شوروی و ماجرای گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران
حسن بهشتیپور
از نگاه روسیه تصرف سفارت آمریکا در تهران و باز هم کم شدن بیشتر نفوذ آمریکاییها در ایران، دومین پیروزی بزرگی بود که پس از سقوط شاه برای منافع روسها در منطقه راهبردی خاورمیانه بهدست آمد. این مساله از آن جهت برای مسکو بیشتر خوشایند بود که در واقع روسیه هیچ هزینهای برای به ثمر نشستن آن، پرداخت نکرده بود. روسها اگرچه نمیتوانستند به صورت علنی از این حرکت دانشجویی حمایت کنند، زیرا ممکن بود همین اتفاق برای سفارت خودشان در تهران، تکرار شود ولی به خوبی میدانستند این حرکت موجب تضعیف موقعیت جهانی و منطقهای کاخ سفید و شکسته شدن اُبهت ایالاتمتحده آمریکا در افکار عمومی خواهد شد. به تبع آن، موقعیت روسها در برابر آمریکا درسطح منطقه تقویت میشود. علاوه بر این میتوان گفت تصرف سفارت آمریکا در تهران و بهطول انجامیدن این ماجرا به مدت 444 روز، ضربه بزرگی به اقتدار آمریکا، رقیب بزرگ شوروی در خاورمیانه وارد کرد.
بررسی موضع اعلانی و اعمالی شوروی در ماجرای گروگانگیری
خانم هلن کارردانکوس شورویشناس برجسته روستبار فرانسوی، درباره ارزیابی خود از موضع مسکو در قبال ایران مینویسد: « نکتهای که در روابط ایران و شوروی در مرحله بین انقلاب و آغاز جنگ ایران و عراق باید در نظر گرفته شود، سیاست دایما مردد مسکو است. مطالعه دقیق روزنامههای شوروی این نوسانات را به خوبی نشان میدهد. گاهی مفسران میکوشیدند که جز از احساسات ضد آمریکایی حاکم بر ایران نامی نبرند و گاهی اذعان میدارند که در ایران با شوروی نیز به همان نحو آمریکا بدرفتاری میشود و از اثرات قهقرایی موج اسلامی گفتوگو میکردند. مجموع این تفسیرها واکنش دولت شوروی را نسبت به رفتار ایران نشان میداد. به رغم چند جهش ناگهانی از قبیل اعتراضهای رسمی و حمله به دولت تهران آنچه همیشه فايق میشود گشادهرویی و تساهل در قبال این رفتار غیردوستانه است.» (کارر دانکوس صفحه 244) اما درباره گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، شوروی حتی اگر میخواست به دو دلیل اصلی ذیل نمیتوانست از حرکت دانشجویان مسلمان پیرو خط امام حمایت علنی و رسمی کند:
1- نگران حمله متقابل عده دیگری از دانشجویان به سفارت شوروی در تهران بود، زیرا درآن زمان تعداد قابلتوجهی از دانشجویان بهویژه دانشجویان دانشگاه علموصنعت در تهران، تمایلات شدید ضدکمونیستی داشتند. موضوع تسخير سفارت شوروی به حدی جدی بود که چندروز بعد از تصرف سفارت آمریکا در تهران، دفتر امامخمینی(ره) برای آنکه عدهای تصمیم داشتند پس از سفارت آمریکا، سفارت شوروی را تصرف کنند، اطلاعیهای صادر کرد و ضمن نفی شدید این اقدام آن را دسیسهای برای انحراف افکار عمومی از دشمن اصلی که آمریکا بود دانست. (سایت تاریخ ایرانی)
2- شوروی بر اجرای عهدنامه ژنو تاکید داشت، زیرا این عهدنامه مصونیت دیپلماتها و سفارتخانههای کشورها را در کشور میزبان در برابر هرگونه تعرضی، تضمین میکند، بنابراین شوروی در موضع اعلامی و رسمی خود نمیتوانست با وجود آنکه اصل حرکت دانشجویان را به نفع خود میدید، به صورت علنی از آن حمایت کند. براین اساس کرملین در موضع رسمی اعلانی شوروی این حرکت را به صورت کاملا حساب شده مورد انتقاد قرار داد.
موضع شوروی درباره قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران
شاید بهدلیل همین ارزیابی بود که شوروی به اولین قطعنامه شورای امنیت درباره تصرف سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان رای مثبت داد.1 (سایت سازمانملل) این دقیقا در راستای موضع اعلانی شوروی بود. اما برای کشف سیاست اِعمالی و اصلی شوروی لازم است به موضعگیری حزب کمونیست و مطبوعات و رسانههای گروهی این کشور توجه کنیم، زیرا درآن زمان رسانههای شوروی دولتی بوده و نقطهنظرات رسمی حزب حاکم کمونیست را منتشر ميكردند. رادیو و تلویزیون، روزنامهها و خبرگزاری تاس شوروی، در آن زمان سعی داشتند ضمن انتقاد از نقض قوانین بینالمللی و نادیده گرفتهشدن آن از سوی دانشجویان، سیاستهای توسعهطلبانه و مداخلهجویانه آمریکا را به عنوان دلیل اصلی چنین اقدامی، مورد انتقاد قرار دهند. به عنوان نمونه روزنامه پراودا ارگان رسمی حزب کمونیست شوروی در 17 آبان 1358 در سرمقاله خود، با توجه به اخبار منتشر شده درباره اسناد جاسوسی سفارت آمریکا در تهران، ایالاتمتحده آمریکا را بیش از ایران به دلیل زیرپا نهادن حقوق بینالمللی، موردسرزنش قرار داد و غیرمستقیم دولت واشنگتن را در بهوجود آمدن حادثه گروگانگیری مسوول دانست. چاپ این مقاله برای آمریکاییها هشداردهنده بود زیرا تصور میکردند ممکن است روسها به صورت پنهانی کمکهایی دراختیار ایران قراردهند. به همین دلیل در همان روز«هودینگ کارتر» سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا به آن واکنش نشان داد و گفت: «آمریکا از اتحاد شوروی خواسته است از تفسیرهای مطبوعاتی کاملا غیرقابلقبول درباره اشغال سفارت آمریکا در تهران خودداری کند. ما نظر خود را در اینباره برای شورویها بیان کردهایم و نیز گفتهایم که انتظار داریم شورویها کاری نکنند که وضع فعلی ما در ایران وخیمتر شود.» (خبرگزاری یونایتدپرس 17/9/58) در نمونه دیگر«گری سیک» از مقامهای بلندپایه وزارت خارجه آمریکا در آن زمان درباره تفسیرها و موضعگیریهای رادیومسکو در کتاب خود مینویسد: «رادیومسکو در برنامههای فارسی خود مرتبا اخبار و مطالب تحریکآمیزی علیه آمریکا منتشر میکرد که ما درباره آن رسما اعتراض کردیم. به دولت شوروی تذکر دادیم که ادامه این روش در روابط آینده ما تاثیر منفی خواهد گذاشت، البته در آن زمان روابط آمریکا و شوروی رو به سردی گذاشته بود و ما انتظار کمکی از شورویها نداشتیم.» (سیک، 1384، ص 342)
درخواست آمریکا از شوروی برای میانجیگری
به دلیل نگرانی از اینکه شوروی بهدلیل تمایلات ضدآمریکایی دانشجویان پیرو خط امام به صورت غیرمستقیم به ایران کمک کند تا از فشار بینالمللی آمریکا علیه خود بکاهد، سفیر آمریکا در مسکو رسما از مقامهای وزارت امور خارجه شوروی میخواهد تا پادرمیانی کرده و از همه امکانات خود برای آزادی گروگانهای آمریکایی استفاده کند. (روزنامه اطلاعات 19/8/ 1358) در واقع شوروی به چهاردلیل عمده از تصرف سفارت آمریکا در تهران خشنود بود:
1- شکسته شدن اُبهت ساختگی آمریکا در اذهانعمومی
2- افشای جزییات مداخلات آمریکا در ایران و کشورهای منطقه
3- تحریک و تشویق افکار جهانی ضد امپریالیسم آمریکا
4- رشد گرایشهای ضد آمریکایی در ایران که در نهایت به کاهش شدید نفوذ آمریکا در ایران و منطقه خاورمیانه انجامید.
با وجود این رهبران شوروی افزایش قدرت ایران به عنوان سردمداران جنبش اسلامی در سطح منطقه را در بلندمدت به زیان خود ارزیابی میکردند، زیرا انقلاباسلامی با مطرح کردن شعار نهشرقی نهغربی جمهوریاسلامی در سیاست خارجی خود، خط مستقلی را درپیش گرفت که ضدآمریکایی بودن آن، به اندازه ضدکمونیستی بودن آن بود. از این جهت تقویت موقعیت انقلاب اسلامی به عنوان یک حرکت مستقل ضدامپریالیستی، نمیتوانست مورد تایید و حمایت شوروی در بلندمدت باشد، به همین دلیل شوروی به صورت تاکتیکی و نه استراتژیک، از تحرکات ضد آمریکایی در ایران، حمایت میکرد. بر این اساس، شوروی در موضع رسمی خود سعی میکرد از اینکه بتواند نقش میانجیگری ایفا کند طفره برود و در عینحال از لحاظ رسانهای و تبلیغاتی توازن را در انتقاد از حرکت دانشجویان و آمریکا بهدلیل مداخلاتش در ایران رعایت میکرد. به این ترتیب میتوان گفت نگرانی آمریکاییها در مورد اینکه روسها کمکهای بیشتری به ایران بدهند بیمورد بود، زیرا شوروی متقابلا نگران رشد حرکت انقلاب اسلامی در سطح منطقه بود. بهویژه تاثیرات انقلاب اسلامی بر جمهورهای مسلماننشین این کشور برای مسکو قابلتوجه بود، زیرا در آن زمان جمعیت مسلمانان شوروی در حدود 20 تا 30 میلیون نفر تخمین زده میشد.
اجرای نقشه اشغال افغانستان
برژنف رهبر شوروی، از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا تصمیم خود را درباره اشغال افغانستان که از مدتها قبل برای آن برنامهریزی کرده بود، ، تسریع کند. به همین دلیل اشغال خاک افغانستان توسط ارتش سرخ شوروی، سهماه پس از تسخیر سفارت آمریکا به مورد اجرا گذارده شد2 تا کرملین بتواند به خیال خود حوزه نفوذ و اقتدار خود را در رقابت با آمریکا تا قلب آسیا و مرزهای شمالی پاکستان گسترش دهد. جالب آنکه پس از اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ، مسکو تمایل بیشتری برای مخالفت با آمریکا پیدا میکند. زیرا تبلیغات رسانههای آمریکایی در اوج جنگ سرد حملات همهجانبهای را علیه این اقدام شوروی سازماندهی کرده بودند. طبیعی بود که شوروی برای نشان دادن نارضایتی خود از فشار سیاسی تبلیغاتی رسانههای غرب، متقابلا سعی کند در ماجرای گروگانگیری موضع تندتری در مقایسه با قبل، از خود نشان دهد. در همین راستا شوروی زمانی که آمریکا برای افزایش فشار بر ایران دومین قطعنامه را در31دسامبر 1979 پیشنهاد داد. آناتولی دوبرنینین نماینده شوروی در سازمان ملل به آن رای ممتنع داد.3 (سایت سازمانملل) تا نشان دهد شوروی حاضر نیست در همه مراحل طی این مسیر با آمریکا همراه باشد. به موازات اوجگیری اختلافها بین واشنگتن و مسکو بر سر توسعه نفوذ روسها در مرزهای جنوبی این کشور و اشغال افغانستان در مرزهای شرقی ایران، فضای ملتهبی بهوجود آمد تا آنجا که شوروی قطعنامه پیشنهادی بعدی آمریکا را برای تحریمهای اقتصادی علیه ایران در 12ژانویه 1980 وتو کرد. (همان) اگرچه تبلیغات رسانههای شوروی و تبلیغات حزب توده، انگیزه شوروی را حمایت از ایران معرفی میکرد اما در واقع شوروی از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا به اصطلاح با یک تیر دونشان بزند. از یکسو نارضایتی خود را در برابر افزایش تهاجم وسیع سیاسی تبلیغاتی غرب علیه اشغال افغانستان نشان دهد. از سوی دیگر کرملین انتظار داشت بتواند با این اقدام ایران را به حمایت از سیاست شوروی درباره اشغال افغانستان تشویق کند. البته در مورد اول باید گفت آمریکا به فاصله کوتاهی از زمان شروع ماجرای گروگانگیری با فرمانی که کارتر رییسجمهوری وقت آمریکا صادر کرده بود، رسما تحریم اقتصادی علیه ایران را برقرار کرده بود اما هدف از تلاش برای جلب موافقت شورای امنیت، بینالمللی کردن تحریمهای اقتصادی علیه ایران بود که با وتوی شوروی عملا شکست خورد؛ بنابراین میتوان گفت شوروی با سوءاستفاده از شرایطی که برای آمریکا در منطقه پیش آمده بود فرصت را غنیمت شمرده و به افغانستان حمله کرد اما در ارزیابی هدف دوم شوروی میتوان گفت، برژنف دبیرکل وقت حزب کمونیست شوروی، با صدور دستور وتوی قطعنامه پیشنهادی آمریکا علیه ایران امیدوار بود با این اقدام شاید بتواند امام خمینی(ره) را به حمایت از تجاوز ارتش شوروی به خاک افغانستان ترغیب کند اما امام خمینی(ره) قاطعانه به سفیر شوروی گفت: «اگر شما خیال کنید که با سرنیزه بتوانید یک ملتی را خاضع کنید و استقرار هم پیدا بشود این اشتباه است. سرنیزه میتواند یک مردمی را سرکوب کند، بکشد، چه بکند، لکن نمیتواند مستقر باشد. ملت اگر یک چیزی خواستند، نمیشود به خلاف میل ملت همیشه یک کاری را انجام داد و اگر حکومت رژیمش دوگانه باشد، ملت مُسلم باشد، حکومت کمونیست باشد، این نخواهد درست شد و شما همچو امیدی نداشته باشید.» (صحیفه امام جلد 12 ص15) این پیشبینی امام خمینی(ره) 10سال بعد یعنی زمانی که گورباچف دستور خروج ارتش شوروی را از خاک افغانستان صادر کرد محقق شد.4 روسها در اشغال افغانستان نهتنها به اهداف خود دست پیدا نکردند، بلکه ضربه حیثیتی بزرگی را علاوه بر هزینه فراوان اقتصادی، متحمل شدند. در همین زمان در 19 دی 1358 شایعهای توسط سفیر شوروی در مکزیک منتشر میشود که گویا ایران از شوروی درخواست کمک نظامی کرده است. امامخمینی(ره) به محض شنیدن چنین خبری در بیستم دی 1358 با صدور اطلاعیهای قاطعانه هرگونه درخواست کمک نظامی را به شدت تکذیب میکند.5 (صحیفه امام خمینی جلد 12 ص 113) بهنظر میرسد این خبرسازی که توسط روسها و با مشارکت رسانههای خبری غرب به منظور بیاعتبارکردن تز استقلال انقلاب اسلامی از غرب و شرق منتشر شده است جزوِ معدود همکاریهای خبری بین بلوک شرق و غرب در زمان جنگ سرد، محسوب میشود.
سیاست شوروی درباره طولانی شدن گروگانگیری
از آنجا که امام خمینی(ره) بارها اعتقاد خود را مبنی بر وحدت مسلمانان جهان به صراحت اعلام داشته و نشانههای فعالیت طرفداران انقلاب اسلامی در شوروی به قدری مشهود بود که امنیت مرزهای جمهوریهای مسلماننشین را به خطر انداخته بود، با طولانی شدن بحران گروگانگیری و تحقق شعار آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند، وزن و جایگاه انقلاب اسلامی در منظر مسلمانان منتقد آمریکا در منطقه و جهان، افزایش پیدا کرد. در این شرایط رهبران شوروی دیگر نمیتوانستند با خویشتنداری این مساله را پنهان سازند. روسها ابتدا در قبال این مساله سیاست صبر و انتظار را پیش گرفتند، اما پس از چندماه ابهام در مناسبات دو کشور، سرانجام بحران رخ نمود. شوروی آشکارا دریافت که با سازش، نمیتواند امتیازی از نظام اسلامی به دست آورد. روی این اصل اعمال فشار بر تهران را در پیش گرفت. آنان ضمن اینکه به بسیار سختگیر بودن انقلاب اسلامی و دشواری کنار آمدن با آن اشاره کردند و نگرانی خود را نیز از نفوذ تبلیغات حکومت اسلامی بر مسلمانان شوروی پنهان داشتند، به اقدام عملی برای تحریک اقلیتهای قومی ساکن در مناطق مرزی علیه حکومتمرکزی ایران، دست زدند. (عطار زاده ص 146) ضمن آنکه به باور خانم دانکوس: «به زودی شوروی از طرز رفتار رهبر انقلاب ایران دریافت که جز شمارش شکستهای ابر قدرت رقیب هیچ نفعي از قطع مناسبات ایران و آمریکا عایدش نشده است اما خلأیی که به این سان ایجاد شده بود برایش سودی نداشت و نمیتوانست گرایشها را وارونه و به سوی خودش معطوف سازد. این مطلب را رهبران شوروی به خوبی فهمیدند و قبل از هر چیز تلاشهایشان را متوجه اجتناب از هر عمل شتابزدهای در بهرهبرداری از شکست آمریکا، کردند. (هلن کارر دانکوس صفحه 225) اما بیشک آنچه مسکو را در اعمال فشار بر زمامداران ایران مصممتر كرد، واکنش تند امام خمینی(ره) درباره اوضاع افغانستان بود. امام خمینی(ره) طی سخنانی در دیدار با وینو گرادُف سفیر وقت شوروی در ایران علاوه بر ابراز تمایل به نابودی رژیم دست نشانده شوروی در افغانستان، صریحا از قصد صدور پیام انقلاب اسلامی به هر جایی که مسلمانان تحت رژیمهایی بیگانه با ارزشهایشان قرار دارند، ، سخن گفت. (صحیفه امام جلد شش صفحه 220) علاوه بر این تنها یک روز بعد از تسخير سفارت آمریکا در تهران، دولت ایران به صورت هم زمان از یکسو موافقتنامه دفاعی 1959 بین ایران و آمریکا را لغو کرد و از سوی دیگر به منظور حفظ موازنه، به طور یکجانبه فصلهای پنجم و ششم عهدنامه مودت 1921 بین ایران و شوروی را لغو كرد. (روزنامه اطلاعات روز 20/8/1358) در آن زمان دولت شوروی درباره لغو این فصل که به نیروهای روسی امکان مداخله نظامی را در ایران میداد واکنشی در رد یا تکذیب از خود نشان ندادند. به عبارت دیگر تلاش کردند اکنون که برخلاف ارزیابیهای اولیه آنها دولت انقلابی ایران جهتگیری ضد آمریکایی خود را به اثبات رسانده است، از هر نوع موضعگیری که موقعیت شوروی را نیز مانند آمریکا در ایران متزلزل کند، اجتناب ورزند. (کوزیچکین 1370 ص 421) شاید بتوان گفت شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، 11ماه بعد از ماجرای گروگانگیری و کمکهای همه جانبه شوروی به صدام حسین با وجود آنکه متجاوز بودن عراق برای آنها مسلم بود در راستای کنترل و مهار توسعه نفوذ ایران در سطح منطقه توجیه شود، بهویژه آنکه امام خمینی در ادامه التزام به سیاست عدم تعهد در روابط خارجی ایران با سایر کشورها و مخالفت با اشغال افغانستان، ضربهای دیگر بر مسکو وارد کرده بود. از همینرو کرملین با ورود عراق به خاک ایران، خود را در برابر سیاست«انتخاب دشوار»دید، زیرا در این دوران شوروی از یکسو با عراق، متحد دیرین خود روبهرو بود و از سوی دیگر با ایران انقلابی که بسیاری از مناسبات گذشته جهان را با پیروزی انقلاب اسلامی به چالش کشیده بود، قصد تعامل متقابل را داشت.
جمعبندی بحث
1- واکنش شوروی در قبال گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، ناشی از اهداف و مقاصدی بود که روسها در درازمدت در پی آن بودند:
2- شوروی در موضع رسمی اقدام دانشجویان پیرو خط امام (ره) را درباره اشغال سفارت آمریکا تقبیح میکرد اما در موضع غیرعلنی، آمریکا را به دلیل مداخلاتش در ایران مسوول واقعی چنین رویدادی میدانست. این موضعگیری را از خلال مطبوعات و رسانههای تحتکنترل دولت شوروی به خوبی میتوان دریافت.
3- برای شوروی بسته شدن سفارت آمریکا در تهران قطع نفوذ گسترده آمریکا و در ایران و حتی کاهش سلطه آمریکا در سطح منطقه ارزیابی میشد، زیرا سفارت آمریکا در تهران به عنوان ایستگاه منطقهای سازمان جاسوسی سیا عمل میکرد.
4- متقابلا تداوم سردی روابط بین ایران و آمریکا بر اثر اقدام دانشجویان، موجب میشد روسها در تلاش باشند موقعیت از دست رفته خود را که در اثر پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بهوجود آمده بود، احیا کنند.
5- عملکرد نماینده شوروی در شورای امنیت سازمانملل که به یک قطعنامه رای مثبت و به قطعنامه دوم رای ممتنع داد و قطعنامه سوم را وتو کرد؛ بیانگر این واقعیت است که شوروی در ادامه ماجرا با طولانی شدن آن تلاش کرد از این فرصت تاریخی به نفع خود بهرهبرداری کند. در نقطه اوج این سیاست، اشغال افغانستان را در ششمدی 1358 شاهد بودیم.
پينوشتها:
1- این قطعنامه در چهارم دسامبر 1979 به شماره 457 علیه ایران صادر شد که به اتفاق آرا تصویب شد. قطعنامه 457 از ایران میخواست که بهصورت فوری گروگانها را آزاد کند.
2 ) نیروهای ارتش سرخ شوروی در ششم دی 1358 (27 دسامبر 1979) وارد افغانستان شدند و کابل پایتخت این کشور را به اشغال درآوردند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
3) در10دی 1358(31 دسامبر1979 ) شورای امنیت دومین قطعنامه خود را درباره ماجرای گروگانگیری صادر کرد. قطعنامه 461 شورای امنیت با 11رای موافق و بدون رای مخالف به تصویب رسید. چهار کشور ازجمله شوروی به آن رای ممتنع دادند و فوریت در اجرای قطعنامه نیز به تصویب نرسید. این مورد حاکی از اختلافنظرهای اعضای شورای امنیت در مورد روش برخورد با ایران بود. قطعنامه 461 ضمن تکرار مفاد قطعنامه 457، از دبیرکل خواسته بود شخصا به ایران سفر کند و همچنین از شورا میخواست که در تاریخ هفتم ژانویه 1980 جلسهای بگذارد و نحوه تبعیت ایران از قطعنامهها را مشخص کند تا شورا بتواند بر اساس مواد 39 و 41 تحت فصل هفتم منشور سازمانمللمتحد در مورد اقدامهای بعدی علیه ایران تصمیم بگیرد. سایت رسمی سازمان ملل
4) عقبنشینی ارتش شوروی در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ (۱۵ می ۱۹۸۹) آغاز و آخرین گروه در ۲۶ بهمن ۱۳۶۷ (۱۵ فوریه ۱۹۸۹) از افغانستان خارج شدند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
5) امام خمینی (ره) به محض اطلاع از شایعه درخواست کمک نظامی از اتحاد جماهیر شوروی، اطلاعیهای در تاریخ 20/10/ 58 صادر میکنند؛ متن اطلاعیه تحریر شده از سوی امام خمینی (ره) چنین بود:
پیام به شورای انقلاب
موضوع: تکذیب شایعه درخواست کمک نظامی از شوروی
چند روز قبل ورقهای در تبریز منتشر شده بود که در آن آمده بود، خمینی تقاضای کمک نظامی از شوروی نموده. من تصور کردم این یک دروغ فاحشی است که یک نفر غرضمند نوشته و منتشر نموده و قابل توجه نیست؛ لکن امشب در رادیو- تلویزیون به وسیله خبرگزاری پارس از خبرگزاری فرانسه چنین آمده بود: «کاردار شوروی در مکزیک اعلام کرد، اتحاد شوروی آماده است به ایران کمک کند تا این کشور بتواند در برابر تحمیل امریکا علیه خود مقاومت کند. وی گفت کمک نظامی نیز از کمکهای شوروی به ایران خواهد بود. کاردار شوروی در مکزیک تصریح کرد، این کمکها در صورتی در اختیار ایران قرار خواهد گرفت که دولت ایران و [آيتالله]خمینی خواستار آن شوند» و بعد بعضی مطالب نامربوط گفته بود. شورای انقلاب جمهوری اسلامی و وزارت خارجه موظف هستند که به سفارت شوروی ابلاغ کنند که کاردار شوروی در مکزیک را تقبیح نمایند و از تکرار این نوع مطالب توهینآمیز جلوگیری کنند. این جانب و دولت ایران اجازه نمیدهیم که دولت شوروی و دولتهای دیگر، دست به این مطالب بیاساس که توهین به مقدسات ما و به ملت شریف ایران است بزنند. باید آمریکای جنایتکار و شوروی بدانند که ما با تمام قدرت در مقابل تجاوز هر دولتی به کشورما ایستاده و از میهن عزیز واسلام بزرگ تا سرحد جان دفاع میکنیم. تکرار این مطالب موجب میشود که ملت غیور ما دست به کاری بزنند که موجب تاسف شود و ممکن است در روابط دولتین تجدید نظر شود.
روحاللَّه الموسوی الخمینی صحیفه امام. ج:12. ص: 113 و 114
از نگاه روسیه تصرف سفارت آمریکا در تهران و باز هم کم شدن بیشتر نفوذ آمریکاییها در ایران، دومین پیروزی بزرگی بود که پس از سقوط شاه برای منافع روسها در منطقه راهبردی خاورمیانه بهدست آمد. این مساله از آن جهت برای مسکو بیشتر خوشایند بود که در واقع روسیه هیچ هزینهای برای به ثمر نشستن آن، پرداخت نکرده بود. روسها اگرچه نمیتوانستند به صورت علنی از این حرکت دانشجویی حمایت کنند، زیرا ممکن بود همین اتفاق برای سفارت خودشان در تهران، تکرار شود ولی به خوبی میدانستند این حرکت موجب تضعیف موقعیت جهانی و منطقهای کاخ سفید و شکسته شدن اُبهت ایالاتمتحده آمریکا در افکار عمومی خواهد شد. به تبع آن، موقعیت روسها در برابر آمریکا درسطح منطقه تقویت میشود. علاوه بر این میتوان گفت تصرف سفارت آمریکا در تهران و بهطول انجامیدن این ماجرا به مدت 444 روز، ضربه بزرگی به اقتدار آمریکا، رقیب بزرگ شوروی در خاورمیانه وارد کرد.
بررسی موضع اعلانی و اعمالی شوروی در ماجرای گروگانگیری
خانم هلن کارردانکوس شورویشناس برجسته روستبار فرانسوی، درباره ارزیابی خود از موضع مسکو در قبال ایران مینویسد: « نکتهای که در روابط ایران و شوروی در مرحله بین انقلاب و آغاز جنگ ایران و عراق باید در نظر گرفته شود، سیاست دایما مردد مسکو است. مطالعه دقیق روزنامههای شوروی این نوسانات را به خوبی نشان میدهد. گاهی مفسران میکوشیدند که جز از احساسات ضد آمریکایی حاکم بر ایران نامی نبرند و گاهی اذعان میدارند که در ایران با شوروی نیز به همان نحو آمریکا بدرفتاری میشود و از اثرات قهقرایی موج اسلامی گفتوگو میکردند. مجموع این تفسیرها واکنش دولت شوروی را نسبت به رفتار ایران نشان میداد. به رغم چند جهش ناگهانی از قبیل اعتراضهای رسمی و حمله به دولت تهران آنچه همیشه فايق میشود گشادهرویی و تساهل در قبال این رفتار غیردوستانه است.» (کارر دانکوس صفحه 244) اما درباره گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، شوروی حتی اگر میخواست به دو دلیل اصلی ذیل نمیتوانست از حرکت دانشجویان مسلمان پیرو خط امام حمایت علنی و رسمی کند:
1- نگران حمله متقابل عده دیگری از دانشجویان به سفارت شوروی در تهران بود، زیرا درآن زمان تعداد قابلتوجهی از دانشجویان بهویژه دانشجویان دانشگاه علموصنعت در تهران، تمایلات شدید ضدکمونیستی داشتند. موضوع تسخير سفارت شوروی به حدی جدی بود که چندروز بعد از تصرف سفارت آمریکا در تهران، دفتر امامخمینی(ره) برای آنکه عدهای تصمیم داشتند پس از سفارت آمریکا، سفارت شوروی را تصرف کنند، اطلاعیهای صادر کرد و ضمن نفی شدید این اقدام آن را دسیسهای برای انحراف افکار عمومی از دشمن اصلی که آمریکا بود دانست. (سایت تاریخ ایرانی)
2- شوروی بر اجرای عهدنامه ژنو تاکید داشت، زیرا این عهدنامه مصونیت دیپلماتها و سفارتخانههای کشورها را در کشور میزبان در برابر هرگونه تعرضی، تضمین میکند، بنابراین شوروی در موضع اعلامی و رسمی خود نمیتوانست با وجود آنکه اصل حرکت دانشجویان را به نفع خود میدید، به صورت علنی از آن حمایت کند. براین اساس کرملین در موضع رسمی اعلانی شوروی این حرکت را به صورت کاملا حساب شده مورد انتقاد قرار داد.
موضع شوروی درباره قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران
شاید بهدلیل همین ارزیابی بود که شوروی به اولین قطعنامه شورای امنیت درباره تصرف سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان رای مثبت داد.1 (سایت سازمانملل) این دقیقا در راستای موضع اعلانی شوروی بود. اما برای کشف سیاست اِعمالی و اصلی شوروی لازم است به موضعگیری حزب کمونیست و مطبوعات و رسانههای گروهی این کشور توجه کنیم، زیرا درآن زمان رسانههای شوروی دولتی بوده و نقطهنظرات رسمی حزب حاکم کمونیست را منتشر ميكردند. رادیو و تلویزیون، روزنامهها و خبرگزاری تاس شوروی، در آن زمان سعی داشتند ضمن انتقاد از نقض قوانین بینالمللی و نادیده گرفتهشدن آن از سوی دانشجویان، سیاستهای توسعهطلبانه و مداخلهجویانه آمریکا را به عنوان دلیل اصلی چنین اقدامی، مورد انتقاد قرار دهند. به عنوان نمونه روزنامه پراودا ارگان رسمی حزب کمونیست شوروی در 17 آبان 1358 در سرمقاله خود، با توجه به اخبار منتشر شده درباره اسناد جاسوسی سفارت آمریکا در تهران، ایالاتمتحده آمریکا را بیش از ایران به دلیل زیرپا نهادن حقوق بینالمللی، موردسرزنش قرار داد و غیرمستقیم دولت واشنگتن را در بهوجود آمدن حادثه گروگانگیری مسوول دانست. چاپ این مقاله برای آمریکاییها هشداردهنده بود زیرا تصور میکردند ممکن است روسها به صورت پنهانی کمکهایی دراختیار ایران قراردهند. به همین دلیل در همان روز«هودینگ کارتر» سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا به آن واکنش نشان داد و گفت: «آمریکا از اتحاد شوروی خواسته است از تفسیرهای مطبوعاتی کاملا غیرقابلقبول درباره اشغال سفارت آمریکا در تهران خودداری کند. ما نظر خود را در اینباره برای شورویها بیان کردهایم و نیز گفتهایم که انتظار داریم شورویها کاری نکنند که وضع فعلی ما در ایران وخیمتر شود.» (خبرگزاری یونایتدپرس 17/9/58) در نمونه دیگر«گری سیک» از مقامهای بلندپایه وزارت خارجه آمریکا در آن زمان درباره تفسیرها و موضعگیریهای رادیومسکو در کتاب خود مینویسد: «رادیومسکو در برنامههای فارسی خود مرتبا اخبار و مطالب تحریکآمیزی علیه آمریکا منتشر میکرد که ما درباره آن رسما اعتراض کردیم. به دولت شوروی تذکر دادیم که ادامه این روش در روابط آینده ما تاثیر منفی خواهد گذاشت، البته در آن زمان روابط آمریکا و شوروی رو به سردی گذاشته بود و ما انتظار کمکی از شورویها نداشتیم.» (سیک، 1384، ص 342)
درخواست آمریکا از شوروی برای میانجیگری
به دلیل نگرانی از اینکه شوروی بهدلیل تمایلات ضدآمریکایی دانشجویان پیرو خط امام به صورت غیرمستقیم به ایران کمک کند تا از فشار بینالمللی آمریکا علیه خود بکاهد، سفیر آمریکا در مسکو رسما از مقامهای وزارت امور خارجه شوروی میخواهد تا پادرمیانی کرده و از همه امکانات خود برای آزادی گروگانهای آمریکایی استفاده کند. (روزنامه اطلاعات 19/8/ 1358) در واقع شوروی به چهاردلیل عمده از تصرف سفارت آمریکا در تهران خشنود بود:
1- شکسته شدن اُبهت ساختگی آمریکا در اذهانعمومی
2- افشای جزییات مداخلات آمریکا در ایران و کشورهای منطقه
3- تحریک و تشویق افکار جهانی ضد امپریالیسم آمریکا
4- رشد گرایشهای ضد آمریکایی در ایران که در نهایت به کاهش شدید نفوذ آمریکا در ایران و منطقه خاورمیانه انجامید.
با وجود این رهبران شوروی افزایش قدرت ایران به عنوان سردمداران جنبش اسلامی در سطح منطقه را در بلندمدت به زیان خود ارزیابی میکردند، زیرا انقلاباسلامی با مطرح کردن شعار نهشرقی نهغربی جمهوریاسلامی در سیاست خارجی خود، خط مستقلی را درپیش گرفت که ضدآمریکایی بودن آن، به اندازه ضدکمونیستی بودن آن بود. از این جهت تقویت موقعیت انقلاب اسلامی به عنوان یک حرکت مستقل ضدامپریالیستی، نمیتوانست مورد تایید و حمایت شوروی در بلندمدت باشد، به همین دلیل شوروی به صورت تاکتیکی و نه استراتژیک، از تحرکات ضد آمریکایی در ایران، حمایت میکرد. بر این اساس، شوروی در موضع رسمی خود سعی میکرد از اینکه بتواند نقش میانجیگری ایفا کند طفره برود و در عینحال از لحاظ رسانهای و تبلیغاتی توازن را در انتقاد از حرکت دانشجویان و آمریکا بهدلیل مداخلاتش در ایران رعایت میکرد. به این ترتیب میتوان گفت نگرانی آمریکاییها در مورد اینکه روسها کمکهای بیشتری به ایران بدهند بیمورد بود، زیرا شوروی متقابلا نگران رشد حرکت انقلاب اسلامی در سطح منطقه بود. بهویژه تاثیرات انقلاب اسلامی بر جمهورهای مسلماننشین این کشور برای مسکو قابلتوجه بود، زیرا در آن زمان جمعیت مسلمانان شوروی در حدود 20 تا 30 میلیون نفر تخمین زده میشد.
اجرای نقشه اشغال افغانستان
برژنف رهبر شوروی، از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا تصمیم خود را درباره اشغال افغانستان که از مدتها قبل برای آن برنامهریزی کرده بود، ، تسریع کند. به همین دلیل اشغال خاک افغانستان توسط ارتش سرخ شوروی، سهماه پس از تسخیر سفارت آمریکا به مورد اجرا گذارده شد2 تا کرملین بتواند به خیال خود حوزه نفوذ و اقتدار خود را در رقابت با آمریکا تا قلب آسیا و مرزهای شمالی پاکستان گسترش دهد. جالب آنکه پس از اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ، مسکو تمایل بیشتری برای مخالفت با آمریکا پیدا میکند. زیرا تبلیغات رسانههای آمریکایی در اوج جنگ سرد حملات همهجانبهای را علیه این اقدام شوروی سازماندهی کرده بودند. طبیعی بود که شوروی برای نشان دادن نارضایتی خود از فشار سیاسی تبلیغاتی رسانههای غرب، متقابلا سعی کند در ماجرای گروگانگیری موضع تندتری در مقایسه با قبل، از خود نشان دهد. در همین راستا شوروی زمانی که آمریکا برای افزایش فشار بر ایران دومین قطعنامه را در31دسامبر 1979 پیشنهاد داد. آناتولی دوبرنینین نماینده شوروی در سازمان ملل به آن رای ممتنع داد.3 (سایت سازمانملل) تا نشان دهد شوروی حاضر نیست در همه مراحل طی این مسیر با آمریکا همراه باشد. به موازات اوجگیری اختلافها بین واشنگتن و مسکو بر سر توسعه نفوذ روسها در مرزهای جنوبی این کشور و اشغال افغانستان در مرزهای شرقی ایران، فضای ملتهبی بهوجود آمد تا آنجا که شوروی قطعنامه پیشنهادی بعدی آمریکا را برای تحریمهای اقتصادی علیه ایران در 12ژانویه 1980 وتو کرد. (همان) اگرچه تبلیغات رسانههای شوروی و تبلیغات حزب توده، انگیزه شوروی را حمایت از ایران معرفی میکرد اما در واقع شوروی از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا به اصطلاح با یک تیر دونشان بزند. از یکسو نارضایتی خود را در برابر افزایش تهاجم وسیع سیاسی تبلیغاتی غرب علیه اشغال افغانستان نشان دهد. از سوی دیگر کرملین انتظار داشت بتواند با این اقدام ایران را به حمایت از سیاست شوروی درباره اشغال افغانستان تشویق کند. البته در مورد اول باید گفت آمریکا به فاصله کوتاهی از زمان شروع ماجرای گروگانگیری با فرمانی که کارتر رییسجمهوری وقت آمریکا صادر کرده بود، رسما تحریم اقتصادی علیه ایران را برقرار کرده بود اما هدف از تلاش برای جلب موافقت شورای امنیت، بینالمللی کردن تحریمهای اقتصادی علیه ایران بود که با وتوی شوروی عملا شکست خورد؛ بنابراین میتوان گفت شوروی با سوءاستفاده از شرایطی که برای آمریکا در منطقه پیش آمده بود فرصت را غنیمت شمرده و به افغانستان حمله کرد اما در ارزیابی هدف دوم شوروی میتوان گفت، برژنف دبیرکل وقت حزب کمونیست شوروی، با صدور دستور وتوی قطعنامه پیشنهادی آمریکا علیه ایران امیدوار بود با این اقدام شاید بتواند امام خمینی(ره) را به حمایت از تجاوز ارتش شوروی به خاک افغانستان ترغیب کند اما امام خمینی(ره) قاطعانه به سفیر شوروی گفت: «اگر شما خیال کنید که با سرنیزه بتوانید یک ملتی را خاضع کنید و استقرار هم پیدا بشود این اشتباه است. سرنیزه میتواند یک مردمی را سرکوب کند، بکشد، چه بکند، لکن نمیتواند مستقر باشد. ملت اگر یک چیزی خواستند، نمیشود به خلاف میل ملت همیشه یک کاری را انجام داد و اگر حکومت رژیمش دوگانه باشد، ملت مُسلم باشد، حکومت کمونیست باشد، این نخواهد درست شد و شما همچو امیدی نداشته باشید.» (صحیفه امام جلد 12 ص15) این پیشبینی امام خمینی(ره) 10سال بعد یعنی زمانی که گورباچف دستور خروج ارتش شوروی را از خاک افغانستان صادر کرد محقق شد.4 روسها در اشغال افغانستان نهتنها به اهداف خود دست پیدا نکردند، بلکه ضربه حیثیتی بزرگی را علاوه بر هزینه فراوان اقتصادی، متحمل شدند. در همین زمان در 19 دی 1358 شایعهای توسط سفیر شوروی در مکزیک منتشر میشود که گویا ایران از شوروی درخواست کمک نظامی کرده است. امامخمینی(ره) به محض شنیدن چنین خبری در بیستم دی 1358 با صدور اطلاعیهای قاطعانه هرگونه درخواست کمک نظامی را به شدت تکذیب میکند.5 (صحیفه امام خمینی جلد 12 ص 113) بهنظر میرسد این خبرسازی که توسط روسها و با مشارکت رسانههای خبری غرب به منظور بیاعتبارکردن تز استقلال انقلاب اسلامی از غرب و شرق منتشر شده است جزوِ معدود همکاریهای خبری بین بلوک شرق و غرب در زمان جنگ سرد، محسوب میشود.
سیاست شوروی درباره طولانی شدن گروگانگیری
از آنجا که امام خمینی(ره) بارها اعتقاد خود را مبنی بر وحدت مسلمانان جهان به صراحت اعلام داشته و نشانههای فعالیت طرفداران انقلاب اسلامی در شوروی به قدری مشهود بود که امنیت مرزهای جمهوریهای مسلماننشین را به خطر انداخته بود، با طولانی شدن بحران گروگانگیری و تحقق شعار آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند، وزن و جایگاه انقلاب اسلامی در منظر مسلمانان منتقد آمریکا در منطقه و جهان، افزایش پیدا کرد. در این شرایط رهبران شوروی دیگر نمیتوانستند با خویشتنداری این مساله را پنهان سازند. روسها ابتدا در قبال این مساله سیاست صبر و انتظار را پیش گرفتند، اما پس از چندماه ابهام در مناسبات دو کشور، سرانجام بحران رخ نمود. شوروی آشکارا دریافت که با سازش، نمیتواند امتیازی از نظام اسلامی به دست آورد. روی این اصل اعمال فشار بر تهران را در پیش گرفت. آنان ضمن اینکه به بسیار سختگیر بودن انقلاب اسلامی و دشواری کنار آمدن با آن اشاره کردند و نگرانی خود را نیز از نفوذ تبلیغات حکومت اسلامی بر مسلمانان شوروی پنهان داشتند، به اقدام عملی برای تحریک اقلیتهای قومی ساکن در مناطق مرزی علیه حکومتمرکزی ایران، دست زدند. (عطار زاده ص 146) ضمن آنکه به باور خانم دانکوس: «به زودی شوروی از طرز رفتار رهبر انقلاب ایران دریافت که جز شمارش شکستهای ابر قدرت رقیب هیچ نفعي از قطع مناسبات ایران و آمریکا عایدش نشده است اما خلأیی که به این سان ایجاد شده بود برایش سودی نداشت و نمیتوانست گرایشها را وارونه و به سوی خودش معطوف سازد. این مطلب را رهبران شوروی به خوبی فهمیدند و قبل از هر چیز تلاشهایشان را متوجه اجتناب از هر عمل شتابزدهای در بهرهبرداری از شکست آمریکا، کردند. (هلن کارر دانکوس صفحه 225) اما بیشک آنچه مسکو را در اعمال فشار بر زمامداران ایران مصممتر كرد، واکنش تند امام خمینی(ره) درباره اوضاع افغانستان بود. امام خمینی(ره) طی سخنانی در دیدار با وینو گرادُف سفیر وقت شوروی در ایران علاوه بر ابراز تمایل به نابودی رژیم دست نشانده شوروی در افغانستان، صریحا از قصد صدور پیام انقلاب اسلامی به هر جایی که مسلمانان تحت رژیمهایی بیگانه با ارزشهایشان قرار دارند، ، سخن گفت. (صحیفه امام جلد شش صفحه 220) علاوه بر این تنها یک روز بعد از تسخير سفارت آمریکا در تهران، دولت ایران به صورت هم زمان از یکسو موافقتنامه دفاعی 1959 بین ایران و آمریکا را لغو کرد و از سوی دیگر به منظور حفظ موازنه، به طور یکجانبه فصلهای پنجم و ششم عهدنامه مودت 1921 بین ایران و شوروی را لغو كرد. (روزنامه اطلاعات روز 20/8/1358) در آن زمان دولت شوروی درباره لغو این فصل که به نیروهای روسی امکان مداخله نظامی را در ایران میداد واکنشی در رد یا تکذیب از خود نشان ندادند. به عبارت دیگر تلاش کردند اکنون که برخلاف ارزیابیهای اولیه آنها دولت انقلابی ایران جهتگیری ضد آمریکایی خود را به اثبات رسانده است، از هر نوع موضعگیری که موقعیت شوروی را نیز مانند آمریکا در ایران متزلزل کند، اجتناب ورزند. (کوزیچکین 1370 ص 421) شاید بتوان گفت شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، 11ماه بعد از ماجرای گروگانگیری و کمکهای همه جانبه شوروی به صدام حسین با وجود آنکه متجاوز بودن عراق برای آنها مسلم بود در راستای کنترل و مهار توسعه نفوذ ایران در سطح منطقه توجیه شود، بهویژه آنکه امام خمینی در ادامه التزام به سیاست عدم تعهد در روابط خارجی ایران با سایر کشورها و مخالفت با اشغال افغانستان، ضربهای دیگر بر مسکو وارد کرده بود. از همینرو کرملین با ورود عراق به خاک ایران، خود را در برابر سیاست«انتخاب دشوار»دید، زیرا در این دوران شوروی از یکسو با عراق، متحد دیرین خود روبهرو بود و از سوی دیگر با ایران انقلابی که بسیاری از مناسبات گذشته جهان را با پیروزی انقلاب اسلامی به چالش کشیده بود، قصد تعامل متقابل را داشت.
جمعبندی بحث
1- واکنش شوروی در قبال گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، ناشی از اهداف و مقاصدی بود که روسها در درازمدت در پی آن بودند:
2- شوروی در موضع رسمی اقدام دانشجویان پیرو خط امام (ره) را درباره اشغال سفارت آمریکا تقبیح میکرد اما در موضع غیرعلنی، آمریکا را به دلیل مداخلاتش در ایران مسوول واقعی چنین رویدادی میدانست. این موضعگیری را از خلال مطبوعات و رسانههای تحتکنترل دولت شوروی به خوبی میتوان دریافت.
3- برای شوروی بسته شدن سفارت آمریکا در تهران قطع نفوذ گسترده آمریکا و در ایران و حتی کاهش سلطه آمریکا در سطح منطقه ارزیابی میشد، زیرا سفارت آمریکا در تهران به عنوان ایستگاه منطقهای سازمان جاسوسی سیا عمل میکرد.
4- متقابلا تداوم سردی روابط بین ایران و آمریکا بر اثر اقدام دانشجویان، موجب میشد روسها در تلاش باشند موقعیت از دست رفته خود را که در اثر پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بهوجود آمده بود، احیا کنند.
5- عملکرد نماینده شوروی در شورای امنیت سازمانملل که به یک قطعنامه رای مثبت و به قطعنامه دوم رای ممتنع داد و قطعنامه سوم را وتو کرد؛ بیانگر این واقعیت است که شوروی در ادامه ماجرا با طولانی شدن آن تلاش کرد از این فرصت تاریخی به نفع خود بهرهبرداری کند. در نقطه اوج این سیاست، اشغال افغانستان را در ششمدی 1358 شاهد بودیم.
پينوشتها:
1- این قطعنامه در چهارم دسامبر 1979 به شماره 457 علیه ایران صادر شد که به اتفاق آرا تصویب شد. قطعنامه 457 از ایران میخواست که بهصورت فوری گروگانها را آزاد کند.
2 ) نیروهای ارتش سرخ شوروی در ششم دی 1358 (27 دسامبر 1979) وارد افغانستان شدند و کابل پایتخت این کشور را به اشغال درآوردند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
3) در10دی 1358(31 دسامبر1979 ) شورای امنیت دومین قطعنامه خود را درباره ماجرای گروگانگیری صادر کرد. قطعنامه 461 شورای امنیت با 11رای موافق و بدون رای مخالف به تصویب رسید. چهار کشور ازجمله شوروی به آن رای ممتنع دادند و فوریت در اجرای قطعنامه نیز به تصویب نرسید. این مورد حاکی از اختلافنظرهای اعضای شورای امنیت در مورد روش برخورد با ایران بود. قطعنامه 461 ضمن تکرار مفاد قطعنامه 457، از دبیرکل خواسته بود شخصا به ایران سفر کند و همچنین از شورا میخواست که در تاریخ هفتم ژانویه 1980 جلسهای بگذارد و نحوه تبعیت ایران از قطعنامهها را مشخص کند تا شورا بتواند بر اساس مواد 39 و 41 تحت فصل هفتم منشور سازمانمللمتحد در مورد اقدامهای بعدی علیه ایران تصمیم بگیرد. سایت رسمی سازمان ملل
4) عقبنشینی ارتش شوروی در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ (۱۵ می ۱۹۸۹) آغاز و آخرین گروه در ۲۶ بهمن ۱۳۶۷ (۱۵ فوریه ۱۹۸۹) از افغانستان خارج شدند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
5) امام خمینی (ره) به محض اطلاع از شایعه درخواست کمک نظامی از اتحاد جماهیر شوروی، اطلاعیهای در تاریخ 20/10/ 58 صادر میکنند؛ متن اطلاعیه تحریر شده از سوی امام خمینی (ره) چنین بود:
پیام به شورای انقلاب
موضوع: تکذیب شایعه درخواست کمک نظامی از شوروی
چند روز قبل ورقهای در تبریز منتشر شده بود که در آن آمده بود، خمینی تقاضای کمک نظامی از شوروی نموده. من تصور کردم این یک دروغ فاحشی است که یک نفر غرضمند نوشته و منتشر نموده و قابل توجه نیست؛ لکن امشب در رادیو- تلویزیون به وسیله خبرگزاری پارس از خبرگزاری فرانسه چنین آمده بود: «کاردار شوروی در مکزیک اعلام کرد، اتحاد شوروی آماده است به ایران کمک کند تا این کشور بتواند در برابر تحمیل امریکا علیه خود مقاومت کند. وی گفت کمک نظامی نیز از کمکهای شوروی به ایران خواهد بود. کاردار شوروی در مکزیک تصریح کرد، این کمکها در صورتی در اختیار ایران قرار خواهد گرفت که دولت ایران و [آيتالله]خمینی خواستار آن شوند» و بعد بعضی مطالب نامربوط گفته بود. شورای انقلاب جمهوری اسلامی و وزارت خارجه موظف هستند که به سفارت شوروی ابلاغ کنند که کاردار شوروی در مکزیک را تقبیح نمایند و از تکرار این نوع مطالب توهینآمیز جلوگیری کنند. این جانب و دولت ایران اجازه نمیدهیم که دولت شوروی و دولتهای دیگر، دست به این مطالب بیاساس که توهین به مقدسات ما و به ملت شریف ایران است بزنند. باید آمریکای جنایتکار و شوروی بدانند که ما با تمام قدرت در مقابل تجاوز هر دولتی به کشورما ایستاده و از میهن عزیز واسلام بزرگ تا سرحد جان دفاع میکنیم. تکرار این مطالب موجب میشود که ملت غیور ما دست به کاری بزنند که موجب تاسف شود و ممکن است در روابط دولتین تجدید نظر شود.
روحاللَّه الموسوی الخمینی صحیفه امام. ج:12. ص: 113 و 114
حسن بهشتیپور
از نگاه روسیه تصرف سفارت آمریکا در تهران و باز هم کم شدن بیشتر نفوذ آمریکاییها در ایران، دومین پیروزی بزرگی بود که پس از سقوط شاه برای منافع روسها در منطقه راهبردی خاورمیانه بهدست آمد. این مساله از آن جهت برای مسکو بیشتر خوشایند بود که در واقع روسیه هیچ هزینهای برای به ثمر نشستن آن، پرداخت نکرده بود. روسها اگرچه نمیتوانستند به صورت علنی از این حرکت دانشجویی حمایت کنند، زیرا ممکن بود همین اتفاق برای سفارت خودشان در تهران، تکرار شود ولی به خوبی میدانستند این حرکت موجب تضعیف موقعیت جهانی و منطقهای کاخ سفید و شکسته شدن اُبهت ایالاتمتحده آمریکا در افکار عمومی خواهد شد. به تبع آن، موقعیت روسها در برابر آمریکا درسطح منطقه تقویت میشود. علاوه بر این میتوان گفت تصرف سفارت آمریکا در تهران و بهطول انجامیدن این ماجرا به مدت 444 روز، ضربه بزرگی به اقتدار آمریکا، رقیب بزرگ شوروی در خاورمیانه وارد کرد.
بررسی موضع اعلانی و اعمالی شوروی در ماجرای گروگانگیری
خانم هلن کارردانکوس شورویشناس برجسته روستبار فرانسوی، درباره ارزیابی خود از موضع مسکو در قبال ایران مینویسد: « نکتهای که در روابط ایران و شوروی در مرحله بین انقلاب و آغاز جنگ ایران و عراق باید در نظر گرفته شود، سیاست دایما مردد مسکو است. مطالعه دقیق روزنامههای شوروی این نوسانات را به خوبی نشان میدهد. گاهی مفسران میکوشیدند که جز از احساسات ضد آمریکایی حاکم بر ایران نامی نبرند و گاهی اذعان میدارند که در ایران با شوروی نیز به همان نحو آمریکا بدرفتاری میشود و از اثرات قهقرایی موج اسلامی گفتوگو میکردند. مجموع این تفسیرها واکنش دولت شوروی را نسبت به رفتار ایران نشان میداد. به رغم چند جهش ناگهانی از قبیل اعتراضهای رسمی و حمله به دولت تهران آنچه همیشه فايق میشود گشادهرویی و تساهل در قبال این رفتار غیردوستانه است.» (کارر دانکوس صفحه 244) اما درباره گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، شوروی حتی اگر میخواست به دو دلیل اصلی ذیل نمیتوانست از حرکت دانشجویان مسلمان پیرو خط امام حمایت علنی و رسمی کند:
1- نگران حمله متقابل عده دیگری از دانشجویان به سفارت شوروی در تهران بود، زیرا درآن زمان تعداد قابلتوجهی از دانشجویان بهویژه دانشجویان دانشگاه علموصنعت در تهران، تمایلات شدید ضدکمونیستی داشتند. موضوع تسخير سفارت شوروی به حدی جدی بود که چندروز بعد از تصرف سفارت آمریکا در تهران، دفتر امامخمینی(ره) برای آنکه عدهای تصمیم داشتند پس از سفارت آمریکا، سفارت شوروی را تصرف کنند، اطلاعیهای صادر کرد و ضمن نفی شدید این اقدام آن را دسیسهای برای انحراف افکار عمومی از دشمن اصلی که آمریکا بود دانست. (سایت تاریخ ایرانی)
2- شوروی بر اجرای عهدنامه ژنو تاکید داشت، زیرا این عهدنامه مصونیت دیپلماتها و سفارتخانههای کشورها را در کشور میزبان در برابر هرگونه تعرضی، تضمین میکند، بنابراین شوروی در موضع اعلامی و رسمی خود نمیتوانست با وجود آنکه اصل حرکت دانشجویان را به نفع خود میدید، به صورت علنی از آن حمایت کند. براین اساس کرملین در موضع رسمی اعلانی شوروی این حرکت را به صورت کاملا حساب شده مورد انتقاد قرار داد.
موضع شوروی درباره قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران
شاید بهدلیل همین ارزیابی بود که شوروی به اولین قطعنامه شورای امنیت درباره تصرف سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان رای مثبت داد.1 (سایت سازمانملل) این دقیقا در راستای موضع اعلانی شوروی بود. اما برای کشف سیاست اِعمالی و اصلی شوروی لازم است به موضعگیری حزب کمونیست و مطبوعات و رسانههای گروهی این کشور توجه کنیم، زیرا درآن زمان رسانههای شوروی دولتی بوده و نقطهنظرات رسمی حزب حاکم کمونیست را منتشر ميكردند. رادیو و تلویزیون، روزنامهها و خبرگزاری تاس شوروی، در آن زمان سعی داشتند ضمن انتقاد از نقض قوانین بینالمللی و نادیده گرفتهشدن آن از سوی دانشجویان، سیاستهای توسعهطلبانه و مداخلهجویانه آمریکا را به عنوان دلیل اصلی چنین اقدامی، مورد انتقاد قرار دهند. به عنوان نمونه روزنامه پراودا ارگان رسمی حزب کمونیست شوروی در 17 آبان 1358 در سرمقاله خود، با توجه به اخبار منتشر شده درباره اسناد جاسوسی سفارت آمریکا در تهران، ایالاتمتحده آمریکا را بیش از ایران به دلیل زیرپا نهادن حقوق بینالمللی، موردسرزنش قرار داد و غیرمستقیم دولت واشنگتن را در بهوجود آمدن حادثه گروگانگیری مسوول دانست. چاپ این مقاله برای آمریکاییها هشداردهنده بود زیرا تصور میکردند ممکن است روسها به صورت پنهانی کمکهایی دراختیار ایران قراردهند. به همین دلیل در همان روز«هودینگ کارتر» سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا به آن واکنش نشان داد و گفت: «آمریکا از اتحاد شوروی خواسته است از تفسیرهای مطبوعاتی کاملا غیرقابلقبول درباره اشغال سفارت آمریکا در تهران خودداری کند. ما نظر خود را در اینباره برای شورویها بیان کردهایم و نیز گفتهایم که انتظار داریم شورویها کاری نکنند که وضع فعلی ما در ایران وخیمتر شود.» (خبرگزاری یونایتدپرس 17/9/58) در نمونه دیگر«گری سیک» از مقامهای بلندپایه وزارت خارجه آمریکا در آن زمان درباره تفسیرها و موضعگیریهای رادیومسکو در کتاب خود مینویسد: «رادیومسکو در برنامههای فارسی خود مرتبا اخبار و مطالب تحریکآمیزی علیه آمریکا منتشر میکرد که ما درباره آن رسما اعتراض کردیم. به دولت شوروی تذکر دادیم که ادامه این روش در روابط آینده ما تاثیر منفی خواهد گذاشت، البته در آن زمان روابط آمریکا و شوروی رو به سردی گذاشته بود و ما انتظار کمکی از شورویها نداشتیم.» (سیک، 1384، ص 342)
درخواست آمریکا از شوروی برای میانجیگری
به دلیل نگرانی از اینکه شوروی بهدلیل تمایلات ضدآمریکایی دانشجویان پیرو خط امام به صورت غیرمستقیم به ایران کمک کند تا از فشار بینالمللی آمریکا علیه خود بکاهد، سفیر آمریکا در مسکو رسما از مقامهای وزارت امور خارجه شوروی میخواهد تا پادرمیانی کرده و از همه امکانات خود برای آزادی گروگانهای آمریکایی استفاده کند. (روزنامه اطلاعات 19/8/ 1358) در واقع شوروی به چهاردلیل عمده از تصرف سفارت آمریکا در تهران خشنود بود:
1- شکسته شدن اُبهت ساختگی آمریکا در اذهانعمومی
2- افشای جزییات مداخلات آمریکا در ایران و کشورهای منطقه
3- تحریک و تشویق افکار جهانی ضد امپریالیسم آمریکا
4- رشد گرایشهای ضد آمریکایی در ایران که در نهایت به کاهش شدید نفوذ آمریکا در ایران و منطقه خاورمیانه انجامید.
با وجود این رهبران شوروی افزایش قدرت ایران به عنوان سردمداران جنبش اسلامی در سطح منطقه را در بلندمدت به زیان خود ارزیابی میکردند، زیرا انقلاباسلامی با مطرح کردن شعار نهشرقی نهغربی جمهوریاسلامی در سیاست خارجی خود، خط مستقلی را درپیش گرفت که ضدآمریکایی بودن آن، به اندازه ضدکمونیستی بودن آن بود. از این جهت تقویت موقعیت انقلاب اسلامی به عنوان یک حرکت مستقل ضدامپریالیستی، نمیتوانست مورد تایید و حمایت شوروی در بلندمدت باشد، به همین دلیل شوروی به صورت تاکتیکی و نه استراتژیک، از تحرکات ضد آمریکایی در ایران، حمایت میکرد. بر این اساس، شوروی در موضع رسمی خود سعی میکرد از اینکه بتواند نقش میانجیگری ایفا کند طفره برود و در عینحال از لحاظ رسانهای و تبلیغاتی توازن را در انتقاد از حرکت دانشجویان و آمریکا بهدلیل مداخلاتش در ایران رعایت میکرد. به این ترتیب میتوان گفت نگرانی آمریکاییها در مورد اینکه روسها کمکهای بیشتری به ایران بدهند بیمورد بود، زیرا شوروی متقابلا نگران رشد حرکت انقلاب اسلامی در سطح منطقه بود. بهویژه تاثیرات انقلاب اسلامی بر جمهورهای مسلماننشین این کشور برای مسکو قابلتوجه بود، زیرا در آن زمان جمعیت مسلمانان شوروی در حدود 20 تا 30 میلیون نفر تخمین زده میشد.
اجرای نقشه اشغال افغانستان
برژنف رهبر شوروی، از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا تصمیم خود را درباره اشغال افغانستان که از مدتها قبل برای آن برنامهریزی کرده بود، ، تسریع کند. به همین دلیل اشغال خاک افغانستان توسط ارتش سرخ شوروی، سهماه پس از تسخیر سفارت آمریکا به مورد اجرا گذارده شد2 تا کرملین بتواند به خیال خود حوزه نفوذ و اقتدار خود را در رقابت با آمریکا تا قلب آسیا و مرزهای شمالی پاکستان گسترش دهد. جالب آنکه پس از اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ، مسکو تمایل بیشتری برای مخالفت با آمریکا پیدا میکند. زیرا تبلیغات رسانههای آمریکایی در اوج جنگ سرد حملات همهجانبهای را علیه این اقدام شوروی سازماندهی کرده بودند. طبیعی بود که شوروی برای نشان دادن نارضایتی خود از فشار سیاسی تبلیغاتی رسانههای غرب، متقابلا سعی کند در ماجرای گروگانگیری موضع تندتری در مقایسه با قبل، از خود نشان دهد. در همین راستا شوروی زمانی که آمریکا برای افزایش فشار بر ایران دومین قطعنامه را در31دسامبر 1979 پیشنهاد داد. آناتولی دوبرنینین نماینده شوروی در سازمان ملل به آن رای ممتنع داد.3 (سایت سازمانملل) تا نشان دهد شوروی حاضر نیست در همه مراحل طی این مسیر با آمریکا همراه باشد. به موازات اوجگیری اختلافها بین واشنگتن و مسکو بر سر توسعه نفوذ روسها در مرزهای جنوبی این کشور و اشغال افغانستان در مرزهای شرقی ایران، فضای ملتهبی بهوجود آمد تا آنجا که شوروی قطعنامه پیشنهادی بعدی آمریکا را برای تحریمهای اقتصادی علیه ایران در 12ژانویه 1980 وتو کرد. (همان) اگرچه تبلیغات رسانههای شوروی و تبلیغات حزب توده، انگیزه شوروی را حمایت از ایران معرفی میکرد اما در واقع شوروی از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا به اصطلاح با یک تیر دونشان بزند. از یکسو نارضایتی خود را در برابر افزایش تهاجم وسیع سیاسی تبلیغاتی غرب علیه اشغال افغانستان نشان دهد. از سوی دیگر کرملین انتظار داشت بتواند با این اقدام ایران را به حمایت از سیاست شوروی درباره اشغال افغانستان تشویق کند. البته در مورد اول باید گفت آمریکا به فاصله کوتاهی از زمان شروع ماجرای گروگانگیری با فرمانی که کارتر رییسجمهوری وقت آمریکا صادر کرده بود، رسما تحریم اقتصادی علیه ایران را برقرار کرده بود اما هدف از تلاش برای جلب موافقت شورای امنیت، بینالمللی کردن تحریمهای اقتصادی علیه ایران بود که با وتوی شوروی عملا شکست خورد؛ بنابراین میتوان گفت شوروی با سوءاستفاده از شرایطی که برای آمریکا در منطقه پیش آمده بود فرصت را غنیمت شمرده و به افغانستان حمله کرد اما در ارزیابی هدف دوم شوروی میتوان گفت، برژنف دبیرکل وقت حزب کمونیست شوروی، با صدور دستور وتوی قطعنامه پیشنهادی آمریکا علیه ایران امیدوار بود با این اقدام شاید بتواند امام خمینی(ره) را به حمایت از تجاوز ارتش شوروی به خاک افغانستان ترغیب کند اما امام خمینی(ره) قاطعانه به سفیر شوروی گفت: «اگر شما خیال کنید که با سرنیزه بتوانید یک ملتی را خاضع کنید و استقرار هم پیدا بشود این اشتباه است. سرنیزه میتواند یک مردمی را سرکوب کند، بکشد، چه بکند، لکن نمیتواند مستقر باشد. ملت اگر یک چیزی خواستند، نمیشود به خلاف میل ملت همیشه یک کاری را انجام داد و اگر حکومت رژیمش دوگانه باشد، ملت مُسلم باشد، حکومت کمونیست باشد، این نخواهد درست شد و شما همچو امیدی نداشته باشید.» (صحیفه امام جلد 12 ص15) این پیشبینی امام خمینی(ره) 10سال بعد یعنی زمانی که گورباچف دستور خروج ارتش شوروی را از خاک افغانستان صادر کرد محقق شد.4 روسها در اشغال افغانستان نهتنها به اهداف خود دست پیدا نکردند، بلکه ضربه حیثیتی بزرگی را علاوه بر هزینه فراوان اقتصادی، متحمل شدند. در همین زمان در 19 دی 1358 شایعهای توسط سفیر شوروی در مکزیک منتشر میشود که گویا ایران از شوروی درخواست کمک نظامی کرده است. امامخمینی(ره) به محض شنیدن چنین خبری در بیستم دی 1358 با صدور اطلاعیهای قاطعانه هرگونه درخواست کمک نظامی را به شدت تکذیب میکند.5 (صحیفه امام خمینی جلد 12 ص 113) بهنظر میرسد این خبرسازی که توسط روسها و با مشارکت رسانههای خبری غرب به منظور بیاعتبارکردن تز استقلال انقلاب اسلامی از غرب و شرق منتشر شده است جزوِ معدود همکاریهای خبری بین بلوک شرق و غرب در زمان جنگ سرد، محسوب میشود.
سیاست شوروی درباره طولانی شدن گروگانگیری
از آنجا که امام خمینی(ره) بارها اعتقاد خود را مبنی بر وحدت مسلمانان جهان به صراحت اعلام داشته و نشانههای فعالیت طرفداران انقلاب اسلامی در شوروی به قدری مشهود بود که امنیت مرزهای جمهوریهای مسلماننشین را به خطر انداخته بود، با طولانی شدن بحران گروگانگیری و تحقق شعار آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند، وزن و جایگاه انقلاب اسلامی در منظر مسلمانان منتقد آمریکا در منطقه و جهان، افزایش پیدا کرد. در این شرایط رهبران شوروی دیگر نمیتوانستند با خویشتنداری این مساله را پنهان سازند. روسها ابتدا در قبال این مساله سیاست صبر و انتظار را پیش گرفتند، اما پس از چندماه ابهام در مناسبات دو کشور، سرانجام بحران رخ نمود. شوروی آشکارا دریافت که با سازش، نمیتواند امتیازی از نظام اسلامی به دست آورد. روی این اصل اعمال فشار بر تهران را در پیش گرفت. آنان ضمن اینکه به بسیار سختگیر بودن انقلاب اسلامی و دشواری کنار آمدن با آن اشاره کردند و نگرانی خود را نیز از نفوذ تبلیغات حکومت اسلامی بر مسلمانان شوروی پنهان داشتند، به اقدام عملی برای تحریک اقلیتهای قومی ساکن در مناطق مرزی علیه حکومتمرکزی ایران، دست زدند. (عطار زاده ص 146) ضمن آنکه به باور خانم دانکوس: «به زودی شوروی از طرز رفتار رهبر انقلاب ایران دریافت که جز شمارش شکستهای ابر قدرت رقیب هیچ نفعي از قطع مناسبات ایران و آمریکا عایدش نشده است اما خلأیی که به این سان ایجاد شده بود برایش سودی نداشت و نمیتوانست گرایشها را وارونه و به سوی خودش معطوف سازد. این مطلب را رهبران شوروی به خوبی فهمیدند و قبل از هر چیز تلاشهایشان را متوجه اجتناب از هر عمل شتابزدهای در بهرهبرداری از شکست آمریکا، کردند. (هلن کارر دانکوس صفحه 225) اما بیشک آنچه مسکو را در اعمال فشار بر زمامداران ایران مصممتر كرد، واکنش تند امام خمینی(ره) درباره اوضاع افغانستان بود. امام خمینی(ره) طی سخنانی در دیدار با وینو گرادُف سفیر وقت شوروی در ایران علاوه بر ابراز تمایل به نابودی رژیم دست نشانده شوروی در افغانستان، صریحا از قصد صدور پیام انقلاب اسلامی به هر جایی که مسلمانان تحت رژیمهایی بیگانه با ارزشهایشان قرار دارند، ، سخن گفت. (صحیفه امام جلد شش صفحه 220) علاوه بر این تنها یک روز بعد از تسخير سفارت آمریکا در تهران، دولت ایران به صورت هم زمان از یکسو موافقتنامه دفاعی 1959 بین ایران و آمریکا را لغو کرد و از سوی دیگر به منظور حفظ موازنه، به طور یکجانبه فصلهای پنجم و ششم عهدنامه مودت 1921 بین ایران و شوروی را لغو كرد. (روزنامه اطلاعات روز 20/8/1358) در آن زمان دولت شوروی درباره لغو این فصل که به نیروهای روسی امکان مداخله نظامی را در ایران میداد واکنشی در رد یا تکذیب از خود نشان ندادند. به عبارت دیگر تلاش کردند اکنون که برخلاف ارزیابیهای اولیه آنها دولت انقلابی ایران جهتگیری ضد آمریکایی خود را به اثبات رسانده است، از هر نوع موضعگیری که موقعیت شوروی را نیز مانند آمریکا در ایران متزلزل کند، اجتناب ورزند. (کوزیچکین 1370 ص 421) شاید بتوان گفت شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، 11ماه بعد از ماجرای گروگانگیری و کمکهای همه جانبه شوروی به صدام حسین با وجود آنکه متجاوز بودن عراق برای آنها مسلم بود در راستای کنترل و مهار توسعه نفوذ ایران در سطح منطقه توجیه شود، بهویژه آنکه امام خمینی در ادامه التزام به سیاست عدم تعهد در روابط خارجی ایران با سایر کشورها و مخالفت با اشغال افغانستان، ضربهای دیگر بر مسکو وارد کرده بود. از همینرو کرملین با ورود عراق به خاک ایران، خود را در برابر سیاست«انتخاب دشوار»دید، زیرا در این دوران شوروی از یکسو با عراق، متحد دیرین خود روبهرو بود و از سوی دیگر با ایران انقلابی که بسیاری از مناسبات گذشته جهان را با پیروزی انقلاب اسلامی به چالش کشیده بود، قصد تعامل متقابل را داشت.
جمعبندی بحث
1- واکنش شوروی در قبال گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، ناشی از اهداف و مقاصدی بود که روسها در درازمدت در پی آن بودند:
2- شوروی در موضع رسمی اقدام دانشجویان پیرو خط امام (ره) را درباره اشغال سفارت آمریکا تقبیح میکرد اما در موضع غیرعلنی، آمریکا را به دلیل مداخلاتش در ایران مسوول واقعی چنین رویدادی میدانست. این موضعگیری را از خلال مطبوعات و رسانههای تحتکنترل دولت شوروی به خوبی میتوان دریافت.
3- برای شوروی بسته شدن سفارت آمریکا در تهران قطع نفوذ گسترده آمریکا و در ایران و حتی کاهش سلطه آمریکا در سطح منطقه ارزیابی میشد، زیرا سفارت آمریکا در تهران به عنوان ایستگاه منطقهای سازمان جاسوسی سیا عمل میکرد.
4- متقابلا تداوم سردی روابط بین ایران و آمریکا بر اثر اقدام دانشجویان، موجب میشد روسها در تلاش باشند موقعیت از دست رفته خود را که در اثر پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بهوجود آمده بود، احیا کنند.
5- عملکرد نماینده شوروی در شورای امنیت سازمانملل که به یک قطعنامه رای مثبت و به قطعنامه دوم رای ممتنع داد و قطعنامه سوم را وتو کرد؛ بیانگر این واقعیت است که شوروی در ادامه ماجرا با طولانی شدن آن تلاش کرد از این فرصت تاریخی به نفع خود بهرهبرداری کند. در نقطه اوج این سیاست، اشغال افغانستان را در ششمدی 1358 شاهد بودیم.
پينوشتها:
1- این قطعنامه در چهارم دسامبر 1979 به شماره 457 علیه ایران صادر شد که به اتفاق آرا تصویب شد. قطعنامه 457 از ایران میخواست که بهصورت فوری گروگانها را آزاد کند.
2 ) نیروهای ارتش سرخ شوروی در ششم دی 1358 (27 دسامبر 1979) وارد افغانستان شدند و کابل پایتخت این کشور را به اشغال درآوردند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
3) در10دی 1358(31 دسامبر1979 ) شورای امنیت دومین قطعنامه خود را درباره ماجرای گروگانگیری صادر کرد. قطعنامه 461 شورای امنیت با 11رای موافق و بدون رای مخالف به تصویب رسید. چهار کشور ازجمله شوروی به آن رای ممتنع دادند و فوریت در اجرای قطعنامه نیز به تصویب نرسید. این مورد حاکی از اختلافنظرهای اعضای شورای امنیت در مورد روش برخورد با ایران بود. قطعنامه 461 ضمن تکرار مفاد قطعنامه 457، از دبیرکل خواسته بود شخصا به ایران سفر کند و همچنین از شورا میخواست که در تاریخ هفتم ژانویه 1980 جلسهای بگذارد و نحوه تبعیت ایران از قطعنامهها را مشخص کند تا شورا بتواند بر اساس مواد 39 و 41 تحت فصل هفتم منشور سازمانمللمتحد در مورد اقدامهای بعدی علیه ایران تصمیم بگیرد. سایت رسمی سازمان ملل
4) عقبنشینی ارتش شوروی در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ (۱۵ می ۱۹۸۹) آغاز و آخرین گروه در ۲۶ بهمن ۱۳۶۷ (۱۵ فوریه ۱۹۸۹) از افغانستان خارج شدند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
5) امام خمینی (ره) به محض اطلاع از شایعه درخواست کمک نظامی از اتحاد جماهیر شوروی، اطلاعیهای در تاریخ 20/10/ 58 صادر میکنند؛ متن اطلاعیه تحریر شده از سوی امام خمینی (ره) چنین بود:
پیام به شورای انقلاب
موضوع: تکذیب شایعه درخواست کمک نظامی از شوروی
چند روز قبل ورقهای در تبریز منتشر شده بود که در آن آمده بود، خمینی تقاضای کمک نظامی از شوروی نموده. من تصور کردم این یک دروغ فاحشی است که یک نفر غرضمند نوشته و منتشر نموده و قابل توجه نیست؛ لکن امشب در رادیو- تلویزیون به وسیله خبرگزاری پارس از خبرگزاری فرانسه چنین آمده بود: «کاردار شوروی در مکزیک اعلام کرد، اتحاد شوروی آماده است به ایران کمک کند تا این کشور بتواند در برابر تحمیل امریکا علیه خود مقاومت کند. وی گفت کمک نظامی نیز از کمکهای شوروی به ایران خواهد بود. کاردار شوروی در مکزیک تصریح کرد، این کمکها در صورتی در اختیار ایران قرار خواهد گرفت که دولت ایران و [آيتالله]خمینی خواستار آن شوند» و بعد بعضی مطالب نامربوط گفته بود. شورای انقلاب جمهوری اسلامی و وزارت خارجه موظف هستند که به سفارت شوروی ابلاغ کنند که کاردار شوروی در مکزیک را تقبیح نمایند و از تکرار این نوع مطالب توهینآمیز جلوگیری کنند. این جانب و دولت ایران اجازه نمیدهیم که دولت شوروی و دولتهای دیگر، دست به این مطالب بیاساس که توهین به مقدسات ما و به ملت شریف ایران است بزنند. باید آمریکای جنایتکار و شوروی بدانند که ما با تمام قدرت در مقابل تجاوز هر دولتی به کشورما ایستاده و از میهن عزیز واسلام بزرگ تا سرحد جان دفاع میکنیم. تکرار این مطالب موجب میشود که ملت غیور ما دست به کاری بزنند که موجب تاسف شود و ممکن است در روابط دولتین تجدید نظر شود.
روحاللَّه الموسوی الخمینی صحیفه امام. ج:12. ص: 113 و 114
از نگاه روسیه تصرف سفارت آمریکا در تهران و باز هم کم شدن بیشتر نفوذ آمریکاییها در ایران، دومین پیروزی بزرگی بود که پس از سقوط شاه برای منافع روسها در منطقه راهبردی خاورمیانه بهدست آمد. این مساله از آن جهت برای مسکو بیشتر خوشایند بود که در واقع روسیه هیچ هزینهای برای به ثمر نشستن آن، پرداخت نکرده بود. روسها اگرچه نمیتوانستند به صورت علنی از این حرکت دانشجویی حمایت کنند، زیرا ممکن بود همین اتفاق برای سفارت خودشان در تهران، تکرار شود ولی به خوبی میدانستند این حرکت موجب تضعیف موقعیت جهانی و منطقهای کاخ سفید و شکسته شدن اُبهت ایالاتمتحده آمریکا در افکار عمومی خواهد شد. به تبع آن، موقعیت روسها در برابر آمریکا درسطح منطقه تقویت میشود. علاوه بر این میتوان گفت تصرف سفارت آمریکا در تهران و بهطول انجامیدن این ماجرا به مدت 444 روز، ضربه بزرگی به اقتدار آمریکا، رقیب بزرگ شوروی در خاورمیانه وارد کرد.
بررسی موضع اعلانی و اعمالی شوروی در ماجرای گروگانگیری
خانم هلن کارردانکوس شورویشناس برجسته روستبار فرانسوی، درباره ارزیابی خود از موضع مسکو در قبال ایران مینویسد: « نکتهای که در روابط ایران و شوروی در مرحله بین انقلاب و آغاز جنگ ایران و عراق باید در نظر گرفته شود، سیاست دایما مردد مسکو است. مطالعه دقیق روزنامههای شوروی این نوسانات را به خوبی نشان میدهد. گاهی مفسران میکوشیدند که جز از احساسات ضد آمریکایی حاکم بر ایران نامی نبرند و گاهی اذعان میدارند که در ایران با شوروی نیز به همان نحو آمریکا بدرفتاری میشود و از اثرات قهقرایی موج اسلامی گفتوگو میکردند. مجموع این تفسیرها واکنش دولت شوروی را نسبت به رفتار ایران نشان میداد. به رغم چند جهش ناگهانی از قبیل اعتراضهای رسمی و حمله به دولت تهران آنچه همیشه فايق میشود گشادهرویی و تساهل در قبال این رفتار غیردوستانه است.» (کارر دانکوس صفحه 244) اما درباره گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، شوروی حتی اگر میخواست به دو دلیل اصلی ذیل نمیتوانست از حرکت دانشجویان مسلمان پیرو خط امام حمایت علنی و رسمی کند:
1- نگران حمله متقابل عده دیگری از دانشجویان به سفارت شوروی در تهران بود، زیرا درآن زمان تعداد قابلتوجهی از دانشجویان بهویژه دانشجویان دانشگاه علموصنعت در تهران، تمایلات شدید ضدکمونیستی داشتند. موضوع تسخير سفارت شوروی به حدی جدی بود که چندروز بعد از تصرف سفارت آمریکا در تهران، دفتر امامخمینی(ره) برای آنکه عدهای تصمیم داشتند پس از سفارت آمریکا، سفارت شوروی را تصرف کنند، اطلاعیهای صادر کرد و ضمن نفی شدید این اقدام آن را دسیسهای برای انحراف افکار عمومی از دشمن اصلی که آمریکا بود دانست. (سایت تاریخ ایرانی)
2- شوروی بر اجرای عهدنامه ژنو تاکید داشت، زیرا این عهدنامه مصونیت دیپلماتها و سفارتخانههای کشورها را در کشور میزبان در برابر هرگونه تعرضی، تضمین میکند، بنابراین شوروی در موضع اعلامی و رسمی خود نمیتوانست با وجود آنکه اصل حرکت دانشجویان را به نفع خود میدید، به صورت علنی از آن حمایت کند. براین اساس کرملین در موضع رسمی اعلانی شوروی این حرکت را به صورت کاملا حساب شده مورد انتقاد قرار داد.
موضع شوروی درباره قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران
شاید بهدلیل همین ارزیابی بود که شوروی به اولین قطعنامه شورای امنیت درباره تصرف سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان رای مثبت داد.1 (سایت سازمانملل) این دقیقا در راستای موضع اعلانی شوروی بود. اما برای کشف سیاست اِعمالی و اصلی شوروی لازم است به موضعگیری حزب کمونیست و مطبوعات و رسانههای گروهی این کشور توجه کنیم، زیرا درآن زمان رسانههای شوروی دولتی بوده و نقطهنظرات رسمی حزب حاکم کمونیست را منتشر ميكردند. رادیو و تلویزیون، روزنامهها و خبرگزاری تاس شوروی، در آن زمان سعی داشتند ضمن انتقاد از نقض قوانین بینالمللی و نادیده گرفتهشدن آن از سوی دانشجویان، سیاستهای توسعهطلبانه و مداخلهجویانه آمریکا را به عنوان دلیل اصلی چنین اقدامی، مورد انتقاد قرار دهند. به عنوان نمونه روزنامه پراودا ارگان رسمی حزب کمونیست شوروی در 17 آبان 1358 در سرمقاله خود، با توجه به اخبار منتشر شده درباره اسناد جاسوسی سفارت آمریکا در تهران، ایالاتمتحده آمریکا را بیش از ایران به دلیل زیرپا نهادن حقوق بینالمللی، موردسرزنش قرار داد و غیرمستقیم دولت واشنگتن را در بهوجود آمدن حادثه گروگانگیری مسوول دانست. چاپ این مقاله برای آمریکاییها هشداردهنده بود زیرا تصور میکردند ممکن است روسها به صورت پنهانی کمکهایی دراختیار ایران قراردهند. به همین دلیل در همان روز«هودینگ کارتر» سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا به آن واکنش نشان داد و گفت: «آمریکا از اتحاد شوروی خواسته است از تفسیرهای مطبوعاتی کاملا غیرقابلقبول درباره اشغال سفارت آمریکا در تهران خودداری کند. ما نظر خود را در اینباره برای شورویها بیان کردهایم و نیز گفتهایم که انتظار داریم شورویها کاری نکنند که وضع فعلی ما در ایران وخیمتر شود.» (خبرگزاری یونایتدپرس 17/9/58) در نمونه دیگر«گری سیک» از مقامهای بلندپایه وزارت خارجه آمریکا در آن زمان درباره تفسیرها و موضعگیریهای رادیومسکو در کتاب خود مینویسد: «رادیومسکو در برنامههای فارسی خود مرتبا اخبار و مطالب تحریکآمیزی علیه آمریکا منتشر میکرد که ما درباره آن رسما اعتراض کردیم. به دولت شوروی تذکر دادیم که ادامه این روش در روابط آینده ما تاثیر منفی خواهد گذاشت، البته در آن زمان روابط آمریکا و شوروی رو به سردی گذاشته بود و ما انتظار کمکی از شورویها نداشتیم.» (سیک، 1384، ص 342)
درخواست آمریکا از شوروی برای میانجیگری
به دلیل نگرانی از اینکه شوروی بهدلیل تمایلات ضدآمریکایی دانشجویان پیرو خط امام به صورت غیرمستقیم به ایران کمک کند تا از فشار بینالمللی آمریکا علیه خود بکاهد، سفیر آمریکا در مسکو رسما از مقامهای وزارت امور خارجه شوروی میخواهد تا پادرمیانی کرده و از همه امکانات خود برای آزادی گروگانهای آمریکایی استفاده کند. (روزنامه اطلاعات 19/8/ 1358) در واقع شوروی به چهاردلیل عمده از تصرف سفارت آمریکا در تهران خشنود بود:
1- شکسته شدن اُبهت ساختگی آمریکا در اذهانعمومی
2- افشای جزییات مداخلات آمریکا در ایران و کشورهای منطقه
3- تحریک و تشویق افکار جهانی ضد امپریالیسم آمریکا
4- رشد گرایشهای ضد آمریکایی در ایران که در نهایت به کاهش شدید نفوذ آمریکا در ایران و منطقه خاورمیانه انجامید.
با وجود این رهبران شوروی افزایش قدرت ایران به عنوان سردمداران جنبش اسلامی در سطح منطقه را در بلندمدت به زیان خود ارزیابی میکردند، زیرا انقلاباسلامی با مطرح کردن شعار نهشرقی نهغربی جمهوریاسلامی در سیاست خارجی خود، خط مستقلی را درپیش گرفت که ضدآمریکایی بودن آن، به اندازه ضدکمونیستی بودن آن بود. از این جهت تقویت موقعیت انقلاب اسلامی به عنوان یک حرکت مستقل ضدامپریالیستی، نمیتوانست مورد تایید و حمایت شوروی در بلندمدت باشد، به همین دلیل شوروی به صورت تاکتیکی و نه استراتژیک، از تحرکات ضد آمریکایی در ایران، حمایت میکرد. بر این اساس، شوروی در موضع رسمی خود سعی میکرد از اینکه بتواند نقش میانجیگری ایفا کند طفره برود و در عینحال از لحاظ رسانهای و تبلیغاتی توازن را در انتقاد از حرکت دانشجویان و آمریکا بهدلیل مداخلاتش در ایران رعایت میکرد. به این ترتیب میتوان گفت نگرانی آمریکاییها در مورد اینکه روسها کمکهای بیشتری به ایران بدهند بیمورد بود، زیرا شوروی متقابلا نگران رشد حرکت انقلاب اسلامی در سطح منطقه بود. بهویژه تاثیرات انقلاب اسلامی بر جمهورهای مسلماننشین این کشور برای مسکو قابلتوجه بود، زیرا در آن زمان جمعیت مسلمانان شوروی در حدود 20 تا 30 میلیون نفر تخمین زده میشد.
اجرای نقشه اشغال افغانستان
برژنف رهبر شوروی، از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا تصمیم خود را درباره اشغال افغانستان که از مدتها قبل برای آن برنامهریزی کرده بود، ، تسریع کند. به همین دلیل اشغال خاک افغانستان توسط ارتش سرخ شوروی، سهماه پس از تسخیر سفارت آمریکا به مورد اجرا گذارده شد2 تا کرملین بتواند به خیال خود حوزه نفوذ و اقتدار خود را در رقابت با آمریکا تا قلب آسیا و مرزهای شمالی پاکستان گسترش دهد. جالب آنکه پس از اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ، مسکو تمایل بیشتری برای مخالفت با آمریکا پیدا میکند. زیرا تبلیغات رسانههای آمریکایی در اوج جنگ سرد حملات همهجانبهای را علیه این اقدام شوروی سازماندهی کرده بودند. طبیعی بود که شوروی برای نشان دادن نارضایتی خود از فشار سیاسی تبلیغاتی رسانههای غرب، متقابلا سعی کند در ماجرای گروگانگیری موضع تندتری در مقایسه با قبل، از خود نشان دهد. در همین راستا شوروی زمانی که آمریکا برای افزایش فشار بر ایران دومین قطعنامه را در31دسامبر 1979 پیشنهاد داد. آناتولی دوبرنینین نماینده شوروی در سازمان ملل به آن رای ممتنع داد.3 (سایت سازمانملل) تا نشان دهد شوروی حاضر نیست در همه مراحل طی این مسیر با آمریکا همراه باشد. به موازات اوجگیری اختلافها بین واشنگتن و مسکو بر سر توسعه نفوذ روسها در مرزهای جنوبی این کشور و اشغال افغانستان در مرزهای شرقی ایران، فضای ملتهبی بهوجود آمد تا آنجا که شوروی قطعنامه پیشنهادی بعدی آمریکا را برای تحریمهای اقتصادی علیه ایران در 12ژانویه 1980 وتو کرد. (همان) اگرچه تبلیغات رسانههای شوروی و تبلیغات حزب توده، انگیزه شوروی را حمایت از ایران معرفی میکرد اما در واقع شوروی از این فرصت تاریخی استفاده کرد تا به اصطلاح با یک تیر دونشان بزند. از یکسو نارضایتی خود را در برابر افزایش تهاجم وسیع سیاسی تبلیغاتی غرب علیه اشغال افغانستان نشان دهد. از سوی دیگر کرملین انتظار داشت بتواند با این اقدام ایران را به حمایت از سیاست شوروی درباره اشغال افغانستان تشویق کند. البته در مورد اول باید گفت آمریکا به فاصله کوتاهی از زمان شروع ماجرای گروگانگیری با فرمانی که کارتر رییسجمهوری وقت آمریکا صادر کرده بود، رسما تحریم اقتصادی علیه ایران را برقرار کرده بود اما هدف از تلاش برای جلب موافقت شورای امنیت، بینالمللی کردن تحریمهای اقتصادی علیه ایران بود که با وتوی شوروی عملا شکست خورد؛ بنابراین میتوان گفت شوروی با سوءاستفاده از شرایطی که برای آمریکا در منطقه پیش آمده بود فرصت را غنیمت شمرده و به افغانستان حمله کرد اما در ارزیابی هدف دوم شوروی میتوان گفت، برژنف دبیرکل وقت حزب کمونیست شوروی، با صدور دستور وتوی قطعنامه پیشنهادی آمریکا علیه ایران امیدوار بود با این اقدام شاید بتواند امام خمینی(ره) را به حمایت از تجاوز ارتش شوروی به خاک افغانستان ترغیب کند اما امام خمینی(ره) قاطعانه به سفیر شوروی گفت: «اگر شما خیال کنید که با سرنیزه بتوانید یک ملتی را خاضع کنید و استقرار هم پیدا بشود این اشتباه است. سرنیزه میتواند یک مردمی را سرکوب کند، بکشد، چه بکند، لکن نمیتواند مستقر باشد. ملت اگر یک چیزی خواستند، نمیشود به خلاف میل ملت همیشه یک کاری را انجام داد و اگر حکومت رژیمش دوگانه باشد، ملت مُسلم باشد، حکومت کمونیست باشد، این نخواهد درست شد و شما همچو امیدی نداشته باشید.» (صحیفه امام جلد 12 ص15) این پیشبینی امام خمینی(ره) 10سال بعد یعنی زمانی که گورباچف دستور خروج ارتش شوروی را از خاک افغانستان صادر کرد محقق شد.4 روسها در اشغال افغانستان نهتنها به اهداف خود دست پیدا نکردند، بلکه ضربه حیثیتی بزرگی را علاوه بر هزینه فراوان اقتصادی، متحمل شدند. در همین زمان در 19 دی 1358 شایعهای توسط سفیر شوروی در مکزیک منتشر میشود که گویا ایران از شوروی درخواست کمک نظامی کرده است. امامخمینی(ره) به محض شنیدن چنین خبری در بیستم دی 1358 با صدور اطلاعیهای قاطعانه هرگونه درخواست کمک نظامی را به شدت تکذیب میکند.5 (صحیفه امام خمینی جلد 12 ص 113) بهنظر میرسد این خبرسازی که توسط روسها و با مشارکت رسانههای خبری غرب به منظور بیاعتبارکردن تز استقلال انقلاب اسلامی از غرب و شرق منتشر شده است جزوِ معدود همکاریهای خبری بین بلوک شرق و غرب در زمان جنگ سرد، محسوب میشود.
سیاست شوروی درباره طولانی شدن گروگانگیری
از آنجا که امام خمینی(ره) بارها اعتقاد خود را مبنی بر وحدت مسلمانان جهان به صراحت اعلام داشته و نشانههای فعالیت طرفداران انقلاب اسلامی در شوروی به قدری مشهود بود که امنیت مرزهای جمهوریهای مسلماننشین را به خطر انداخته بود، با طولانی شدن بحران گروگانگیری و تحقق شعار آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند، وزن و جایگاه انقلاب اسلامی در منظر مسلمانان منتقد آمریکا در منطقه و جهان، افزایش پیدا کرد. در این شرایط رهبران شوروی دیگر نمیتوانستند با خویشتنداری این مساله را پنهان سازند. روسها ابتدا در قبال این مساله سیاست صبر و انتظار را پیش گرفتند، اما پس از چندماه ابهام در مناسبات دو کشور، سرانجام بحران رخ نمود. شوروی آشکارا دریافت که با سازش، نمیتواند امتیازی از نظام اسلامی به دست آورد. روی این اصل اعمال فشار بر تهران را در پیش گرفت. آنان ضمن اینکه به بسیار سختگیر بودن انقلاب اسلامی و دشواری کنار آمدن با آن اشاره کردند و نگرانی خود را نیز از نفوذ تبلیغات حکومت اسلامی بر مسلمانان شوروی پنهان داشتند، به اقدام عملی برای تحریک اقلیتهای قومی ساکن در مناطق مرزی علیه حکومتمرکزی ایران، دست زدند. (عطار زاده ص 146) ضمن آنکه به باور خانم دانکوس: «به زودی شوروی از طرز رفتار رهبر انقلاب ایران دریافت که جز شمارش شکستهای ابر قدرت رقیب هیچ نفعي از قطع مناسبات ایران و آمریکا عایدش نشده است اما خلأیی که به این سان ایجاد شده بود برایش سودی نداشت و نمیتوانست گرایشها را وارونه و به سوی خودش معطوف سازد. این مطلب را رهبران شوروی به خوبی فهمیدند و قبل از هر چیز تلاشهایشان را متوجه اجتناب از هر عمل شتابزدهای در بهرهبرداری از شکست آمریکا، کردند. (هلن کارر دانکوس صفحه 225) اما بیشک آنچه مسکو را در اعمال فشار بر زمامداران ایران مصممتر كرد، واکنش تند امام خمینی(ره) درباره اوضاع افغانستان بود. امام خمینی(ره) طی سخنانی در دیدار با وینو گرادُف سفیر وقت شوروی در ایران علاوه بر ابراز تمایل به نابودی رژیم دست نشانده شوروی در افغانستان، صریحا از قصد صدور پیام انقلاب اسلامی به هر جایی که مسلمانان تحت رژیمهایی بیگانه با ارزشهایشان قرار دارند، ، سخن گفت. (صحیفه امام جلد شش صفحه 220) علاوه بر این تنها یک روز بعد از تسخير سفارت آمریکا در تهران، دولت ایران به صورت هم زمان از یکسو موافقتنامه دفاعی 1959 بین ایران و آمریکا را لغو کرد و از سوی دیگر به منظور حفظ موازنه، به طور یکجانبه فصلهای پنجم و ششم عهدنامه مودت 1921 بین ایران و شوروی را لغو كرد. (روزنامه اطلاعات روز 20/8/1358) در آن زمان دولت شوروی درباره لغو این فصل که به نیروهای روسی امکان مداخله نظامی را در ایران میداد واکنشی در رد یا تکذیب از خود نشان ندادند. به عبارت دیگر تلاش کردند اکنون که برخلاف ارزیابیهای اولیه آنها دولت انقلابی ایران جهتگیری ضد آمریکایی خود را به اثبات رسانده است، از هر نوع موضعگیری که موقعیت شوروی را نیز مانند آمریکا در ایران متزلزل کند، اجتناب ورزند. (کوزیچکین 1370 ص 421) شاید بتوان گفت شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، 11ماه بعد از ماجرای گروگانگیری و کمکهای همه جانبه شوروی به صدام حسین با وجود آنکه متجاوز بودن عراق برای آنها مسلم بود در راستای کنترل و مهار توسعه نفوذ ایران در سطح منطقه توجیه شود، بهویژه آنکه امام خمینی در ادامه التزام به سیاست عدم تعهد در روابط خارجی ایران با سایر کشورها و مخالفت با اشغال افغانستان، ضربهای دیگر بر مسکو وارد کرده بود. از همینرو کرملین با ورود عراق به خاک ایران، خود را در برابر سیاست«انتخاب دشوار»دید، زیرا در این دوران شوروی از یکسو با عراق، متحد دیرین خود روبهرو بود و از سوی دیگر با ایران انقلابی که بسیاری از مناسبات گذشته جهان را با پیروزی انقلاب اسلامی به چالش کشیده بود، قصد تعامل متقابل را داشت.
جمعبندی بحث
1- واکنش شوروی در قبال گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، ناشی از اهداف و مقاصدی بود که روسها در درازمدت در پی آن بودند:
2- شوروی در موضع رسمی اقدام دانشجویان پیرو خط امام (ره) را درباره اشغال سفارت آمریکا تقبیح میکرد اما در موضع غیرعلنی، آمریکا را به دلیل مداخلاتش در ایران مسوول واقعی چنین رویدادی میدانست. این موضعگیری را از خلال مطبوعات و رسانههای تحتکنترل دولت شوروی به خوبی میتوان دریافت.
3- برای شوروی بسته شدن سفارت آمریکا در تهران قطع نفوذ گسترده آمریکا و در ایران و حتی کاهش سلطه آمریکا در سطح منطقه ارزیابی میشد، زیرا سفارت آمریکا در تهران به عنوان ایستگاه منطقهای سازمان جاسوسی سیا عمل میکرد.
4- متقابلا تداوم سردی روابط بین ایران و آمریکا بر اثر اقدام دانشجویان، موجب میشد روسها در تلاش باشند موقعیت از دست رفته خود را که در اثر پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بهوجود آمده بود، احیا کنند.
5- عملکرد نماینده شوروی در شورای امنیت سازمانملل که به یک قطعنامه رای مثبت و به قطعنامه دوم رای ممتنع داد و قطعنامه سوم را وتو کرد؛ بیانگر این واقعیت است که شوروی در ادامه ماجرا با طولانی شدن آن تلاش کرد از این فرصت تاریخی به نفع خود بهرهبرداری کند. در نقطه اوج این سیاست، اشغال افغانستان را در ششمدی 1358 شاهد بودیم.
پينوشتها:
1- این قطعنامه در چهارم دسامبر 1979 به شماره 457 علیه ایران صادر شد که به اتفاق آرا تصویب شد. قطعنامه 457 از ایران میخواست که بهصورت فوری گروگانها را آزاد کند.
2 ) نیروهای ارتش سرخ شوروی در ششم دی 1358 (27 دسامبر 1979) وارد افغانستان شدند و کابل پایتخت این کشور را به اشغال درآوردند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
3) در10دی 1358(31 دسامبر1979 ) شورای امنیت دومین قطعنامه خود را درباره ماجرای گروگانگیری صادر کرد. قطعنامه 461 شورای امنیت با 11رای موافق و بدون رای مخالف به تصویب رسید. چهار کشور ازجمله شوروی به آن رای ممتنع دادند و فوریت در اجرای قطعنامه نیز به تصویب نرسید. این مورد حاکی از اختلافنظرهای اعضای شورای امنیت در مورد روش برخورد با ایران بود. قطعنامه 461 ضمن تکرار مفاد قطعنامه 457، از دبیرکل خواسته بود شخصا به ایران سفر کند و همچنین از شورا میخواست که در تاریخ هفتم ژانویه 1980 جلسهای بگذارد و نحوه تبعیت ایران از قطعنامهها را مشخص کند تا شورا بتواند بر اساس مواد 39 و 41 تحت فصل هفتم منشور سازمانمللمتحد در مورد اقدامهای بعدی علیه ایران تصمیم بگیرد. سایت رسمی سازمان ملل
4) عقبنشینی ارتش شوروی در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۶۸ (۱۵ می ۱۹۸۹) آغاز و آخرین گروه در ۲۶ بهمن ۱۳۶۷ (۱۵ فوریه ۱۹۸۹) از افغانستان خارج شدند. خبرگزاری صدای افغان (آوا)
5) امام خمینی (ره) به محض اطلاع از شایعه درخواست کمک نظامی از اتحاد جماهیر شوروی، اطلاعیهای در تاریخ 20/10/ 58 صادر میکنند؛ متن اطلاعیه تحریر شده از سوی امام خمینی (ره) چنین بود:
پیام به شورای انقلاب
موضوع: تکذیب شایعه درخواست کمک نظامی از شوروی
چند روز قبل ورقهای در تبریز منتشر شده بود که در آن آمده بود، خمینی تقاضای کمک نظامی از شوروی نموده. من تصور کردم این یک دروغ فاحشی است که یک نفر غرضمند نوشته و منتشر نموده و قابل توجه نیست؛ لکن امشب در رادیو- تلویزیون به وسیله خبرگزاری پارس از خبرگزاری فرانسه چنین آمده بود: «کاردار شوروی در مکزیک اعلام کرد، اتحاد شوروی آماده است به ایران کمک کند تا این کشور بتواند در برابر تحمیل امریکا علیه خود مقاومت کند. وی گفت کمک نظامی نیز از کمکهای شوروی به ایران خواهد بود. کاردار شوروی در مکزیک تصریح کرد، این کمکها در صورتی در اختیار ایران قرار خواهد گرفت که دولت ایران و [آيتالله]خمینی خواستار آن شوند» و بعد بعضی مطالب نامربوط گفته بود. شورای انقلاب جمهوری اسلامی و وزارت خارجه موظف هستند که به سفارت شوروی ابلاغ کنند که کاردار شوروی در مکزیک را تقبیح نمایند و از تکرار این نوع مطالب توهینآمیز جلوگیری کنند. این جانب و دولت ایران اجازه نمیدهیم که دولت شوروی و دولتهای دیگر، دست به این مطالب بیاساس که توهین به مقدسات ما و به ملت شریف ایران است بزنند. باید آمریکای جنایتکار و شوروی بدانند که ما با تمام قدرت در مقابل تجاوز هر دولتی به کشورما ایستاده و از میهن عزیز واسلام بزرگ تا سرحد جان دفاع میکنیم. تکرار این مطالب موجب میشود که ملت غیور ما دست به کاری بزنند که موجب تاسف شود و ممکن است در روابط دولتین تجدید نظر شود.
روحاللَّه الموسوی الخمینی صحیفه امام. ج:12. ص: 113 و 114
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.