نوراله عزیزمحمدی رییس شعبه 71 دادگاه کیفری استان تهران:
من باشم میبخشم
مرجان لقایی/عکس: ایسنا
وقتی برگه ابلاغیه شعبه 71 دادگاه کیفری استان تهران برای متهمان به قتل زندانی فرستاده میشود آنها میدانند انکار و آوردن بهانههای متداول دیگر فایدهای ندارد. پشت صندلی رییس این شعبه مردی نشسته که معروف شده است مو را از ماست بیرون میکشد. مردی با قد متوسط، هیکلی متناسب و ورزیده و ریش پروفسوری که همیشه کت و شلواری مارکدار میپوشد و ظاهری مرتب دارد. 42 سال سابقه کار در دستگاه قضایی در پستهای مختلف به «نوراله عزیزمحمدی» آموخته است برای محکوم یا تبرئه کردن افراد باید خط به خط پرونده را نه یک بار بلکه چندین بار خواند و آن را زیرورو کرد. با این قاضی که به گفته خودش تاکنون در سه هزار و 500 پرونده که عمده آنها پروندههای قتل بوده، رای صادر کرده است، به گفتوگو نشستهایم.
شما از معدود قضاتی هستید که 42 سال در دستگاه قضایی کار کرده و عمده این فعالیت در پروندههای جنایی بودهاست، با توجه به سابقهای که در این خصوص دارید به نظر شما رایجترین انگیزه در قتلهایی که در ایران رخ میدهد، چیست؟
نمیتوان به طور قاطع گفت یک یا دو علت دلیل اصلی تشکیل پروندههای قتل است. مساله اینجاست که بر اساس زمان و موقعیت تاریخی و فرهنگی انگیزههای قتل تفاوت پیدا میکند. در این مقطع زمانی به نظر من فقر مهمترین دلیل قتلهایی است که اتفاق میافتد. البته منظور از فقر فقط اقتصادی نیست بلکه فقر فرهنگی نیز وجود دارد و البته تاکید میکنم فقر فرهنگی هم بر اثر فقر مالی رخ میدهد. آرامش روانی مردم کم شده و این آمار جرم را بالا میبرد. از بین رفتن آرامش مردم به دلیل تنگناهای اقتصادی است که درگیر آن هستند و متاسفانه هزینه سنگینی را به جامعه وارد میکند.
یعنی معتقد هستید علت بالا رفتن آمار قتل مسایل اقتصادی است؟
شما در مورد انگیزهها پرسیدید و به نظر من مسایل اقتصادی اولین انگیزه در قتل است اما در مورد بالا رفتن آمار قتل باید بگویم علاوه بر این مساله نرخ رشد جمعیت هم موثر است اگر شما میبینید که 30 یا 40 سال پیش قتل کم بود دلیل آن رفاه بالای مردم نبود بلکه رشد جمعیت کم بود و ما در آن زمان 70 میلیون نفر نبودیم، اطلاعرسانی هم کم بود اما در حال حاضر جمعیت جوانی داریم و جوان بودن جمعیت یکی از دلایل بالا رفتن جرم است. جامعه جوان به امکانات نیاز دارد چراکه نیروی جوان به تخلیه انرژی و پتانسیل خود احتیاج دارد. وقتی فشارهای مالی آنقدر زیاد است که نمیتواند امکانات را برای خودش فراهم کند، نباید انتظار داشت همیشه خویشتنداری کند و بعضی افراد هستند که کمطاقت هستند و فشارهای مالی آنها را به سمت جنایت میبرد. فردی که به لحاظ اقتصادی فقیر باشد قدرت خرید کتاب و تحصیل و پیشرفت به لحاظ فرهنگی را هم ندارد بنابراین دچار فقر فرهنگی هم میشود.
در پروندههای همسرکشی چطور، در این پروندهها هم معتقدید نقش مشکلات اقتصادی مردم بالاست؟
به نظر من همچنان بالاست. فشارهای روانی ناشی از تامین معیشت روابط زن و مرد را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد. مردی که نمیتواند معیشت همسر و فرزندانش را تامین کند حوصلهای برای برقراری ارتباط عاطفی با همسرش ندارد و درگیریهای ایجاد شده آنها را به سمت قتل میبرد. مردان بیشتر در یک لحظه و بدون برنامهریزی قبلی مرتکب همسرکشی میشوند اما زنان اینطور نیستند بیشتر به دلیل خیانت این کار را میکنند.
و ریشه این خیانت چیست؟
زنان از مردان دیگری برای قتل استفاده میکنند اما ریشه این خیانت چیست؟ این زنان برای اینکه پاسخ نیازهای عاطفی خود را از شوهر عصبی و خسته از معیشت زندگی دریافت نکردهاند و به همین دلیل و برای اینکه به آرامش برسند سراغ مرد دیگری میروند و بالطبع به خواستههای مادی که در خانه شوهر جوابی نداشتهاند هم میرسند و در نهایت این رابطه به قتل همسر میانجامد. بسیاری از این زنان آنقدر از شوهر خود متنفر نیستند که بخواهند خیانت کنند یا او را بکشند بلکه مشکلات دیگری که به آن اشاره کردم وجود دارد و آنها را به سمت جنایت میبرد.
در زنکشی چطور، در این پروندهها هم انگیزه مادی وجود دارد؟
باید بگویم به نظر من مردان هم آنقدر از همسرشان متنفر نیستند که بخواهند آنها را بکشند و باز هم مساله نداشتن آرامش است. نکته مورد بحث و بسیار مهم در این پروندهها تفکر مردان است. بسیاری از زنکشیها به دلیل سوءظن است. مردانی که زنکشی میکنند افراد خشنی هستند که به دلیل شکی که به همسرشان دارند آنها را به قتل میرسانند این مساله فرهنگی است. به یاد داشته باشید گفتم که فقر اقتصادی، فقر فرهنگی به همراه دارد در این موارد است که فقر فرهنگی نمود پیدا میکند. اینجاست که ما متوجه جای خالی رسانهها و برنامههای آموزشی میشویم. هیچ آموزشی به مردان داده نمیشود که با همسرشان چطور رفتار کنند و هرچه در ذهن دارند به همسرشان نسبت ندهند. این وظیفه رسانه است که به مردان بیاموزد باید حق زن را به رسمیت شناخت و با او مدارا کرد و مهربان بود نه اینکه مورد آزار قرار داد.
به نظر شما چرا زنان و مردانی که دست به همسرکشی میزنند برای جدایی اقدام نمیکنند؟ این راه کمهزینهتر نیست؟
شاید طلاق در کلام آسان باشد اما در عمل کاری بسیار دشوار است. بسیاری از زنانی که دست به قتل شوهرشان میزنند کسانی هستند که برای طلاق اقدام کردهاند اما به دلیل سختی قوانین و راه دشواری که باید بروند پشیمان میشوند و دست به قتل میزنند. نکته دیگر فشارهای خانوادگی و فرهنگی است. زنان مطلقه از سوی جامعه تحت فشار قرار میگیرند بنابراین دست به قتل میزنند به امید اینکه موضوع مشخص نشود. البته این مساله در مورد مردان هم هست. هرچند حق طلاق در دست مرد است اما مساله مهریه بسیار مهم است و ناتوانی در پرداخت مهریه دلیل اصلی عدم جدایی است.
یکی از مسایلی که در پروندههای قتل همیشه مطرح است و انتقاد وکلا را برمیانگیزد مساله بیماریهای روانی و اختلالات روانی است که افراد دچار آن هستند نظر شما در این خصوص چیست آیا اختلالات روانی رافع مسوولیت کیفری است؟
قانون چنین چیزی نگفته و ما هم براساس قانون تصمیم میگیریم. تنها چیزی که قانون به رسمیت شناخته جنون است. یعنی اگر پزشکی قانونی تشخیص دهد فردی جنون دارد در این صورت ما هم رای بر عدم مسوولیت قانونی فرد خواهیم داد و قیم او باید دیه پرداخت کند اما قانون بیماریهای دیگر را به رسمیت نشناخته است.
نظر خودتان چیست، آیا اختلالات روانی در قتل نقش دارد؟
نظر شخصی من این است که بیماری روانی نقش دارد در موارد متعددی دیدیم که متهمان دچار بیماری یا اختلال روانی هستند و همین باعث قتل شده است اما از آنجایی که قانون آن را به رسمیت نشناخته بنابراین ما هم نمیتوانیم در صدور رای به آن اشاره کنیم. قاضی مطابق قانون و در چارچوب قانون میتواند رای دهد. در قانون مجازات سابق این مساله مدنظر قرار گرفته بود اما در این قانون وجود ندارد و آنطور که من قانون جدید را دیدهام دوباره این نکته مورد توجه قرار گرفته است؛ یعنی بیمارهای روانی به رسمیت شناخته شده و این نکته بسیار مهمی است به نظر من در این خصوص در قانون ضعف وجود داشت که با تصویب قانون جدید مشکل برطرف خواهد شد. حتی پروندههایی داشتهام که متهم در حد جنون دچار بیماری بوده است اما از آنجایی که قانون فقط جنون را رافع مسوولیت کیفری میداند بنابراین چارهای بهجز اینکه وی را محکوم کنیم نداشتیم. خوشبختانه قانونگذار این خلأها را دیده و آن را رفع کردهاست امیدوارم هرچه زودتر این قانون ابلاغ شود تا قانون جدید را با ایرادات برطرف شده اعمال کنیم.
تا به حال به دو عامل فقر و اختلالات روانی در قتلها اشاره کردید علت سوم به نظرتان چیست؟
بله به نظر من سومین مساله موادمخدر است خصوصا روانگردانهای جدید که آمار بالایی را به خود اختصاص میدهد. قبل از اینکه مواد روانگردان و موادهای صنعتی وارد بازار شود، قتل با انگیزه موادمخدر کم بود چرا که موادمخدر سنتی افراد را بیحال میکند اما مواد جدید افراد را دچار انرژی و شجاعت کاذب میکند و باعث میشود آنها دست به قتل بزنند.
یعنی این افراد کسانی هستند که تحتتاثیر موادمخدر مرتکب جرم میشوند؟
نه اینطور نیست این افراد چند دسته هستند که اکثر قریب به اتفاق آنها کسانی هستند که برای ارتکاب جنایت مواد مصرف میکنند. یعنی چون میخواهند مرتکب قتل شوند اما جرات ارتکاب ندارند مواد مصرف میکنند. گروه دوم کسانی هستند که به خاطر موادمخدر دست به قتل میزنند. یعنی برای به دست آوردن مواد آدم میکشند. گروه سوم قاچاقچیان هستند که به خاطر گرفتن پولشان دست به قتل میزنند. این دسته افراد کسانی هستند که چون نمیتوانند از راه قانونی پول موادی را که فروختهاند بگیرند دست به قتل میزنند و این قتلها گاه گسترده است. دسته دیگری هم هستند که البته تعدادشان کم است آنها چون مواد مصرف میکنند مسلوبالاراده میشوند و دست به قتل میزنند.
قانون درباره این گروه آخر چه میگوید؟
متاسفانه درخصوص مواد روانگردان قانونی وجود ندارد و استناد ما به قانون قبلی است. اگر فردی با انگیزه قتل مواد مصرف یا برای به دست آوردن پول مواد آدمکشی کند، او مشمول قانون قتل است اما اگر مسلوبالاراده شود، مشمول قانون دیه میشود و نه قتل عمد. البته این موارد بسیار نادر است. این اواخر پروندهای داشتیم که فرد به دلیل مصرف بیشاز حد مشروبات الکلی از خود بیخود شده و دست به قتل زده بود که بعد از تایید این ادعا از سوی پزشکی قانونی و شهادت شهود فرد را به پرداخت دیه محکوم کردیم.
بسیاری از متهمان هستند که ادعا میکنند چون مواد مصرف کرده بودند در حالت عادی نبوده و دست به قتل زدهاند اما این ادعا از سوی دادگاه مورد تایید قرار نمیگیرد چرا؟
چون این متهمان کسانی هستند که تقریبا همه ماجرا را به یاد میآورند حتی بعضی از آنها که ادعا میکنند چیزی از ماجرا نمیدانند باز بین صحبتهایشان اطلاعاتی میدهند که مشخص است ماجرا را به یاد دارند فردی که میداند چه کرده است دیگر مسلوبالاراده نیست. منظور از مسلوبالاراده بودن این است که فرد به هیچوجه به یاد نیاورد و این موضوع مورد تایید قرار گیرد. اینکه فردی مسلوبالاراده شود دز بسیار بالایی از مواد یا مشروب را لازم دارد که در اکثر مواقع اینطور نیست. البته تاکید میکنم این افراد شاید مدعی شوند مواد کشیدهاند و متوجه نبودند اما مساله این است که این فرد مواد مصرف کرده یا مشروب خورده و در واقع شجاعت عمل جرم در او بالا رفته است و او با استفاده از این مواد جرات ارتکاب جرم را به دست آورده و به هیچوجه مسلوبالاراده نبوده است.
پرونده نوجوانانی که مرتکب قتل میشوند با حساسیت ویژهای از سوی رسانهها و مردم دنبال میشود، تجربه شما درباره این نوجوانان چیست؟
من معتقدم نه تنها نوجوانان بلکه هیچکدام از افرادی که دست به قتل میزنند قاتل بالفطره نیستند. این شرایط زندگی و جامعه است که افراد را به سمت ارتکاب جرم میبرد. نوجوانان هم همینطور. انگیزههای آنها به اندازه خودشان کوچک است ضمن اینکه بسیاری از آنها برای بهدست آوردن خواستههایشان دست به قتل میزنند. این خواستهها بیشتر مادی است.
یعنی انگیزه دیگری وجود ندارد؟
این نوجوانان به سنی نرسیدهاند که بخواهند خواسته دیگری داشته باشند و انگیزههای ناموسی و... در قتلهایی که انجام میدهند بسیار کم است.
نقش هیجانات دوران نوجوانی را در این قتلها چقدر پررنگ میدانید؟
این مساله از سوی چند وکیل مطرح شده است اما در قانون چنین چیزی نداریم. من فکر میکنم این قتلها برای رسیدن به خواستههایشان است.
قاتلان نوجوان چقدر در اعترافاتشان صادق هستند؟
بسیار زیاد. آنها معمولا با صداقت کامل حرف میزنند این صداقت کمتر در میان بزرگسالان دیده میشود. البته بخشی از این مساله مربوط به آن است که به آنها گفته میشود چون نوجوان هستند اعدام نمیشوند اما بخش دیگری از آن به دلیل سن کم این بچههاست. این صداقت معمولا به کمک آنها میآید.
شما یکی از قضاتی هستید که همیشه طرفین پروندههای قتل را به سازش دعوت میکنید اما از سوی دیگر احکام قصاص زیادی صادر کردید این دو با هم در تناقض نیست؟
نه اینطور نیست این وظیفه شرعی ماست که طرفین را به سازش دعوت کنیم و خداوند هم اول به بخشش توصیه کرده است. البته که مجرمان باید مجازات شوند و در این مساله بحثی نیست اما بخشش بسیار بهتر است. من همیشه شرایط را میسنجم و ممکن است در جلسه اول به بخشش دعوت نکنم اما سعی میکنم در فرصت مناسب با خانوادهها صحبت و آنها را به بخشش دعوت کنم.
فکر میکنید قصاص قاتلان تا چه حد میتواند جنبه پیشگیرانه داشته باشد؟
قصاص مجازات کارسازی است و باید باشد اما صحبت من این است که باید بسترهای زندگی سالم را فراهم کرد تا مردم به سمت ارتکاب جرم نروند تا زمانی که بستر زندگی سالم وجود نداشته باشد مجازات نمیتواند عامل بازدارنده باشد و باز هم قتل رخ خواهد داد.
اگر یکی از اعضای خانواده شما کشته شود چه واکنشی نشان خواهید داد؟
اگر این اتفاق بیفتد قطعا مثل همه آدمها ناراحت خواهم شد و به شدت غمگین میشوم اما فکر نمیکنم تصمیم به قصاص قاتل بگیرم. من به عنوان یک قاضی وقتی میتوانم افراد را به بخشش دعوت کنم که خودم قدرت بخشیدن داشته باشم و اگر اینطور نباشد کسی به حرفم گوش نخواهد داد. قاضی باید طوری رفتار کند که مردم به حرفش اطمینان کنند نه اینکه احساس کنند او دروغ میگوید بنابراین من باید به حرفی که به مردم میزنم اعتقاد داشته باشم و اگر خودم هم در آن شرایط قرار بگیرم کاری را انجام دهم که مردم را به آن توصیه میکنم.
تا به حال شده حکمی صادر کنید که به خاطرش ناراحت شده باشید؟
بله. چند بار این اتفاق افتاده است. یادم میآید در یکی از پروندهها دختری جوان شوهر مادرش را به قتل رسانده بود شرایط زندگی این دختر آنقدر اسفبار بود که واقعا دل هر انسانی را به درد میآورد اما جرمی که این دختر مرتکب شده بود به لحاظ قانونی مجازات قصاص داشت و من هم مرد قانون هستم و مجبور بودم حکم بر قصاص صادر کنم. البته از اولیایدم خیلی خواهش کردم که این کار را نکنند و رضایت دهند. آنها در مرحله دادگاه حاضر به گذشت نشدند حکم هم در دیوانعالی کشور تایید شد. در پرونده دیگری هم این اتفاق افتاد مردی به خاطر اینکه فرزندان دوقلویش در بیمارستان بودند و میخواست آنها را ترخیص کند در یک لحظه به خاطر 300 هزارتومان دوستش را هل داده و باعث مرگش شده بود. زندگی آن مرد واقعا دردآور بود یادم میآید خیلی التماس کردم اولیایدم رضایت دهند و در نهایت هم موفق شدم از یکی از آنها رضایت بگیرم. اما مابقی رضایت ندادند. در این دو پرونده واقعا ناراحت بودم اما چارهای بهجز اینکه حکم قصاص صادر کنم نداشتم. مساله این است که قاضی نمیتواند مطابق نظر خودش رای دهد و مجبور است در چارچوب قانون عمل کند. حال اگر این قانون کموکاستی دارد ربطی به قاضی ندارد. البته در مواردی هم بوده که چون نتوانستم متهم را به قصاص محکوم کنم ناراحت شدم. مثلا پروندهای داشتم که فردی به طرز فجیعی یک شهروند غیرمسلمان را به قتل رسانده بود و مطابق قانون نمیتوانستیم او را به قصاص محکوم کنیم. این مساله هم من را ناراحت کرد چون فکر میکردم مجازاتی که قانون برای متهم در نظر گرفته به اندازه کافی بازدارنده نیست. این مسایل وجود دارد اما مربوط به قاضی صادرکننده رای نیست و قاضی مطابق کتاب قانون رای صادر میکند.
شما از معدود قضاتی هستید که 42 سال در دستگاه قضایی کار کرده و عمده این فعالیت در پروندههای جنایی بودهاست، با توجه به سابقهای که در این خصوص دارید به نظر شما رایجترین انگیزه در قتلهایی که در ایران رخ میدهد، چیست؟
نمیتوان به طور قاطع گفت یک یا دو علت دلیل اصلی تشکیل پروندههای قتل است. مساله اینجاست که بر اساس زمان و موقعیت تاریخی و فرهنگی انگیزههای قتل تفاوت پیدا میکند. در این مقطع زمانی به نظر من فقر مهمترین دلیل قتلهایی است که اتفاق میافتد. البته منظور از فقر فقط اقتصادی نیست بلکه فقر فرهنگی نیز وجود دارد و البته تاکید میکنم فقر فرهنگی هم بر اثر فقر مالی رخ میدهد. آرامش روانی مردم کم شده و این آمار جرم را بالا میبرد. از بین رفتن آرامش مردم به دلیل تنگناهای اقتصادی است که درگیر آن هستند و متاسفانه هزینه سنگینی را به جامعه وارد میکند.
یعنی معتقد هستید علت بالا رفتن آمار قتل مسایل اقتصادی است؟
شما در مورد انگیزهها پرسیدید و به نظر من مسایل اقتصادی اولین انگیزه در قتل است اما در مورد بالا رفتن آمار قتل باید بگویم علاوه بر این مساله نرخ رشد جمعیت هم موثر است اگر شما میبینید که 30 یا 40 سال پیش قتل کم بود دلیل آن رفاه بالای مردم نبود بلکه رشد جمعیت کم بود و ما در آن زمان 70 میلیون نفر نبودیم، اطلاعرسانی هم کم بود اما در حال حاضر جمعیت جوانی داریم و جوان بودن جمعیت یکی از دلایل بالا رفتن جرم است. جامعه جوان به امکانات نیاز دارد چراکه نیروی جوان به تخلیه انرژی و پتانسیل خود احتیاج دارد. وقتی فشارهای مالی آنقدر زیاد است که نمیتواند امکانات را برای خودش فراهم کند، نباید انتظار داشت همیشه خویشتنداری کند و بعضی افراد هستند که کمطاقت هستند و فشارهای مالی آنها را به سمت جنایت میبرد. فردی که به لحاظ اقتصادی فقیر باشد قدرت خرید کتاب و تحصیل و پیشرفت به لحاظ فرهنگی را هم ندارد بنابراین دچار فقر فرهنگی هم میشود.
در پروندههای همسرکشی چطور، در این پروندهها هم معتقدید نقش مشکلات اقتصادی مردم بالاست؟
به نظر من همچنان بالاست. فشارهای روانی ناشی از تامین معیشت روابط زن و مرد را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد. مردی که نمیتواند معیشت همسر و فرزندانش را تامین کند حوصلهای برای برقراری ارتباط عاطفی با همسرش ندارد و درگیریهای ایجاد شده آنها را به سمت قتل میبرد. مردان بیشتر در یک لحظه و بدون برنامهریزی قبلی مرتکب همسرکشی میشوند اما زنان اینطور نیستند بیشتر به دلیل خیانت این کار را میکنند.
و ریشه این خیانت چیست؟
زنان از مردان دیگری برای قتل استفاده میکنند اما ریشه این خیانت چیست؟ این زنان برای اینکه پاسخ نیازهای عاطفی خود را از شوهر عصبی و خسته از معیشت زندگی دریافت نکردهاند و به همین دلیل و برای اینکه به آرامش برسند سراغ مرد دیگری میروند و بالطبع به خواستههای مادی که در خانه شوهر جوابی نداشتهاند هم میرسند و در نهایت این رابطه به قتل همسر میانجامد. بسیاری از این زنان آنقدر از شوهر خود متنفر نیستند که بخواهند خیانت کنند یا او را بکشند بلکه مشکلات دیگری که به آن اشاره کردم وجود دارد و آنها را به سمت جنایت میبرد.
در زنکشی چطور، در این پروندهها هم انگیزه مادی وجود دارد؟
باید بگویم به نظر من مردان هم آنقدر از همسرشان متنفر نیستند که بخواهند آنها را بکشند و باز هم مساله نداشتن آرامش است. نکته مورد بحث و بسیار مهم در این پروندهها تفکر مردان است. بسیاری از زنکشیها به دلیل سوءظن است. مردانی که زنکشی میکنند افراد خشنی هستند که به دلیل شکی که به همسرشان دارند آنها را به قتل میرسانند این مساله فرهنگی است. به یاد داشته باشید گفتم که فقر اقتصادی، فقر فرهنگی به همراه دارد در این موارد است که فقر فرهنگی نمود پیدا میکند. اینجاست که ما متوجه جای خالی رسانهها و برنامههای آموزشی میشویم. هیچ آموزشی به مردان داده نمیشود که با همسرشان چطور رفتار کنند و هرچه در ذهن دارند به همسرشان نسبت ندهند. این وظیفه رسانه است که به مردان بیاموزد باید حق زن را به رسمیت شناخت و با او مدارا کرد و مهربان بود نه اینکه مورد آزار قرار داد.
به نظر شما چرا زنان و مردانی که دست به همسرکشی میزنند برای جدایی اقدام نمیکنند؟ این راه کمهزینهتر نیست؟
شاید طلاق در کلام آسان باشد اما در عمل کاری بسیار دشوار است. بسیاری از زنانی که دست به قتل شوهرشان میزنند کسانی هستند که برای طلاق اقدام کردهاند اما به دلیل سختی قوانین و راه دشواری که باید بروند پشیمان میشوند و دست به قتل میزنند. نکته دیگر فشارهای خانوادگی و فرهنگی است. زنان مطلقه از سوی جامعه تحت فشار قرار میگیرند بنابراین دست به قتل میزنند به امید اینکه موضوع مشخص نشود. البته این مساله در مورد مردان هم هست. هرچند حق طلاق در دست مرد است اما مساله مهریه بسیار مهم است و ناتوانی در پرداخت مهریه دلیل اصلی عدم جدایی است.
یکی از مسایلی که در پروندههای قتل همیشه مطرح است و انتقاد وکلا را برمیانگیزد مساله بیماریهای روانی و اختلالات روانی است که افراد دچار آن هستند نظر شما در این خصوص چیست آیا اختلالات روانی رافع مسوولیت کیفری است؟
قانون چنین چیزی نگفته و ما هم براساس قانون تصمیم میگیریم. تنها چیزی که قانون به رسمیت شناخته جنون است. یعنی اگر پزشکی قانونی تشخیص دهد فردی جنون دارد در این صورت ما هم رای بر عدم مسوولیت قانونی فرد خواهیم داد و قیم او باید دیه پرداخت کند اما قانون بیماریهای دیگر را به رسمیت نشناخته است.
نظر خودتان چیست، آیا اختلالات روانی در قتل نقش دارد؟
نظر شخصی من این است که بیماری روانی نقش دارد در موارد متعددی دیدیم که متهمان دچار بیماری یا اختلال روانی هستند و همین باعث قتل شده است اما از آنجایی که قانون آن را به رسمیت نشناخته بنابراین ما هم نمیتوانیم در صدور رای به آن اشاره کنیم. قاضی مطابق قانون و در چارچوب قانون میتواند رای دهد. در قانون مجازات سابق این مساله مدنظر قرار گرفته بود اما در این قانون وجود ندارد و آنطور که من قانون جدید را دیدهام دوباره این نکته مورد توجه قرار گرفته است؛ یعنی بیمارهای روانی به رسمیت شناخته شده و این نکته بسیار مهمی است به نظر من در این خصوص در قانون ضعف وجود داشت که با تصویب قانون جدید مشکل برطرف خواهد شد. حتی پروندههایی داشتهام که متهم در حد جنون دچار بیماری بوده است اما از آنجایی که قانون فقط جنون را رافع مسوولیت کیفری میداند بنابراین چارهای بهجز اینکه وی را محکوم کنیم نداشتیم. خوشبختانه قانونگذار این خلأها را دیده و آن را رفع کردهاست امیدوارم هرچه زودتر این قانون ابلاغ شود تا قانون جدید را با ایرادات برطرف شده اعمال کنیم.
تا به حال به دو عامل فقر و اختلالات روانی در قتلها اشاره کردید علت سوم به نظرتان چیست؟
بله به نظر من سومین مساله موادمخدر است خصوصا روانگردانهای جدید که آمار بالایی را به خود اختصاص میدهد. قبل از اینکه مواد روانگردان و موادهای صنعتی وارد بازار شود، قتل با انگیزه موادمخدر کم بود چرا که موادمخدر سنتی افراد را بیحال میکند اما مواد جدید افراد را دچار انرژی و شجاعت کاذب میکند و باعث میشود آنها دست به قتل بزنند.
یعنی این افراد کسانی هستند که تحتتاثیر موادمخدر مرتکب جرم میشوند؟
نه اینطور نیست این افراد چند دسته هستند که اکثر قریب به اتفاق آنها کسانی هستند که برای ارتکاب جنایت مواد مصرف میکنند. یعنی چون میخواهند مرتکب قتل شوند اما جرات ارتکاب ندارند مواد مصرف میکنند. گروه دوم کسانی هستند که به خاطر موادمخدر دست به قتل میزنند. یعنی برای به دست آوردن مواد آدم میکشند. گروه سوم قاچاقچیان هستند که به خاطر گرفتن پولشان دست به قتل میزنند. این دسته افراد کسانی هستند که چون نمیتوانند از راه قانونی پول موادی را که فروختهاند بگیرند دست به قتل میزنند و این قتلها گاه گسترده است. دسته دیگری هم هستند که البته تعدادشان کم است آنها چون مواد مصرف میکنند مسلوبالاراده میشوند و دست به قتل میزنند.
قانون درباره این گروه آخر چه میگوید؟
متاسفانه درخصوص مواد روانگردان قانونی وجود ندارد و استناد ما به قانون قبلی است. اگر فردی با انگیزه قتل مواد مصرف یا برای به دست آوردن پول مواد آدمکشی کند، او مشمول قانون قتل است اما اگر مسلوبالاراده شود، مشمول قانون دیه میشود و نه قتل عمد. البته این موارد بسیار نادر است. این اواخر پروندهای داشتیم که فرد به دلیل مصرف بیشاز حد مشروبات الکلی از خود بیخود شده و دست به قتل زده بود که بعد از تایید این ادعا از سوی پزشکی قانونی و شهادت شهود فرد را به پرداخت دیه محکوم کردیم.
بسیاری از متهمان هستند که ادعا میکنند چون مواد مصرف کرده بودند در حالت عادی نبوده و دست به قتل زدهاند اما این ادعا از سوی دادگاه مورد تایید قرار نمیگیرد چرا؟
چون این متهمان کسانی هستند که تقریبا همه ماجرا را به یاد میآورند حتی بعضی از آنها که ادعا میکنند چیزی از ماجرا نمیدانند باز بین صحبتهایشان اطلاعاتی میدهند که مشخص است ماجرا را به یاد دارند فردی که میداند چه کرده است دیگر مسلوبالاراده نیست. منظور از مسلوبالاراده بودن این است که فرد به هیچوجه به یاد نیاورد و این موضوع مورد تایید قرار گیرد. اینکه فردی مسلوبالاراده شود دز بسیار بالایی از مواد یا مشروب را لازم دارد که در اکثر مواقع اینطور نیست. البته تاکید میکنم این افراد شاید مدعی شوند مواد کشیدهاند و متوجه نبودند اما مساله این است که این فرد مواد مصرف کرده یا مشروب خورده و در واقع شجاعت عمل جرم در او بالا رفته است و او با استفاده از این مواد جرات ارتکاب جرم را به دست آورده و به هیچوجه مسلوبالاراده نبوده است.
پرونده نوجوانانی که مرتکب قتل میشوند با حساسیت ویژهای از سوی رسانهها و مردم دنبال میشود، تجربه شما درباره این نوجوانان چیست؟
من معتقدم نه تنها نوجوانان بلکه هیچکدام از افرادی که دست به قتل میزنند قاتل بالفطره نیستند. این شرایط زندگی و جامعه است که افراد را به سمت ارتکاب جرم میبرد. نوجوانان هم همینطور. انگیزههای آنها به اندازه خودشان کوچک است ضمن اینکه بسیاری از آنها برای بهدست آوردن خواستههایشان دست به قتل میزنند. این خواستهها بیشتر مادی است.
یعنی انگیزه دیگری وجود ندارد؟
این نوجوانان به سنی نرسیدهاند که بخواهند خواسته دیگری داشته باشند و انگیزههای ناموسی و... در قتلهایی که انجام میدهند بسیار کم است.
نقش هیجانات دوران نوجوانی را در این قتلها چقدر پررنگ میدانید؟
این مساله از سوی چند وکیل مطرح شده است اما در قانون چنین چیزی نداریم. من فکر میکنم این قتلها برای رسیدن به خواستههایشان است.
قاتلان نوجوان چقدر در اعترافاتشان صادق هستند؟
بسیار زیاد. آنها معمولا با صداقت کامل حرف میزنند این صداقت کمتر در میان بزرگسالان دیده میشود. البته بخشی از این مساله مربوط به آن است که به آنها گفته میشود چون نوجوان هستند اعدام نمیشوند اما بخش دیگری از آن به دلیل سن کم این بچههاست. این صداقت معمولا به کمک آنها میآید.
شما یکی از قضاتی هستید که همیشه طرفین پروندههای قتل را به سازش دعوت میکنید اما از سوی دیگر احکام قصاص زیادی صادر کردید این دو با هم در تناقض نیست؟
نه اینطور نیست این وظیفه شرعی ماست که طرفین را به سازش دعوت کنیم و خداوند هم اول به بخشش توصیه کرده است. البته که مجرمان باید مجازات شوند و در این مساله بحثی نیست اما بخشش بسیار بهتر است. من همیشه شرایط را میسنجم و ممکن است در جلسه اول به بخشش دعوت نکنم اما سعی میکنم در فرصت مناسب با خانوادهها صحبت و آنها را به بخشش دعوت کنم.
فکر میکنید قصاص قاتلان تا چه حد میتواند جنبه پیشگیرانه داشته باشد؟
قصاص مجازات کارسازی است و باید باشد اما صحبت من این است که باید بسترهای زندگی سالم را فراهم کرد تا مردم به سمت ارتکاب جرم نروند تا زمانی که بستر زندگی سالم وجود نداشته باشد مجازات نمیتواند عامل بازدارنده باشد و باز هم قتل رخ خواهد داد.
اگر یکی از اعضای خانواده شما کشته شود چه واکنشی نشان خواهید داد؟
اگر این اتفاق بیفتد قطعا مثل همه آدمها ناراحت خواهم شد و به شدت غمگین میشوم اما فکر نمیکنم تصمیم به قصاص قاتل بگیرم. من به عنوان یک قاضی وقتی میتوانم افراد را به بخشش دعوت کنم که خودم قدرت بخشیدن داشته باشم و اگر اینطور نباشد کسی به حرفم گوش نخواهد داد. قاضی باید طوری رفتار کند که مردم به حرفش اطمینان کنند نه اینکه احساس کنند او دروغ میگوید بنابراین من باید به حرفی که به مردم میزنم اعتقاد داشته باشم و اگر خودم هم در آن شرایط قرار بگیرم کاری را انجام دهم که مردم را به آن توصیه میکنم.
تا به حال شده حکمی صادر کنید که به خاطرش ناراحت شده باشید؟
بله. چند بار این اتفاق افتاده است. یادم میآید در یکی از پروندهها دختری جوان شوهر مادرش را به قتل رسانده بود شرایط زندگی این دختر آنقدر اسفبار بود که واقعا دل هر انسانی را به درد میآورد اما جرمی که این دختر مرتکب شده بود به لحاظ قانونی مجازات قصاص داشت و من هم مرد قانون هستم و مجبور بودم حکم بر قصاص صادر کنم. البته از اولیایدم خیلی خواهش کردم که این کار را نکنند و رضایت دهند. آنها در مرحله دادگاه حاضر به گذشت نشدند حکم هم در دیوانعالی کشور تایید شد. در پرونده دیگری هم این اتفاق افتاد مردی به خاطر اینکه فرزندان دوقلویش در بیمارستان بودند و میخواست آنها را ترخیص کند در یک لحظه به خاطر 300 هزارتومان دوستش را هل داده و باعث مرگش شده بود. زندگی آن مرد واقعا دردآور بود یادم میآید خیلی التماس کردم اولیایدم رضایت دهند و در نهایت هم موفق شدم از یکی از آنها رضایت بگیرم. اما مابقی رضایت ندادند. در این دو پرونده واقعا ناراحت بودم اما چارهای بهجز اینکه حکم قصاص صادر کنم نداشتم. مساله این است که قاضی نمیتواند مطابق نظر خودش رای دهد و مجبور است در چارچوب قانون عمل کند. حال اگر این قانون کموکاستی دارد ربطی به قاضی ندارد. البته در مواردی هم بوده که چون نتوانستم متهم را به قصاص محکوم کنم ناراحت شدم. مثلا پروندهای داشتم که فردی به طرز فجیعی یک شهروند غیرمسلمان را به قتل رسانده بود و مطابق قانون نمیتوانستیم او را به قصاص محکوم کنیم. این مساله هم من را ناراحت کرد چون فکر میکردم مجازاتی که قانون برای متهم در نظر گرفته به اندازه کافی بازدارنده نیست. این مسایل وجود دارد اما مربوط به قاضی صادرکننده رای نیست و قاضی مطابق کتاب قانون رای صادر میکند.
وقتی برگه ابلاغیه شعبه 71 دادگاه کیفری استان تهران برای متهمان به قتل زندانی فرستاده میشود آنها میدانند انکار و آوردن بهانههای متداول دیگر فایدهای ندارد. پشت صندلی رییس این شعبه مردی نشسته که معروف شده است مو را از ماست بیرون میکشد. مردی با قد متوسط، هیکلی متناسب و ورزیده و ریش پروفسوری که همیشه کت و شلواری مارکدار میپوشد و ظاهری مرتب دارد. 42 سال سابقه کار در دستگاه قضایی در پستهای مختلف به «نوراله عزیزمحمدی» آموخته است برای محکوم یا تبرئه کردن افراد باید خط به خط پرونده را نه یک بار بلکه چندین بار خواند و آن را زیرورو کرد. با این قاضی که به گفته خودش تاکنون در سه هزار و 500 پرونده که عمده آنها پروندههای قتل بوده، رای صادر کرده است، به گفتوگو نشستهایم.
شما از معدود قضاتی هستید که 42 سال در دستگاه قضایی کار کرده و عمده این فعالیت در پروندههای جنایی بودهاست، با توجه به سابقهای که در این خصوص دارید به نظر شما رایجترین انگیزه در قتلهایی که در ایران رخ میدهد، چیست؟
نمیتوان به طور قاطع گفت یک یا دو علت دلیل اصلی تشکیل پروندههای قتل است. مساله اینجاست که بر اساس زمان و موقعیت تاریخی و فرهنگی انگیزههای قتل تفاوت پیدا میکند. در این مقطع زمانی به نظر من فقر مهمترین دلیل قتلهایی است که اتفاق میافتد. البته منظور از فقر فقط اقتصادی نیست بلکه فقر فرهنگی نیز وجود دارد و البته تاکید میکنم فقر فرهنگی هم بر اثر فقر مالی رخ میدهد. آرامش روانی مردم کم شده و این آمار جرم را بالا میبرد. از بین رفتن آرامش مردم به دلیل تنگناهای اقتصادی است که درگیر آن هستند و متاسفانه هزینه سنگینی را به جامعه وارد میکند.
یعنی معتقد هستید علت بالا رفتن آمار قتل مسایل اقتصادی است؟
شما در مورد انگیزهها پرسیدید و به نظر من مسایل اقتصادی اولین انگیزه در قتل است اما در مورد بالا رفتن آمار قتل باید بگویم علاوه بر این مساله نرخ رشد جمعیت هم موثر است اگر شما میبینید که 30 یا 40 سال پیش قتل کم بود دلیل آن رفاه بالای مردم نبود بلکه رشد جمعیت کم بود و ما در آن زمان 70 میلیون نفر نبودیم، اطلاعرسانی هم کم بود اما در حال حاضر جمعیت جوانی داریم و جوان بودن جمعیت یکی از دلایل بالا رفتن جرم است. جامعه جوان به امکانات نیاز دارد چراکه نیروی جوان به تخلیه انرژی و پتانسیل خود احتیاج دارد. وقتی فشارهای مالی آنقدر زیاد است که نمیتواند امکانات را برای خودش فراهم کند، نباید انتظار داشت همیشه خویشتنداری کند و بعضی افراد هستند که کمطاقت هستند و فشارهای مالی آنها را به سمت جنایت میبرد. فردی که به لحاظ اقتصادی فقیر باشد قدرت خرید کتاب و تحصیل و پیشرفت به لحاظ فرهنگی را هم ندارد بنابراین دچار فقر فرهنگی هم میشود.
در پروندههای همسرکشی چطور، در این پروندهها هم معتقدید نقش مشکلات اقتصادی مردم بالاست؟
به نظر من همچنان بالاست. فشارهای روانی ناشی از تامین معیشت روابط زن و مرد را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد. مردی که نمیتواند معیشت همسر و فرزندانش را تامین کند حوصلهای برای برقراری ارتباط عاطفی با همسرش ندارد و درگیریهای ایجاد شده آنها را به سمت قتل میبرد. مردان بیشتر در یک لحظه و بدون برنامهریزی قبلی مرتکب همسرکشی میشوند اما زنان اینطور نیستند بیشتر به دلیل خیانت این کار را میکنند.
و ریشه این خیانت چیست؟
زنان از مردان دیگری برای قتل استفاده میکنند اما ریشه این خیانت چیست؟ این زنان برای اینکه پاسخ نیازهای عاطفی خود را از شوهر عصبی و خسته از معیشت زندگی دریافت نکردهاند و به همین دلیل و برای اینکه به آرامش برسند سراغ مرد دیگری میروند و بالطبع به خواستههای مادی که در خانه شوهر جوابی نداشتهاند هم میرسند و در نهایت این رابطه به قتل همسر میانجامد. بسیاری از این زنان آنقدر از شوهر خود متنفر نیستند که بخواهند خیانت کنند یا او را بکشند بلکه مشکلات دیگری که به آن اشاره کردم وجود دارد و آنها را به سمت جنایت میبرد.
در زنکشی چطور، در این پروندهها هم انگیزه مادی وجود دارد؟
باید بگویم به نظر من مردان هم آنقدر از همسرشان متنفر نیستند که بخواهند آنها را بکشند و باز هم مساله نداشتن آرامش است. نکته مورد بحث و بسیار مهم در این پروندهها تفکر مردان است. بسیاری از زنکشیها به دلیل سوءظن است. مردانی که زنکشی میکنند افراد خشنی هستند که به دلیل شکی که به همسرشان دارند آنها را به قتل میرسانند این مساله فرهنگی است. به یاد داشته باشید گفتم که فقر اقتصادی، فقر فرهنگی به همراه دارد در این موارد است که فقر فرهنگی نمود پیدا میکند. اینجاست که ما متوجه جای خالی رسانهها و برنامههای آموزشی میشویم. هیچ آموزشی به مردان داده نمیشود که با همسرشان چطور رفتار کنند و هرچه در ذهن دارند به همسرشان نسبت ندهند. این وظیفه رسانه است که به مردان بیاموزد باید حق زن را به رسمیت شناخت و با او مدارا کرد و مهربان بود نه اینکه مورد آزار قرار داد.
به نظر شما چرا زنان و مردانی که دست به همسرکشی میزنند برای جدایی اقدام نمیکنند؟ این راه کمهزینهتر نیست؟
شاید طلاق در کلام آسان باشد اما در عمل کاری بسیار دشوار است. بسیاری از زنانی که دست به قتل شوهرشان میزنند کسانی هستند که برای طلاق اقدام کردهاند اما به دلیل سختی قوانین و راه دشواری که باید بروند پشیمان میشوند و دست به قتل میزنند. نکته دیگر فشارهای خانوادگی و فرهنگی است. زنان مطلقه از سوی جامعه تحت فشار قرار میگیرند بنابراین دست به قتل میزنند به امید اینکه موضوع مشخص نشود. البته این مساله در مورد مردان هم هست. هرچند حق طلاق در دست مرد است اما مساله مهریه بسیار مهم است و ناتوانی در پرداخت مهریه دلیل اصلی عدم جدایی است.
یکی از مسایلی که در پروندههای قتل همیشه مطرح است و انتقاد وکلا را برمیانگیزد مساله بیماریهای روانی و اختلالات روانی است که افراد دچار آن هستند نظر شما در این خصوص چیست آیا اختلالات روانی رافع مسوولیت کیفری است؟
قانون چنین چیزی نگفته و ما هم براساس قانون تصمیم میگیریم. تنها چیزی که قانون به رسمیت شناخته جنون است. یعنی اگر پزشکی قانونی تشخیص دهد فردی جنون دارد در این صورت ما هم رای بر عدم مسوولیت قانونی فرد خواهیم داد و قیم او باید دیه پرداخت کند اما قانون بیماریهای دیگر را به رسمیت نشناخته است.
نظر خودتان چیست، آیا اختلالات روانی در قتل نقش دارد؟
نظر شخصی من این است که بیماری روانی نقش دارد در موارد متعددی دیدیم که متهمان دچار بیماری یا اختلال روانی هستند و همین باعث قتل شده است اما از آنجایی که قانون آن را به رسمیت نشناخته بنابراین ما هم نمیتوانیم در صدور رای به آن اشاره کنیم. قاضی مطابق قانون و در چارچوب قانون میتواند رای دهد. در قانون مجازات سابق این مساله مدنظر قرار گرفته بود اما در این قانون وجود ندارد و آنطور که من قانون جدید را دیدهام دوباره این نکته مورد توجه قرار گرفته است؛ یعنی بیمارهای روانی به رسمیت شناخته شده و این نکته بسیار مهمی است به نظر من در این خصوص در قانون ضعف وجود داشت که با تصویب قانون جدید مشکل برطرف خواهد شد. حتی پروندههایی داشتهام که متهم در حد جنون دچار بیماری بوده است اما از آنجایی که قانون فقط جنون را رافع مسوولیت کیفری میداند بنابراین چارهای بهجز اینکه وی را محکوم کنیم نداشتیم. خوشبختانه قانونگذار این خلأها را دیده و آن را رفع کردهاست امیدوارم هرچه زودتر این قانون ابلاغ شود تا قانون جدید را با ایرادات برطرف شده اعمال کنیم.
تا به حال به دو عامل فقر و اختلالات روانی در قتلها اشاره کردید علت سوم به نظرتان چیست؟
بله به نظر من سومین مساله موادمخدر است خصوصا روانگردانهای جدید که آمار بالایی را به خود اختصاص میدهد. قبل از اینکه مواد روانگردان و موادهای صنعتی وارد بازار شود، قتل با انگیزه موادمخدر کم بود چرا که موادمخدر سنتی افراد را بیحال میکند اما مواد جدید افراد را دچار انرژی و شجاعت کاذب میکند و باعث میشود آنها دست به قتل بزنند.
یعنی این افراد کسانی هستند که تحتتاثیر موادمخدر مرتکب جرم میشوند؟
نه اینطور نیست این افراد چند دسته هستند که اکثر قریب به اتفاق آنها کسانی هستند که برای ارتکاب جنایت مواد مصرف میکنند. یعنی چون میخواهند مرتکب قتل شوند اما جرات ارتکاب ندارند مواد مصرف میکنند. گروه دوم کسانی هستند که به خاطر موادمخدر دست به قتل میزنند. یعنی برای به دست آوردن مواد آدم میکشند. گروه سوم قاچاقچیان هستند که به خاطر گرفتن پولشان دست به قتل میزنند. این دسته افراد کسانی هستند که چون نمیتوانند از راه قانونی پول موادی را که فروختهاند بگیرند دست به قتل میزنند و این قتلها گاه گسترده است. دسته دیگری هم هستند که البته تعدادشان کم است آنها چون مواد مصرف میکنند مسلوبالاراده میشوند و دست به قتل میزنند.
قانون درباره این گروه آخر چه میگوید؟
متاسفانه درخصوص مواد روانگردان قانونی وجود ندارد و استناد ما به قانون قبلی است. اگر فردی با انگیزه قتل مواد مصرف یا برای به دست آوردن پول مواد آدمکشی کند، او مشمول قانون قتل است اما اگر مسلوبالاراده شود، مشمول قانون دیه میشود و نه قتل عمد. البته این موارد بسیار نادر است. این اواخر پروندهای داشتیم که فرد به دلیل مصرف بیشاز حد مشروبات الکلی از خود بیخود شده و دست به قتل زده بود که بعد از تایید این ادعا از سوی پزشکی قانونی و شهادت شهود فرد را به پرداخت دیه محکوم کردیم.
بسیاری از متهمان هستند که ادعا میکنند چون مواد مصرف کرده بودند در حالت عادی نبوده و دست به قتل زدهاند اما این ادعا از سوی دادگاه مورد تایید قرار نمیگیرد چرا؟
چون این متهمان کسانی هستند که تقریبا همه ماجرا را به یاد میآورند حتی بعضی از آنها که ادعا میکنند چیزی از ماجرا نمیدانند باز بین صحبتهایشان اطلاعاتی میدهند که مشخص است ماجرا را به یاد دارند فردی که میداند چه کرده است دیگر مسلوبالاراده نیست. منظور از مسلوبالاراده بودن این است که فرد به هیچوجه به یاد نیاورد و این موضوع مورد تایید قرار گیرد. اینکه فردی مسلوبالاراده شود دز بسیار بالایی از مواد یا مشروب را لازم دارد که در اکثر مواقع اینطور نیست. البته تاکید میکنم این افراد شاید مدعی شوند مواد کشیدهاند و متوجه نبودند اما مساله این است که این فرد مواد مصرف کرده یا مشروب خورده و در واقع شجاعت عمل جرم در او بالا رفته است و او با استفاده از این مواد جرات ارتکاب جرم را به دست آورده و به هیچوجه مسلوبالاراده نبوده است.
پرونده نوجوانانی که مرتکب قتل میشوند با حساسیت ویژهای از سوی رسانهها و مردم دنبال میشود، تجربه شما درباره این نوجوانان چیست؟
من معتقدم نه تنها نوجوانان بلکه هیچکدام از افرادی که دست به قتل میزنند قاتل بالفطره نیستند. این شرایط زندگی و جامعه است که افراد را به سمت ارتکاب جرم میبرد. نوجوانان هم همینطور. انگیزههای آنها به اندازه خودشان کوچک است ضمن اینکه بسیاری از آنها برای بهدست آوردن خواستههایشان دست به قتل میزنند. این خواستهها بیشتر مادی است.
یعنی انگیزه دیگری وجود ندارد؟
این نوجوانان به سنی نرسیدهاند که بخواهند خواسته دیگری داشته باشند و انگیزههای ناموسی و... در قتلهایی که انجام میدهند بسیار کم است.
نقش هیجانات دوران نوجوانی را در این قتلها چقدر پررنگ میدانید؟
این مساله از سوی چند وکیل مطرح شده است اما در قانون چنین چیزی نداریم. من فکر میکنم این قتلها برای رسیدن به خواستههایشان است.
قاتلان نوجوان چقدر در اعترافاتشان صادق هستند؟
بسیار زیاد. آنها معمولا با صداقت کامل حرف میزنند این صداقت کمتر در میان بزرگسالان دیده میشود. البته بخشی از این مساله مربوط به آن است که به آنها گفته میشود چون نوجوان هستند اعدام نمیشوند اما بخش دیگری از آن به دلیل سن کم این بچههاست. این صداقت معمولا به کمک آنها میآید.
شما یکی از قضاتی هستید که همیشه طرفین پروندههای قتل را به سازش دعوت میکنید اما از سوی دیگر احکام قصاص زیادی صادر کردید این دو با هم در تناقض نیست؟
نه اینطور نیست این وظیفه شرعی ماست که طرفین را به سازش دعوت کنیم و خداوند هم اول به بخشش توصیه کرده است. البته که مجرمان باید مجازات شوند و در این مساله بحثی نیست اما بخشش بسیار بهتر است. من همیشه شرایط را میسنجم و ممکن است در جلسه اول به بخشش دعوت نکنم اما سعی میکنم در فرصت مناسب با خانوادهها صحبت و آنها را به بخشش دعوت کنم.
فکر میکنید قصاص قاتلان تا چه حد میتواند جنبه پیشگیرانه داشته باشد؟
قصاص مجازات کارسازی است و باید باشد اما صحبت من این است که باید بسترهای زندگی سالم را فراهم کرد تا مردم به سمت ارتکاب جرم نروند تا زمانی که بستر زندگی سالم وجود نداشته باشد مجازات نمیتواند عامل بازدارنده باشد و باز هم قتل رخ خواهد داد.
اگر یکی از اعضای خانواده شما کشته شود چه واکنشی نشان خواهید داد؟
اگر این اتفاق بیفتد قطعا مثل همه آدمها ناراحت خواهم شد و به شدت غمگین میشوم اما فکر نمیکنم تصمیم به قصاص قاتل بگیرم. من به عنوان یک قاضی وقتی میتوانم افراد را به بخشش دعوت کنم که خودم قدرت بخشیدن داشته باشم و اگر اینطور نباشد کسی به حرفم گوش نخواهد داد. قاضی باید طوری رفتار کند که مردم به حرفش اطمینان کنند نه اینکه احساس کنند او دروغ میگوید بنابراین من باید به حرفی که به مردم میزنم اعتقاد داشته باشم و اگر خودم هم در آن شرایط قرار بگیرم کاری را انجام دهم که مردم را به آن توصیه میکنم.
تا به حال شده حکمی صادر کنید که به خاطرش ناراحت شده باشید؟
بله. چند بار این اتفاق افتاده است. یادم میآید در یکی از پروندهها دختری جوان شوهر مادرش را به قتل رسانده بود شرایط زندگی این دختر آنقدر اسفبار بود که واقعا دل هر انسانی را به درد میآورد اما جرمی که این دختر مرتکب شده بود به لحاظ قانونی مجازات قصاص داشت و من هم مرد قانون هستم و مجبور بودم حکم بر قصاص صادر کنم. البته از اولیایدم خیلی خواهش کردم که این کار را نکنند و رضایت دهند. آنها در مرحله دادگاه حاضر به گذشت نشدند حکم هم در دیوانعالی کشور تایید شد. در پرونده دیگری هم این اتفاق افتاد مردی به خاطر اینکه فرزندان دوقلویش در بیمارستان بودند و میخواست آنها را ترخیص کند در یک لحظه به خاطر 300 هزارتومان دوستش را هل داده و باعث مرگش شده بود. زندگی آن مرد واقعا دردآور بود یادم میآید خیلی التماس کردم اولیایدم رضایت دهند و در نهایت هم موفق شدم از یکی از آنها رضایت بگیرم. اما مابقی رضایت ندادند. در این دو پرونده واقعا ناراحت بودم اما چارهای بهجز اینکه حکم قصاص صادر کنم نداشتم. مساله این است که قاضی نمیتواند مطابق نظر خودش رای دهد و مجبور است در چارچوب قانون عمل کند. حال اگر این قانون کموکاستی دارد ربطی به قاضی ندارد. البته در مواردی هم بوده که چون نتوانستم متهم را به قصاص محکوم کنم ناراحت شدم. مثلا پروندهای داشتم که فردی به طرز فجیعی یک شهروند غیرمسلمان را به قتل رسانده بود و مطابق قانون نمیتوانستیم او را به قصاص محکوم کنیم. این مساله هم من را ناراحت کرد چون فکر میکردم مجازاتی که قانون برای متهم در نظر گرفته به اندازه کافی بازدارنده نیست. این مسایل وجود دارد اما مربوط به قاضی صادرکننده رای نیست و قاضی مطابق کتاب قانون رای صادر میکند.
شما از معدود قضاتی هستید که 42 سال در دستگاه قضایی کار کرده و عمده این فعالیت در پروندههای جنایی بودهاست، با توجه به سابقهای که در این خصوص دارید به نظر شما رایجترین انگیزه در قتلهایی که در ایران رخ میدهد، چیست؟
نمیتوان به طور قاطع گفت یک یا دو علت دلیل اصلی تشکیل پروندههای قتل است. مساله اینجاست که بر اساس زمان و موقعیت تاریخی و فرهنگی انگیزههای قتل تفاوت پیدا میکند. در این مقطع زمانی به نظر من فقر مهمترین دلیل قتلهایی است که اتفاق میافتد. البته منظور از فقر فقط اقتصادی نیست بلکه فقر فرهنگی نیز وجود دارد و البته تاکید میکنم فقر فرهنگی هم بر اثر فقر مالی رخ میدهد. آرامش روانی مردم کم شده و این آمار جرم را بالا میبرد. از بین رفتن آرامش مردم به دلیل تنگناهای اقتصادی است که درگیر آن هستند و متاسفانه هزینه سنگینی را به جامعه وارد میکند.
یعنی معتقد هستید علت بالا رفتن آمار قتل مسایل اقتصادی است؟
شما در مورد انگیزهها پرسیدید و به نظر من مسایل اقتصادی اولین انگیزه در قتل است اما در مورد بالا رفتن آمار قتل باید بگویم علاوه بر این مساله نرخ رشد جمعیت هم موثر است اگر شما میبینید که 30 یا 40 سال پیش قتل کم بود دلیل آن رفاه بالای مردم نبود بلکه رشد جمعیت کم بود و ما در آن زمان 70 میلیون نفر نبودیم، اطلاعرسانی هم کم بود اما در حال حاضر جمعیت جوانی داریم و جوان بودن جمعیت یکی از دلایل بالا رفتن جرم است. جامعه جوان به امکانات نیاز دارد چراکه نیروی جوان به تخلیه انرژی و پتانسیل خود احتیاج دارد. وقتی فشارهای مالی آنقدر زیاد است که نمیتواند امکانات را برای خودش فراهم کند، نباید انتظار داشت همیشه خویشتنداری کند و بعضی افراد هستند که کمطاقت هستند و فشارهای مالی آنها را به سمت جنایت میبرد. فردی که به لحاظ اقتصادی فقیر باشد قدرت خرید کتاب و تحصیل و پیشرفت به لحاظ فرهنگی را هم ندارد بنابراین دچار فقر فرهنگی هم میشود.
در پروندههای همسرکشی چطور، در این پروندهها هم معتقدید نقش مشکلات اقتصادی مردم بالاست؟
به نظر من همچنان بالاست. فشارهای روانی ناشی از تامین معیشت روابط زن و مرد را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد. مردی که نمیتواند معیشت همسر و فرزندانش را تامین کند حوصلهای برای برقراری ارتباط عاطفی با همسرش ندارد و درگیریهای ایجاد شده آنها را به سمت قتل میبرد. مردان بیشتر در یک لحظه و بدون برنامهریزی قبلی مرتکب همسرکشی میشوند اما زنان اینطور نیستند بیشتر به دلیل خیانت این کار را میکنند.
و ریشه این خیانت چیست؟
زنان از مردان دیگری برای قتل استفاده میکنند اما ریشه این خیانت چیست؟ این زنان برای اینکه پاسخ نیازهای عاطفی خود را از شوهر عصبی و خسته از معیشت زندگی دریافت نکردهاند و به همین دلیل و برای اینکه به آرامش برسند سراغ مرد دیگری میروند و بالطبع به خواستههای مادی که در خانه شوهر جوابی نداشتهاند هم میرسند و در نهایت این رابطه به قتل همسر میانجامد. بسیاری از این زنان آنقدر از شوهر خود متنفر نیستند که بخواهند خیانت کنند یا او را بکشند بلکه مشکلات دیگری که به آن اشاره کردم وجود دارد و آنها را به سمت جنایت میبرد.
در زنکشی چطور، در این پروندهها هم انگیزه مادی وجود دارد؟
باید بگویم به نظر من مردان هم آنقدر از همسرشان متنفر نیستند که بخواهند آنها را بکشند و باز هم مساله نداشتن آرامش است. نکته مورد بحث و بسیار مهم در این پروندهها تفکر مردان است. بسیاری از زنکشیها به دلیل سوءظن است. مردانی که زنکشی میکنند افراد خشنی هستند که به دلیل شکی که به همسرشان دارند آنها را به قتل میرسانند این مساله فرهنگی است. به یاد داشته باشید گفتم که فقر اقتصادی، فقر فرهنگی به همراه دارد در این موارد است که فقر فرهنگی نمود پیدا میکند. اینجاست که ما متوجه جای خالی رسانهها و برنامههای آموزشی میشویم. هیچ آموزشی به مردان داده نمیشود که با همسرشان چطور رفتار کنند و هرچه در ذهن دارند به همسرشان نسبت ندهند. این وظیفه رسانه است که به مردان بیاموزد باید حق زن را به رسمیت شناخت و با او مدارا کرد و مهربان بود نه اینکه مورد آزار قرار داد.
به نظر شما چرا زنان و مردانی که دست به همسرکشی میزنند برای جدایی اقدام نمیکنند؟ این راه کمهزینهتر نیست؟
شاید طلاق در کلام آسان باشد اما در عمل کاری بسیار دشوار است. بسیاری از زنانی که دست به قتل شوهرشان میزنند کسانی هستند که برای طلاق اقدام کردهاند اما به دلیل سختی قوانین و راه دشواری که باید بروند پشیمان میشوند و دست به قتل میزنند. نکته دیگر فشارهای خانوادگی و فرهنگی است. زنان مطلقه از سوی جامعه تحت فشار قرار میگیرند بنابراین دست به قتل میزنند به امید اینکه موضوع مشخص نشود. البته این مساله در مورد مردان هم هست. هرچند حق طلاق در دست مرد است اما مساله مهریه بسیار مهم است و ناتوانی در پرداخت مهریه دلیل اصلی عدم جدایی است.
یکی از مسایلی که در پروندههای قتل همیشه مطرح است و انتقاد وکلا را برمیانگیزد مساله بیماریهای روانی و اختلالات روانی است که افراد دچار آن هستند نظر شما در این خصوص چیست آیا اختلالات روانی رافع مسوولیت کیفری است؟
قانون چنین چیزی نگفته و ما هم براساس قانون تصمیم میگیریم. تنها چیزی که قانون به رسمیت شناخته جنون است. یعنی اگر پزشکی قانونی تشخیص دهد فردی جنون دارد در این صورت ما هم رای بر عدم مسوولیت قانونی فرد خواهیم داد و قیم او باید دیه پرداخت کند اما قانون بیماریهای دیگر را به رسمیت نشناخته است.
نظر خودتان چیست، آیا اختلالات روانی در قتل نقش دارد؟
نظر شخصی من این است که بیماری روانی نقش دارد در موارد متعددی دیدیم که متهمان دچار بیماری یا اختلال روانی هستند و همین باعث قتل شده است اما از آنجایی که قانون آن را به رسمیت نشناخته بنابراین ما هم نمیتوانیم در صدور رای به آن اشاره کنیم. قاضی مطابق قانون و در چارچوب قانون میتواند رای دهد. در قانون مجازات سابق این مساله مدنظر قرار گرفته بود اما در این قانون وجود ندارد و آنطور که من قانون جدید را دیدهام دوباره این نکته مورد توجه قرار گرفته است؛ یعنی بیمارهای روانی به رسمیت شناخته شده و این نکته بسیار مهمی است به نظر من در این خصوص در قانون ضعف وجود داشت که با تصویب قانون جدید مشکل برطرف خواهد شد. حتی پروندههایی داشتهام که متهم در حد جنون دچار بیماری بوده است اما از آنجایی که قانون فقط جنون را رافع مسوولیت کیفری میداند بنابراین چارهای بهجز اینکه وی را محکوم کنیم نداشتیم. خوشبختانه قانونگذار این خلأها را دیده و آن را رفع کردهاست امیدوارم هرچه زودتر این قانون ابلاغ شود تا قانون جدید را با ایرادات برطرف شده اعمال کنیم.
تا به حال به دو عامل فقر و اختلالات روانی در قتلها اشاره کردید علت سوم به نظرتان چیست؟
بله به نظر من سومین مساله موادمخدر است خصوصا روانگردانهای جدید که آمار بالایی را به خود اختصاص میدهد. قبل از اینکه مواد روانگردان و موادهای صنعتی وارد بازار شود، قتل با انگیزه موادمخدر کم بود چرا که موادمخدر سنتی افراد را بیحال میکند اما مواد جدید افراد را دچار انرژی و شجاعت کاذب میکند و باعث میشود آنها دست به قتل بزنند.
یعنی این افراد کسانی هستند که تحتتاثیر موادمخدر مرتکب جرم میشوند؟
نه اینطور نیست این افراد چند دسته هستند که اکثر قریب به اتفاق آنها کسانی هستند که برای ارتکاب جنایت مواد مصرف میکنند. یعنی چون میخواهند مرتکب قتل شوند اما جرات ارتکاب ندارند مواد مصرف میکنند. گروه دوم کسانی هستند که به خاطر موادمخدر دست به قتل میزنند. یعنی برای به دست آوردن مواد آدم میکشند. گروه سوم قاچاقچیان هستند که به خاطر گرفتن پولشان دست به قتل میزنند. این دسته افراد کسانی هستند که چون نمیتوانند از راه قانونی پول موادی را که فروختهاند بگیرند دست به قتل میزنند و این قتلها گاه گسترده است. دسته دیگری هم هستند که البته تعدادشان کم است آنها چون مواد مصرف میکنند مسلوبالاراده میشوند و دست به قتل میزنند.
قانون درباره این گروه آخر چه میگوید؟
متاسفانه درخصوص مواد روانگردان قانونی وجود ندارد و استناد ما به قانون قبلی است. اگر فردی با انگیزه قتل مواد مصرف یا برای به دست آوردن پول مواد آدمکشی کند، او مشمول قانون قتل است اما اگر مسلوبالاراده شود، مشمول قانون دیه میشود و نه قتل عمد. البته این موارد بسیار نادر است. این اواخر پروندهای داشتیم که فرد به دلیل مصرف بیشاز حد مشروبات الکلی از خود بیخود شده و دست به قتل زده بود که بعد از تایید این ادعا از سوی پزشکی قانونی و شهادت شهود فرد را به پرداخت دیه محکوم کردیم.
بسیاری از متهمان هستند که ادعا میکنند چون مواد مصرف کرده بودند در حالت عادی نبوده و دست به قتل زدهاند اما این ادعا از سوی دادگاه مورد تایید قرار نمیگیرد چرا؟
چون این متهمان کسانی هستند که تقریبا همه ماجرا را به یاد میآورند حتی بعضی از آنها که ادعا میکنند چیزی از ماجرا نمیدانند باز بین صحبتهایشان اطلاعاتی میدهند که مشخص است ماجرا را به یاد دارند فردی که میداند چه کرده است دیگر مسلوبالاراده نیست. منظور از مسلوبالاراده بودن این است که فرد به هیچوجه به یاد نیاورد و این موضوع مورد تایید قرار گیرد. اینکه فردی مسلوبالاراده شود دز بسیار بالایی از مواد یا مشروب را لازم دارد که در اکثر مواقع اینطور نیست. البته تاکید میکنم این افراد شاید مدعی شوند مواد کشیدهاند و متوجه نبودند اما مساله این است که این فرد مواد مصرف کرده یا مشروب خورده و در واقع شجاعت عمل جرم در او بالا رفته است و او با استفاده از این مواد جرات ارتکاب جرم را به دست آورده و به هیچوجه مسلوبالاراده نبوده است.
پرونده نوجوانانی که مرتکب قتل میشوند با حساسیت ویژهای از سوی رسانهها و مردم دنبال میشود، تجربه شما درباره این نوجوانان چیست؟
من معتقدم نه تنها نوجوانان بلکه هیچکدام از افرادی که دست به قتل میزنند قاتل بالفطره نیستند. این شرایط زندگی و جامعه است که افراد را به سمت ارتکاب جرم میبرد. نوجوانان هم همینطور. انگیزههای آنها به اندازه خودشان کوچک است ضمن اینکه بسیاری از آنها برای بهدست آوردن خواستههایشان دست به قتل میزنند. این خواستهها بیشتر مادی است.
یعنی انگیزه دیگری وجود ندارد؟
این نوجوانان به سنی نرسیدهاند که بخواهند خواسته دیگری داشته باشند و انگیزههای ناموسی و... در قتلهایی که انجام میدهند بسیار کم است.
نقش هیجانات دوران نوجوانی را در این قتلها چقدر پررنگ میدانید؟
این مساله از سوی چند وکیل مطرح شده است اما در قانون چنین چیزی نداریم. من فکر میکنم این قتلها برای رسیدن به خواستههایشان است.
قاتلان نوجوان چقدر در اعترافاتشان صادق هستند؟
بسیار زیاد. آنها معمولا با صداقت کامل حرف میزنند این صداقت کمتر در میان بزرگسالان دیده میشود. البته بخشی از این مساله مربوط به آن است که به آنها گفته میشود چون نوجوان هستند اعدام نمیشوند اما بخش دیگری از آن به دلیل سن کم این بچههاست. این صداقت معمولا به کمک آنها میآید.
شما یکی از قضاتی هستید که همیشه طرفین پروندههای قتل را به سازش دعوت میکنید اما از سوی دیگر احکام قصاص زیادی صادر کردید این دو با هم در تناقض نیست؟
نه اینطور نیست این وظیفه شرعی ماست که طرفین را به سازش دعوت کنیم و خداوند هم اول به بخشش توصیه کرده است. البته که مجرمان باید مجازات شوند و در این مساله بحثی نیست اما بخشش بسیار بهتر است. من همیشه شرایط را میسنجم و ممکن است در جلسه اول به بخشش دعوت نکنم اما سعی میکنم در فرصت مناسب با خانوادهها صحبت و آنها را به بخشش دعوت کنم.
فکر میکنید قصاص قاتلان تا چه حد میتواند جنبه پیشگیرانه داشته باشد؟
قصاص مجازات کارسازی است و باید باشد اما صحبت من این است که باید بسترهای زندگی سالم را فراهم کرد تا مردم به سمت ارتکاب جرم نروند تا زمانی که بستر زندگی سالم وجود نداشته باشد مجازات نمیتواند عامل بازدارنده باشد و باز هم قتل رخ خواهد داد.
اگر یکی از اعضای خانواده شما کشته شود چه واکنشی نشان خواهید داد؟
اگر این اتفاق بیفتد قطعا مثل همه آدمها ناراحت خواهم شد و به شدت غمگین میشوم اما فکر نمیکنم تصمیم به قصاص قاتل بگیرم. من به عنوان یک قاضی وقتی میتوانم افراد را به بخشش دعوت کنم که خودم قدرت بخشیدن داشته باشم و اگر اینطور نباشد کسی به حرفم گوش نخواهد داد. قاضی باید طوری رفتار کند که مردم به حرفش اطمینان کنند نه اینکه احساس کنند او دروغ میگوید بنابراین من باید به حرفی که به مردم میزنم اعتقاد داشته باشم و اگر خودم هم در آن شرایط قرار بگیرم کاری را انجام دهم که مردم را به آن توصیه میکنم.
تا به حال شده حکمی صادر کنید که به خاطرش ناراحت شده باشید؟
بله. چند بار این اتفاق افتاده است. یادم میآید در یکی از پروندهها دختری جوان شوهر مادرش را به قتل رسانده بود شرایط زندگی این دختر آنقدر اسفبار بود که واقعا دل هر انسانی را به درد میآورد اما جرمی که این دختر مرتکب شده بود به لحاظ قانونی مجازات قصاص داشت و من هم مرد قانون هستم و مجبور بودم حکم بر قصاص صادر کنم. البته از اولیایدم خیلی خواهش کردم که این کار را نکنند و رضایت دهند. آنها در مرحله دادگاه حاضر به گذشت نشدند حکم هم در دیوانعالی کشور تایید شد. در پرونده دیگری هم این اتفاق افتاد مردی به خاطر اینکه فرزندان دوقلویش در بیمارستان بودند و میخواست آنها را ترخیص کند در یک لحظه به خاطر 300 هزارتومان دوستش را هل داده و باعث مرگش شده بود. زندگی آن مرد واقعا دردآور بود یادم میآید خیلی التماس کردم اولیایدم رضایت دهند و در نهایت هم موفق شدم از یکی از آنها رضایت بگیرم. اما مابقی رضایت ندادند. در این دو پرونده واقعا ناراحت بودم اما چارهای بهجز اینکه حکم قصاص صادر کنم نداشتم. مساله این است که قاضی نمیتواند مطابق نظر خودش رای دهد و مجبور است در چارچوب قانون عمل کند. حال اگر این قانون کموکاستی دارد ربطی به قاضی ندارد. البته در مواردی هم بوده که چون نتوانستم متهم را به قصاص محکوم کنم ناراحت شدم. مثلا پروندهای داشتم که فردی به طرز فجیعی یک شهروند غیرمسلمان را به قتل رسانده بود و مطابق قانون نمیتوانستیم او را به قصاص محکوم کنیم. این مساله هم من را ناراحت کرد چون فکر میکردم مجازاتی که قانون برای متهم در نظر گرفته به اندازه کافی بازدارنده نیست. این مسایل وجود دارد اما مربوط به قاضی صادرکننده رای نیست و قاضی مطابق کتاب قانون رای صادر میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.