تحولات سیاست شوروی در جنگ تحمیلی
جهانگیر کرمی
جنگ عراق علیه ایران یکی از مهمترین و طولانیترین جنگهای قرن است. این جنگ که ابعاد درسآموز متعددی دارد در کنار ابعاد هویتی، فرهنگی و اقتصادی، بعد بینالمللی آن از اهمیت ویژهای برخوردار است و شناخت آن، علاوه بر جنبه تاریخنگاری، نتایج علمی و عملی مهمی برای سیاستگذاری دارد. فقدان متحد خارجی برای ایران در نظام بینالمللی یکی از ابعاد این جنگ است که نقش مهمی در آینده سیاسی کشور دارد. در دوره هشتساله جنگ، دو جبهه بینالمللی موثر در جهان وجود داشت. از یک سو، نظام غرب به رهبری آمریکا و از دیگر سو، نظام شرق به رهبری شوروی در مقابل یکدیگر بودند و البته کشورهای مستقل (غیرمتعهد) نیز نقش محدودی در جنگ داشتند. کمابیش غرب به اشکال گوناگون از عراق حمایت میکرد و حتی بسیاری از کشورهای مستقل نیز بهگونهای در کنار عراق بودند. این موضوع بسیار مهمی است و کمتر اتفاق میافتد که کشورهای بزرگ دنیا از یک کشور جنگطلب حمایت کنند؛ بنابراین بررسی زوایای این موضوع و ابعاد گوناگون آن اهمیت بسیاری دارد. سیاست اتحاد جماهیر شوروی در مورد جنگ عراق علیه ایران اهمیت خاصی دارد و موضوع اصلی این پژوهش نیز بررسی سیاست شوروی در برابر این جنگ
و مراحل آن است. در این پژوهش، ما به دنبال پاسخ به این پرسشها در قالب نوعی تاریخنگاری توصیفی، تحلیل وقایع و تبیین سیاستها و اقدامات هستیم: شوروی در طول هشتسال جنگ تحمیلی، چه سیاستی را در برابر جنگ تحمیلی برگزید؟ این سیاست تحتتاثیر چه عواملی شکل گرفت؟ این سیاست چه اهدافی را دنبال و چه تحولاتی را سپری کرده است؟ سیاست شوروی چه تاثیری بر جنگ گذاشته است؟
برای تحلیل عوامل موثر بر سیاست خارجی شوروی و تحولات آن در دوره هشتساله جنگ، نخست به بررسی نظام تصمیمگیری سیاسی شوروی در مورد جنگ پرداختهایم. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ موضوع بحث دیگر ماست. سپس به سیاست شوروی در برابر جنگ عراق علیه ایران در دوران«برژنف»، «آندروپوف و چرنینکو» و«گورباچف» پرداختهایم و در پایان، تحلیل عوامل و نتایج و یافتههای این پژوهش آورده شده است.
1. نظام تصمیمگیری سیاسی و امنیتی شوروی در مورد جنگ
در سالهای 1359 تا 1367 ـ که جنگ در جریان بود-مسکو در برابر طرفین درگیر در جنگ موضع ثابتی را در پیش نگرفت. در دوره نخست (برژنف) که از سال 1359 تا 1361 را دربر میگیرد، مسکو به دلیل نگرانی از افزایش قدرت آمریکا در منطقه خلیجفارس، سیاست بیطرفی در برابر جنگ را در پیش گرفت. انگیزه او از اتخاذ چنین سیاستی، مخالفت با جنگ (که آن را به نفع امپریالیسم میدانست) بود. سیاستهای اعلامی و تبلیغی مسکو و مشکلاتش با آمریکا، ضرورت برگزیدن چنین سیاستی را توجیه میکرد، اگرچه این کشور در عمل چندان به اجرای این سیاست پایبند نبود. مسکو هم از روابط نزدیک بغداد با غرب ابراز نگرانی میکرد و هم اینکه از واکنش ایران در مورد قضیه افغانستان و رفتار جمهوریاسلامی با جریانهای چپ داخل ایران دلخور بود. مقامات تصمیمگیرنده در مسکو از این نگران بودند که حمایت علنی از بغداد، ایران را به سمت غرب متمایل کند.
از نوامبر 1982 تا مارس 1985 (سالهای 1361 تا 1364 شمسی) به دلیل بحران جانشینی و تغییر رهبران شوروی، سیاست خارجی این کشور دچار آشفتگی بود. در این دوره در عرصه جنگ و داخل ایران اتفاقهایی افتاد که تصمیمگیران مسکو را به حمایت از بغداد سوق داد. برخلاف پیشرویهای اولیه نیروهای عراقی، ایران بهتدریج در جنگ موقعیت برتری یافت و عراق که خود را در موضع ضعف میدید، خواستار پایان جنگ شد. این موضوع در جهت سیاستهای مسکو مبنی بر پایان جنگ بود تا بهانه کمتری به دست امپریالیستها داده شود. همچنین، رفتار حکومت ایران با حزب توده، آخرین امیدهای مسکو را برای نفوذ در ایران ناامید کرد. در این دوره، اتحاد جماهیر شوروی منافع خود را در فشار بر ایران و نجات حکومت صدام میدید و دو عامل گفته شده در سطرهای پیش نیز انگیزه شوروی را برای اقدام تقویت میکرد. همچنین وضعیت بیثبات داخل شوروی و ضعفهای موجود در راس دستگاه بوروکراسی کشور، زمینه را برای تعاملات نهادی و سازمانی عراق ـکه در شمار متحدان بود- بیش از پیش فراهم میکرد. با وجود تحولات داخلی، ساختارها، ترتیبات، نهادها و اشخاص موثر بر تصمیمگیری در این دوره وضعیتی با ثبات داشتند و به قول سیوتز تصمیمهای سالهای 1980 تا 1982 نمیتوانست به آسانی نادیده گرفته شود. (سیوتز، 1368: 116). با انتصاب نادزه به سمت وزیر خارجه، دستگاه سیاست خارجی بازنگری شد و گورباچف کوشید تا از نقش نهادهای اطلاعاتی و نظام در تنظیم سیاست امنیت ملی و مسایل خارجی بکاهد. این موضوع در جهت کاهش تنش در روابط با غرب و شرکت در حلوفصل منازعات منطقهای بود.
(Goodman,op.cit:101) در دوره گورباچف افراد جدیدی با افکار نو به دستگاه سیاسی شوروی راه یافتند و بسیاری از اعضای حزب کمونیست برکنار شدند. همچنین کادرهای سیاسی وزارت خارجه، شخص وزیرخارجه و کارمندان اداره روابط بینالملل حزب کمونیست تغییر کردند و به طبع نگاه به مسایل بینالمللی، خاورمیانه، خلیجفارس و جنگتحمیلی دیگر مانند گذشته نبود. در نظر گورباچف اهمیت جهان سوم، خاورمیانه، خلیجفارس، ایران و عراق بسیار کمتر از غرب بود و در سخنرانیها نیز هرجا به این موضوعات میپرداخت، برای حل مشکلات با آمریکا و اروپا بود. در اندیشه جدید سیاست خارجی گورباچف، روابط با مصر و اسراییل و حکومتهای پادشاهی منطقه در دستور کار قرار گرفت و این موضوع برخلاف روند سیاست خارجی مسکو در گذشته بود. (Ellis,1990:311) در نظام سیاسی شوروی و از نگاه تصمیمگیران این کشور، منافع روسیه در جای دیگری تعریف شده بود. در نتیجه، انگیزه کمتری برای توجه به مسایل منطقهای از جمله جنگ تحمیلی باقی میماند. مشکلات اقتصادی داخلی، دغدغهها و داعیه تصمیمگیران جدید، سبب شد که آنها جهان را متفاوت از گذشته ببینند؛ بنابراین نگاه به جهان سوم نیز رنگ باخت. اراده مسکو برای پایان دادن به مناقشات جهان سوم، از افغانستان تا کامبوج و از فلسطین تا خلیجفارس را دربر میگرفت و حتی تصمیمگیری در مورد همراهی ناوگاندریایی شوروی با نفتکشهای کویتی در این جهت بود.
از مجموع مباحث مطرح شده در این بخش میتوان نتیجه گرفت که تصمیمات نظام سیاسی شوروی در مورد جنگ تحمیلی قاطع و صریح نبود و حتی در دوره برژنف نیز تصمیمات مسکو، به دلیل مسایل موجود در ایران و عراق و مسایل بینالمللی شفافیت کمتری داشت. این وضعیت در دورههای بعدی نیز کمابیش ادامه یافت، البته تصمیمات آمریکا نیز قاطع نبود اما این وضعیت با یک استراتژی نسبتا روشن حمایت میشد. در حالی که مسکو بدون داشتن یک استراتژی روشن، تصمیماتش در مورد جنگ ایران و عراق همچنان دچار ابهام و آشفتگی باقی ماند. سیاست خارجی کشورها در مورد پدیدهها و تحولات بینالمللی، از جمله جنگ تابعی از منافع، انگیزهها و اهداف آن کشور است که تحتتاثیر ثبات یا بیثباتی داخلی، نهادهای ملی و ساختارهای کشور به این تصمیمات میتواند قاطع، صریح و دقیق باشد اما گاه تحولات داخلی به حدی است که تصمیمات دچار نوعی بحران، بیثباتی و ابهام میشود، چیزی که در مورد اتحاد جماهیر شوروی در سالهای دهه 1980 شاهد آن هستیم. با درنظر گرفتن این محیط و آنچه در بخشهای پیشین در عرصههای بینالمللی و تکوین تاریخی مناسب دوجانبه مطالعه کردیم،
2. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ
سیاستهای شوروی در برابر جنگ تحمیلی به این دلیل به دورههای رهبری رهبران مسکو تقسیم شده که واقعیتی اساسی در سیاستهای شوروی وجود داشت که هم از یک خط متداوم پیروی میکرد و هم با سردرگمی مواجه بود اما پژوهشگران دیگری نیز تقسیمبندیهایی در اینباره کردهاند. دنیس راس رییس برنامه اجرایی برکلی-استنفورد سه مرحله را مطرح کرده است: تمایل شوروی به سمت ایران (82-1980)؛ اتخاذ سیاست واقعی بیطرفی از مارس 1982 تا مارس 1983 و تمایل به سمت عراق تا پایان جنگ. (Ross,1984:437) کارول سیوتز این سیاست را به دو دوره تقسیم کرده است: دوره برژنف و دو جانشین او و دوره گورباچف، اگرچه در دوره نخست، سیاست شوروی را پس از سال 1983 گرایش به سمت حمایت از عراق میداند. (سیوتز، 1368: 80و 116). ولایتی نیز قایل به دو دوره بیطرفی و مدارا تا سال 1982 و پس از آن حمایت از عراق است. (ولایتی، 1374: 17-216). جیمز مولتز نیز سیاست شوروی در برابر جنگ تحمیلی را شامل چهار مرحله دانسته است: تمایل به سمت ایران (82-1980)، بیطرفی (84-1982)، تمایل به سمت عراق (85-1984) و بازی در خاورمیانه (88-1986). (Moltz,1989: 123).
اسکندر دلدم هم سه دوره را مطرح کرده است: از شروع جنگ (در آخرین روز از شهریور 1359) تا سقوط ابوالحسن بنیصدر. از سقوط بنیصدر تا بازپسگیری خرمشهر و از بازپسگیری خرمشهر تا پایان جنگ. او معتقد است: با توجه به مطامع و منافع سنتی و استراتژیک شوروی در منطقه، شروع جنگ بیشتر مورد موافقت مسکو قرار گرفت تا مخالفت با آن، اما در مراحل بعدی که ایران موفق به کسب پیروزیهای چشمگیر شد و موقعیت حکومت حاکم بر بغداد را دچار تزلزل کرد، اتحاد شوروی مساعی خود را متوجه پایان دادن به جنگ، موازی با حفظ صدام حسین و حکومت بعث کرد و همزمان تلاشهایی جهت تغذیه تسلیحاتی ارتش عراق به عمل آورد. پس از اینکه در عملیات رمضان نیروهای ایرانی وارد خاک عراق شدند، در این زمان شوروی تلویحا از ورود نیروهای ایرانی به خاک عراق اظهار ناراحتی کرد. (دلدم، 1362: 72).
پاچتاریف نویسنده روسی نیز در 23 می2003 در مقالهای ضمن بررسی مراحل گوناگون جنگ ایران آن را به چهار دوره تقسیم کرده است: دوره هجوم گسترده عراق، دوره ثبات در خطوط دو طرف، دوره پیشروی ایران و اقدام در خاک عراق و سرانجام، دوره ضعف تدریجی دو طرف.
(Pochtariev ,2003: 1) درویشی هم مواضع شوروی در برابر جنگ را به این دورهها تقسیم کرده است: از شروع جنگ تا آزادسازی خرمشهر (شهریور 59 تا خرداد 61). از عملیات رمضان تا فتح فاو (تیر 61 تا اسفند 64). از فتح فاو به دست رزمندگان اسلام تا پذیرش قطعنامه 598 (اسفند 64 تا تیر 67). (درویشی، 1371: 170). رابرت لیتواک در مقالهای با عنوان«شوروی و جنگ ایران و عراق»، به سه دوره 82-1980، 84-1982 و88 - 1984 اشاره کرده است که با زمان حضور برژنف، جانشینان او و گورباچف منطبق است. (Litwak,1989: 200).
برای تحلیل عوامل موثر بر سیاست خارجی شوروی و تحولات آن در دوره هشتساله جنگ، نخست به بررسی نظام تصمیمگیری سیاسی شوروی در مورد جنگ پرداختهایم. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ موضوع بحث دیگر ماست. سپس به سیاست شوروی در برابر جنگ عراق علیه ایران در دوران«برژنف»، «آندروپوف و چرنینکو» و«گورباچف» پرداختهایم و در پایان، تحلیل عوامل و نتایج و یافتههای این پژوهش آورده شده است.
1. نظام تصمیمگیری سیاسی و امنیتی شوروی در مورد جنگ
در سالهای 1359 تا 1367 ـ که جنگ در جریان بود-مسکو در برابر طرفین درگیر در جنگ موضع ثابتی را در پیش نگرفت. در دوره نخست (برژنف) که از سال 1359 تا 1361 را دربر میگیرد، مسکو به دلیل نگرانی از افزایش قدرت آمریکا در منطقه خلیجفارس، سیاست بیطرفی در برابر جنگ را در پیش گرفت. انگیزه او از اتخاذ چنین سیاستی، مخالفت با جنگ (که آن را به نفع امپریالیسم میدانست) بود. سیاستهای اعلامی و تبلیغی مسکو و مشکلاتش با آمریکا، ضرورت برگزیدن چنین سیاستی را توجیه میکرد، اگرچه این کشور در عمل چندان به اجرای این سیاست پایبند نبود. مسکو هم از روابط نزدیک بغداد با غرب ابراز نگرانی میکرد و هم اینکه از واکنش ایران در مورد قضیه افغانستان و رفتار جمهوریاسلامی با جریانهای چپ داخل ایران دلخور بود. مقامات تصمیمگیرنده در مسکو از این نگران بودند که حمایت علنی از بغداد، ایران را به سمت غرب متمایل کند.
از نوامبر 1982 تا مارس 1985 (سالهای 1361 تا 1364 شمسی) به دلیل بحران جانشینی و تغییر رهبران شوروی، سیاست خارجی این کشور دچار آشفتگی بود. در این دوره در عرصه جنگ و داخل ایران اتفاقهایی افتاد که تصمیمگیران مسکو را به حمایت از بغداد سوق داد. برخلاف پیشرویهای اولیه نیروهای عراقی، ایران بهتدریج در جنگ موقعیت برتری یافت و عراق که خود را در موضع ضعف میدید، خواستار پایان جنگ شد. این موضوع در جهت سیاستهای مسکو مبنی بر پایان جنگ بود تا بهانه کمتری به دست امپریالیستها داده شود. همچنین، رفتار حکومت ایران با حزب توده، آخرین امیدهای مسکو را برای نفوذ در ایران ناامید کرد. در این دوره، اتحاد جماهیر شوروی منافع خود را در فشار بر ایران و نجات حکومت صدام میدید و دو عامل گفته شده در سطرهای پیش نیز انگیزه شوروی را برای اقدام تقویت میکرد. همچنین وضعیت بیثبات داخل شوروی و ضعفهای موجود در راس دستگاه بوروکراسی کشور، زمینه را برای تعاملات نهادی و سازمانی عراق ـکه در شمار متحدان بود- بیش از پیش فراهم میکرد. با وجود تحولات داخلی، ساختارها، ترتیبات، نهادها و اشخاص موثر بر تصمیمگیری در این دوره وضعیتی با ثبات داشتند و به قول سیوتز تصمیمهای سالهای 1980 تا 1982 نمیتوانست به آسانی نادیده گرفته شود. (سیوتز، 1368: 116). با انتصاب نادزه به سمت وزیر خارجه، دستگاه سیاست خارجی بازنگری شد و گورباچف کوشید تا از نقش نهادهای اطلاعاتی و نظام در تنظیم سیاست امنیت ملی و مسایل خارجی بکاهد. این موضوع در جهت کاهش تنش در روابط با غرب و شرکت در حلوفصل منازعات منطقهای بود.
(Goodman,op.cit:101) در دوره گورباچف افراد جدیدی با افکار نو به دستگاه سیاسی شوروی راه یافتند و بسیاری از اعضای حزب کمونیست برکنار شدند. همچنین کادرهای سیاسی وزارت خارجه، شخص وزیرخارجه و کارمندان اداره روابط بینالملل حزب کمونیست تغییر کردند و به طبع نگاه به مسایل بینالمللی، خاورمیانه، خلیجفارس و جنگتحمیلی دیگر مانند گذشته نبود. در نظر گورباچف اهمیت جهان سوم، خاورمیانه، خلیجفارس، ایران و عراق بسیار کمتر از غرب بود و در سخنرانیها نیز هرجا به این موضوعات میپرداخت، برای حل مشکلات با آمریکا و اروپا بود. در اندیشه جدید سیاست خارجی گورباچف، روابط با مصر و اسراییل و حکومتهای پادشاهی منطقه در دستور کار قرار گرفت و این موضوع برخلاف روند سیاست خارجی مسکو در گذشته بود. (Ellis,1990:311) در نظام سیاسی شوروی و از نگاه تصمیمگیران این کشور، منافع روسیه در جای دیگری تعریف شده بود. در نتیجه، انگیزه کمتری برای توجه به مسایل منطقهای از جمله جنگ تحمیلی باقی میماند. مشکلات اقتصادی داخلی، دغدغهها و داعیه تصمیمگیران جدید، سبب شد که آنها جهان را متفاوت از گذشته ببینند؛ بنابراین نگاه به جهان سوم نیز رنگ باخت. اراده مسکو برای پایان دادن به مناقشات جهان سوم، از افغانستان تا کامبوج و از فلسطین تا خلیجفارس را دربر میگرفت و حتی تصمیمگیری در مورد همراهی ناوگاندریایی شوروی با نفتکشهای کویتی در این جهت بود.
از مجموع مباحث مطرح شده در این بخش میتوان نتیجه گرفت که تصمیمات نظام سیاسی شوروی در مورد جنگ تحمیلی قاطع و صریح نبود و حتی در دوره برژنف نیز تصمیمات مسکو، به دلیل مسایل موجود در ایران و عراق و مسایل بینالمللی شفافیت کمتری داشت. این وضعیت در دورههای بعدی نیز کمابیش ادامه یافت، البته تصمیمات آمریکا نیز قاطع نبود اما این وضعیت با یک استراتژی نسبتا روشن حمایت میشد. در حالی که مسکو بدون داشتن یک استراتژی روشن، تصمیماتش در مورد جنگ ایران و عراق همچنان دچار ابهام و آشفتگی باقی ماند. سیاست خارجی کشورها در مورد پدیدهها و تحولات بینالمللی، از جمله جنگ تابعی از منافع، انگیزهها و اهداف آن کشور است که تحتتاثیر ثبات یا بیثباتی داخلی، نهادهای ملی و ساختارهای کشور به این تصمیمات میتواند قاطع، صریح و دقیق باشد اما گاه تحولات داخلی به حدی است که تصمیمات دچار نوعی بحران، بیثباتی و ابهام میشود، چیزی که در مورد اتحاد جماهیر شوروی در سالهای دهه 1980 شاهد آن هستیم. با درنظر گرفتن این محیط و آنچه در بخشهای پیشین در عرصههای بینالمللی و تکوین تاریخی مناسب دوجانبه مطالعه کردیم،
2. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ
سیاستهای شوروی در برابر جنگ تحمیلی به این دلیل به دورههای رهبری رهبران مسکو تقسیم شده که واقعیتی اساسی در سیاستهای شوروی وجود داشت که هم از یک خط متداوم پیروی میکرد و هم با سردرگمی مواجه بود اما پژوهشگران دیگری نیز تقسیمبندیهایی در اینباره کردهاند. دنیس راس رییس برنامه اجرایی برکلی-استنفورد سه مرحله را مطرح کرده است: تمایل شوروی به سمت ایران (82-1980)؛ اتخاذ سیاست واقعی بیطرفی از مارس 1982 تا مارس 1983 و تمایل به سمت عراق تا پایان جنگ. (Ross,1984:437) کارول سیوتز این سیاست را به دو دوره تقسیم کرده است: دوره برژنف و دو جانشین او و دوره گورباچف، اگرچه در دوره نخست، سیاست شوروی را پس از سال 1983 گرایش به سمت حمایت از عراق میداند. (سیوتز، 1368: 80و 116). ولایتی نیز قایل به دو دوره بیطرفی و مدارا تا سال 1982 و پس از آن حمایت از عراق است. (ولایتی، 1374: 17-216). جیمز مولتز نیز سیاست شوروی در برابر جنگ تحمیلی را شامل چهار مرحله دانسته است: تمایل به سمت ایران (82-1980)، بیطرفی (84-1982)، تمایل به سمت عراق (85-1984) و بازی در خاورمیانه (88-1986). (Moltz,1989: 123).
اسکندر دلدم هم سه دوره را مطرح کرده است: از شروع جنگ (در آخرین روز از شهریور 1359) تا سقوط ابوالحسن بنیصدر. از سقوط بنیصدر تا بازپسگیری خرمشهر و از بازپسگیری خرمشهر تا پایان جنگ. او معتقد است: با توجه به مطامع و منافع سنتی و استراتژیک شوروی در منطقه، شروع جنگ بیشتر مورد موافقت مسکو قرار گرفت تا مخالفت با آن، اما در مراحل بعدی که ایران موفق به کسب پیروزیهای چشمگیر شد و موقعیت حکومت حاکم بر بغداد را دچار تزلزل کرد، اتحاد شوروی مساعی خود را متوجه پایان دادن به جنگ، موازی با حفظ صدام حسین و حکومت بعث کرد و همزمان تلاشهایی جهت تغذیه تسلیحاتی ارتش عراق به عمل آورد. پس از اینکه در عملیات رمضان نیروهای ایرانی وارد خاک عراق شدند، در این زمان شوروی تلویحا از ورود نیروهای ایرانی به خاک عراق اظهار ناراحتی کرد. (دلدم، 1362: 72).
پاچتاریف نویسنده روسی نیز در 23 می2003 در مقالهای ضمن بررسی مراحل گوناگون جنگ ایران آن را به چهار دوره تقسیم کرده است: دوره هجوم گسترده عراق، دوره ثبات در خطوط دو طرف، دوره پیشروی ایران و اقدام در خاک عراق و سرانجام، دوره ضعف تدریجی دو طرف.
(Pochtariev ,2003: 1) درویشی هم مواضع شوروی در برابر جنگ را به این دورهها تقسیم کرده است: از شروع جنگ تا آزادسازی خرمشهر (شهریور 59 تا خرداد 61). از عملیات رمضان تا فتح فاو (تیر 61 تا اسفند 64). از فتح فاو به دست رزمندگان اسلام تا پذیرش قطعنامه 598 (اسفند 64 تا تیر 67). (درویشی، 1371: 170). رابرت لیتواک در مقالهای با عنوان«شوروی و جنگ ایران و عراق»، به سه دوره 82-1980، 84-1982 و88 - 1984 اشاره کرده است که با زمان حضور برژنف، جانشینان او و گورباچف منطبق است. (Litwak,1989: 200).
جنگ عراق علیه ایران یکی از مهمترین و طولانیترین جنگهای قرن است. این جنگ که ابعاد درسآموز متعددی دارد در کنار ابعاد هویتی، فرهنگی و اقتصادی، بعد بینالمللی آن از اهمیت ویژهای برخوردار است و شناخت آن، علاوه بر جنبه تاریخنگاری، نتایج علمی و عملی مهمی برای سیاستگذاری دارد. فقدان متحد خارجی برای ایران در نظام بینالمللی یکی از ابعاد این جنگ است که نقش مهمی در آینده سیاسی کشور دارد. در دوره هشتساله جنگ، دو جبهه بینالمللی موثر در جهان وجود داشت. از یک سو، نظام غرب به رهبری آمریکا و از دیگر سو، نظام شرق به رهبری شوروی در مقابل یکدیگر بودند و البته کشورهای مستقل (غیرمتعهد) نیز نقش محدودی در جنگ داشتند. کمابیش غرب به اشکال گوناگون از عراق حمایت میکرد و حتی بسیاری از کشورهای مستقل نیز بهگونهای در کنار عراق بودند. این موضوع بسیار مهمی است و کمتر اتفاق میافتد که کشورهای بزرگ دنیا از یک کشور جنگطلب حمایت کنند؛ بنابراین بررسی زوایای این موضوع و ابعاد گوناگون آن اهمیت بسیاری دارد. سیاست اتحاد جماهیر شوروی در مورد جنگ عراق علیه ایران اهمیت خاصی دارد و موضوع اصلی این پژوهش نیز بررسی سیاست شوروی در برابر این جنگ
و مراحل آن است. در این پژوهش، ما به دنبال پاسخ به این پرسشها در قالب نوعی تاریخنگاری توصیفی، تحلیل وقایع و تبیین سیاستها و اقدامات هستیم: شوروی در طول هشتسال جنگ تحمیلی، چه سیاستی را در برابر جنگ تحمیلی برگزید؟ این سیاست تحتتاثیر چه عواملی شکل گرفت؟ این سیاست چه اهدافی را دنبال و چه تحولاتی را سپری کرده است؟ سیاست شوروی چه تاثیری بر جنگ گذاشته است؟
برای تحلیل عوامل موثر بر سیاست خارجی شوروی و تحولات آن در دوره هشتساله جنگ، نخست به بررسی نظام تصمیمگیری سیاسی شوروی در مورد جنگ پرداختهایم. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ موضوع بحث دیگر ماست. سپس به سیاست شوروی در برابر جنگ عراق علیه ایران در دوران«برژنف»، «آندروپوف و چرنینکو» و«گورباچف» پرداختهایم و در پایان، تحلیل عوامل و نتایج و یافتههای این پژوهش آورده شده است.
1. نظام تصمیمگیری سیاسی و امنیتی شوروی در مورد جنگ
در سالهای 1359 تا 1367 ـ که جنگ در جریان بود-مسکو در برابر طرفین درگیر در جنگ موضع ثابتی را در پیش نگرفت. در دوره نخست (برژنف) که از سال 1359 تا 1361 را دربر میگیرد، مسکو به دلیل نگرانی از افزایش قدرت آمریکا در منطقه خلیجفارس، سیاست بیطرفی در برابر جنگ را در پیش گرفت. انگیزه او از اتخاذ چنین سیاستی، مخالفت با جنگ (که آن را به نفع امپریالیسم میدانست) بود. سیاستهای اعلامی و تبلیغی مسکو و مشکلاتش با آمریکا، ضرورت برگزیدن چنین سیاستی را توجیه میکرد، اگرچه این کشور در عمل چندان به اجرای این سیاست پایبند نبود. مسکو هم از روابط نزدیک بغداد با غرب ابراز نگرانی میکرد و هم اینکه از واکنش ایران در مورد قضیه افغانستان و رفتار جمهوریاسلامی با جریانهای چپ داخل ایران دلخور بود. مقامات تصمیمگیرنده در مسکو از این نگران بودند که حمایت علنی از بغداد، ایران را به سمت غرب متمایل کند.
از نوامبر 1982 تا مارس 1985 (سالهای 1361 تا 1364 شمسی) به دلیل بحران جانشینی و تغییر رهبران شوروی، سیاست خارجی این کشور دچار آشفتگی بود. در این دوره در عرصه جنگ و داخل ایران اتفاقهایی افتاد که تصمیمگیران مسکو را به حمایت از بغداد سوق داد. برخلاف پیشرویهای اولیه نیروهای عراقی، ایران بهتدریج در جنگ موقعیت برتری یافت و عراق که خود را در موضع ضعف میدید، خواستار پایان جنگ شد. این موضوع در جهت سیاستهای مسکو مبنی بر پایان جنگ بود تا بهانه کمتری به دست امپریالیستها داده شود. همچنین، رفتار حکومت ایران با حزب توده، آخرین امیدهای مسکو را برای نفوذ در ایران ناامید کرد. در این دوره، اتحاد جماهیر شوروی منافع خود را در فشار بر ایران و نجات حکومت صدام میدید و دو عامل گفته شده در سطرهای پیش نیز انگیزه شوروی را برای اقدام تقویت میکرد. همچنین وضعیت بیثبات داخل شوروی و ضعفهای موجود در راس دستگاه بوروکراسی کشور، زمینه را برای تعاملات نهادی و سازمانی عراق ـکه در شمار متحدان بود- بیش از پیش فراهم میکرد. با وجود تحولات داخلی، ساختارها، ترتیبات، نهادها و اشخاص موثر بر تصمیمگیری در این دوره وضعیتی با ثبات داشتند و به قول سیوتز تصمیمهای سالهای 1980 تا 1982 نمیتوانست به آسانی نادیده گرفته شود. (سیوتز، 1368: 116). با انتصاب نادزه به سمت وزیر خارجه، دستگاه سیاست خارجی بازنگری شد و گورباچف کوشید تا از نقش نهادهای اطلاعاتی و نظام در تنظیم سیاست امنیت ملی و مسایل خارجی بکاهد. این موضوع در جهت کاهش تنش در روابط با غرب و شرکت در حلوفصل منازعات منطقهای بود.
(Goodman,op.cit:101) در دوره گورباچف افراد جدیدی با افکار نو به دستگاه سیاسی شوروی راه یافتند و بسیاری از اعضای حزب کمونیست برکنار شدند. همچنین کادرهای سیاسی وزارت خارجه، شخص وزیرخارجه و کارمندان اداره روابط بینالملل حزب کمونیست تغییر کردند و به طبع نگاه به مسایل بینالمللی، خاورمیانه، خلیجفارس و جنگتحمیلی دیگر مانند گذشته نبود. در نظر گورباچف اهمیت جهان سوم، خاورمیانه، خلیجفارس، ایران و عراق بسیار کمتر از غرب بود و در سخنرانیها نیز هرجا به این موضوعات میپرداخت، برای حل مشکلات با آمریکا و اروپا بود. در اندیشه جدید سیاست خارجی گورباچف، روابط با مصر و اسراییل و حکومتهای پادشاهی منطقه در دستور کار قرار گرفت و این موضوع برخلاف روند سیاست خارجی مسکو در گذشته بود. (Ellis,1990:311) در نظام سیاسی شوروی و از نگاه تصمیمگیران این کشور، منافع روسیه در جای دیگری تعریف شده بود. در نتیجه، انگیزه کمتری برای توجه به مسایل منطقهای از جمله جنگ تحمیلی باقی میماند. مشکلات اقتصادی داخلی، دغدغهها و داعیه تصمیمگیران جدید، سبب شد که آنها جهان را متفاوت از گذشته ببینند؛ بنابراین نگاه به جهان سوم نیز رنگ باخت. اراده مسکو برای پایان دادن به مناقشات جهان سوم، از افغانستان تا کامبوج و از فلسطین تا خلیجفارس را دربر میگرفت و حتی تصمیمگیری در مورد همراهی ناوگاندریایی شوروی با نفتکشهای کویتی در این جهت بود.
از مجموع مباحث مطرح شده در این بخش میتوان نتیجه گرفت که تصمیمات نظام سیاسی شوروی در مورد جنگ تحمیلی قاطع و صریح نبود و حتی در دوره برژنف نیز تصمیمات مسکو، به دلیل مسایل موجود در ایران و عراق و مسایل بینالمللی شفافیت کمتری داشت. این وضعیت در دورههای بعدی نیز کمابیش ادامه یافت، البته تصمیمات آمریکا نیز قاطع نبود اما این وضعیت با یک استراتژی نسبتا روشن حمایت میشد. در حالی که مسکو بدون داشتن یک استراتژی روشن، تصمیماتش در مورد جنگ ایران و عراق همچنان دچار ابهام و آشفتگی باقی ماند. سیاست خارجی کشورها در مورد پدیدهها و تحولات بینالمللی، از جمله جنگ تابعی از منافع، انگیزهها و اهداف آن کشور است که تحتتاثیر ثبات یا بیثباتی داخلی، نهادهای ملی و ساختارهای کشور به این تصمیمات میتواند قاطع، صریح و دقیق باشد اما گاه تحولات داخلی به حدی است که تصمیمات دچار نوعی بحران، بیثباتی و ابهام میشود، چیزی که در مورد اتحاد جماهیر شوروی در سالهای دهه 1980 شاهد آن هستیم. با درنظر گرفتن این محیط و آنچه در بخشهای پیشین در عرصههای بینالمللی و تکوین تاریخی مناسب دوجانبه مطالعه کردیم،
2. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ
سیاستهای شوروی در برابر جنگ تحمیلی به این دلیل به دورههای رهبری رهبران مسکو تقسیم شده که واقعیتی اساسی در سیاستهای شوروی وجود داشت که هم از یک خط متداوم پیروی میکرد و هم با سردرگمی مواجه بود اما پژوهشگران دیگری نیز تقسیمبندیهایی در اینباره کردهاند. دنیس راس رییس برنامه اجرایی برکلی-استنفورد سه مرحله را مطرح کرده است: تمایل شوروی به سمت ایران (82-1980)؛ اتخاذ سیاست واقعی بیطرفی از مارس 1982 تا مارس 1983 و تمایل به سمت عراق تا پایان جنگ. (Ross,1984:437) کارول سیوتز این سیاست را به دو دوره تقسیم کرده است: دوره برژنف و دو جانشین او و دوره گورباچف، اگرچه در دوره نخست، سیاست شوروی را پس از سال 1983 گرایش به سمت حمایت از عراق میداند. (سیوتز، 1368: 80و 116). ولایتی نیز قایل به دو دوره بیطرفی و مدارا تا سال 1982 و پس از آن حمایت از عراق است. (ولایتی، 1374: 17-216). جیمز مولتز نیز سیاست شوروی در برابر جنگ تحمیلی را شامل چهار مرحله دانسته است: تمایل به سمت ایران (82-1980)، بیطرفی (84-1982)، تمایل به سمت عراق (85-1984) و بازی در خاورمیانه (88-1986). (Moltz,1989: 123).
اسکندر دلدم هم سه دوره را مطرح کرده است: از شروع جنگ (در آخرین روز از شهریور 1359) تا سقوط ابوالحسن بنیصدر. از سقوط بنیصدر تا بازپسگیری خرمشهر و از بازپسگیری خرمشهر تا پایان جنگ. او معتقد است: با توجه به مطامع و منافع سنتی و استراتژیک شوروی در منطقه، شروع جنگ بیشتر مورد موافقت مسکو قرار گرفت تا مخالفت با آن، اما در مراحل بعدی که ایران موفق به کسب پیروزیهای چشمگیر شد و موقعیت حکومت حاکم بر بغداد را دچار تزلزل کرد، اتحاد شوروی مساعی خود را متوجه پایان دادن به جنگ، موازی با حفظ صدام حسین و حکومت بعث کرد و همزمان تلاشهایی جهت تغذیه تسلیحاتی ارتش عراق به عمل آورد. پس از اینکه در عملیات رمضان نیروهای ایرانی وارد خاک عراق شدند، در این زمان شوروی تلویحا از ورود نیروهای ایرانی به خاک عراق اظهار ناراحتی کرد. (دلدم، 1362: 72).
پاچتاریف نویسنده روسی نیز در 23 می2003 در مقالهای ضمن بررسی مراحل گوناگون جنگ ایران آن را به چهار دوره تقسیم کرده است: دوره هجوم گسترده عراق، دوره ثبات در خطوط دو طرف، دوره پیشروی ایران و اقدام در خاک عراق و سرانجام، دوره ضعف تدریجی دو طرف.
(Pochtariev ,2003: 1) درویشی هم مواضع شوروی در برابر جنگ را به این دورهها تقسیم کرده است: از شروع جنگ تا آزادسازی خرمشهر (شهریور 59 تا خرداد 61). از عملیات رمضان تا فتح فاو (تیر 61 تا اسفند 64). از فتح فاو به دست رزمندگان اسلام تا پذیرش قطعنامه 598 (اسفند 64 تا تیر 67). (درویشی، 1371: 170). رابرت لیتواک در مقالهای با عنوان«شوروی و جنگ ایران و عراق»، به سه دوره 82-1980، 84-1982 و88 - 1984 اشاره کرده است که با زمان حضور برژنف، جانشینان او و گورباچف منطبق است. (Litwak,1989: 200).
برای تحلیل عوامل موثر بر سیاست خارجی شوروی و تحولات آن در دوره هشتساله جنگ، نخست به بررسی نظام تصمیمگیری سیاسی شوروی در مورد جنگ پرداختهایم. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ موضوع بحث دیگر ماست. سپس به سیاست شوروی در برابر جنگ عراق علیه ایران در دوران«برژنف»، «آندروپوف و چرنینکو» و«گورباچف» پرداختهایم و در پایان، تحلیل عوامل و نتایج و یافتههای این پژوهش آورده شده است.
1. نظام تصمیمگیری سیاسی و امنیتی شوروی در مورد جنگ
در سالهای 1359 تا 1367 ـ که جنگ در جریان بود-مسکو در برابر طرفین درگیر در جنگ موضع ثابتی را در پیش نگرفت. در دوره نخست (برژنف) که از سال 1359 تا 1361 را دربر میگیرد، مسکو به دلیل نگرانی از افزایش قدرت آمریکا در منطقه خلیجفارس، سیاست بیطرفی در برابر جنگ را در پیش گرفت. انگیزه او از اتخاذ چنین سیاستی، مخالفت با جنگ (که آن را به نفع امپریالیسم میدانست) بود. سیاستهای اعلامی و تبلیغی مسکو و مشکلاتش با آمریکا، ضرورت برگزیدن چنین سیاستی را توجیه میکرد، اگرچه این کشور در عمل چندان به اجرای این سیاست پایبند نبود. مسکو هم از روابط نزدیک بغداد با غرب ابراز نگرانی میکرد و هم اینکه از واکنش ایران در مورد قضیه افغانستان و رفتار جمهوریاسلامی با جریانهای چپ داخل ایران دلخور بود. مقامات تصمیمگیرنده در مسکو از این نگران بودند که حمایت علنی از بغداد، ایران را به سمت غرب متمایل کند.
از نوامبر 1982 تا مارس 1985 (سالهای 1361 تا 1364 شمسی) به دلیل بحران جانشینی و تغییر رهبران شوروی، سیاست خارجی این کشور دچار آشفتگی بود. در این دوره در عرصه جنگ و داخل ایران اتفاقهایی افتاد که تصمیمگیران مسکو را به حمایت از بغداد سوق داد. برخلاف پیشرویهای اولیه نیروهای عراقی، ایران بهتدریج در جنگ موقعیت برتری یافت و عراق که خود را در موضع ضعف میدید، خواستار پایان جنگ شد. این موضوع در جهت سیاستهای مسکو مبنی بر پایان جنگ بود تا بهانه کمتری به دست امپریالیستها داده شود. همچنین، رفتار حکومت ایران با حزب توده، آخرین امیدهای مسکو را برای نفوذ در ایران ناامید کرد. در این دوره، اتحاد جماهیر شوروی منافع خود را در فشار بر ایران و نجات حکومت صدام میدید و دو عامل گفته شده در سطرهای پیش نیز انگیزه شوروی را برای اقدام تقویت میکرد. همچنین وضعیت بیثبات داخل شوروی و ضعفهای موجود در راس دستگاه بوروکراسی کشور، زمینه را برای تعاملات نهادی و سازمانی عراق ـکه در شمار متحدان بود- بیش از پیش فراهم میکرد. با وجود تحولات داخلی، ساختارها، ترتیبات، نهادها و اشخاص موثر بر تصمیمگیری در این دوره وضعیتی با ثبات داشتند و به قول سیوتز تصمیمهای سالهای 1980 تا 1982 نمیتوانست به آسانی نادیده گرفته شود. (سیوتز، 1368: 116). با انتصاب نادزه به سمت وزیر خارجه، دستگاه سیاست خارجی بازنگری شد و گورباچف کوشید تا از نقش نهادهای اطلاعاتی و نظام در تنظیم سیاست امنیت ملی و مسایل خارجی بکاهد. این موضوع در جهت کاهش تنش در روابط با غرب و شرکت در حلوفصل منازعات منطقهای بود.
(Goodman,op.cit:101) در دوره گورباچف افراد جدیدی با افکار نو به دستگاه سیاسی شوروی راه یافتند و بسیاری از اعضای حزب کمونیست برکنار شدند. همچنین کادرهای سیاسی وزارت خارجه، شخص وزیرخارجه و کارمندان اداره روابط بینالملل حزب کمونیست تغییر کردند و به طبع نگاه به مسایل بینالمللی، خاورمیانه، خلیجفارس و جنگتحمیلی دیگر مانند گذشته نبود. در نظر گورباچف اهمیت جهان سوم، خاورمیانه، خلیجفارس، ایران و عراق بسیار کمتر از غرب بود و در سخنرانیها نیز هرجا به این موضوعات میپرداخت، برای حل مشکلات با آمریکا و اروپا بود. در اندیشه جدید سیاست خارجی گورباچف، روابط با مصر و اسراییل و حکومتهای پادشاهی منطقه در دستور کار قرار گرفت و این موضوع برخلاف روند سیاست خارجی مسکو در گذشته بود. (Ellis,1990:311) در نظام سیاسی شوروی و از نگاه تصمیمگیران این کشور، منافع روسیه در جای دیگری تعریف شده بود. در نتیجه، انگیزه کمتری برای توجه به مسایل منطقهای از جمله جنگ تحمیلی باقی میماند. مشکلات اقتصادی داخلی، دغدغهها و داعیه تصمیمگیران جدید، سبب شد که آنها جهان را متفاوت از گذشته ببینند؛ بنابراین نگاه به جهان سوم نیز رنگ باخت. اراده مسکو برای پایان دادن به مناقشات جهان سوم، از افغانستان تا کامبوج و از فلسطین تا خلیجفارس را دربر میگرفت و حتی تصمیمگیری در مورد همراهی ناوگاندریایی شوروی با نفتکشهای کویتی در این جهت بود.
از مجموع مباحث مطرح شده در این بخش میتوان نتیجه گرفت که تصمیمات نظام سیاسی شوروی در مورد جنگ تحمیلی قاطع و صریح نبود و حتی در دوره برژنف نیز تصمیمات مسکو، به دلیل مسایل موجود در ایران و عراق و مسایل بینالمللی شفافیت کمتری داشت. این وضعیت در دورههای بعدی نیز کمابیش ادامه یافت، البته تصمیمات آمریکا نیز قاطع نبود اما این وضعیت با یک استراتژی نسبتا روشن حمایت میشد. در حالی که مسکو بدون داشتن یک استراتژی روشن، تصمیماتش در مورد جنگ ایران و عراق همچنان دچار ابهام و آشفتگی باقی ماند. سیاست خارجی کشورها در مورد پدیدهها و تحولات بینالمللی، از جمله جنگ تابعی از منافع، انگیزهها و اهداف آن کشور است که تحتتاثیر ثبات یا بیثباتی داخلی، نهادهای ملی و ساختارهای کشور به این تصمیمات میتواند قاطع، صریح و دقیق باشد اما گاه تحولات داخلی به حدی است که تصمیمات دچار نوعی بحران، بیثباتی و ابهام میشود، چیزی که در مورد اتحاد جماهیر شوروی در سالهای دهه 1980 شاهد آن هستیم. با درنظر گرفتن این محیط و آنچه در بخشهای پیشین در عرصههای بینالمللی و تکوین تاریخی مناسب دوجانبه مطالعه کردیم،
2. تغییر و تداوم در سیاست شوروی در قبال جنگ
سیاستهای شوروی در برابر جنگ تحمیلی به این دلیل به دورههای رهبری رهبران مسکو تقسیم شده که واقعیتی اساسی در سیاستهای شوروی وجود داشت که هم از یک خط متداوم پیروی میکرد و هم با سردرگمی مواجه بود اما پژوهشگران دیگری نیز تقسیمبندیهایی در اینباره کردهاند. دنیس راس رییس برنامه اجرایی برکلی-استنفورد سه مرحله را مطرح کرده است: تمایل شوروی به سمت ایران (82-1980)؛ اتخاذ سیاست واقعی بیطرفی از مارس 1982 تا مارس 1983 و تمایل به سمت عراق تا پایان جنگ. (Ross,1984:437) کارول سیوتز این سیاست را به دو دوره تقسیم کرده است: دوره برژنف و دو جانشین او و دوره گورباچف، اگرچه در دوره نخست، سیاست شوروی را پس از سال 1983 گرایش به سمت حمایت از عراق میداند. (سیوتز، 1368: 80و 116). ولایتی نیز قایل به دو دوره بیطرفی و مدارا تا سال 1982 و پس از آن حمایت از عراق است. (ولایتی، 1374: 17-216). جیمز مولتز نیز سیاست شوروی در برابر جنگ تحمیلی را شامل چهار مرحله دانسته است: تمایل به سمت ایران (82-1980)، بیطرفی (84-1982)، تمایل به سمت عراق (85-1984) و بازی در خاورمیانه (88-1986). (Moltz,1989: 123).
اسکندر دلدم هم سه دوره را مطرح کرده است: از شروع جنگ (در آخرین روز از شهریور 1359) تا سقوط ابوالحسن بنیصدر. از سقوط بنیصدر تا بازپسگیری خرمشهر و از بازپسگیری خرمشهر تا پایان جنگ. او معتقد است: با توجه به مطامع و منافع سنتی و استراتژیک شوروی در منطقه، شروع جنگ بیشتر مورد موافقت مسکو قرار گرفت تا مخالفت با آن، اما در مراحل بعدی که ایران موفق به کسب پیروزیهای چشمگیر شد و موقعیت حکومت حاکم بر بغداد را دچار تزلزل کرد، اتحاد شوروی مساعی خود را متوجه پایان دادن به جنگ، موازی با حفظ صدام حسین و حکومت بعث کرد و همزمان تلاشهایی جهت تغذیه تسلیحاتی ارتش عراق به عمل آورد. پس از اینکه در عملیات رمضان نیروهای ایرانی وارد خاک عراق شدند، در این زمان شوروی تلویحا از ورود نیروهای ایرانی به خاک عراق اظهار ناراحتی کرد. (دلدم، 1362: 72).
پاچتاریف نویسنده روسی نیز در 23 می2003 در مقالهای ضمن بررسی مراحل گوناگون جنگ ایران آن را به چهار دوره تقسیم کرده است: دوره هجوم گسترده عراق، دوره ثبات در خطوط دو طرف، دوره پیشروی ایران و اقدام در خاک عراق و سرانجام، دوره ضعف تدریجی دو طرف.
(Pochtariev ,2003: 1) درویشی هم مواضع شوروی در برابر جنگ را به این دورهها تقسیم کرده است: از شروع جنگ تا آزادسازی خرمشهر (شهریور 59 تا خرداد 61). از عملیات رمضان تا فتح فاو (تیر 61 تا اسفند 64). از فتح فاو به دست رزمندگان اسلام تا پذیرش قطعنامه 598 (اسفند 64 تا تیر 67). (درویشی، 1371: 170). رابرت لیتواک در مقالهای با عنوان«شوروی و جنگ ایران و عراق»، به سه دوره 82-1980، 84-1982 و88 - 1984 اشاره کرده است که با زمان حضور برژنف، جانشینان او و گورباچف منطبق است. (Litwak,1989: 200).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.