده جنون به هر درجه که باشد رافع مسوولیت کیفری است اما مشخص نشده درجه یعنی چه. اصلا شاید جنون قابل اندازهگیری نباشد بنابراین هیچ فرقی بین انسانی که از لحاظ روحی و روانی در سلامت کامل است و به انگیزههای مختلف مرتکب جرم میشود با شخصی که دارای سوابق متعدد آسیبهای روحی، رواننژندی و روانپریشی است و سالیان سال دچار این آسیبها بوده و در رفتارش تاثیر مستقیم داشته وجود ندارد یعنی یا فرد مجنون یا اینکه در سلامت کامل است.
این طرز نگاه قانون به بیماریهای روانی چقدر علمی است و آیا جنون قابل اندازهگیری است؟
باجغلی: در علم روانپزشکی دو نوع رویکرد داریم یک رویکرد تقسیمبندیکننده است و میگوییم فردی بیمار است یا نه، دیگری رویکرد طیفی است و میگوید فردی درجاتی از اختلالات را دارد اما درخصوص جرم آنچه بیش از درصد یا درجه جنون اهمیت دارد ارتباط جرم با اختلال روانپزشکی است. ما بیمارانی را داریم که از نظر روانپریشی درجات بالایی را دارند و در خیلی از زمینهها مسلوبالاراده شدهاند اما تشخیص روانپزشک این است که جرمی که چنین فردی انجام داده با بیماریاش در ارتباط نیست. اگر جرم به طور مستقیم با اختلال در قضاوت و اختلال شناختیاش در ارتباط باشد این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم. ممکن است کسی در اکثر حوزههای عملکردیاش هیچ مشکلی نداشته باشد و فردی باشد که سر کار میرود، زندگی خانوادگی معمولی دارد و... ولی اختصاصا هذیانی دارد که فکر میکند یک نفر قصد دارد به او آسیب بزند و بهدلیل این هذیان مرتکب قتل میشود با اینکه این فرد درصد بالایی از جنون ندارد بهدلیل اینکه جرمی که انجام داده مستقیم با اختلال روانیاش در ارتباط است ما این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم به همیندلیل تاکید میکنم بیشتر از اینکه درصد یا درجه اختلال روانپزشکی اهمیت داشته باشد ارتباط آن با جرم مطرح است.
خرمشاهی: ولی همین نوع نگاه هم رعایت نمیشود اینکه بررسی شود مشکلات روحی و روانی شخص تا چه اندازه با جرمی که مرتکب شده در ارتباط است خیلی مهم است مثلا ممکن است فردی دچار جنون زنآزاری باشد و مرتکب سرقت شود باید دید آیا واقعا میشود در مجازات متهم تخفیف داد. از سوی دیگر در مورد فردی که سالم است باید بررسی شود که چه عواملی باعث شده در زمان خاصی اراده یا شعورش مختل شود و آسیب ببیند این کار قدم رو به جلو است ولی ما در عمل چنین چیزی را نداریم. در بررسیهایی که صورت میگیرد مطلقانگاری میشود درحالیکه روح و روان انسان دارای ظرایف خاصی است
خراطها: مسوولیت رفتارهای بیماران روانی در جامعه برعهده دولت است. برخی از اختلالات روانی است که به کنترل، نظارت و پیشگیری نیاز دارد. باید نهادهایی باشند که از وقوع جرم پیشگیری کنند در غیراین صورت در دورههای طولانی از زندگی بیماران روانی هیچ کنترلی بر آنها نمیشود و بدون بیمه و شغل در خیابانها رها میشوند و هم میتوانند دیگران را آزار دهند و هم میتوانند قربانیان رخدادهای مجرمانه باشند.
باجغلی: لزوما صرف اختلالات روانپزشکی رافع مسوولیت کیفری نیست. ارتباط جرم با اختلالات روانپزشکی چندان هم قطعی نیست یعنی اگر کسی اختلال روانپزشکی داشته باشد، منطق روانپزشکی بر این اساس است که از درجهای از خودآگاهی و قدرت شناختی برخوردار است که بتواند جلو اعمالش را بگیرد اینکه بگوییم هر مجرمی اختلال روانپزشکی دارد غیراز انگ زدن به بیماران خیلی پایه و اساسی ندارد. درست است خیلی از آمارها نشان دادهاند جرم در اختلالات روانپزشکی شایعتر است اما خیلی آمار هم وجود دارد که عکس این را نشان میدهد؛ مثلا ثابت شده است میزان قتل در بیماران اسکیزوفرنی با میزان قتل در جمعیت عمومی یکسان است به همین دلیل باید حساب جرم و اختلال روانی را از هم جدا کنیم.
اما مثلا تایلور روانپزشک آمریکایی در سال 1993 تحقیق کرده است و میگوید میزان ارتکاب خشونت در بیماران اسکیزوفرنی بسیار بیشتر از حتی معتادان به موادمخدر و الکل است
باجغلی: خشونت ممکن است. آماری که من اشاره کردم درباره خشونتهایی است که به قتل منجر شده است در مورد خشونت هم آمارهای دیگری وجود دارد که این فرضیه را رد میکند. اختلال روانپزشکی ممکن است مستعدکننده خشونت باشد اما این ارتباط خیلی محکم نیست.
تحقیق دیگری که در ایران توسط دکتر «علیاصغر قربانحسینی» انجام شده نشان میدهد 60 درصد سارقان معتاد هستند
باجغلی: درست است که اعتیاد یک بیماری است اما کسانی که اعتیاد دارند درجات بالاتری از اختلال شخصیت نیز دارند و چه بسا دزدیای که انجام میدهند نه بهدلیل اعتیاد بلکه بهدلیل اختلال شخصیت باشد. نباید اختلال روانپزشکی را بهعنوان هویت فرد در نظر بگیریم و مثلا بگوییم فرد چون معتاد است سرقت میکند. درست است که او اعتیاد دارد اما چرا به جنبههای دیگر نگاه نمیشود مثلا اینکه از طبقه اقتصادی- اجتماعی پایین یا بیکار است چرا این عوامل را در نظر نمیگیرید.
خراطها: فردی که اختلال روانی دارد یعنی وضعیت بهنجار روانی ندارد و به همین دلیل کنش نابهنجار از او سر میزند. کنشهای این فرد از هنجارهای جامعه به دور میشود و میتواند به عمل مجرمانه منجر شود. ضمن اینکه باید عوامل جامعهشناختی و محیطی هم در نظر گرفته شود گونههایی از جرم وجود دارد که با اختلال شخصیت ضداجتماعی نمود پیدا میکند یعنی کسانی که در انطباق وضعیت خودشان با هنجارهای جامعه دچار اختلال، تضاد یا تعارض هستند و ناسازگاری اجتماعی دارند و فرد در فرآیند جامعهپذیری فرد نمیداند رفتاری بد است یا خوب.
اگر قانونگذار بخواهد میزان اختلالات روانی را در نوع مجازات دخالت دهد آن وقت خیلیها را نباید مجازات کرد این نوعی هرج و مرج در جامعه را موجب نمیشود.
خراطها: درصد بسیار بالایی از افراد در لحظه خودکشی دچار اختلال روانی هستند اما آن عامل اصلی خودکشی نیست یا در لحظه ارتکاب جرم یک اختلال روانی بر آنها حاکم میشود اما قبل از آن لزوما دچار این اختلال نیستند. قانون اساسی ما براساس ویژگیهای جامعه نسبتا سالم شکل گرفته که در آن حق مسکن، خوراک، پوشاک وجود دارد، فساد اداری در آن نیست و نهادهای اقتصادی و اجتماعی سلامت نسبی دارند. قوانین با توجه به این شرایط وضع شد. در این شرایط برای وقوع جرم به کنش مجرمانه نیاز است اما اکنون که مسایل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فراوان و پردامنه، فشارهای روحی و روانی فراوان به افراد وارد کرده و بستر اجتماعی برای بروز جرم به شدت آماده است، در واقع کنش مجرمانه به برخی افراد تحمیل میشود در اینجا نباید به این بپردازیم که با مجرم چه باید کرد یا با قربانی چگونه باید رفتار کرد بلکه باید به دنبال ریشهها رفت. اختلالات روانی همیشه منشأ روانی ندارد و گاه منشأ اجتماعی دارد مثلا طلاق باعث بروز اختلال روانی در فرد میشود و یک کنش مجرمانه به وجود میآورد. شیوع مسایل اجتماعی اختلالات روانی را افزایش میدهد و کنشهای مجرمانه را ناگزیر میکند. اگر بخواهیم دست روی مجرمان بگذاریم، باید دست روی همه آدمها بگذاریم. ما باید به ریشهها توجه کنیم و بدانیم این مشکلات از کجا آمدهاند و مسوول رفع مسایل اجتماعی کیست. ریشه مسایل اجتماعی در کجکارکردی نهادهای اجتماعی است به عنوان مثال در شرایط فساد اداری دامنگیر، شما میتوانید رشوه ندهید پارتیبازی نکنید بنا بر این جرم بر افراد تحمیل میشود. در جامعه سالم میتوان توقع داشت رفتار انسانها عادی باشد و اگر کنش مجرمانه انجام گرفت تادیب هم میتواند معنی پیدا کند. بنا بر این دست روی مجرم گذاشتن دست گذاشتن روی آخرین قطعه پازل است در اینجا باید به عدم انطباق قانون با شرایط جامعه و عدم حاکمیت عقلانیت اشاره کرد. بنا بر این باید قضاوت به شکل شورایی باشد و روانپزشک و جامعهشناس نیز در کنار قاضی حضور داشته باشند تا به ریشهیابی بپردازند. وقتی معتادی را به جرم سرقت به زندان میاندازیم تا وقتی علل جرم او را که اجتماعی است در نظر نگیریم زندانی کردن سارق دردی را درمان نمیکند. اصلا این روند اشتباه است.
دکتر خراطها به شورای قضایی اشاره کردند به نوعی میتوان آن را به هیات منصفه تعبیر کرد. اگر محاکم هیات منصفه داشته باشند، این هیات تا چه حد میتواند در رسیدن به عدالت کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: هیات منصفه وجدان جمعی جامعه است و افراد متعدد از صنوف مختلف اظهارنظر و قضاوت میکنند اما متاسفانه ما جز در مورد پروندههای مطبوعات هیات منصفه نداریم و این یک نقص است در کشورهای پیشرفته هیات منصفه در محاکم جنایی در مورد نحوه زندگی شخص، برخوردهایی که با آدمهای مختلف داشته و... تحقیق وجمعبندی میکند که چه عواملی دست بهدست هم دادهاند که فرد در مقطع زمانی خاصی ارادهاش زایل شود و دست به ارتکاب قتل بزند. به واقع مجرم آخرین حلقه زنجیر است و مجموع علل و عوامل او را آنجا رسانده است که مرتکب جرم شود بهعنوان مثال کبری رحمانپور مرتکب قتل مادرشوهرش و به قصاص محکوم شد اما در کنار دادگاهی که کبری را محاکمه کرد، دادگاه بزرگتری هم به نام افکار عمومی جامعه شکل گرفت و در این چند سال دادگاه افکار عمومی جامعه نپذیرفت کبری قاتل حرفهای است حتی اقشار مختلف گفتند او قاتل نیست نه به این معنی که آدم نکشته بلکه به این معنی که علل و عواملی باعث شده این شخص برخلاف میل باطنی در لحظهای خاص دست به کاری بزند که هرگز خواهان نتیجه آن نبوده است. این فرد با بزهکار حرفهای و بهعادتی که از قبل تصمیم میگیرد و به قصد سرقت یا انگیزههای دیگر مرتکب قتل میشود فرق میکند. اینکه شخص باسبق تصمیم و سوءنیت مرتکب قتل شده باید با کسی مثل کبری رحمانپور فرق داشته باشد. بنا بر این هیات منصفه بسیار میتواند تاثیرگذار باشد و خلأ آن در کنار دادگاه کاملا احساس میشود. به نظر من عدالت کیفری زمانی به انصاف نزدیکتر است که احکام صادره با حکمی که محکمه افکار عمومی میدهد انطباق داشته باشد در پرونده کبری قاضی در روز دادگاه وقتی کبری شرح حالش را گفت گریه کرد این نشان میدهد یک جای کار ایراد دارد این موضوع از نظر قضایی، روانشناسی و جامعهشناسی قابل تامل است. هرگز بررسی نشد کبری چرا به آن نقطه رسید که مرتکب قتل شد. بهغیراز هیات منصفه خیلی کارها باید صورت بگیرد که متاسفانه انجام نشده طبقهبندی مجرمان یکی از این کارهاست. همچنین قانون باید بهروز باشد اگر قانون متناسب با وضعیت جامعه نباشد، کارکردی نخواهد داشت. تمام هدف این است که جامعهای عاری از ظلم و ستم و خشونت داشته باشیم و این مقدور نیست مگر اینکه نواقص برطرف شود.
آقای خرمشاهی اشاره کرد در سال گذشته در تهران سه قتل بهدلیل تصادفی ساده رخ داد شخصی که این کار را میکند قطعا فرد سالمی نیست و از اختلال روانی یا شخصیتی رنج میبرد منشأ این اختلالات چیست؟
باجغلی: شخصیت، ویژگیهای پایدار در شخص است که قابل تجزیه به سه حوزه مزاجی، منشی و درک شهودی خودآگاهی است. شخصیت در حوزه مزاجی و در سطح هیجانی بیشتر جنبه زیستی دارد و قابل به ارث رسیدن است اما منش که هسته عقلانی شخصیت است کمتر تحت مسایل زیستی است و کمتر به ارث میرسد. بنا بر آنچه که گفته شد اختلال شخصیت الگوی پایداری از رفتارها و تجربیات درونی فرد است که با انتظار فرهنگی که از یک فرد در جامعه وجود دارد متفاوت است و مهمترین شاخصهایش هم ناسازگاری و انعطافناپذیری ذهن است که به اختلال در عملکرد روانی و اجتماعیاش منجر میشود. ثابت شده است عوامل زیستی در سطح مزاج و بخش هیجانی شخصیت تاثیرگذار هستند و هرچقدر به حوزههای بالاتر میرویم عوامل اجتماعی و تربیتی تاثیرگذاری بیشتری دارد.
خراطها: بیماریهای روانی میتواند منشأ فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، روانی، زیستشناختی و سیاسی داشته باشد بنا بر این هرچه فشارها و مسایل اجتماعی، اقتصادی و ... افزایش پیدا کند در بروز بیماریهای روانی اثرگذار است. با شیوع بیکاری، فقر، ناتوانی در تامین معیشت، گسترش تبعیض و فاصله طبقاتی، ترافیک، آلودگی هوا و آلودگی صوتی فشارهای عصبی بر افراد افزایش پیدا میکند و احتمال بروز کنشهای انحرافی بیشتر میشود بنا بر این اگر مسایل اجتماعی مثل طلاق، آلودگیهای زیستی، اقتصادی و... . عمیقتر شود بیشتر مستعد اختلالات روانی میشویم.
آیا این به آن معناست که مستعد جرم هم میشویم؟
خراطها: بله. البته این به انتظارات اجتماعی از یک رخداد نیز مربوط است ممکن است 50 قتل در کشوری در یک هفته قابل پذیرش باشد اما یک قتل را در یک سال در کشوری دیگر نپذیرند و افکار عمومی نسبت به آن واکنش نشان دهد. از سوی دیگر هنجارها در جامعه در تعارض قرار گرفته و خوب و بد قابل تشخیص نیست مثلا فرد به این میاندیشد که قاچاق کالا خوب است یا بد اگر بد است پس این همه کالای قاچاق چطور وارد میشود یا مثلا درخصوص مواد مخدر، در مناطقی از کشور موادمخدر را از وسایل پذیرایی و در جایی دیگر بد میدانند. اینها سبب میشود عملا فرد در برابر جامعه به ناسازگاری برسد. بنا بر این قانون باید با ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی منطبق باشد. فقیری که خانوادهاش گرسنه است و چیزی را از جایی بردارد با مجرم سابقهداری که به شکل حرفهای سرقت میکند فرق میکند اما قانون مکانیکی نگاه میکند و به شرایط مجرم و صحنه و محیط جرم و علل و عوامل آن توجه ندارد. حال آنکه باید پرسید مسوول بروز این رخدادها کیست؟ مسوول این مسایل جامعه است نه فرد.
یعنی میگویید مجازاتها اثر پیشگیرانه ندارد؟
خراطها: در بحث پیشگیری بسیار ضعیف عمل کردهایم تا وقتی رخدادی هولناک در جامعه دیده نشود جلوگیری نمیشود مثلا وقتی زورگیری اتفاق میافتد، فرد را اعدام میکنیم. مگر سالهای سال تشدید مجازات نداشتهایم آیا پیشگیری شد؟ برای پیشگیری سیاست تشدید مجازات را مطرح کردهاند اما این سیاست نامناسب است تا وقتی زمینههای اجتماعی، روانی، اقتصادی جرم وجود دارد جرم هم وجود خواهد داشت فقط ممکن است از شکلی به شکل دیگر تغییر پیدا کند. رویکرد پیشگیرانه وجود ندارد و ساختارهای لازم را برای هدایت افرادی که اختلال شخصیت یا مشکلات اجتماعی دارند نداریم. مددکاری اجتماعی وجود ندارد و تمام فعالیتها به دستگیری، تنبیه و مجازات محدود میشود.
قانون اساسی قوه قضاییه را مسوول پیشگیری از جرم میداند آیا قوه قضاییه به تنهایی میتواند از وقوع جرم پیشگیری کند و آیا در حد تواناییهایش اقدامات موثری انجام داده است؟
خرمشاهی: در این زمینه موفق نبودهایم اگر اقداماتی در این زمینه صورت گرفته است باید ملموس و مشهود باشد و در عمل نتیجه دهد درست است که براساس قانون اساسی قوه قضاییه مسوولیت این کار را برعهده دارد اما به کمک سایر قوا نیاز دارد تا ریشهها و علل و عواملی را که دکتر خراطها اشاره کردند از بین ببرند. طبیعی است که این عوامل هست که جرایم بالاست اگر بستر فراهم نمیشد قطعا آمار جرایم تا این حد بالا نبود. مشکل دیگر این است که ما هرازگاهی شاهد هستیم برای پیشگیری از جرم مثلا افرادی را بهعنوان اراذل و اوباش میگیرند و در شهر میچرخانند این اصلا معنی ندارد اگر فردی جرمی مرتکب شده است باید دستگیر شود، تحقیقات صورت گیرد و به تناسب جرمی که مرتکب شده است با فرد برخورد شود اما اینکه هر چند وقت تعدادی جوان را دستگیر کنیم و در شهر بگردانیم و شخصیتشان را خراب کنیم جز اینکه عقدههای دورنی فرد بیشتر شود و نگاه پرخاشجویانه به جامعه پیدا کند، چه چیزی عاید جامعه میشود؟ ضمن اینکه این کار از نظر قضایی محملی ندارد. این جوانان اگر از رفاه اجتماعی برخوردار بودند آیا زمینه ایجاد میشد که با آنها به عنوان اراذل و اوباش برخورد شود. در یک بررسی کلی همه این افرادی که به این شکل با آنها برخورد میشود صرفنظر از مشکلات روحی، روانی و خانوادگی، مشکلات معیشتی اشتغال دارند دولت به معنای عام تا چه اندازه توانسته زمینه را مساعد کند که این جوانان در جهت مثبت رشد کنند؟ قوه قضاییه امکانات ندارد و حجم پروندهها بالاست، به همین دلیل نمیتواند به این قسمت از وظایفش که وظیفه ثانوی است برسد.
کسانی که با اسم اراذل و اوباش نام برده میشوند ویژگیهای مشترکی مثل پرخاشگری، قدرتنمایی، خالکوبی و سابقه خودزنی دارند آیا افرادی با این ویژگیها را میتوان با رفتاری مانند چرخاندن در خیابان اصلاح کرد؟
باجغلی: هتکحرمت این افراد نه تنها اثر درمانی ندارد بلکه اثر مخرب دارد و به انگ اجتماعی آنها دامن میزند. افرادی با ویژگیهای ذکر شده بیشتر بهعنوان افرادی دارای اختلال شخصیت مرزی طبقهبندی میشوند. افرادی با این اختلال شخصیت آثار خودزنی روی دستشان دیده میشود و خالکوبی دارند، از مشخصات دیگرشان احساس پوچی و عدم تعلق به هیچ معنا و مفهومی، احساس فراگیر ناامیدی و قانونگریزی است. این از اختلالات شناخته شده روانپزشکی است که اقدامات درمانی تخصصی خاص خودش را میطلبد و این شیوه برخورد اثر درمانی ندارد.
ولی برخی معتقد هستند برخورد با مجرمان در ملأعام از چرخاندن تا اعدام اثر بازدارنده دارد
خراطها: این کارها به هیچوجه سازنده نیست اثرات روانشناختی را که دکتر باجغلی توضیح داد این کارها اثرات اجتماعی به مراتب ناگوارتر و پایدارتری را به دنبال دارد و حتی به جایی میرسد که به یک انتقال و آموزه فرهنگی تبدیل میشود آموزههای اوباشیگری را به یک امتیاز در جامعه ناسالم تبدیل میکند.
برخی میگویند یکی از راههای پیشگیری از جرم این است که افرادی که مستعد جرم هستند در کودکی و نوجوانی شناسایی شوند. آیا چنین کاری از لحاظ علمی ممکن است و اگر دانشش وجود دارد تا چه حد عملی است؟
باجغلی: پیشگیری سه سطح دارد؛ پیشگیری اولیه یعنی برای کسانی که هنوز مشکلی پیدا نکردهاند اقدامات پیشگیرانه را انجام دهیم که جلو بروز را بگیریم. پیشگیری ثانویه وقتی است که بیماری ایجاد شده و میخواهیم کنترل کنیم و پیشگیری ثالثیه این است که میخواهیم جلو عوارض را بگیریم. در پیشگیری اولیه یعنی سنجیدن عوامل مستعدساز شدیدا ضعیف هستیم این ضعف در سطح جهانی دیده میشود زیرا بهطور کلی اختلالات روانپزشکی بهدلیل ماهیت پیچیده و چند عاملی بودن شان برخلاف سایر اختلالات پزشکی خیلی قابلیت پیشگیری اولیه را ندارند اما ما در جامعه خودمان حتی همان استانداردهای اولیه را هم نداریم و این ضعف نظام روانپزشکی است. پیشگیری سطح دوم در همه جای دنیا رو به رشد و پیشرفت است اما در جامعه ما نوپاست و من خوشبین هستم در دراز مدت بتوانیم به استانداردها برسیم. اکنون طرحهای سلامت روان جامعهنگر که توسط وزارت بهداشت حمایت میشود چشمانداز مثبت ایجاد کرده البته این طرح نوپاست و فقط در چند شهرستان در حال انجام است و پیشرفتی که تا حالا داشته کم است اما مثل همه طرحهای اجتماعی نباید انتظار پیشرفت زیاد در زمان کم را داشته باشیم.
آیا درست است که شخصی که مبتلا به شخصیت ضداجتماعی است در دوران نوجوانی و حدود 15سالگی نشانههایی از خودش بروز میدهد یا شخصی که مبتلا به انحرافات جنسی است در دوران نوجوانی رفتارهایی دارد که قابل شناسایی است
باجغلی: به طور کلی در مورد تمام اختلالات روانپزشکی عوامل زمینهساز قطعا نقش موثر دارند در مورد اختلال شخصیت ضداجتماعی چنین افرادی قبل از 15سالگی اختلال سلوک دارند که قابل شناسایی است دزدی از کیف والدین، آتشافروزی، فرار از مدرسه، حیوان آزاری و در واقع رفتارهای قانونگریزانه از قبل از 15سالگی در آنها دیده میشود و با احتمال زیاد میتوان گفت این فرد در آینده اختلال شخصیت ضداجتماعی پیدا میکند و بهتبع آن مجرم یا معتاد میشود اما اینکه ما به صورت فعالانه سراغ این افراد برویم، آنها را در اجتماع پیدا و بسترسازی فرهنگی کنیم متاسفانه چنین برنامهای نداریم
مشخصاتی که دکتر باجغلی درباره شخصیت ضداجتماعی گفت را در بیجه، امید برک قاتل سریالی زنان کرج و بسیاری از مجرمان دیگر داشتیم آیا قانونی وجود دارد که سازمانها و نهادهای خاصی را ملزم کند چنین افرادی را قبل از وقوع جرم شناسایی کنند و تحت درمان قرار دهند؟
خرمشاهی: اینکه سازمان متولی باشد و افرادی را که بالقوه مستعد ارتکاب جرم هستند و ظواهر رفتار و اعمالشان حاکی از بروز اعمال خلاف قانون و عرف جامعه است شناسایی کنند، نداریم. ما فقط سازمانهایی را داریم که برخلاف ضربالمثل علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد، بعد از وقوع جرم و وقتی کار از کار گذشته است دست به کار میشود. قانون اقدامات تامینی و پیشگیرانه نیز فقط درباره افراد خطرناک و بزهکار است. قانونگذار در این قانون پیشبینی کرده است افراد بزهکار و خطرناک شناسایی و طبقهبندی شوند اما همین هم یا ناقص اجرا شده یا اصلا اجرا نشده است. تبهکاری حرفهای که سوابق متعدد کیفری دارد و متحمل مجازاتهای گوناگون شده است در جامعه در کنار افراد دیگر زندگی میکند و قطعا حضور این شخص تالی فاسد دارد این نوع مجرمان تحت نظارت نیستند و درواقع به آنچه که مدنظر قانونگذار بوده عمل نشده است. من معتقد هستم بزرگترین اقدامات برای پیشگیری از جرم، کارهای فرهنگی است و کار فرهنگی هم یک شبه انجام نمیشود.
خراطها: در این خصوص الگوهایی در کشورهای پیشرفته وجود دارد و تحت نظرگاههای شبه زندان ساختهاند تا افرادی با ویژگیهای یاد شده را در آنجا نگه دارند. در این اماکن، زندانبانان روانشناسان و مددکاران اجتماعی هستند در ایران هم سازمانهایی هستند که غیر از قوهقضاییه در این زمینه وظیفه مسوولیت دارند. نظام روانشناسی، نظام پزشکی، وزارت بهداشت و درمان در حوزه سلامت روانی و جسمی مسوول است ضمن اینکه پایه اقدامات فراگیر برای سلامت روانی پژوهش است اما متاسفانه به موازات رکود اقتصادی ابتدا بودجههای پژوهش نابود میشود یا پژوهش در چرخه رانت و فساد اداری به نتایج قابل قبول نمیرسد. باید شورایی متشکل از حقوقدان، جامعهشناس، روانشناس و... وجود داشته باشد تا بتواند درخصوص جرم واقع شده اظهارنظر کند و درمان اجتماعی انجام دهد به طور کلی ما در حال حاضر عامل بازدارندهای برای روند افزایشی جرایم تعریف نکردهایم.
خرمشاهی: موضوع فقط شناسایی افراد خطرناک نیست بهعنوان مثال ما برای کودکان خیابانی یا کودکانی که مورد ظلم و ستم خانواده قرار میگیرند چه کردهایم؟ این کودکان در شرایط نامناسب کار، زندگی یا ولگردی میکنند و ظاهر قضیه این است که بعضی موسسات مثل بهزیستی یا شهرداری باید آنها را ساماندهی کنند اما در عمل چه اقدامی شده است؟ هر یک از این کودکان میتوانند در آینده به بزهکار تبدیل شوند آیا امکانات ساماندهی این کودکان را نداشتهایم یا عزم جدی نبوده است؟ یا در نمونه دیگر برای دختران فراری چه مامن و جایگاه امنی در جامعه داریم تا آنها را از نظر روحی و روانی ترمیم کنیم تا در آینده مرتکب جرم نشوند؟ در کشورهای دیگر خانه امن وجود دارد یا پدر و مادری که با کودکشان بدرفتاری میکنند (حتی نه الزاما ضرب و شتم) کودک را از آن خانواده میگیرند و به خانوادههای صلاحیتدار میسپارند.
برای اینکه بحث جزییتر شود مثالی میزنم تا با بررسی آن به راهکارها برسیم. دختری از خانوادهای فقیر در 18 سالگی به زور با مردی 65 ساله که قبلا چهار همسر داشته ازدواج میکند در واقع دختر را به آن خانواده قرض میدهند و او همسر رسمی آن مرد نیست و فقط پشت یک جلد قرآن مینویسند آنها خطبه عقد خواندهاند. دختر در آن خانه مرتب تحقیر میشود و بالاخره او را از خانه شوهر بیرون میاندازند. زن جوان به امید آشتیکردن با شوهرش دوباره به آن خانه برمیگردد. با مادرشوهرش دچار کشمکش میشود و با چندین ضربه چاقو او را میکشد. سپس از محل قتل فرار میکند، میرود مانتو میخرد، ساندویچ میخورد، حمام میکند و در آخر راهی خانه پدرش میشود و شب زود میخوابد او صبح روز بعد دستگیر میشود و در بازجوییها میگوید اصلا یادم نبود آدم کشتم. این آدم از نظر روانی در وضعیت سالمی قرار دارد یا خیر؟
باجغلی: قضاوت کردن درباره اختلال روانپزشکی داشتن یا نداشتن یک فرد صرفا براساس پرونده کار بسیار دشواری است. ما خیلی وقتها بعد از مصاحبههای طولانی هم به نتیجه نمیرسیم و مجبور به تشکیل کمیسیون هستیم اما در این مثال چند نکته به نفع این است که این شخص به احتمال زیاد اختلالات روانپزشکی دارد و جرم را قابل فهم میکند؛ یکی اینکه این دختر به صورت هدفمند قتل انجام نداده و نقشه دور و درازی برای این کار نکشیده ساندویچ خوردن و مانتو خریدن نشانه این موضوع است. نکته بعدی مسایلی است که برایش پیش آمده و باعث شده در وضعیت دلخراشی که شرح دادید قرار بگیرد ولی اینکه میگوید یادم نبود قتل انجام دادم این اختصاصا معنی بیماری روانپزشکی نمیدهد. در تاریخ روانپزشکی جنون آنی و لحظهای وجود دارد اما این بیشتر مربوط به کتب تاریخ روانپزشکی است و این موضوع در روانپزشکی مدرن به رسمیت شناخته نمیشود اینکه دکتر خراطها گفتند هرکسی که جرم انجام میدهد در لحظه جرم قضاوتش مختل بوده، قبول دارم ولی اختلال لحظهای در زمان جرم به معنای یک اختلال شناخته شده روانپزشکی که بخواهد رافع مسوولیت کیفری باشد نیست.
مثالی که زدم داستان زندگی کبری رحمانپور است اگر شما عضو هیات منصفه بودید عمل او را قتل عمد میدانستید؟
باجغلی: اطلاعاتم برای اظهارنظر کافی نیست.
خراطها: من به هیچوجه حکم اعدام به او نمیدادم.
چگونه میشد از قتلی که کبری انجام داد پیشگیری کرد؟
باجغلی: عوامل زمینهساز مشخصی در این پرونده وجود دارد. تشخیص دادن عوامل و سعی در از بین بردن آنها کاری بود که انجام نشد. در این مورد بدون اینکه هویت فردی کبری را به رسمیت بشناسند از او استفاده ابزاری کردند. تحقیرهایی که بعد از ازدواج در موردش اعمال شده و نادیده گرفتن وی از دیگر زمینههاست. این عوامل اقدامات اجتماعی یعنی پیشگیری در سطح یک را میطلبد. کبری به هیچ روانپزشکی مراجعه نکرده یا راهش را بلد نبوده یا توانایی مالی را نداشته. اگر جامعه در راستای مددکاری اجتماعی بتواند سازمانهای مردمنهادی را درست کند تا افراد به مددکاران دسترسی داشته باشند در شناسایی این افراد و زدودن عوامل زمینهساز جرم بسیار مفید است.
خراطها: جبر و استیلای شرایط نابهنجار اجتماعی بر کبری و زندگی او غیرقابل کتمان است. تحمیل نابهنجاری و ظلم به کبری در نبود نظارت قانون، نهادهای حمایتی و ... امری آشکار است حال ممکن است شرایط اجتماعی به اختلال روانی در او منجر شده باشد یا خیر اما نمیتوانیم درنظر نگیریم ازدواج، زندگی، اخراج از منزل و ظلموستم بر این فرد تحمیل شده و او برای رهایی از ظلموستم اقدام کرده است. نمیتوانیم از کبری توقع رعایت قوانین داشته باشیم چون شرایط بر او تحمیل شده و کنش انحرافی از سوی او امری بدیهی است. نگاه قضایی باید بتواند اثر اجتماعی و محیط جرم را ببیند این همان چیزی است که وجدان عمومی را در حمایت از کبری بیدار نگاه میدارد این بارقه امید در جامعه ماست که در رفع آن استیلا تلاش کند.
باجغلی: بعضی وقتها شرایطی پیش میآید که ما میفهمیم شخص چرا جرمی را انجام داده است مثل کبری اما قابل فهم بودن جرم لزوما به معنای این نیست که اصالت جرم را از او بگیریم درست است که قتل قابل فهم است اما به هرحال قتل انجام داده و عملش جرم است.
خراطها: چنین فردی بیمار و در کنش اجتماعیاش ناگزیر است چرا موضوع را فقط از منظر روانشناختی بررسی کنیم تا بفهمیم او مسوولیت کیفری دارد یا نه میتوانیم از منظر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به موضوع نگاه کنیم مگر ما از کنش انسانها فهمش سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نداریم.
باجغلی: اما قانون این را مشخص نکرده است
خراطها: قانون حتی فهمش روانشناختی را هم به گفته آقای خرمشاهی درست مشخص نکرده است.
خرمشاهی: نگاه قانون نگاه خشکی است انگیزه مجرم یا علل و عواملی که موجب جرم شده تاثیری در مجازات ندارد. قانون این مسایل را نمیپذیرد حالا هرچقدر بحث روانشناختی و جامعهشناختی کنیم و بگوییم اگر هر شخص دیگری هم جای کبری بود همین کار را میکرد. این تحلیل از منظر قضایی خریدار ندارد بنا بر این من فکر میکنم دچار نوعی خلأ هستیم.
و اما حرف آخر
خرمشاهی: قطعا قوانین باید متناسب با وضعیت زمان و مکان وضع شود از این نظر ما نیازمند اصلاح قوانین و تغییرات هستیم. در کنار این قضیه مهمترین نکته این است که اگرچه جامعه انتظار دارد مجرم مجازات شود و عدهای طرفدار این کار هستند اما مجازات حتی شدیدترین آنها تنها راهکار نیست و فقط ممکن است به صورت مقطعی تاثیرگذار باشند. وضع معیشتی مردم، رفاه اجتماعی، تحصیلات، سرگرمی و... باید بهتر شود و زمینههای پرخاشگری از بین برود که رسیدن به این نقطه به سادگی امکانپذیر نیست.
خراطها: محیط جرم باید فهم و بر اساس آن قضاوت شود. قضاوت مکانیکی معنی علمی ندارد. قضاوت باید با فهمش مرتبط به جرم در ارتباط باشد. اگر بسترهای جرم را فراموش کنیم و مجرم را علت بدانیم کار درستی انجام ندادهایم. بسیاری از مجرمان آسیبدیده و معلول هستند آنها در واقع خودشان شاکی هستند هرچند در مقام متهم قرار گرفتهاند. بنا بر این اگر بخواهیم سراغ مجرم برویم و تشدید مجازات کنیم اما به ریشهها توجه نکنیم، راه بیهودهای را پیمودهایم.
باجغلی: من امیدوار هستم جامعه به جایی برسد که رویکرد به بیماران روانپزشکی رویکرد انگزدایانه باشد و در کنار اقدامات امنیتی و تادیبی که برای مجرمان در نظر گرفته میشود با به رسمیت شناختن اختلالات روانپزشکی هرچند که رافع مسوولیت کیفری نباشد همزمان اقدام تخصصی درمانی روانپزشکی هم در نظام قضایی مدنظر قرار گیرد.
امروزه بر هیچکس پوشیده نیست که جرم نه پدیدهای تکعلتی بلکه محصول علل و عوامل مختلف است؛ عواملی که در خود فرد، خانواده و جامعه ریشه دارد و سبب میشود انگیزههای مجرمانه در ذهن شخص شکل بگیرد و او این جسارت را پیدا کند که اندیشهاش را به عمل و رفتار مجرمانه تبدیل کند. در میزگردی با حضور عبدالصمد خرمشاهی(حقوقدان)، سعید خراطها (آسیبشناس اجتماعی) و حافظ باجغلی (روانپزشک) به بررسی نقش عوامل روانی و اجتماعی در وقوع جرم و راهکارهای پیشگیرانه پرداختهایم. برای برگزاری این میزگرد از دو مقام قضایی نیز کمک خواستیم که هر دو به علت بیماری نتوانستند در جلسه حضور پیدا کنند.
جنون در علم روانپزشکی به چه معنایی است؟
باجغلی: جنون کلمهای است که بیشتر در ادبیات قضایی استفاده میشود و بهدلیل انگی که دارد روانپزشکان ترجیح میدهند کمتر این کلمه را به کار ببرند و بیشتر از واژه روانپریشی استفاده میکنند. وقتی به کسی روانپریش گفته میشود که شناخت، خودآگاهی و قضاوتش در حدی مختل شود که مسوول اعمالش نباشد.
ماده 51 قانون مجازات اسلامی تصریح کرده جنون به هر اندازه که باشد رافع مسوولیت کیفری است، تعریف قانونگذار از جنون چقدر به تعریف روانپزشکی نزدیک است و این قانون چقدر میتواند در رسیدگی عادلانه به پروندههای کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: قانونگذار تعریفی از جنون ندارد. حتی تبصرههای ذیل این ماده هم کمکی به روشن شدن موضوع نکرده است مخصوصا تبصره دو این ماده میگوید فرد مبتلا به جنون در صورت ارتکاب جرم اگر لازم باشد تادیب خواهد شد و این به نظرم اصلا درست نیست. ماده36 قانون مجازات عمومی سابق بحث فقدان شعور، اراده و قدرت تمییز را مطرح میکرد که راهگشاتر بود در حالیکه ماده 51 قانون مجازات اسلامی کلی صحبت کرده و نگفته جنون یعنی چه و درجاتش را نیز مشخص نکرده است در نتیجه میبینیم در این قانون مطلقانگاری شده است و از نظر محاکم شخص یا سالمسالم است یا دیوانه اما روح و روان انسان پیچیده است و به تعداد انسانهای مختلف از نظر روحی و روانی پیچیدگیهای خاص وجود دارد پس این تقسیمبندی خیلی مطلق است و با این عدالت کیفری سازگاری ندارد.
جنون حالت حادی از بیماری روانی است. بهطورکلی اختلالات روانی چه خفیف و چه حاد تا چه حد به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در وقوع جرم نقش دارد؟
خراطها: اثر بیماریهای روانی در بسیاری از جرایم دیده شده است. وقتی علل بروز جرایم متعدد را فهرست میکنیم به علل روانشناختی یا اختلالات روانی برخورد میکنیم جرایمی مثل پرخاشگریها و خشونت علیه خود که شامل خودزنی و خودکشی میشود تا نزاع و درگیری و قتل. انواع و اقسام اینگونه جرایم میتواند از انسانی که دارای اختلالات روانی است به صورت ناخودآگاه یا تا اندازهای آگاهانه بروز کند. همچنین سوءمصرف موادمخدر و اثرات روانی آن در این حوزه قابل تحلیل است. بسیاری از انحرافات جنسی نیز پایهاش در اختلالات روانی است و بسیاری از کسانی که مرتکب این جرایم میشوند دارای زمینههای اختلال روانشناختی هستند و این نوع اختلالات بخشی یا تمام علت وقوع این جرم را در
بر میگیرد. خشونت جنسی و کودکآزاری، حمل سلاح، آدمربایی، ولگردی، سرقت، تهدید و ارعاب از جمله جرایمی هستند که انگیزهها و علل روانی در آنها ثابت شده است.
درباره میزان شیوه اختلالات روانی در ایران آماری وجود دارد؟
باجغلی: آماری که میزان شیوه اختلالات روانی در جامعه را نشان دهد متفاوت است اما تقریبا حدود 20درصد جامعه را شامل میشود البته این آمار مقطعی است یعنی حدود 20درصد مردم در طول زندگیشان حداقل برای یکبار به اختلال روانپزشکی مبتلا میشوند.
با توجه به این آمار، ایران از نظر بهداشت روانی در چه جایگاهی قرار دارد
باجغلی: این آمار تقریبا متناسب با کشورهای دیگر است یعنی در کشورهای غربی هم با چند درصد بالا و پایین به این آمار میرسند.
خرمشاهی: من فکر میکنم مردم ما خیلی بیشتر از این آمار دچار مشکل روحی و روانی هستند. باید تعارف را کنار بگذاریم اینکه میزان شیوع اختلالات روانی در جوامع پیشرفته 20درصد است ما هم 20درصد، قبول ندارم. سال گذشته در سه نقطه تهران سه تصادف داشتیم که به درگیری فیزیکی و قتل منجر شد این خیلی جای تاسف دارد و نشان میدهد جامعه خشونتگرا و قانونستیز شده است.
باجغلی: وقتی از اختلالات روانپزشکی با تعریف علمی صحبت میشود یعنی این اختلال به حدی است که به اختلال عملکرد فرد منجر شده است. اینکه به صورت ظاهری میبینیم ما ایرانیها خیلی آدمهای شادی نیستیم این با شیوع اختلالات روانپزشکی متفاوت است من هم قبول دارم جامعه ما شاد نیست اما این به معنی رنج بردن از اختلال روانپزشکی نیست.
صرفنظر از جنون آیا قانونگذار بین کسی که بهدلیل اختلالات روانی مرتکب جرم شده و کسی که بدون این اختلال مرتکب جرم شده فرقی گذاشته است یا نه؟
خرمشاهی: ما در قانون فقط پله یک و پله صد داریم اگرچه در قانون ذکر شده جنون به هر درجه که باشد رافع مسوولیت کیفری است اما مشخص نشده درجه یعنی چه. اصلا شاید جنون قابل اندازهگیری نباشد بنابراین هیچ فرقی بین انسانی که از لحاظ روحی و روانی در سلامت کامل است و به انگیزههای مختلف مرتکب جرم میشود با شخصی که دارای سوابق متعدد آسیبهای روحی، رواننژندی و روانپریشی است و سالیان سال دچار این آسیبها بوده و در رفتارش تاثیر مستقیم داشته وجود ندارد یعنی یا فرد مجنون یا اینکه در سلامت کامل است.
این طرز نگاه قانون به بیماریهای روانی چقدر علمی است و آیا جنون قابل اندازهگیری است؟
باجغلی: در علم روانپزشکی دو نوع رویکرد داریم یک رویکرد تقسیمبندیکننده است و میگوییم فردی بیمار است یا نه، دیگری رویکرد طیفی است و میگوید فردی درجاتی از اختلالات را دارد اما درخصوص جرم آنچه بیش از درصد یا درجه جنون اهمیت دارد ارتباط جرم با اختلال روانپزشکی است. ما بیمارانی را داریم که از نظر روانپریشی درجات بالایی را دارند و در خیلی از زمینهها مسلوبالاراده شدهاند اما تشخیص روانپزشک این است که جرمی که چنین فردی انجام داده با بیماریاش در ارتباط نیست. اگر جرم به طور مستقیم با اختلال در قضاوت و اختلال شناختیاش در ارتباط باشد این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم. ممکن است کسی در اکثر حوزههای عملکردیاش هیچ مشکلی نداشته باشد و فردی باشد که سر کار میرود، زندگی خانوادگی معمولی دارد و... ولی اختصاصا هذیانی دارد که فکر میکند یک نفر قصد دارد به او آسیب بزند و بهدلیل این هذیان مرتکب قتل میشود با اینکه این فرد درصد بالایی از جنون ندارد بهدلیل اینکه جرمی که انجام داده مستقیم با اختلال روانیاش در ارتباط است ما این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم به همیندلیل تاکید میکنم بیشتر از اینکه درصد یا درجه اختلال روانپزشکی اهمیت داشته باشد ارتباط آن با جرم مطرح است.
خرمشاهی: ولی همین نوع نگاه هم رعایت نمیشود اینکه بررسی شود مشکلات روحی و روانی شخص تا چه اندازه با جرمی که مرتکب شده در ارتباط است خیلی مهم است مثلا ممکن است فردی دچار جنون زنآزاری باشد و مرتکب سرقت شود باید دید آیا واقعا میشود در مجازات متهم تخفیف داد. از سوی دیگر در مورد فردی که سالم است باید بررسی شود که چه عواملی باعث شده در زمان خاصی اراده یا شعورش مختل شود و آسیب ببیند این کار قدم رو به جلو است ولی ما در عمل چنین چیزی را نداریم. در بررسیهایی که صورت میگیرد مطلقانگاری میشود درحالیکه روح و روان انسان دارای ظرایف خاصی است
خراطها: مسوولیت رفتارهای بیماران روانی در جامعه برعهده دولت است. برخی از اختلالات روانی است که به کنترل، نظارت و پیشگیری نیاز دارد. باید نهادهایی باشند که از وقوع جرم پیشگیری کنند در غیراین صورت در دورههای طولانی از زندگی بیماران روانی هیچ کنترلی بر آنها نمیشود و بدون بیمه و شغل در خیابانها رها میشوند و هم میتوانند دیگران را آزار دهند و هم میتوانند قربانیان رخدادهای مجرمانه باشند.
باجغلی: لزوما صرف اختلالات روانپزشکی رافع مسوولیت کیفری نیست. ارتباط جرم با اختلالات روانپزشکی چندان هم قطعی نیست یعنی اگر کسی اختلال روانپزشکی داشته باشد، منطق روانپزشکی بر این اساس است که از درجهای از خودآگاهی و قدرت شناختی برخوردار است که بتواند جلو اعمالش را بگیرد اینکه بگوییم هر مجرمی اختلال روانپزشکی دارد غیراز انگ زدن به بیماران خیلی پایه و اساسی ندارد. درست است خیلی از آمارها نشان دادهاند جرم در اختلالات روانپزشکی شایعتر است اما خیلی آمار هم وجود دارد که عکس این را نشان میدهد؛ مثلا ثابت شده است میزان قتل در بیماران اسکیزوفرنی با میزان قتل در جمعیت عمومی یکسان است به همین دلیل باید حساب جرم و اختلال روانی را از هم جدا کنیم.
اما مثلا تایلور روانپزشک آمریکایی در سال 1993 تحقیق کرده است و میگوید میزان ارتکاب خشونت در بیماران اسکیزوفرنی بسیار بیشتر از حتی معتادان به موادمخدر و الکل است
باجغلی: خشونت ممکن است. آماری که من اشاره کردم درباره خشونتهایی است که به قتل منجر شده است در مورد خشونت هم آمارهای دیگری وجود دارد که این فرضیه را رد میکند. اختلال روانپزشکی ممکن است مستعدکننده خشونت باشد اما این ارتباط خیلی محکم نیست.
تحقیق دیگری که در ایران توسط دکتر «علیاصغر قربانحسینی» انجام شده نشان میدهد 60 درصد سارقان معتاد هستند
باجغلی: درست است که اعتیاد یک بیماری است اما کسانی که اعتیاد دارند درجات بالاتری از اختلال شخصیت نیز دارند و چه بسا دزدیای که انجام میدهند نه بهدلیل اعتیاد بلکه بهدلیل اختلال شخصیت باشد. نباید اختلال روانپزشکی را بهعنوان هویت فرد در نظر بگیریم و مثلا بگوییم فرد چون معتاد است سرقت میکند. درست است که او اعتیاد دارد اما چرا به جنبههای دیگر نگاه نمیشود مثلا اینکه از طبقه اقتصادی- اجتماعی پایین یا بیکار است چرا این عوامل را در نظر نمیگیرید.
خراطها: فردی که اختلال روانی دارد یعنی وضعیت بهنجار روانی ندارد و به همین دلیل کنش نابهنجار از او سر میزند. کنشهای این فرد از هنجارهای جامعه به دور میشود و میتواند به عمل مجرمانه منجر شود. ضمن اینکه باید عوامل جامعهشناختی و محیطی هم در نظر گرفته شود گونههایی از جرم وجود دارد که با اختلال شخصیت ضداجتماعی نمود پیدا میکند یعنی کسانی که در انطباق وضعیت خودشان با هنجارهای جامعه دچار اختلال، تضاد یا تعارض هستند و ناسازگاری اجتماعی دارند و فرد در فرآیند جامعهپذیری فرد نمیداند رفتاری بد است یا خوب.
اگر قانونگذار بخواهد میزان اختلالات روانی را در نوع مجازات دخالت دهد آن وقت خیلیها را نباید مجازات کرد این نوعی هرج و مرج در جامعه را موجب نمیشود.
خراطها: درصد بسیار بالایی از افراد در لحظه خودکشی دچار اختلال روانی هستند اما آن عامل اصلی خودکشی نیست یا در لحظه ارتکاب جرم یک اختلال روانی بر آنها حاکم میشود اما قبل از آن لزوما دچار این اختلال نیستند. قانون اساسی ما براساس ویژگیهای جامعه نسبتا سالم شکل گرفته که در آن حق مسکن، خوراک، پوشاک وجود دارد، فساد اداری در آن نیست و نهادهای اقتصادی و اجتماعی سلامت نسبی دارند. قوانین با توجه به این شرایط وضع شد. در این شرایط برای وقوع جرم به کنش مجرمانه نیاز است اما اکنون که مسایل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فراوان و پردامنه، فشارهای روحی و روانی فراوان به افراد وارد کرده و بستر اجتماعی برای بروز جرم به شدت آماده است، در واقع کنش مجرمانه به برخی افراد تحمیل میشود در اینجا نباید به این بپردازیم که با مجرم چه باید کرد یا با قربانی چگونه باید رفتار کرد بلکه باید به دنبال ریشهها رفت. اختلالات روانی همیشه منشأ روانی ندارد و گاه منشأ اجتماعی دارد مثلا طلاق باعث بروز اختلال روانی در فرد میشود و یک کنش مجرمانه به وجود میآورد. شیوع مسایل اجتماعی اختلالات روانی را افزایش میدهد و کنشهای مجرمانه را ناگزیر میکند. اگر بخواهیم دست روی مجرمان بگذاریم، باید دست روی همه آدمها بگذاریم. ما باید به ریشهها توجه کنیم و بدانیم این مشکلات از کجا آمدهاند و مسوول رفع مسایل اجتماعی کیست. ریشه مسایل اجتماعی در کجکارکردی نهادهای اجتماعی است به عنوان مثال در شرایط فساد اداری دامنگیر، شما میتوانید رشوه ندهید پارتیبازی نکنید بنا بر این جرم بر افراد تحمیل میشود. در جامعه سالم میتوان توقع داشت رفتار انسانها عادی باشد و اگر کنش مجرمانه انجام گرفت تادیب هم میتواند معنی پیدا کند. بنا بر این دست روی مجرم گذاشتن دست گذاشتن روی آخرین قطعه پازل است در اینجا باید به عدم انطباق قانون با شرایط جامعه و عدم حاکمیت عقلانیت اشاره کرد. بنا بر این باید قضاوت به شکل شورایی باشد و روانپزشک و جامعهشناس نیز در کنار قاضی حضور داشته باشند تا به ریشهیابی بپردازند. وقتی معتادی را به جرم سرقت به زندان میاندازیم تا وقتی علل جرم او را که اجتماعی است در نظر نگیریم زندانی کردن سارق دردی را درمان نمیکند. اصلا این روند اشتباه است.
دکتر خراطها به شورای قضایی اشاره کردند به نوعی میتوان آن را به هیات منصفه تعبیر کرد. اگر محاکم هیات منصفه داشته باشند، این هیات تا چه حد میتواند در رسیدن به عدالت کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: هیات منصفه وجدان جمعی جامعه است و افراد متعدد از صنوف مختلف اظهارنظر و قضاوت میکنند اما متاسفانه ما جز در مورد پروندههای مطبوعات هیات منصفه نداریم و این یک نقص است در کشورهای پیشرفته هیات منصفه در محاکم جنایی در مورد نحوه زندگی شخص، برخوردهایی که با آدمهای مختلف داشته و... تحقیق وجمعبندی میکند که چه عواملی دست بهدست هم دادهاند که فرد در مقطع زمانی خاصی ارادهاش زایل شود و دست به ارتکاب قتل بزند. به واقع مجرم آخرین حلقه زنجیر است و مجموع علل و عوامل او را آنجا رسانده است که مرتکب جرم شود بهعنوان مثال کبری رحمانپور مرتکب قتل مادرشوهرش و به قصاص محکوم شد اما در کنار دادگاهی که کبری را محاکمه کرد، دادگاه بزرگتری هم به نام افکار عمومی جامعه شکل گرفت و در این چند سال دادگاه افکار عمومی جامعه نپذیرفت کبری قاتل حرفهای است حتی اقشار مختلف گفتند او قاتل نیست نه به این معنی که آدم نکشته بلکه به این معنی که علل و عواملی باعث شده این شخص برخلاف میل باطنی در لحظهای خاص دست به کاری بزند که هرگز خواهان نتیجه آن نبوده است. این فرد با بزهکار حرفهای و بهعادتی که از قبل تصمیم میگیرد و به قصد سرقت یا انگیزههای دیگر مرتکب قتل میشود فرق میکند. اینکه شخص باسبق تصمیم و سوءنیت مرتکب قتل شده باید با کسی مثل کبری رحمانپور فرق داشته باشد. بنا بر این هیات منصفه بسیار میتواند تاثیرگذار باشد و خلأ آن در کنار دادگاه کاملا احساس میشود. به نظر من عدالت کیفری زمانی به انصاف نزدیکتر است که احکام صادره با حکمی که محکمه افکار عمومی میدهد انطباق داشته باشد در پرونده کبری قاضی در روز دادگاه وقتی کبری شرح حالش را گفت گریه کرد این نشان میدهد یک جای کار ایراد دارد این موضوع از نظر قضایی، روانشناسی و جامعهشناسی قابل تامل است. هرگز بررسی نشد کبری چرا به آن نقطه رسید که مرتکب قتل شد. بهغیراز هیات منصفه خیلی کارها باید صورت بگیرد که متاسفانه انجام نشده طبقهبندی مجرمان یکی از این کارهاست. همچنین قانون باید بهروز باشد اگر قانون متناسب با وضعیت جامعه نباشد، کارکردی نخواهد داشت. تمام هدف این است که جامعهای عاری از ظلم و ستم و خشونت داشته باشیم و این مقدور نیست مگر اینکه نواقص برطرف شود.
آقای خرمشاهی اشاره کرد در سال گذشته در تهران سه قتل بهدلیل تصادفی ساده رخ داد شخصی که این کار را میکند قطعا فرد سالمی نیست و از اختلال روانی یا شخصیتی رنج میبرد منشأ این اختلالات چیست؟
باجغلی: شخصیت، ویژگیهای پایدار در شخص است که قابل تجزیه به سه حوزه مزاجی، منشی و درک شهودی خودآگاهی است. شخصیت در حوزه مزاجی و در سطح هیجانی بیشتر جنبه زیستی دارد و قابل به ارث رسیدن است اما منش که هسته عقلانی شخصیت است کمتر تحت مسایل زیستی است و کمتر به ارث میرسد. بنا بر آنچه که گفته شد اختلال شخصیت الگوی پایداری از رفتارها و تجربیات درونی فرد است که با انتظار فرهنگی که از یک فرد در جامعه وجود دارد متفاوت است و مهمترین شاخصهایش هم ناسازگاری و انعطافناپذیری ذهن است که به اختلال در عملکرد روانی و اجتماعیاش منجر میشود. ثابت شده است عوامل زیستی در سطح مزاج و بخش هیجانی شخصیت تاثیرگذار هستند و هرچقدر به حوزههای بالاتر میرویم عوامل اجتماعی و تربیتی تاثیرگذاری بیشتری دارد.
خراطها: بیماریهای روانی میتواند منشأ فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، روانی، زیستشناختی و سیاسی داشته باشد بنا بر این هرچه فشارها و مسایل اجتماعی، اقتصادی و ... افزایش پیدا کند در بروز بیماریهای روانی اثرگذار است. با شیوع بیکاری، فقر، ناتوانی در تامین معیشت، گسترش تبعیض و فاصله طبقاتی، ترافیک، آلودگی هوا و آلودگی صوتی فشارهای عصبی بر افراد افزایش پیدا میکند و احتمال بروز کنشهای انحرافی بیشتر میشود بنا بر این اگر مسایل اجتماعی مثل طلاق، آلودگیهای زیستی، اقتصادی و... . عمیقتر شود بیشتر مستعد اختلالات روانی میشویم.
آیا این به آن معناست که مستعد جرم هم میشویم؟
خراطها: بله. البته این به انتظارات اجتماعی از یک رخداد نیز مربوط است ممکن است 50 قتل در کشوری در یک هفته قابل پذیرش باشد اما یک قتل را در یک سال در کشوری دیگر نپذیرند و افکار عمومی نسبت به آن واکنش نشان دهد. از سوی دیگر هنجارها در جامعه در تعارض قرار گرفته و خوب و بد قابل تشخیص نیست مثلا فرد به این میاندیشد که قاچاق کالا خوب است یا بد اگر بد است پس این همه کالای قاچاق چطور وارد میشود یا مثلا درخصوص مواد مخدر، در مناطقی از کشور موادمخدر را از وسایل پذیرایی و در جایی دیگر بد میدانند. اینها سبب میشود عملا فرد در برابر جامعه به ناسازگاری برسد. بنا بر این قانون باید با ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی منطبق باشد. فقیری که خانوادهاش گرسنه است و چیزی را از جایی بردارد با مجرم سابقهداری که به شکل حرفهای سرقت میکند فرق میکند اما قانون مکانیکی نگاه میکند و به شرایط مجرم و صحنه و محیط جرم و علل و عوامل آن توجه ندارد. حال آنکه باید پرسید مسوول بروز این رخدادها کیست؟ مسوول این مسایل جامعه است نه فرد.
یعنی میگویید مجازاتها اثر پیشگیرانه ندارد؟
خراطها: در بحث پیشگیری بسیار ضعیف عمل کردهایم تا وقتی رخدادی هولناک در جامعه دیده نشود جلوگیری نمیشود مثلا وقتی زورگیری اتفاق میافتد، فرد را اعدام میکنیم. مگر سالهای سال تشدید مجازات نداشتهایم آیا پیشگیری شد؟ برای پیشگیری سیاست تشدید مجازات را مطرح کردهاند اما این سیاست نامناسب است تا وقتی زمینههای اجتماعی، روانی، اقتصادی جرم وجود دارد جرم هم وجود خواهد داشت فقط ممکن است از شکلی به شکل دیگر تغییر پیدا کند. رویکرد پیشگیرانه وجود ندارد و ساختارهای لازم را برای هدایت افرادی که اختلال شخصیت یا مشکلات اجتماعی دارند نداریم. مددکاری اجتماعی وجود ندارد و تمام فعالیتها به دستگیری، تنبیه و مجازات محدود میشود.
قانون اساسی قوه قضاییه را مسوول پیشگیری از جرم میداند آیا قوه قضاییه به تنهایی میتواند از وقوع جرم پیشگیری کند و آیا در حد تواناییهایش اقدامات موثری انجام داده است؟
خرمشاهی: در این زمینه موفق نبودهایم اگر اقداماتی در این زمینه صورت گرفته است باید ملموس و مشهود باشد و در عمل نتیجه دهد درست است که براساس قانون اساسی قوه قضاییه مسوولیت این کار را برعهده دارد اما به کمک سایر قوا نیاز دارد تا ریشهها و علل و عواملی را که دکتر خراطها اشاره کردند از بین ببرند. طبیعی است که این عوامل هست که جرایم بالاست اگر بستر فراهم نمیشد قطعا آمار جرایم تا این حد بالا نبود. مشکل دیگر این است که ما هرازگاهی شاهد هستیم برای پیشگیری از جرم مثلا افرادی را بهعنوان اراذل و اوباش میگیرند و در شهر میچرخانند این اصلا معنی ندارد اگر فردی جرمی مرتکب شده است باید دستگیر شود، تحقیقات صورت گیرد و به تناسب جرمی که مرتکب شده است با فرد برخورد شود اما اینکه هر چند وقت تعدادی جوان را دستگیر کنیم و در شهر بگردانیم و شخصیتشان را خراب کنیم جز اینکه عقدههای دورنی فرد بیشتر شود و نگاه پرخاشجویانه به جامعه پیدا کند، چه چیزی عاید جامعه میشود؟ ضمن اینکه این کار از نظر قضایی محملی ندارد. این جوانان اگر از رفاه اجتماعی برخوردار بودند آیا زمینه ایجاد میشد که با آنها به عنوان اراذل و اوباش برخورد شود. در یک بررسی کلی همه این افرادی که به این شکل با آنها برخورد میشود صرفنظر از مشکلات روحی، روانی و خانوادگی، مشکلات معیشتی اشتغال دارند دولت به معنای عام تا چه اندازه توانسته زمینه را مساعد کند که این جوانان در جهت مثبت رشد کنند؟ قوه قضاییه امکانات ندارد و حجم پروندهها بالاست، به همین دلیل نمیتواند به این قسمت از وظایفش که وظیفه ثانوی است برسد.
کسانی که با اسم اراذل و اوباش نام برده میشوند ویژگیهای مشترکی مثل پرخاشگری، قدرتنمایی، خالکوبی و سابقه خودزنی دارند آیا افرادی با این ویژگیها را میتوان با رفتاری مانند چرخاندن در خیابان اصلاح کرد؟
باجغلی: هتکحرمت این افراد نه تنها اثر درمانی ندارد بلکه اثر مخرب دارد و به انگ اجتماعی آنها دامن میزند. افرادی با ویژگیهای ذکر شده بیشتر بهعنوان افرادی دارای اختلال شخصیت مرزی طبقهبندی میشوند. افرادی با این اختلال شخصیت آثار خودزنی روی دستشان دیده میشود و خالکوبی دارند، از مشخصات دیگرشان احساس پوچی و عدم تعلق به هیچ معنا و مفهومی، احساس فراگیر ناامیدی و قانونگریزی است. این از اختلالات شناخته شده روانپزشکی است که اقدامات درمانی تخصصی خاص خودش را میطلبد و این شیوه برخورد اثر درمانی ندارد.
ولی برخی معتقد هستند برخورد با مجرمان در ملأعام از چرخاندن تا اعدام اثر بازدارنده دارد
خراطها: این کارها به هیچوجه سازنده نیست اثرات روانشناختی را که دکتر باجغلی توضیح داد این کارها اثرات اجتماعی به مراتب ناگوارتر و پایدارتری را به دنبال دارد و حتی به جایی میرسد که به یک انتقال و آموزه فرهنگی تبدیل میشود آموزههای اوباشیگری را به یک امتیاز در جامعه ناسالم تبدیل میکند.
برخی میگویند یکی از راههای پیشگیری از جرم این است که افرادی که مستعد جرم هستند در کودکی و نوجوانی شناسایی شوند. آیا چنین کاری از لحاظ علمی ممکن است و اگر دانشش وجود دارد تا چه حد عملی است؟
باجغلی: پیشگیری سه سطح دارد؛ پیشگیری اولیه یعنی برای کسانی که هنوز مشکلی پیدا نکردهاند اقدامات پیشگیرانه را انجام دهیم که جلو بروز را بگیریم. پیشگیری ثانویه وقتی است که بیماری ایجاد شده و میخواهیم کنترل کنیم و پیشگیری ثالثیه این است که میخواهیم جلو عوارض را بگیریم. در پیشگیری اولیه یعنی سنجیدن عوامل مستعدساز شدیدا ضعیف هستیم این ضعف در سطح جهانی دیده میشود زیرا بهطور کلی اختلالات روانپزشکی بهدلیل ماهیت پیچیده و چند عاملی بودن شان برخلاف سایر اختلالات پزشکی خیلی قابلیت پیشگیری اولیه را ندارند اما ما در جامعه خودمان حتی همان استانداردهای اولیه را هم نداریم و این ضعف نظام روانپزشکی است. پیشگیری سطح دوم در همه جای دنیا رو به رشد و پیشرفت است اما در جامعه ما نوپاست و من خوشبین هستم در دراز مدت بتوانیم به استانداردها برسیم. اکنون طرحهای سلامت روان جامعهنگر که توسط وزارت بهداشت حمایت میشود چشمانداز مثبت ایجاد کرده البته این طرح نوپاست و فقط در چند شهرستان در حال انجام است و پیشرفتی که تا حالا داشته کم است اما مثل همه طرحهای اجتماعی نباید انتظار پیشرفت زیاد در زمان کم را داشته باشیم.
آیا درست است که شخصی که مبتلا به شخصیت ضداجتماعی است در دوران نوجوانی و حدود 15سالگی نشانههایی از خودش بروز میدهد یا شخصی که مبتلا به انحرافات جنسی است در دوران نوجوانی رفتارهایی دارد که قابل شناسایی است
باجغلی: به طور کلی در مورد تمام اختلالات روانپزشکی عوامل زمینهساز قطعا نقش موثر دارند در مورد اختلال شخصیت ضداجتماعی چنین افرادی قبل از 15سالگی اختلال سلوک دارند که قابل شناسایی است دزدی از کیف والدین، آتشافروزی، فرار از مدرسه، حیوان آزاری و در واقع رفتارهای قانونگریزانه از قبل از 15سالگی در آنها دیده میشود و با احتمال زیاد میتوان گفت این فرد در آینده اختلال شخصیت ضداجتماعی پیدا میکند و بهتبع آن مجرم یا معتاد میشود اما اینکه ما به صورت فعالانه سراغ این افراد برویم، آنها را در اجتماع پیدا و بسترسازی فرهنگی کنیم متاسفانه چنین برنامهای نداریم
مشخصاتی که دکتر باجغلی درباره شخصیت ضداجتماعی گفت را در بیجه، امید برک قاتل سریالی زنان کرج و بسیاری از مجرمان دیگر داشتیم آیا قانونی وجود دارد که سازمانها و نهادهای خاصی را ملزم کند چنین افرادی را قبل از وقوع جرم شناسایی کنند و تحت درمان قرار دهند؟
خرمشاهی: اینکه سازمان متولی باشد و افرادی را که بالقوه مستعد ارتکاب جرم هستند و ظواهر رفتار و اعمالشان حاکی از بروز اعمال خلاف قانون و عرف جامعه است شناسایی کنند، نداریم. ما فقط سازمانهایی را داریم که برخلاف ضربالمثل علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد، بعد از وقوع جرم و وقتی کار از کار گذشته است دست به کار میشود. قانون اقدامات تامینی و پیشگیرانه نیز فقط درباره افراد خطرناک و بزهکار است. قانونگذار در این قانون پیشبینی کرده است افراد بزهکار و خطرناک شناسایی و طبقهبندی شوند اما همین هم یا ناقص اجرا شده یا اصلا اجرا نشده است. تبهکاری حرفهای که سوابق متعدد کیفری دارد و متحمل مجازاتهای گوناگون شده است در جامعه در کنار افراد دیگر زندگی میکند و قطعا حضور این شخص تالی فاسد دارد این نوع مجرمان تحت نظارت نیستند و درواقع به آنچه که مدنظر قانونگذار بوده عمل نشده است. من معتقد هستم بزرگترین اقدامات برای پیشگیری از جرم، کارهای فرهنگی است و کار فرهنگی هم یک شبه انجام نمیشود.
خراطها: در این خصوص الگوهایی در کشورهای پیشرفته وجود دارد و تحت نظرگاههای شبه زندان ساختهاند تا افرادی با ویژگیهای یاد شده را در آنجا نگه دارند. در این اماکن، زندانبانان روانشناسان و مددکاران اجتماعی هستند در ایران هم سازمانهایی هستند که غیر از قوهقضاییه در این زمینه وظیفه مسوولیت دارند. نظام روانشناسی، نظام پزشکی، وزارت بهداشت و درمان در حوزه سلامت روانی و جسمی مسوول است ضمن اینکه پایه اقدامات فراگیر برای سلامت روانی پژوهش است اما متاسفانه به موازات رکود اقتصادی ابتدا بودجههای پژوهش نابود میشود یا پژوهش در چرخه رانت و فساد اداری به نتایج قابل قبول نمیرسد. باید شورایی متشکل از حقوقدان، جامعهشناس، روانشناس و... وجود داشته باشد تا بتواند درخصوص جرم واقع شده اظهارنظر کند و درمان اجتماعی انجام دهد به طور کلی ما در حال حاضر عامل بازدارندهای برای روند افزایشی جرایم تعریف نکردهایم.
خرمشاهی: موضوع فقط شناسایی افراد خطرناک نیست بهعنوان مثال ما برای کودکان خیابانی یا کودکانی که مورد ظلم و ستم خانواده قرار میگیرند چه کردهایم؟ این کودکان در شرایط نامناسب کار، زندگی یا ولگردی میکنند و ظاهر قضیه این است که بعضی موسسات مثل بهزیستی یا شهرداری باید آنها را ساماندهی کنند اما در عمل چه اقدامی شده است؟ هر یک از این کودکان میتوانند در آینده به بزهکار تبدیل شوند آیا امکانات ساماندهی این کودکان را نداشتهایم یا عزم جدی نبوده است؟ یا در نمونه دیگر برای دختران فراری چه مامن و جایگاه امنی در جامعه داریم تا آنها را از نظر روحی و روانی ترمیم کنیم تا در آینده مرتکب جرم نشوند؟ در کشورهای دیگر خانه امن وجود دارد یا پدر و مادری که با کودکشان بدرفتاری میکنند (حتی نه الزاما ضرب و شتم) کودک را از آن خانواده میگیرند و به خانوادههای صلاحیتدار میسپارند.
برای اینکه بحث جزییتر شود مثالی میزنم تا با بررسی آن به راهکارها برسیم. دختری از خانوادهای فقیر در 18 سالگی به زور با مردی 65 ساله که قبلا چهار همسر داشته ازدواج میکند در واقع دختر را به آن خانواده قرض میدهند و او همسر رسمی آن مرد نیست و فقط پشت یک جلد قرآن مینویسند آنها خطبه عقد خواندهاند. دختر در آن خانه مرتب تحقیر میشود و بالاخره او را از خانه شوهر بیرون میاندازند. زن جوان به امید آشتیکردن با شوهرش دوباره به آن خانه برمیگردد. با مادرشوهرش دچار کشمکش میشود و با چندین ضربه چاقو او را میکشد. سپس از محل قتل فرار میکند، میرود مانتو میخرد، ساندویچ میخورد، حمام میکند و در آخر راهی خانه پدرش میشود و شب زود میخوابد او صبح روز بعد دستگیر میشود و در بازجوییها میگوید اصلا یادم نبود آدم کشتم. این آدم از نظر روانی در وضعیت سالمی قرار دارد یا خیر؟
باجغلی: قضاوت کردن درباره اختلال روانپزشکی داشتن یا نداشتن یک فرد صرفا براساس پرونده کار بسیار دشواری است. ما خیلی وقتها بعد از مصاحبههای طولانی هم به نتیجه نمیرسیم و مجبور به تشکیل کمیسیون هستیم اما در این مثال چند نکته به نفع این است که این شخص به احتمال زیاد اختلالات روانپزشکی دارد و جرم را قابل فهم میکند؛ یکی اینکه این دختر به صورت هدفمند قتل انجام نداده و نقشه دور و درازی برای این کار نکشیده ساندویچ خوردن و مانتو خریدن نشانه این موضوع است. نکته بعدی مسایلی است که برایش پیش آمده و باعث شده در وضعیت دلخراشی که شرح دادید قرار بگیرد ولی اینکه میگوید یادم نبود قتل انجام دادم این اختصاصا معنی بیماری روانپزشکی نمیدهد. در تاریخ روانپزشکی جنون آنی و لحظهای وجود دارد اما این بیشتر مربوط به کتب تاریخ روانپزشکی است و این موضوع در روانپزشکی مدرن به رسمیت شناخته نمیشود اینکه دکتر خراطها گفتند هرکسی که جرم انجام میدهد در لحظه جرم قضاوتش مختل بوده، قبول دارم ولی اختلال لحظهای در زمان جرم به معنای یک اختلال شناخته شده روانپزشکی که بخواهد رافع مسوولیت کیفری باشد نیست.
مثالی که زدم داستان زندگی کبری رحمانپور است اگر شما عضو هیات منصفه بودید عمل او را قتل عمد میدانستید؟
باجغلی: اطلاعاتم برای اظهارنظر کافی نیست.
خراطها: من به هیچوجه حکم اعدام به او نمیدادم.
چگونه میشد از قتلی که کبری انجام داد پیشگیری کرد؟
باجغلی: عوامل زمینهساز مشخصی در این پرونده وجود دارد. تشخیص دادن عوامل و سعی در از بین بردن آنها کاری بود که انجام نشد. در این مورد بدون اینکه هویت فردی کبری را به رسمیت بشناسند از او استفاده ابزاری کردند. تحقیرهایی که بعد از ازدواج در موردش اعمال شده و نادیده گرفتن وی از دیگر زمینههاست. این عوامل اقدامات اجتماعی یعنی پیشگیری در سطح یک را میطلبد. کبری به هیچ روانپزشکی مراجعه نکرده یا راهش را بلد نبوده یا توانایی مالی را نداشته. اگر جامعه در راستای مددکاری اجتماعی بتواند سازمانهای مردمنهادی را درست کند تا افراد به مددکاران دسترسی داشته باشند در شناسایی این افراد و زدودن عوامل زمینهساز جرم بسیار مفید است.
خراطها: جبر و استیلای شرایط نابهنجار اجتماعی بر کبری و زندگی او غیرقابل کتمان است. تحمیل نابهنجاری و ظلم به کبری در نبود نظارت قانون، نهادهای حمایتی و ... امری آشکار است حال ممکن است شرایط اجتماعی به اختلال روانی در او منجر شده باشد یا خیر اما نمیتوانیم درنظر نگیریم ازدواج، زندگی، اخراج از منزل و ظلموستم بر این فرد تحمیل شده و او برای رهایی از ظلموستم اقدام کرده است. نمیتوانیم از کبری توقع رعایت قوانین داشته باشیم چون شرایط بر او تحمیل شده و کنش انحرافی از سوی او امری بدیهی است. نگاه قضایی باید بتواند اثر اجتماعی و محیط جرم را ببیند این همان چیزی است که وجدان عمومی را در حمایت از کبری بیدار نگاه میدارد این بارقه امید در جامعه ماست که در رفع آن استیلا تلاش کند.
باجغلی: بعضی وقتها شرایطی پیش میآید که ما میفهمیم شخص چرا جرمی را انجام داده است مثل کبری اما قابل فهم بودن جرم لزوما به معنای این نیست که اصالت جرم را از او بگیریم درست است که قتل قابل فهم است اما به هرحال قتل انجام داده و عملش جرم است.
خراطها: چنین فردی بیمار و در کنش اجتماعیاش ناگزیر است چرا موضوع را فقط از منظر روانشناختی بررسی کنیم تا بفهمیم او مسوولیت کیفری دارد یا نه میتوانیم از منظر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به موضوع نگاه کنیم مگر ما از کنش انسانها فهمش سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نداریم.
باجغلی: اما قانون این را مشخص نکرده است
خراطها: قانون حتی فهمش روانشناختی را هم به گفته آقای خرمشاهی درست مشخص نکرده است.
خرمشاهی: نگاه قانون نگاه خشکی است انگیزه مجرم یا علل و عواملی که موجب جرم شده تاثیری در مجازات ندارد. قانون این مسایل را نمیپذیرد حالا هرچقدر بحث روانشناختی و جامعهشناختی کنیم و بگوییم اگر هر شخص دیگری هم جای کبری بود همین کار را میکرد. این تحلیل از منظر قضایی خریدار ندارد بنا بر این من فکر میکنم دچار نوعی خلأ هستیم.
و اما حرف آخر
خرمشاهی: قطعا قوانین باید متناسب با وضعیت زمان و مکان وضع شود از این نظر ما نیازمند اصلاح قوانین و تغییرات هستیم. در کنار این قضیه مهمترین نکته این است که اگرچه جامعه انتظار دارد مجرم مجازات شود و عدهای طرفدار این کار هستند اما مجازات حتی شدیدترین آنها تنها راهکار نیست و فقط ممکن است به صورت مقطعی تاثیرگذار باشند. وضع معیشتی مردم، رفاه اجتماعی، تحصیلات، سرگرمی و... باید بهتر شود و زمینههای پرخاشگری از بین برود که رسیدن به این نقطه به سادگی امکانپذیر نیست.
خراطها: محیط جرم باید فهم و بر اساس آن قضاوت شود. قضاوت مکانیکی معنی علمی ندارد. قضاوت باید با فهمش مرتبط به جرم در ارتباط باشد. اگر بسترهای جرم را فراموش کنیم و مجرم را علت بدانیم کار درستی انجام ندادهایم. بسیاری از مجرمان آسیبدیده و معلول هستند آنها در واقع خودشان شاکی هستند هرچند در مقام متهم قرار گرفتهاند. بنا بر این اگر بخواهیم سراغ مجرم برویم و تشدید مجازات کنیم اما به ریشهها توجه نکنیم، راه بیهودهای را پیمودهایم.
باجغلی: من امیدوار هستم جامعه به جایی برسد که رویکرد به بیماران روانپزشکی رویکرد انگزدایانه باشد و در کنار اقدامات امنیتی و تادیبی که برای مجرمان در نظر گرفته میشود با به رسمیت شناختن اختلالات روانپزشکی هرچند که رافع مسوولیت کیفری نباشد همزمان اقدام تخصصی درمانی روانپزشکی هم در نظام قضایی مدنظر قرار گیرد.
جنون در علم روانپزشکی به چه معنایی است؟
باجغلی: جنون کلمهای است که بیشتر در ادبیات قضایی استفاده میشود و بهدلیل انگی که دارد روانپزشکان ترجیح میدهند کمتر این کلمه را به کار ببرند و بیشتر از واژه روانپریشی استفاده میکنند. وقتی به کسی روانپریش گفته میشود که شناخت، خودآگاهی و قضاوتش در حدی مختل شود که مسوول اعمالش نباشد.
ماده 51 قانون مجازات اسلامی تصریح کرده جنون به هر اندازه که باشد رافع مسوولیت کیفری است، تعریف قانونگذار از جنون چقدر به تعریف روانپزشکی نزدیک است و این قانون چقدر میتواند در رسیدگی عادلانه به پروندههای کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: قانونگذار تعریفی از جنون ندارد. حتی تبصرههای ذیل این ماده هم کمکی به روشن شدن موضوع نکرده است مخصوصا تبصره دو این ماده میگوید فرد مبتلا به جنون در صورت ارتکاب جرم اگر لازم باشد تادیب خواهد شد و این به نظرم اصلا درست نیست. ماده36 قانون مجازات عمومی سابق بحث فقدان شعور، اراده و قدرت تمییز را مطرح میکرد که راهگشاتر بود در حالیکه ماده 51 قانون مجازات اسلامی کلی صحبت کرده و نگفته جنون یعنی چه و درجاتش را نیز مشخص نکرده است در نتیجه میبینیم در این قانون مطلقانگاری شده است و از نظر محاکم شخص یا سالمسالم است یا دیوانه اما روح و روان انسان پیچیده است و به تعداد انسانهای مختلف از نظر روحی و روانی پیچیدگیهای خاص وجود دارد پس این تقسیمبندی خیلی مطلق است و با این عدالت کیفری سازگاری ندارد.
جنون حالت حادی از بیماری روانی است. بهطورکلی اختلالات روانی چه خفیف و چه حاد تا چه حد به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در وقوع جرم نقش دارد؟
خراطها: اثر بیماریهای روانی در بسیاری از جرایم دیده شده است. وقتی علل بروز جرایم متعدد را فهرست میکنیم به علل روانشناختی یا اختلالات روانی برخورد میکنیم جرایمی مثل پرخاشگریها و خشونت علیه خود که شامل خودزنی و خودکشی میشود تا نزاع و درگیری و قتل. انواع و اقسام اینگونه جرایم میتواند از انسانی که دارای اختلالات روانی است به صورت ناخودآگاه یا تا اندازهای آگاهانه بروز کند. همچنین سوءمصرف موادمخدر و اثرات روانی آن در این حوزه قابل تحلیل است. بسیاری از انحرافات جنسی نیز پایهاش در اختلالات روانی است و بسیاری از کسانی که مرتکب این جرایم میشوند دارای زمینههای اختلال روانشناختی هستند و این نوع اختلالات بخشی یا تمام علت وقوع این جرم را در
بر میگیرد. خشونت جنسی و کودکآزاری، حمل سلاح، آدمربایی، ولگردی، سرقت، تهدید و ارعاب از جمله جرایمی هستند که انگیزهها و علل روانی در آنها ثابت شده است.
درباره میزان شیوه اختلالات روانی در ایران آماری وجود دارد؟
باجغلی: آماری که میزان شیوه اختلالات روانی در جامعه را نشان دهد متفاوت است اما تقریبا حدود 20درصد جامعه را شامل میشود البته این آمار مقطعی است یعنی حدود 20درصد مردم در طول زندگیشان حداقل برای یکبار به اختلال روانپزشکی مبتلا میشوند.
با توجه به این آمار، ایران از نظر بهداشت روانی در چه جایگاهی قرار دارد
باجغلی: این آمار تقریبا متناسب با کشورهای دیگر است یعنی در کشورهای غربی هم با چند درصد بالا و پایین به این آمار میرسند.
خرمشاهی: من فکر میکنم مردم ما خیلی بیشتر از این آمار دچار مشکل روحی و روانی هستند. باید تعارف را کنار بگذاریم اینکه میزان شیوع اختلالات روانی در جوامع پیشرفته 20درصد است ما هم 20درصد، قبول ندارم. سال گذشته در سه نقطه تهران سه تصادف داشتیم که به درگیری فیزیکی و قتل منجر شد این خیلی جای تاسف دارد و نشان میدهد جامعه خشونتگرا و قانونستیز شده است.
باجغلی: وقتی از اختلالات روانپزشکی با تعریف علمی صحبت میشود یعنی این اختلال به حدی است که به اختلال عملکرد فرد منجر شده است. اینکه به صورت ظاهری میبینیم ما ایرانیها خیلی آدمهای شادی نیستیم این با شیوع اختلالات روانپزشکی متفاوت است من هم قبول دارم جامعه ما شاد نیست اما این به معنی رنج بردن از اختلال روانپزشکی نیست.
صرفنظر از جنون آیا قانونگذار بین کسی که بهدلیل اختلالات روانی مرتکب جرم شده و کسی که بدون این اختلال مرتکب جرم شده فرقی گذاشته است یا نه؟
خرمشاهی: ما در قانون فقط پله یک و پله صد داریم اگرچه در قانون ذکر شده جنون به هر درجه که باشد رافع مسوولیت کیفری است اما مشخص نشده درجه یعنی چه. اصلا شاید جنون قابل اندازهگیری نباشد بنابراین هیچ فرقی بین انسانی که از لحاظ روحی و روانی در سلامت کامل است و به انگیزههای مختلف مرتکب جرم میشود با شخصی که دارای سوابق متعدد آسیبهای روحی، رواننژندی و روانپریشی است و سالیان سال دچار این آسیبها بوده و در رفتارش تاثیر مستقیم داشته وجود ندارد یعنی یا فرد مجنون یا اینکه در سلامت کامل است.
این طرز نگاه قانون به بیماریهای روانی چقدر علمی است و آیا جنون قابل اندازهگیری است؟
باجغلی: در علم روانپزشکی دو نوع رویکرد داریم یک رویکرد تقسیمبندیکننده است و میگوییم فردی بیمار است یا نه، دیگری رویکرد طیفی است و میگوید فردی درجاتی از اختلالات را دارد اما درخصوص جرم آنچه بیش از درصد یا درجه جنون اهمیت دارد ارتباط جرم با اختلال روانپزشکی است. ما بیمارانی را داریم که از نظر روانپریشی درجات بالایی را دارند و در خیلی از زمینهها مسلوبالاراده شدهاند اما تشخیص روانپزشک این است که جرمی که چنین فردی انجام داده با بیماریاش در ارتباط نیست. اگر جرم به طور مستقیم با اختلال در قضاوت و اختلال شناختیاش در ارتباط باشد این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم. ممکن است کسی در اکثر حوزههای عملکردیاش هیچ مشکلی نداشته باشد و فردی باشد که سر کار میرود، زندگی خانوادگی معمولی دارد و... ولی اختصاصا هذیانی دارد که فکر میکند یک نفر قصد دارد به او آسیب بزند و بهدلیل این هذیان مرتکب قتل میشود با اینکه این فرد درصد بالایی از جنون ندارد بهدلیل اینکه جرمی که انجام داده مستقیم با اختلال روانیاش در ارتباط است ما این را رافع مسوولیت کیفری میدانیم به همیندلیل تاکید میکنم بیشتر از اینکه درصد یا درجه اختلال روانپزشکی اهمیت داشته باشد ارتباط آن با جرم مطرح است.
خرمشاهی: ولی همین نوع نگاه هم رعایت نمیشود اینکه بررسی شود مشکلات روحی و روانی شخص تا چه اندازه با جرمی که مرتکب شده در ارتباط است خیلی مهم است مثلا ممکن است فردی دچار جنون زنآزاری باشد و مرتکب سرقت شود باید دید آیا واقعا میشود در مجازات متهم تخفیف داد. از سوی دیگر در مورد فردی که سالم است باید بررسی شود که چه عواملی باعث شده در زمان خاصی اراده یا شعورش مختل شود و آسیب ببیند این کار قدم رو به جلو است ولی ما در عمل چنین چیزی را نداریم. در بررسیهایی که صورت میگیرد مطلقانگاری میشود درحالیکه روح و روان انسان دارای ظرایف خاصی است
خراطها: مسوولیت رفتارهای بیماران روانی در جامعه برعهده دولت است. برخی از اختلالات روانی است که به کنترل، نظارت و پیشگیری نیاز دارد. باید نهادهایی باشند که از وقوع جرم پیشگیری کنند در غیراین صورت در دورههای طولانی از زندگی بیماران روانی هیچ کنترلی بر آنها نمیشود و بدون بیمه و شغل در خیابانها رها میشوند و هم میتوانند دیگران را آزار دهند و هم میتوانند قربانیان رخدادهای مجرمانه باشند.
باجغلی: لزوما صرف اختلالات روانپزشکی رافع مسوولیت کیفری نیست. ارتباط جرم با اختلالات روانپزشکی چندان هم قطعی نیست یعنی اگر کسی اختلال روانپزشکی داشته باشد، منطق روانپزشکی بر این اساس است که از درجهای از خودآگاهی و قدرت شناختی برخوردار است که بتواند جلو اعمالش را بگیرد اینکه بگوییم هر مجرمی اختلال روانپزشکی دارد غیراز انگ زدن به بیماران خیلی پایه و اساسی ندارد. درست است خیلی از آمارها نشان دادهاند جرم در اختلالات روانپزشکی شایعتر است اما خیلی آمار هم وجود دارد که عکس این را نشان میدهد؛ مثلا ثابت شده است میزان قتل در بیماران اسکیزوفرنی با میزان قتل در جمعیت عمومی یکسان است به همین دلیل باید حساب جرم و اختلال روانی را از هم جدا کنیم.
اما مثلا تایلور روانپزشک آمریکایی در سال 1993 تحقیق کرده است و میگوید میزان ارتکاب خشونت در بیماران اسکیزوفرنی بسیار بیشتر از حتی معتادان به موادمخدر و الکل است
باجغلی: خشونت ممکن است. آماری که من اشاره کردم درباره خشونتهایی است که به قتل منجر شده است در مورد خشونت هم آمارهای دیگری وجود دارد که این فرضیه را رد میکند. اختلال روانپزشکی ممکن است مستعدکننده خشونت باشد اما این ارتباط خیلی محکم نیست.
تحقیق دیگری که در ایران توسط دکتر «علیاصغر قربانحسینی» انجام شده نشان میدهد 60 درصد سارقان معتاد هستند
باجغلی: درست است که اعتیاد یک بیماری است اما کسانی که اعتیاد دارند درجات بالاتری از اختلال شخصیت نیز دارند و چه بسا دزدیای که انجام میدهند نه بهدلیل اعتیاد بلکه بهدلیل اختلال شخصیت باشد. نباید اختلال روانپزشکی را بهعنوان هویت فرد در نظر بگیریم و مثلا بگوییم فرد چون معتاد است سرقت میکند. درست است که او اعتیاد دارد اما چرا به جنبههای دیگر نگاه نمیشود مثلا اینکه از طبقه اقتصادی- اجتماعی پایین یا بیکار است چرا این عوامل را در نظر نمیگیرید.
خراطها: فردی که اختلال روانی دارد یعنی وضعیت بهنجار روانی ندارد و به همین دلیل کنش نابهنجار از او سر میزند. کنشهای این فرد از هنجارهای جامعه به دور میشود و میتواند به عمل مجرمانه منجر شود. ضمن اینکه باید عوامل جامعهشناختی و محیطی هم در نظر گرفته شود گونههایی از جرم وجود دارد که با اختلال شخصیت ضداجتماعی نمود پیدا میکند یعنی کسانی که در انطباق وضعیت خودشان با هنجارهای جامعه دچار اختلال، تضاد یا تعارض هستند و ناسازگاری اجتماعی دارند و فرد در فرآیند جامعهپذیری فرد نمیداند رفتاری بد است یا خوب.
اگر قانونگذار بخواهد میزان اختلالات روانی را در نوع مجازات دخالت دهد آن وقت خیلیها را نباید مجازات کرد این نوعی هرج و مرج در جامعه را موجب نمیشود.
خراطها: درصد بسیار بالایی از افراد در لحظه خودکشی دچار اختلال روانی هستند اما آن عامل اصلی خودکشی نیست یا در لحظه ارتکاب جرم یک اختلال روانی بر آنها حاکم میشود اما قبل از آن لزوما دچار این اختلال نیستند. قانون اساسی ما براساس ویژگیهای جامعه نسبتا سالم شکل گرفته که در آن حق مسکن، خوراک، پوشاک وجود دارد، فساد اداری در آن نیست و نهادهای اقتصادی و اجتماعی سلامت نسبی دارند. قوانین با توجه به این شرایط وضع شد. در این شرایط برای وقوع جرم به کنش مجرمانه نیاز است اما اکنون که مسایل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فراوان و پردامنه، فشارهای روحی و روانی فراوان به افراد وارد کرده و بستر اجتماعی برای بروز جرم به شدت آماده است، در واقع کنش مجرمانه به برخی افراد تحمیل میشود در اینجا نباید به این بپردازیم که با مجرم چه باید کرد یا با قربانی چگونه باید رفتار کرد بلکه باید به دنبال ریشهها رفت. اختلالات روانی همیشه منشأ روانی ندارد و گاه منشأ اجتماعی دارد مثلا طلاق باعث بروز اختلال روانی در فرد میشود و یک کنش مجرمانه به وجود میآورد. شیوع مسایل اجتماعی اختلالات روانی را افزایش میدهد و کنشهای مجرمانه را ناگزیر میکند. اگر بخواهیم دست روی مجرمان بگذاریم، باید دست روی همه آدمها بگذاریم. ما باید به ریشهها توجه کنیم و بدانیم این مشکلات از کجا آمدهاند و مسوول رفع مسایل اجتماعی کیست. ریشه مسایل اجتماعی در کجکارکردی نهادهای اجتماعی است به عنوان مثال در شرایط فساد اداری دامنگیر، شما میتوانید رشوه ندهید پارتیبازی نکنید بنا بر این جرم بر افراد تحمیل میشود. در جامعه سالم میتوان توقع داشت رفتار انسانها عادی باشد و اگر کنش مجرمانه انجام گرفت تادیب هم میتواند معنی پیدا کند. بنا بر این دست روی مجرم گذاشتن دست گذاشتن روی آخرین قطعه پازل است در اینجا باید به عدم انطباق قانون با شرایط جامعه و عدم حاکمیت عقلانیت اشاره کرد. بنا بر این باید قضاوت به شکل شورایی باشد و روانپزشک و جامعهشناس نیز در کنار قاضی حضور داشته باشند تا به ریشهیابی بپردازند. وقتی معتادی را به جرم سرقت به زندان میاندازیم تا وقتی علل جرم او را که اجتماعی است در نظر نگیریم زندانی کردن سارق دردی را درمان نمیکند. اصلا این روند اشتباه است.
دکتر خراطها به شورای قضایی اشاره کردند به نوعی میتوان آن را به هیات منصفه تعبیر کرد. اگر محاکم هیات منصفه داشته باشند، این هیات تا چه حد میتواند در رسیدن به عدالت کیفری کمک کند؟
خرمشاهی: هیات منصفه وجدان جمعی جامعه است و افراد متعدد از صنوف مختلف اظهارنظر و قضاوت میکنند اما متاسفانه ما جز در مورد پروندههای مطبوعات هیات منصفه نداریم و این یک نقص است در کشورهای پیشرفته هیات منصفه در محاکم جنایی در مورد نحوه زندگی شخص، برخوردهایی که با آدمهای مختلف داشته و... تحقیق وجمعبندی میکند که چه عواملی دست بهدست هم دادهاند که فرد در مقطع زمانی خاصی ارادهاش زایل شود و دست به ارتکاب قتل بزند. به واقع مجرم آخرین حلقه زنجیر است و مجموع علل و عوامل او را آنجا رسانده است که مرتکب جرم شود بهعنوان مثال کبری رحمانپور مرتکب قتل مادرشوهرش و به قصاص محکوم شد اما در کنار دادگاهی که کبری را محاکمه کرد، دادگاه بزرگتری هم به نام افکار عمومی جامعه شکل گرفت و در این چند سال دادگاه افکار عمومی جامعه نپذیرفت کبری قاتل حرفهای است حتی اقشار مختلف گفتند او قاتل نیست نه به این معنی که آدم نکشته بلکه به این معنی که علل و عواملی باعث شده این شخص برخلاف میل باطنی در لحظهای خاص دست به کاری بزند که هرگز خواهان نتیجه آن نبوده است. این فرد با بزهکار حرفهای و بهعادتی که از قبل تصمیم میگیرد و به قصد سرقت یا انگیزههای دیگر مرتکب قتل میشود فرق میکند. اینکه شخص باسبق تصمیم و سوءنیت مرتکب قتل شده باید با کسی مثل کبری رحمانپور فرق داشته باشد. بنا بر این هیات منصفه بسیار میتواند تاثیرگذار باشد و خلأ آن در کنار دادگاه کاملا احساس میشود. به نظر من عدالت کیفری زمانی به انصاف نزدیکتر است که احکام صادره با حکمی که محکمه افکار عمومی میدهد انطباق داشته باشد در پرونده کبری قاضی در روز دادگاه وقتی کبری شرح حالش را گفت گریه کرد این نشان میدهد یک جای کار ایراد دارد این موضوع از نظر قضایی، روانشناسی و جامعهشناسی قابل تامل است. هرگز بررسی نشد کبری چرا به آن نقطه رسید که مرتکب قتل شد. بهغیراز هیات منصفه خیلی کارها باید صورت بگیرد که متاسفانه انجام نشده طبقهبندی مجرمان یکی از این کارهاست. همچنین قانون باید بهروز باشد اگر قانون متناسب با وضعیت جامعه نباشد، کارکردی نخواهد داشت. تمام هدف این است که جامعهای عاری از ظلم و ستم و خشونت داشته باشیم و این مقدور نیست مگر اینکه نواقص برطرف شود.
آقای خرمشاهی اشاره کرد در سال گذشته در تهران سه قتل بهدلیل تصادفی ساده رخ داد شخصی که این کار را میکند قطعا فرد سالمی نیست و از اختلال روانی یا شخصیتی رنج میبرد منشأ این اختلالات چیست؟
باجغلی: شخصیت، ویژگیهای پایدار در شخص است که قابل تجزیه به سه حوزه مزاجی، منشی و درک شهودی خودآگاهی است. شخصیت در حوزه مزاجی و در سطح هیجانی بیشتر جنبه زیستی دارد و قابل به ارث رسیدن است اما منش که هسته عقلانی شخصیت است کمتر تحت مسایل زیستی است و کمتر به ارث میرسد. بنا بر آنچه که گفته شد اختلال شخصیت الگوی پایداری از رفتارها و تجربیات درونی فرد است که با انتظار فرهنگی که از یک فرد در جامعه وجود دارد متفاوت است و مهمترین شاخصهایش هم ناسازگاری و انعطافناپذیری ذهن است که به اختلال در عملکرد روانی و اجتماعیاش منجر میشود. ثابت شده است عوامل زیستی در سطح مزاج و بخش هیجانی شخصیت تاثیرگذار هستند و هرچقدر به حوزههای بالاتر میرویم عوامل اجتماعی و تربیتی تاثیرگذاری بیشتری دارد.
خراطها: بیماریهای روانی میتواند منشأ فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، روانی، زیستشناختی و سیاسی داشته باشد بنا بر این هرچه فشارها و مسایل اجتماعی، اقتصادی و ... افزایش پیدا کند در بروز بیماریهای روانی اثرگذار است. با شیوع بیکاری، فقر، ناتوانی در تامین معیشت، گسترش تبعیض و فاصله طبقاتی، ترافیک، آلودگی هوا و آلودگی صوتی فشارهای عصبی بر افراد افزایش پیدا میکند و احتمال بروز کنشهای انحرافی بیشتر میشود بنا بر این اگر مسایل اجتماعی مثل طلاق، آلودگیهای زیستی، اقتصادی و... . عمیقتر شود بیشتر مستعد اختلالات روانی میشویم.
آیا این به آن معناست که مستعد جرم هم میشویم؟
خراطها: بله. البته این به انتظارات اجتماعی از یک رخداد نیز مربوط است ممکن است 50 قتل در کشوری در یک هفته قابل پذیرش باشد اما یک قتل را در یک سال در کشوری دیگر نپذیرند و افکار عمومی نسبت به آن واکنش نشان دهد. از سوی دیگر هنجارها در جامعه در تعارض قرار گرفته و خوب و بد قابل تشخیص نیست مثلا فرد به این میاندیشد که قاچاق کالا خوب است یا بد اگر بد است پس این همه کالای قاچاق چطور وارد میشود یا مثلا درخصوص مواد مخدر، در مناطقی از کشور موادمخدر را از وسایل پذیرایی و در جایی دیگر بد میدانند. اینها سبب میشود عملا فرد در برابر جامعه به ناسازگاری برسد. بنا بر این قانون باید با ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی منطبق باشد. فقیری که خانوادهاش گرسنه است و چیزی را از جایی بردارد با مجرم سابقهداری که به شکل حرفهای سرقت میکند فرق میکند اما قانون مکانیکی نگاه میکند و به شرایط مجرم و صحنه و محیط جرم و علل و عوامل آن توجه ندارد. حال آنکه باید پرسید مسوول بروز این رخدادها کیست؟ مسوول این مسایل جامعه است نه فرد.
یعنی میگویید مجازاتها اثر پیشگیرانه ندارد؟
خراطها: در بحث پیشگیری بسیار ضعیف عمل کردهایم تا وقتی رخدادی هولناک در جامعه دیده نشود جلوگیری نمیشود مثلا وقتی زورگیری اتفاق میافتد، فرد را اعدام میکنیم. مگر سالهای سال تشدید مجازات نداشتهایم آیا پیشگیری شد؟ برای پیشگیری سیاست تشدید مجازات را مطرح کردهاند اما این سیاست نامناسب است تا وقتی زمینههای اجتماعی، روانی، اقتصادی جرم وجود دارد جرم هم وجود خواهد داشت فقط ممکن است از شکلی به شکل دیگر تغییر پیدا کند. رویکرد پیشگیرانه وجود ندارد و ساختارهای لازم را برای هدایت افرادی که اختلال شخصیت یا مشکلات اجتماعی دارند نداریم. مددکاری اجتماعی وجود ندارد و تمام فعالیتها به دستگیری، تنبیه و مجازات محدود میشود.
قانون اساسی قوه قضاییه را مسوول پیشگیری از جرم میداند آیا قوه قضاییه به تنهایی میتواند از وقوع جرم پیشگیری کند و آیا در حد تواناییهایش اقدامات موثری انجام داده است؟
خرمشاهی: در این زمینه موفق نبودهایم اگر اقداماتی در این زمینه صورت گرفته است باید ملموس و مشهود باشد و در عمل نتیجه دهد درست است که براساس قانون اساسی قوه قضاییه مسوولیت این کار را برعهده دارد اما به کمک سایر قوا نیاز دارد تا ریشهها و علل و عواملی را که دکتر خراطها اشاره کردند از بین ببرند. طبیعی است که این عوامل هست که جرایم بالاست اگر بستر فراهم نمیشد قطعا آمار جرایم تا این حد بالا نبود. مشکل دیگر این است که ما هرازگاهی شاهد هستیم برای پیشگیری از جرم مثلا افرادی را بهعنوان اراذل و اوباش میگیرند و در شهر میچرخانند این اصلا معنی ندارد اگر فردی جرمی مرتکب شده است باید دستگیر شود، تحقیقات صورت گیرد و به تناسب جرمی که مرتکب شده است با فرد برخورد شود اما اینکه هر چند وقت تعدادی جوان را دستگیر کنیم و در شهر بگردانیم و شخصیتشان را خراب کنیم جز اینکه عقدههای دورنی فرد بیشتر شود و نگاه پرخاشجویانه به جامعه پیدا کند، چه چیزی عاید جامعه میشود؟ ضمن اینکه این کار از نظر قضایی محملی ندارد. این جوانان اگر از رفاه اجتماعی برخوردار بودند آیا زمینه ایجاد میشد که با آنها به عنوان اراذل و اوباش برخورد شود. در یک بررسی کلی همه این افرادی که به این شکل با آنها برخورد میشود صرفنظر از مشکلات روحی، روانی و خانوادگی، مشکلات معیشتی اشتغال دارند دولت به معنای عام تا چه اندازه توانسته زمینه را مساعد کند که این جوانان در جهت مثبت رشد کنند؟ قوه قضاییه امکانات ندارد و حجم پروندهها بالاست، به همین دلیل نمیتواند به این قسمت از وظایفش که وظیفه ثانوی است برسد.
کسانی که با اسم اراذل و اوباش نام برده میشوند ویژگیهای مشترکی مثل پرخاشگری، قدرتنمایی، خالکوبی و سابقه خودزنی دارند آیا افرادی با این ویژگیها را میتوان با رفتاری مانند چرخاندن در خیابان اصلاح کرد؟
باجغلی: هتکحرمت این افراد نه تنها اثر درمانی ندارد بلکه اثر مخرب دارد و به انگ اجتماعی آنها دامن میزند. افرادی با ویژگیهای ذکر شده بیشتر بهعنوان افرادی دارای اختلال شخصیت مرزی طبقهبندی میشوند. افرادی با این اختلال شخصیت آثار خودزنی روی دستشان دیده میشود و خالکوبی دارند، از مشخصات دیگرشان احساس پوچی و عدم تعلق به هیچ معنا و مفهومی، احساس فراگیر ناامیدی و قانونگریزی است. این از اختلالات شناخته شده روانپزشکی است که اقدامات درمانی تخصصی خاص خودش را میطلبد و این شیوه برخورد اثر درمانی ندارد.
ولی برخی معتقد هستند برخورد با مجرمان در ملأعام از چرخاندن تا اعدام اثر بازدارنده دارد
خراطها: این کارها به هیچوجه سازنده نیست اثرات روانشناختی را که دکتر باجغلی توضیح داد این کارها اثرات اجتماعی به مراتب ناگوارتر و پایدارتری را به دنبال دارد و حتی به جایی میرسد که به یک انتقال و آموزه فرهنگی تبدیل میشود آموزههای اوباشیگری را به یک امتیاز در جامعه ناسالم تبدیل میکند.
برخی میگویند یکی از راههای پیشگیری از جرم این است که افرادی که مستعد جرم هستند در کودکی و نوجوانی شناسایی شوند. آیا چنین کاری از لحاظ علمی ممکن است و اگر دانشش وجود دارد تا چه حد عملی است؟
باجغلی: پیشگیری سه سطح دارد؛ پیشگیری اولیه یعنی برای کسانی که هنوز مشکلی پیدا نکردهاند اقدامات پیشگیرانه را انجام دهیم که جلو بروز را بگیریم. پیشگیری ثانویه وقتی است که بیماری ایجاد شده و میخواهیم کنترل کنیم و پیشگیری ثالثیه این است که میخواهیم جلو عوارض را بگیریم. در پیشگیری اولیه یعنی سنجیدن عوامل مستعدساز شدیدا ضعیف هستیم این ضعف در سطح جهانی دیده میشود زیرا بهطور کلی اختلالات روانپزشکی بهدلیل ماهیت پیچیده و چند عاملی بودن شان برخلاف سایر اختلالات پزشکی خیلی قابلیت پیشگیری اولیه را ندارند اما ما در جامعه خودمان حتی همان استانداردهای اولیه را هم نداریم و این ضعف نظام روانپزشکی است. پیشگیری سطح دوم در همه جای دنیا رو به رشد و پیشرفت است اما در جامعه ما نوپاست و من خوشبین هستم در دراز مدت بتوانیم به استانداردها برسیم. اکنون طرحهای سلامت روان جامعهنگر که توسط وزارت بهداشت حمایت میشود چشمانداز مثبت ایجاد کرده البته این طرح نوپاست و فقط در چند شهرستان در حال انجام است و پیشرفتی که تا حالا داشته کم است اما مثل همه طرحهای اجتماعی نباید انتظار پیشرفت زیاد در زمان کم را داشته باشیم.
آیا درست است که شخصی که مبتلا به شخصیت ضداجتماعی است در دوران نوجوانی و حدود 15سالگی نشانههایی از خودش بروز میدهد یا شخصی که مبتلا به انحرافات جنسی است در دوران نوجوانی رفتارهایی دارد که قابل شناسایی است
باجغلی: به طور کلی در مورد تمام اختلالات روانپزشکی عوامل زمینهساز قطعا نقش موثر دارند در مورد اختلال شخصیت ضداجتماعی چنین افرادی قبل از 15سالگی اختلال سلوک دارند که قابل شناسایی است دزدی از کیف والدین، آتشافروزی، فرار از مدرسه، حیوان آزاری و در واقع رفتارهای قانونگریزانه از قبل از 15سالگی در آنها دیده میشود و با احتمال زیاد میتوان گفت این فرد در آینده اختلال شخصیت ضداجتماعی پیدا میکند و بهتبع آن مجرم یا معتاد میشود اما اینکه ما به صورت فعالانه سراغ این افراد برویم، آنها را در اجتماع پیدا و بسترسازی فرهنگی کنیم متاسفانه چنین برنامهای نداریم
مشخصاتی که دکتر باجغلی درباره شخصیت ضداجتماعی گفت را در بیجه، امید برک قاتل سریالی زنان کرج و بسیاری از مجرمان دیگر داشتیم آیا قانونی وجود دارد که سازمانها و نهادهای خاصی را ملزم کند چنین افرادی را قبل از وقوع جرم شناسایی کنند و تحت درمان قرار دهند؟
خرمشاهی: اینکه سازمان متولی باشد و افرادی را که بالقوه مستعد ارتکاب جرم هستند و ظواهر رفتار و اعمالشان حاکی از بروز اعمال خلاف قانون و عرف جامعه است شناسایی کنند، نداریم. ما فقط سازمانهایی را داریم که برخلاف ضربالمثل علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد، بعد از وقوع جرم و وقتی کار از کار گذشته است دست به کار میشود. قانون اقدامات تامینی و پیشگیرانه نیز فقط درباره افراد خطرناک و بزهکار است. قانونگذار در این قانون پیشبینی کرده است افراد بزهکار و خطرناک شناسایی و طبقهبندی شوند اما همین هم یا ناقص اجرا شده یا اصلا اجرا نشده است. تبهکاری حرفهای که سوابق متعدد کیفری دارد و متحمل مجازاتهای گوناگون شده است در جامعه در کنار افراد دیگر زندگی میکند و قطعا حضور این شخص تالی فاسد دارد این نوع مجرمان تحت نظارت نیستند و درواقع به آنچه که مدنظر قانونگذار بوده عمل نشده است. من معتقد هستم بزرگترین اقدامات برای پیشگیری از جرم، کارهای فرهنگی است و کار فرهنگی هم یک شبه انجام نمیشود.
خراطها: در این خصوص الگوهایی در کشورهای پیشرفته وجود دارد و تحت نظرگاههای شبه زندان ساختهاند تا افرادی با ویژگیهای یاد شده را در آنجا نگه دارند. در این اماکن، زندانبانان روانشناسان و مددکاران اجتماعی هستند در ایران هم سازمانهایی هستند که غیر از قوهقضاییه در این زمینه وظیفه مسوولیت دارند. نظام روانشناسی، نظام پزشکی، وزارت بهداشت و درمان در حوزه سلامت روانی و جسمی مسوول است ضمن اینکه پایه اقدامات فراگیر برای سلامت روانی پژوهش است اما متاسفانه به موازات رکود اقتصادی ابتدا بودجههای پژوهش نابود میشود یا پژوهش در چرخه رانت و فساد اداری به نتایج قابل قبول نمیرسد. باید شورایی متشکل از حقوقدان، جامعهشناس، روانشناس و... وجود داشته باشد تا بتواند درخصوص جرم واقع شده اظهارنظر کند و درمان اجتماعی انجام دهد به طور کلی ما در حال حاضر عامل بازدارندهای برای روند افزایشی جرایم تعریف نکردهایم.
خرمشاهی: موضوع فقط شناسایی افراد خطرناک نیست بهعنوان مثال ما برای کودکان خیابانی یا کودکانی که مورد ظلم و ستم خانواده قرار میگیرند چه کردهایم؟ این کودکان در شرایط نامناسب کار، زندگی یا ولگردی میکنند و ظاهر قضیه این است که بعضی موسسات مثل بهزیستی یا شهرداری باید آنها را ساماندهی کنند اما در عمل چه اقدامی شده است؟ هر یک از این کودکان میتوانند در آینده به بزهکار تبدیل شوند آیا امکانات ساماندهی این کودکان را نداشتهایم یا عزم جدی نبوده است؟ یا در نمونه دیگر برای دختران فراری چه مامن و جایگاه امنی در جامعه داریم تا آنها را از نظر روحی و روانی ترمیم کنیم تا در آینده مرتکب جرم نشوند؟ در کشورهای دیگر خانه امن وجود دارد یا پدر و مادری که با کودکشان بدرفتاری میکنند (حتی نه الزاما ضرب و شتم) کودک را از آن خانواده میگیرند و به خانوادههای صلاحیتدار میسپارند.
برای اینکه بحث جزییتر شود مثالی میزنم تا با بررسی آن به راهکارها برسیم. دختری از خانوادهای فقیر در 18 سالگی به زور با مردی 65 ساله که قبلا چهار همسر داشته ازدواج میکند در واقع دختر را به آن خانواده قرض میدهند و او همسر رسمی آن مرد نیست و فقط پشت یک جلد قرآن مینویسند آنها خطبه عقد خواندهاند. دختر در آن خانه مرتب تحقیر میشود و بالاخره او را از خانه شوهر بیرون میاندازند. زن جوان به امید آشتیکردن با شوهرش دوباره به آن خانه برمیگردد. با مادرشوهرش دچار کشمکش میشود و با چندین ضربه چاقو او را میکشد. سپس از محل قتل فرار میکند، میرود مانتو میخرد، ساندویچ میخورد، حمام میکند و در آخر راهی خانه پدرش میشود و شب زود میخوابد او صبح روز بعد دستگیر میشود و در بازجوییها میگوید اصلا یادم نبود آدم کشتم. این آدم از نظر روانی در وضعیت سالمی قرار دارد یا خیر؟
باجغلی: قضاوت کردن درباره اختلال روانپزشکی داشتن یا نداشتن یک فرد صرفا براساس پرونده کار بسیار دشواری است. ما خیلی وقتها بعد از مصاحبههای طولانی هم به نتیجه نمیرسیم و مجبور به تشکیل کمیسیون هستیم اما در این مثال چند نکته به نفع این است که این شخص به احتمال زیاد اختلالات روانپزشکی دارد و جرم را قابل فهم میکند؛ یکی اینکه این دختر به صورت هدفمند قتل انجام نداده و نقشه دور و درازی برای این کار نکشیده ساندویچ خوردن و مانتو خریدن نشانه این موضوع است. نکته بعدی مسایلی است که برایش پیش آمده و باعث شده در وضعیت دلخراشی که شرح دادید قرار بگیرد ولی اینکه میگوید یادم نبود قتل انجام دادم این اختصاصا معنی بیماری روانپزشکی نمیدهد. در تاریخ روانپزشکی جنون آنی و لحظهای وجود دارد اما این بیشتر مربوط به کتب تاریخ روانپزشکی است و این موضوع در روانپزشکی مدرن به رسمیت شناخته نمیشود اینکه دکتر خراطها گفتند هرکسی که جرم انجام میدهد در لحظه جرم قضاوتش مختل بوده، قبول دارم ولی اختلال لحظهای در زمان جرم به معنای یک اختلال شناخته شده روانپزشکی که بخواهد رافع مسوولیت کیفری باشد نیست.
مثالی که زدم داستان زندگی کبری رحمانپور است اگر شما عضو هیات منصفه بودید عمل او را قتل عمد میدانستید؟
باجغلی: اطلاعاتم برای اظهارنظر کافی نیست.
خراطها: من به هیچوجه حکم اعدام به او نمیدادم.
چگونه میشد از قتلی که کبری انجام داد پیشگیری کرد؟
باجغلی: عوامل زمینهساز مشخصی در این پرونده وجود دارد. تشخیص دادن عوامل و سعی در از بین بردن آنها کاری بود که انجام نشد. در این مورد بدون اینکه هویت فردی کبری را به رسمیت بشناسند از او استفاده ابزاری کردند. تحقیرهایی که بعد از ازدواج در موردش اعمال شده و نادیده گرفتن وی از دیگر زمینههاست. این عوامل اقدامات اجتماعی یعنی پیشگیری در سطح یک را میطلبد. کبری به هیچ روانپزشکی مراجعه نکرده یا راهش را بلد نبوده یا توانایی مالی را نداشته. اگر جامعه در راستای مددکاری اجتماعی بتواند سازمانهای مردمنهادی را درست کند تا افراد به مددکاران دسترسی داشته باشند در شناسایی این افراد و زدودن عوامل زمینهساز جرم بسیار مفید است.
خراطها: جبر و استیلای شرایط نابهنجار اجتماعی بر کبری و زندگی او غیرقابل کتمان است. تحمیل نابهنجاری و ظلم به کبری در نبود نظارت قانون، نهادهای حمایتی و ... امری آشکار است حال ممکن است شرایط اجتماعی به اختلال روانی در او منجر شده باشد یا خیر اما نمیتوانیم درنظر نگیریم ازدواج، زندگی، اخراج از منزل و ظلموستم بر این فرد تحمیل شده و او برای رهایی از ظلموستم اقدام کرده است. نمیتوانیم از کبری توقع رعایت قوانین داشته باشیم چون شرایط بر او تحمیل شده و کنش انحرافی از سوی او امری بدیهی است. نگاه قضایی باید بتواند اثر اجتماعی و محیط جرم را ببیند این همان چیزی است که وجدان عمومی را در حمایت از کبری بیدار نگاه میدارد این بارقه امید در جامعه ماست که در رفع آن استیلا تلاش کند.
باجغلی: بعضی وقتها شرایطی پیش میآید که ما میفهمیم شخص چرا جرمی را انجام داده است مثل کبری اما قابل فهم بودن جرم لزوما به معنای این نیست که اصالت جرم را از او بگیریم درست است که قتل قابل فهم است اما به هرحال قتل انجام داده و عملش جرم است.
خراطها: چنین فردی بیمار و در کنش اجتماعیاش ناگزیر است چرا موضوع را فقط از منظر روانشناختی بررسی کنیم تا بفهمیم او مسوولیت کیفری دارد یا نه میتوانیم از منظر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به موضوع نگاه کنیم مگر ما از کنش انسانها فهمش سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نداریم.
باجغلی: اما قانون این را مشخص نکرده است
خراطها: قانون حتی فهمش روانشناختی را هم به گفته آقای خرمشاهی درست مشخص نکرده است.
خرمشاهی: نگاه قانون نگاه خشکی است انگیزه مجرم یا علل و عواملی که موجب جرم شده تاثیری در مجازات ندارد. قانون این مسایل را نمیپذیرد حالا هرچقدر بحث روانشناختی و جامعهشناختی کنیم و بگوییم اگر هر شخص دیگری هم جای کبری بود همین کار را میکرد. این تحلیل از منظر قضایی خریدار ندارد بنا بر این من فکر میکنم دچار نوعی خلأ هستیم.
و اما حرف آخر
خرمشاهی: قطعا قوانین باید متناسب با وضعیت زمان و مکان وضع شود از این نظر ما نیازمند اصلاح قوانین و تغییرات هستیم. در کنار این قضیه مهمترین نکته این است که اگرچه جامعه انتظار دارد مجرم مجازات شود و عدهای طرفدار این کار هستند اما مجازات حتی شدیدترین آنها تنها راهکار نیست و فقط ممکن است به صورت مقطعی تاثیرگذار باشند. وضع معیشتی مردم، رفاه اجتماعی، تحصیلات، سرگرمی و... باید بهتر شود و زمینههای پرخاشگری از بین برود که رسیدن به این نقطه به سادگی امکانپذیر نیست.
خراطها: محیط جرم باید فهم و بر اساس آن قضاوت شود. قضاوت مکانیکی معنی علمی ندارد. قضاوت باید با فهمش مرتبط به جرم در ارتباط باشد. اگر بسترهای جرم را فراموش کنیم و مجرم را علت بدانیم کار درستی انجام ندادهایم. بسیاری از مجرمان آسیبدیده و معلول هستند آنها در واقع خودشان شاکی هستند هرچند در مقام متهم قرار گرفتهاند. بنا بر این اگر بخواهیم سراغ مجرم برویم و تشدید مجازات کنیم اما به ریشهها توجه نکنیم، راه بیهودهای را پیمودهایم.
باجغلی: من امیدوار هستم جامعه به جایی برسد که رویکرد به بیماران روانپزشکی رویکرد انگزدایانه باشد و در کنار اقدامات امنیتی و تادیبی که برای مجرمان در نظر گرفته میشود با به رسمیت شناختن اختلالات روانپزشکی هرچند که رافع مسوولیت کیفری نباشد همزمان اقدام تخصصی درمانی روانپزشکی هم در نظام قضایی مدنظر قرار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.