بررسی فعالیتهای انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی (1332-1321)
ترويج ترقيات شوروي
امین تریان
راهاندازی انجمن:
در شهریور 1320 قوای متفقین وارد ایران شدند، به دنبال آن رضاشاه استعفا داد و حکومت را به محمدرضاشاه واگذار کرد. در این زمان آمریکاییها و بریتانیاییها برای گسترش نفوذ دراز مدت خود دست به تاسیس انجمنهایی تحت عنوان انجمن روابط فرهنگی زدند. سپس اتحاد جماهیر شوروی وارد میدان رقابت فرهنگی شد. در 24 خرداد 1321 سعید نفیسی پیشنهاد راهاندازی انجمنی را که عهدهدار برقراری و توسعه روابط فرهنگی میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی باشد به دولت ارایه داد و فرهنگستان ایران به موجب اساسنامهای که در 12بهمن 1321 به تصویب وزارت فرهنگ رسیده بود، انجمنی به نام انجمن روابط فرهنگی بینالمللی از اعضای خود تشکیل داد. این انجمن در نخستین روزهای کاریاش تصمیم به تشکیل چهار شعبه مجزا گرفت. اساسنامه شعبه روابط فرهنگی ایران و شوروی در 16 اسفند همان سال به تصویب رسید و آن شعبه آغاز به کار کرد اما از آنجا که این شعبه قادر نبود از عهده کاری به این گستردگی برآید علی سهیلی نخستوزیر وقت، محمد ساعد وزیر امورخارجه وقت، حمید سیاح، ناصر اعتمادی و سعید نفیسی در اندیشه راهاندازی انجمنی مستقل افتادند. در هشتمآبان 1322، 22تن از هواخواهان این کار به همراه ماکسیموف، کاردار سفارت شوروی و دنیپرف و کمیسارف نمایندگان انجمن روابط فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی با کشورهای خارجه (وکس) در ایران، در وزارت خارجه گرد آمدند و گروهی را مامور تهیه اساسنامه کردند. در 16بهمن اساسنامه به اطلاع رسید و علی سهیلی و میخاییلوف سفیرکبیر شوروی به ریاست افتخاری، محمد ساعد به ریاست هیاتمدیره، حمید سیاح به نیابت ریاست، سعید نفیسی به سمت منشی، صادق وثیقی به خزانهداری و دکتر فاطمه سیاح، سپهبد مرتضی یزدانپناه، ابراهیم زند، ناصر اعتمادی، ملکالشعرای بهار، غلامرضا نورزاد، دکتر مرتضی یزدی، دکتر حمید آهی، مهندس غلامرضا فریور و مهندس اصغر پناهی به عضویت هیات مدیره برگزیده شدند. در نهماسفند جسلهای دیگری تشکیل و اساسنامه تصویب شد و این انجمن با نام انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی آغاز به کار کرد (نفیسی، «تاریخچه انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی»، پیامنو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 59-58).
• اهداف، تشکیلات و منابع مالی آن:
اگرچه بر مبنای ماده یکم اساسنامه انجمن، «منظور اصلی این انجمن هرگونه همکاری در میان ملت ایران و مللاتحاد جماهیر شوروی در کلیهی شوون علمی و فرهنگی و ادبی و در درجه اول در زمینه علوم و هنرهای زیبا و ادبیات» با هدف «توسعه روابط فرهنگی در میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی و ایجاد حسن تفاهم بین محافل فرهنگی ایران و شوروی و تحکیم دوستی و مودت در میان دوکشور» بود اما در واقع هدف از این فعالیتها، تبلیغات برای شوروی و جلب روشنفکران ایرانی بود (علوی، 274). بر مبنای ماده هشتم، هیات مدیره مرکب از رییس، نایب رییس، منشی، خزانهدار و 10نفر اعضای مشاور در مهرماه هر سال به وسیله مجمع عمومی انتخاب میشدند. برای تاکید بر ایرانیبودن انجمن، بر مبنای ماده نهم اساسنامه، نخست وزیر ایران ریاست افتخاری دایم را بر عهده داشت. با این حال برای اینکه نفوذ و تاثیرگذاری نمایندگان شوروی حفظ شود، سفیر کبیر شوروی نیز ریاست افتخاری را بر عهده داشت و بر مبنای ماده دهم نماینده وکس در ایران عضو دایم هیات مدیره بود (پیام نو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 4). بر مبنای ماده هفتم محدودیتی برای شمار اعضای عادی پیشبینی نشده بود، در نتیجه کسانی که «منافع ملی و اغراض شخصیشان را در دوستی و همکاری با روسها میدانستند.» (علوی، 261) از جمله تودهایها در این انجمن گرد آمدند. غلامحسین مصاحب، احسانالله یارشاطر، حبیب یغمایی، اختر کیانوری (کامبخش)، دکتر حسن شهید نورایی، مریم فیروز، جلال آلاحمد، محمدعلی افراشته، نورالدین الموتی، محمد پروینگنابادی، جعفر پیشهوری، دکتر حسین جودت، دکتر نصرتالله جهانشاهلو، پرویز داریوش، رضا روستا، محمد زاوش، صادق هدایت، بزرگ علوی، علی عُلُوی، دکتر غلامحسین فروتن، احمد قاسمی، یزدانبخش قهرمان، کریم کشاورز، نورالدین کیانوری، محمد مشیری، دکتر مهدی ملکزاده، خلیل ملکی و هادی هدایتی از جمله اعضای انجمن بودند. از شمار اعضای انجمن اطلاع دقیق در دست نیست تنها میدانیم که در اردیبهشت 1325 شمار آنان به 704 نفر رسید (ضمیمه پیام نو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 12). انجمن در قالب 13 کمیسیون به نامهای ادبیات و نشریات، پزشکی و بهداشت، موسیقی و تئاتر و سینما، ورزش و جهانگردی، هنرهای زیبا و باستانشناسی، فنی، اقتصاد و کشاورزی، قضایی، انتشارات، شطرنج، زنان و آموزش و پرورش به فعالیت میپرداخت. برای تامین منابع مالی انجمن در ماده پانزدهم آمده بود: «اعضای موسس در سال 600ریال و اعضای عادی در سال 300ریال به عنوان حق عضویت باید بپردازند.» (پیام نو، س1، ش1، یکممرداد 1323: 63) انجمن از راه نمایش فیلم، فروش کتاب و کمکهای اعضا درآمدهای دیگری داشت (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13-12). به علاوه سفارت شوروی نیز کمکهای مالی در اختیار انجمن قرار میداد (علوی، 261) و وکس نیز همکاری لازم را با انجمن داشت (پیامنو، س3، ش1، مهر 1325: 5). انجمن، شعبههایی نیز در شهرهایی چون مشهد، تبریز، بابل، رشت، بندر پهلوی (بندر انزلی)، رضاییه (ارومیه)، قزوین، اردبیل، مراغه، خوی، سمنان، لاهیجان، رودسر، ساری، بندر شاه (بندر ترکمن)، زنجان، آستارا، شاهرود، کرمانشاه، اراک، گرگان، کرج، اصفهان، شیراز، گنبد کاووس، ماکو، سلماس، مهاباد، مرند، میانه، میاندوآب و جلفا تشکیل داد. هرچند فعالیتهای این شعبهها جز در تبریز و تا اندازهای مشهد رضایتبخش نبود (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13).
• فعالیتها:
فعالیتهای انجمن در مادهی دوم اساسنامه برنامهریزی و مشخص شده بود. بر همین اساس انجمن فعالیتهای زیر را انجام داد:
1- برگزاری مجالس سخنرانی، یادبود و جشن: انج من هرماه چندین سخنرانی، مجلس یادبود یا جشن در زمینه رشتههای مختلف علمی، ادبی، هنری، فرهنگی، بهداشتی و پزشکی، اجتماعی، آموزش و پرورش، کشاورزی، ورزشی، معماری، باستانشناسی، تاریخ، بزرگداشت شخصیتها و رویدادهای مهم تاریخ شوروی، نوروز و سالگرد تاسیس انجمن برگزار میکرد. به علاوه مجالس قصهخوانی نیز هفتهای چندبار به وسیله فضلالله صبحیمهتدی برگزار میشد و در پایان برخی از این جلسهها، فیلمهای متناسبی پخش میشد. همه این مجالس با تعریف و تمجید از «ترقیات» شوروی در زمینههای یاد شده همراه بود.
2- ترجمه و انتشار کتاب: در آغاز اعضای انجمن قسمتی از آثار پوشکین، چخوف و گورکی را ترجمه کردند که بعضی از آنها به چاپ رسید. در اوایل سال 1325 برای متشکل کردن فعالیتها در این زمینه، کمیسیونی مرکب از مترجمین مسلط بر زبانهای فارسی و روسی تشکیل شد که ترجمهها را پیش از انتشار، مطالعه و اصلاح و سپس چاپ میکردند. از جمله آثار چاپ شده به وسیله انجمن از 21 داستان آنتوان چخوف ترجمه محمد آسیم، بلا اثر لرمانتوف و دشمنان اثر ماکسیم گورکی ترجمه کریم کشاورز، اوزبکها اثر بزرگ علوی، در شوروی چه دیدیم؟ مشاهدات بعضی از نمایندگان ایرانیکه در جشن اول ماه ۱۹۵۳ شرکت کردهاند، داستانها (برای کودکان) تحتنظر صبحیمهتدی میتوان نام برد.
3- تهیه و چاپ مجله پیامنو: طبق اساسنامه، انجمن موظف به «نشر روزنامهها و مجلات» برای توسعه روابط فرهنگی میان دو ملت بود. برای این منظور در مرداد 1323 مجله پيام نو راهاندازی شد. انجمن همچنین در اندیشه راهاندازی روزنامه بود اما هیچگاه موفق به انجام آن نشد.
4- برگزاری کنسرت و شبنشینی: انجمن کنسرتهای مختلفی از جمله کنسرت روسی و ایرانی به وسیله لئون کنیپر آهنگساز مشهور شوروی در 19 و 20 فروردین 1323 و کنسرت بانو پختسکایا خواننده معروف شوروی در ششمو 20 شهریور 1325 را برگزار کرد. مجالس شبنشینی نیز هرماه بیش از یکبار برگزار میشد.
5- تهیه و نمایش فیلمهای سینما: انجمن فیلمهای مختلف شوروی به ویژه فیلمهای علمی را برای دانشجویان دانشگاه تهران نمایش میداد. همچنین در پایان مجالس قصهخوانی برای کودکان، فیلمهایی متناسب برای آنان نمایش داده میشد، به علاوه انجمن در 24 شهریور 1329 نخستین فستیوال فیلمهای شوروی را برگزار کرد.
6- برگزاری مسابقههای ورزشی: انجمن در اواخر مهر و اوایل آبان 1323 از فوتبالیستهای تفلیس، دعوت و دو مسابقه میان آنان با فوتبالیستهای تهران برگزار کرد. همچنین مسابقات شطرنج را در سطح انجمن و در سطح تهران طی سالهای 28-1326 بارها برگزار کرد.
7- اعزام هیاتهایی به شوروی: انجمن، علی کریمی، استاد نقاشی را در شهریور 1323 به مسکو، دکتر علیاکبر سیاسی، دکتر فریدون کشاورز و صادق هدایت را در 1325 به مناسبت جشن بیست و پنجمین سالگرد تاسیس دانشگاه ازبکستان به تاشکند و هیاتی شامل کسانی چون علیاصغر حکمت، تیمسار سپهبد جهانبانی، دکتر مهدی بیانی، محمدعلی افراشته، حسین خیرخواه، کریم کشاورز و طوبی (شهناز) اعلامی را طی هفتماردیبهشت تا چهارم خرداد 1332 به شوروی اعزام کرد.
8- برگزاری کنگرهها و کنفرانسها: انجمن کنگرهها و کنفرانسهای مختلفی را برگزار کرد. مهمترین آنها نخستین (و آخرین) کنگره نویسندگان ایران بود که طی چهار تا 12 تیر 1325 با حضور بیش از 70 نویسنده و شاعر ایرانی همچون بهار، چوبک، حکمت، خانلری، دهخدا، سیاح، شهریار، طبری، علوی، قزوینی، نفیسی، نوشین، نیما، هدایت و همایی برای «هدایت و پرورش ادبیات کنونی ایران» برگزار شد.
9- برگزاری نمایشگاههای مختلف: انجمن در زمینه هنر نمایشگاههای مختلفی از جمله نمایشگاه نقاشی گراسیموف طی 16-18 خرداد 1323، نمایشگاه نقاشیهای لاکی کار هنرمندان شوروی اول تا هفتم دی 1324، نمایشگاه هنرهای زیبای ایران طی 16 بهمن 1324 تا 10 فروردین 1325، نخستین نمایشگاه کارهای عکاسی آماتور ایرانی طی 15 خرداد 1326 و نمایشگاه رپرودوکسیونهای نقاشی کلاسیک روسی را طی10 تا 30 مهر 1327 برگزار کرد. در سایر زمینهها نیز نمایشگاه 25 سال بهداشت در شوروی به مدت سه روز در مهر 1323 و «نمایشگاه اوضاع و ترقیات جمهوری اوکراین شوروی» را در 27 فروردین1332 به مدت دو هفته برگزار کرد.
10- برگزاری کلاس زبان روسی: انجمن از تیر 1323 اقدام به راهاندازی کلاس زبان روسی کرد.
• از رونق افتادن انجمن:
بسیاری از اعضای انجمن عضو حزب توده بودند در نتیجه پس از حل مساله آذربایجان در آذر 1325، غیرقانونیشدن حزب پس از ترور نافرجام شاه در 15 بهمن 1327 و سرکوب آن پس از سقوط دولت دکتر مصدق در 28مرداد 1332 بسیاری از رهبران و اعضای آن فراری یا دستگیر شدند. این موضوع باعث شد تا انجمن، بخش مهمی از نیروهایش همچون مریم فیروز، نورالدین کیانوری، دکتر مرتضی یزدی، دکتر رضا رادمنش، دکتر فریدون کشاورز، دکتر محمد بهرامی، دکتر غلامحسین فروتن، احسان طبری، دکتر حسین جودت، احمد قاسمی، اختر کیانوری، عبدالحسین نوشین، مهندس علی عُلُوی (زیبایی، 56-455)، محمدتقی ابنسجاد، کریم کشاورز (گزارشهای محرمانه شهربانی، 20-319) و بزرگ علوی را که عضو حزب بودند، از دست بدهد. بسیاری از کوشندگان انجمن نیز از ترس گرفتاری، رفتوآمد خود را به انجمن قطع کردند (مقدمراد، 73). وابستگی انجمن به شوروی و مشکلات مالی نیز بر تضعیف انجمن تاثیر گذاشت. به اینترتیب فعالیتهای انجمن مرکزی بهرغم بهبود روابط دو کشور (ازغندی، 56-255) به شدت کاهش یافت و دیگر رونق این سالها را باز نیافت. انتشار پیام نو نیز در دوره هفتم و پس از انتشار هفتادوهشتمین شماره در اسفند 1333 متوقف شد.
در شهریور 1320 قوای متفقین وارد ایران شدند، به دنبال آن رضاشاه استعفا داد و حکومت را به محمدرضاشاه واگذار کرد. در این زمان آمریکاییها و بریتانیاییها برای گسترش نفوذ دراز مدت خود دست به تاسیس انجمنهایی تحت عنوان انجمن روابط فرهنگی زدند. سپس اتحاد جماهیر شوروی وارد میدان رقابت فرهنگی شد. در 24 خرداد 1321 سعید نفیسی پیشنهاد راهاندازی انجمنی را که عهدهدار برقراری و توسعه روابط فرهنگی میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی باشد به دولت ارایه داد و فرهنگستان ایران به موجب اساسنامهای که در 12بهمن 1321 به تصویب وزارت فرهنگ رسیده بود، انجمنی به نام انجمن روابط فرهنگی بینالمللی از اعضای خود تشکیل داد. این انجمن در نخستین روزهای کاریاش تصمیم به تشکیل چهار شعبه مجزا گرفت. اساسنامه شعبه روابط فرهنگی ایران و شوروی در 16 اسفند همان سال به تصویب رسید و آن شعبه آغاز به کار کرد اما از آنجا که این شعبه قادر نبود از عهده کاری به این گستردگی برآید علی سهیلی نخستوزیر وقت، محمد ساعد وزیر امورخارجه وقت، حمید سیاح، ناصر اعتمادی و سعید نفیسی در اندیشه راهاندازی انجمنی مستقل افتادند. در هشتمآبان 1322، 22تن از هواخواهان این کار به همراه ماکسیموف، کاردار سفارت شوروی و دنیپرف و کمیسارف نمایندگان انجمن روابط فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی با کشورهای خارجه (وکس) در ایران، در وزارت خارجه گرد آمدند و گروهی را مامور تهیه اساسنامه کردند. در 16بهمن اساسنامه به اطلاع رسید و علی سهیلی و میخاییلوف سفیرکبیر شوروی به ریاست افتخاری، محمد ساعد به ریاست هیاتمدیره، حمید سیاح به نیابت ریاست، سعید نفیسی به سمت منشی، صادق وثیقی به خزانهداری و دکتر فاطمه سیاح، سپهبد مرتضی یزدانپناه، ابراهیم زند، ناصر اعتمادی، ملکالشعرای بهار، غلامرضا نورزاد، دکتر مرتضی یزدی، دکتر حمید آهی، مهندس غلامرضا فریور و مهندس اصغر پناهی به عضویت هیات مدیره برگزیده شدند. در نهماسفند جسلهای دیگری تشکیل و اساسنامه تصویب شد و این انجمن با نام انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی آغاز به کار کرد (نفیسی، «تاریخچه انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی»، پیامنو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 59-58).
• اهداف، تشکیلات و منابع مالی آن:
اگرچه بر مبنای ماده یکم اساسنامه انجمن، «منظور اصلی این انجمن هرگونه همکاری در میان ملت ایران و مللاتحاد جماهیر شوروی در کلیهی شوون علمی و فرهنگی و ادبی و در درجه اول در زمینه علوم و هنرهای زیبا و ادبیات» با هدف «توسعه روابط فرهنگی در میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی و ایجاد حسن تفاهم بین محافل فرهنگی ایران و شوروی و تحکیم دوستی و مودت در میان دوکشور» بود اما در واقع هدف از این فعالیتها، تبلیغات برای شوروی و جلب روشنفکران ایرانی بود (علوی، 274). بر مبنای ماده هشتم، هیات مدیره مرکب از رییس، نایب رییس، منشی، خزانهدار و 10نفر اعضای مشاور در مهرماه هر سال به وسیله مجمع عمومی انتخاب میشدند. برای تاکید بر ایرانیبودن انجمن، بر مبنای ماده نهم اساسنامه، نخست وزیر ایران ریاست افتخاری دایم را بر عهده داشت. با این حال برای اینکه نفوذ و تاثیرگذاری نمایندگان شوروی حفظ شود، سفیر کبیر شوروی نیز ریاست افتخاری را بر عهده داشت و بر مبنای ماده دهم نماینده وکس در ایران عضو دایم هیات مدیره بود (پیام نو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 4). بر مبنای ماده هفتم محدودیتی برای شمار اعضای عادی پیشبینی نشده بود، در نتیجه کسانی که «منافع ملی و اغراض شخصیشان را در دوستی و همکاری با روسها میدانستند.» (علوی، 261) از جمله تودهایها در این انجمن گرد آمدند. غلامحسین مصاحب، احسانالله یارشاطر، حبیب یغمایی، اختر کیانوری (کامبخش)، دکتر حسن شهید نورایی، مریم فیروز، جلال آلاحمد، محمدعلی افراشته، نورالدین الموتی، محمد پروینگنابادی، جعفر پیشهوری، دکتر حسین جودت، دکتر نصرتالله جهانشاهلو، پرویز داریوش، رضا روستا، محمد زاوش، صادق هدایت، بزرگ علوی، علی عُلُوی، دکتر غلامحسین فروتن، احمد قاسمی، یزدانبخش قهرمان، کریم کشاورز، نورالدین کیانوری، محمد مشیری، دکتر مهدی ملکزاده، خلیل ملکی و هادی هدایتی از جمله اعضای انجمن بودند. از شمار اعضای انجمن اطلاع دقیق در دست نیست تنها میدانیم که در اردیبهشت 1325 شمار آنان به 704 نفر رسید (ضمیمه پیام نو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 12). انجمن در قالب 13 کمیسیون به نامهای ادبیات و نشریات، پزشکی و بهداشت، موسیقی و تئاتر و سینما، ورزش و جهانگردی، هنرهای زیبا و باستانشناسی، فنی، اقتصاد و کشاورزی، قضایی، انتشارات، شطرنج، زنان و آموزش و پرورش به فعالیت میپرداخت. برای تامین منابع مالی انجمن در ماده پانزدهم آمده بود: «اعضای موسس در سال 600ریال و اعضای عادی در سال 300ریال به عنوان حق عضویت باید بپردازند.» (پیام نو، س1، ش1، یکممرداد 1323: 63) انجمن از راه نمایش فیلم، فروش کتاب و کمکهای اعضا درآمدهای دیگری داشت (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13-12). به علاوه سفارت شوروی نیز کمکهای مالی در اختیار انجمن قرار میداد (علوی، 261) و وکس نیز همکاری لازم را با انجمن داشت (پیامنو، س3، ش1، مهر 1325: 5). انجمن، شعبههایی نیز در شهرهایی چون مشهد، تبریز، بابل، رشت، بندر پهلوی (بندر انزلی)، رضاییه (ارومیه)، قزوین، اردبیل، مراغه، خوی، سمنان، لاهیجان، رودسر، ساری، بندر شاه (بندر ترکمن)، زنجان، آستارا، شاهرود، کرمانشاه، اراک، گرگان، کرج، اصفهان، شیراز، گنبد کاووس، ماکو، سلماس، مهاباد، مرند، میانه، میاندوآب و جلفا تشکیل داد. هرچند فعالیتهای این شعبهها جز در تبریز و تا اندازهای مشهد رضایتبخش نبود (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13).
• فعالیتها:
فعالیتهای انجمن در مادهی دوم اساسنامه برنامهریزی و مشخص شده بود. بر همین اساس انجمن فعالیتهای زیر را انجام داد:
1- برگزاری مجالس سخنرانی، یادبود و جشن: انج من هرماه چندین سخنرانی، مجلس یادبود یا جشن در زمینه رشتههای مختلف علمی، ادبی، هنری، فرهنگی، بهداشتی و پزشکی، اجتماعی، آموزش و پرورش، کشاورزی، ورزشی، معماری، باستانشناسی، تاریخ، بزرگداشت شخصیتها و رویدادهای مهم تاریخ شوروی، نوروز و سالگرد تاسیس انجمن برگزار میکرد. به علاوه مجالس قصهخوانی نیز هفتهای چندبار به وسیله فضلالله صبحیمهتدی برگزار میشد و در پایان برخی از این جلسهها، فیلمهای متناسبی پخش میشد. همه این مجالس با تعریف و تمجید از «ترقیات» شوروی در زمینههای یاد شده همراه بود.
2- ترجمه و انتشار کتاب: در آغاز اعضای انجمن قسمتی از آثار پوشکین، چخوف و گورکی را ترجمه کردند که بعضی از آنها به چاپ رسید. در اوایل سال 1325 برای متشکل کردن فعالیتها در این زمینه، کمیسیونی مرکب از مترجمین مسلط بر زبانهای فارسی و روسی تشکیل شد که ترجمهها را پیش از انتشار، مطالعه و اصلاح و سپس چاپ میکردند. از جمله آثار چاپ شده به وسیله انجمن از 21 داستان آنتوان چخوف ترجمه محمد آسیم، بلا اثر لرمانتوف و دشمنان اثر ماکسیم گورکی ترجمه کریم کشاورز، اوزبکها اثر بزرگ علوی، در شوروی چه دیدیم؟ مشاهدات بعضی از نمایندگان ایرانیکه در جشن اول ماه ۱۹۵۳ شرکت کردهاند، داستانها (برای کودکان) تحتنظر صبحیمهتدی میتوان نام برد.
3- تهیه و چاپ مجله پیامنو: طبق اساسنامه، انجمن موظف به «نشر روزنامهها و مجلات» برای توسعه روابط فرهنگی میان دو ملت بود. برای این منظور در مرداد 1323 مجله پيام نو راهاندازی شد. انجمن همچنین در اندیشه راهاندازی روزنامه بود اما هیچگاه موفق به انجام آن نشد.
4- برگزاری کنسرت و شبنشینی: انجمن کنسرتهای مختلفی از جمله کنسرت روسی و ایرانی به وسیله لئون کنیپر آهنگساز مشهور شوروی در 19 و 20 فروردین 1323 و کنسرت بانو پختسکایا خواننده معروف شوروی در ششمو 20 شهریور 1325 را برگزار کرد. مجالس شبنشینی نیز هرماه بیش از یکبار برگزار میشد.
5- تهیه و نمایش فیلمهای سینما: انجمن فیلمهای مختلف شوروی به ویژه فیلمهای علمی را برای دانشجویان دانشگاه تهران نمایش میداد. همچنین در پایان مجالس قصهخوانی برای کودکان، فیلمهایی متناسب برای آنان نمایش داده میشد، به علاوه انجمن در 24 شهریور 1329 نخستین فستیوال فیلمهای شوروی را برگزار کرد.
6- برگزاری مسابقههای ورزشی: انجمن در اواخر مهر و اوایل آبان 1323 از فوتبالیستهای تفلیس، دعوت و دو مسابقه میان آنان با فوتبالیستهای تهران برگزار کرد. همچنین مسابقات شطرنج را در سطح انجمن و در سطح تهران طی سالهای 28-1326 بارها برگزار کرد.
7- اعزام هیاتهایی به شوروی: انجمن، علی کریمی، استاد نقاشی را در شهریور 1323 به مسکو، دکتر علیاکبر سیاسی، دکتر فریدون کشاورز و صادق هدایت را در 1325 به مناسبت جشن بیست و پنجمین سالگرد تاسیس دانشگاه ازبکستان به تاشکند و هیاتی شامل کسانی چون علیاصغر حکمت، تیمسار سپهبد جهانبانی، دکتر مهدی بیانی، محمدعلی افراشته، حسین خیرخواه، کریم کشاورز و طوبی (شهناز) اعلامی را طی هفتماردیبهشت تا چهارم خرداد 1332 به شوروی اعزام کرد.
8- برگزاری کنگرهها و کنفرانسها: انجمن کنگرهها و کنفرانسهای مختلفی را برگزار کرد. مهمترین آنها نخستین (و آخرین) کنگره نویسندگان ایران بود که طی چهار تا 12 تیر 1325 با حضور بیش از 70 نویسنده و شاعر ایرانی همچون بهار، چوبک، حکمت، خانلری، دهخدا، سیاح، شهریار، طبری، علوی، قزوینی، نفیسی، نوشین، نیما، هدایت و همایی برای «هدایت و پرورش ادبیات کنونی ایران» برگزار شد.
9- برگزاری نمایشگاههای مختلف: انجمن در زمینه هنر نمایشگاههای مختلفی از جمله نمایشگاه نقاشی گراسیموف طی 16-18 خرداد 1323، نمایشگاه نقاشیهای لاکی کار هنرمندان شوروی اول تا هفتم دی 1324، نمایشگاه هنرهای زیبای ایران طی 16 بهمن 1324 تا 10 فروردین 1325، نخستین نمایشگاه کارهای عکاسی آماتور ایرانی طی 15 خرداد 1326 و نمایشگاه رپرودوکسیونهای نقاشی کلاسیک روسی را طی10 تا 30 مهر 1327 برگزار کرد. در سایر زمینهها نیز نمایشگاه 25 سال بهداشت در شوروی به مدت سه روز در مهر 1323 و «نمایشگاه اوضاع و ترقیات جمهوری اوکراین شوروی» را در 27 فروردین1332 به مدت دو هفته برگزار کرد.
10- برگزاری کلاس زبان روسی: انجمن از تیر 1323 اقدام به راهاندازی کلاس زبان روسی کرد.
• از رونق افتادن انجمن:
بسیاری از اعضای انجمن عضو حزب توده بودند در نتیجه پس از حل مساله آذربایجان در آذر 1325، غیرقانونیشدن حزب پس از ترور نافرجام شاه در 15 بهمن 1327 و سرکوب آن پس از سقوط دولت دکتر مصدق در 28مرداد 1332 بسیاری از رهبران و اعضای آن فراری یا دستگیر شدند. این موضوع باعث شد تا انجمن، بخش مهمی از نیروهایش همچون مریم فیروز، نورالدین کیانوری، دکتر مرتضی یزدی، دکتر رضا رادمنش، دکتر فریدون کشاورز، دکتر محمد بهرامی، دکتر غلامحسین فروتن، احسان طبری، دکتر حسین جودت، احمد قاسمی، اختر کیانوری، عبدالحسین نوشین، مهندس علی عُلُوی (زیبایی، 56-455)، محمدتقی ابنسجاد، کریم کشاورز (گزارشهای محرمانه شهربانی، 20-319) و بزرگ علوی را که عضو حزب بودند، از دست بدهد. بسیاری از کوشندگان انجمن نیز از ترس گرفتاری، رفتوآمد خود را به انجمن قطع کردند (مقدمراد، 73). وابستگی انجمن به شوروی و مشکلات مالی نیز بر تضعیف انجمن تاثیر گذاشت. به اینترتیب فعالیتهای انجمن مرکزی بهرغم بهبود روابط دو کشور (ازغندی، 56-255) به شدت کاهش یافت و دیگر رونق این سالها را باز نیافت. انتشار پیام نو نیز در دوره هفتم و پس از انتشار هفتادوهشتمین شماره در اسفند 1333 متوقف شد.
راهاندازی انجمن:
در شهریور 1320 قوای متفقین وارد ایران شدند، به دنبال آن رضاشاه استعفا داد و حکومت را به محمدرضاشاه واگذار کرد. در این زمان آمریکاییها و بریتانیاییها برای گسترش نفوذ دراز مدت خود دست به تاسیس انجمنهایی تحت عنوان انجمن روابط فرهنگی زدند. سپس اتحاد جماهیر شوروی وارد میدان رقابت فرهنگی شد. در 24 خرداد 1321 سعید نفیسی پیشنهاد راهاندازی انجمنی را که عهدهدار برقراری و توسعه روابط فرهنگی میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی باشد به دولت ارایه داد و فرهنگستان ایران به موجب اساسنامهای که در 12بهمن 1321 به تصویب وزارت فرهنگ رسیده بود، انجمنی به نام انجمن روابط فرهنگی بینالمللی از اعضای خود تشکیل داد. این انجمن در نخستین روزهای کاریاش تصمیم به تشکیل چهار شعبه مجزا گرفت. اساسنامه شعبه روابط فرهنگی ایران و شوروی در 16 اسفند همان سال به تصویب رسید و آن شعبه آغاز به کار کرد اما از آنجا که این شعبه قادر نبود از عهده کاری به این گستردگی برآید علی سهیلی نخستوزیر وقت، محمد ساعد وزیر امورخارجه وقت، حمید سیاح، ناصر اعتمادی و سعید نفیسی در اندیشه راهاندازی انجمنی مستقل افتادند. در هشتمآبان 1322، 22تن از هواخواهان این کار به همراه ماکسیموف، کاردار سفارت شوروی و دنیپرف و کمیسارف نمایندگان انجمن روابط فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی با کشورهای خارجه (وکس) در ایران، در وزارت خارجه گرد آمدند و گروهی را مامور تهیه اساسنامه کردند. در 16بهمن اساسنامه به اطلاع رسید و علی سهیلی و میخاییلوف سفیرکبیر شوروی به ریاست افتخاری، محمد ساعد به ریاست هیاتمدیره، حمید سیاح به نیابت ریاست، سعید نفیسی به سمت منشی، صادق وثیقی به خزانهداری و دکتر فاطمه سیاح، سپهبد مرتضی یزدانپناه، ابراهیم زند، ناصر اعتمادی، ملکالشعرای بهار، غلامرضا نورزاد، دکتر مرتضی یزدی، دکتر حمید آهی، مهندس غلامرضا فریور و مهندس اصغر پناهی به عضویت هیات مدیره برگزیده شدند. در نهماسفند جسلهای دیگری تشکیل و اساسنامه تصویب شد و این انجمن با نام انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی آغاز به کار کرد (نفیسی، «تاریخچه انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی»، پیامنو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 59-58).
• اهداف، تشکیلات و منابع مالی آن:
اگرچه بر مبنای ماده یکم اساسنامه انجمن، «منظور اصلی این انجمن هرگونه همکاری در میان ملت ایران و مللاتحاد جماهیر شوروی در کلیهی شوون علمی و فرهنگی و ادبی و در درجه اول در زمینه علوم و هنرهای زیبا و ادبیات» با هدف «توسعه روابط فرهنگی در میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی و ایجاد حسن تفاهم بین محافل فرهنگی ایران و شوروی و تحکیم دوستی و مودت در میان دوکشور» بود اما در واقع هدف از این فعالیتها، تبلیغات برای شوروی و جلب روشنفکران ایرانی بود (علوی، 274). بر مبنای ماده هشتم، هیات مدیره مرکب از رییس، نایب رییس، منشی، خزانهدار و 10نفر اعضای مشاور در مهرماه هر سال به وسیله مجمع عمومی انتخاب میشدند. برای تاکید بر ایرانیبودن انجمن، بر مبنای ماده نهم اساسنامه، نخست وزیر ایران ریاست افتخاری دایم را بر عهده داشت. با این حال برای اینکه نفوذ و تاثیرگذاری نمایندگان شوروی حفظ شود، سفیر کبیر شوروی نیز ریاست افتخاری را بر عهده داشت و بر مبنای ماده دهم نماینده وکس در ایران عضو دایم هیات مدیره بود (پیام نو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 4). بر مبنای ماده هفتم محدودیتی برای شمار اعضای عادی پیشبینی نشده بود، در نتیجه کسانی که «منافع ملی و اغراض شخصیشان را در دوستی و همکاری با روسها میدانستند.» (علوی، 261) از جمله تودهایها در این انجمن گرد آمدند. غلامحسین مصاحب، احسانالله یارشاطر، حبیب یغمایی، اختر کیانوری (کامبخش)، دکتر حسن شهید نورایی، مریم فیروز، جلال آلاحمد، محمدعلی افراشته، نورالدین الموتی، محمد پروینگنابادی، جعفر پیشهوری، دکتر حسین جودت، دکتر نصرتالله جهانشاهلو، پرویز داریوش، رضا روستا، محمد زاوش، صادق هدایت، بزرگ علوی، علی عُلُوی، دکتر غلامحسین فروتن، احمد قاسمی، یزدانبخش قهرمان، کریم کشاورز، نورالدین کیانوری، محمد مشیری، دکتر مهدی ملکزاده، خلیل ملکی و هادی هدایتی از جمله اعضای انجمن بودند. از شمار اعضای انجمن اطلاع دقیق در دست نیست تنها میدانیم که در اردیبهشت 1325 شمار آنان به 704 نفر رسید (ضمیمه پیام نو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 12). انجمن در قالب 13 کمیسیون به نامهای ادبیات و نشریات، پزشکی و بهداشت، موسیقی و تئاتر و سینما، ورزش و جهانگردی، هنرهای زیبا و باستانشناسی، فنی، اقتصاد و کشاورزی، قضایی، انتشارات، شطرنج، زنان و آموزش و پرورش به فعالیت میپرداخت. برای تامین منابع مالی انجمن در ماده پانزدهم آمده بود: «اعضای موسس در سال 600ریال و اعضای عادی در سال 300ریال به عنوان حق عضویت باید بپردازند.» (پیام نو، س1، ش1، یکممرداد 1323: 63) انجمن از راه نمایش فیلم، فروش کتاب و کمکهای اعضا درآمدهای دیگری داشت (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13-12). به علاوه سفارت شوروی نیز کمکهای مالی در اختیار انجمن قرار میداد (علوی، 261) و وکس نیز همکاری لازم را با انجمن داشت (پیامنو، س3، ش1، مهر 1325: 5). انجمن، شعبههایی نیز در شهرهایی چون مشهد، تبریز، بابل، رشت، بندر پهلوی (بندر انزلی)، رضاییه (ارومیه)، قزوین، اردبیل، مراغه، خوی، سمنان، لاهیجان، رودسر، ساری، بندر شاه (بندر ترکمن)، زنجان، آستارا، شاهرود، کرمانشاه، اراک، گرگان، کرج، اصفهان، شیراز، گنبد کاووس، ماکو، سلماس، مهاباد، مرند، میانه، میاندوآب و جلفا تشکیل داد. هرچند فعالیتهای این شعبهها جز در تبریز و تا اندازهای مشهد رضایتبخش نبود (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13).
• فعالیتها:
فعالیتهای انجمن در مادهی دوم اساسنامه برنامهریزی و مشخص شده بود. بر همین اساس انجمن فعالیتهای زیر را انجام داد:
1- برگزاری مجالس سخنرانی، یادبود و جشن: انج من هرماه چندین سخنرانی، مجلس یادبود یا جشن در زمینه رشتههای مختلف علمی، ادبی، هنری، فرهنگی، بهداشتی و پزشکی، اجتماعی، آموزش و پرورش، کشاورزی، ورزشی، معماری، باستانشناسی، تاریخ، بزرگداشت شخصیتها و رویدادهای مهم تاریخ شوروی، نوروز و سالگرد تاسیس انجمن برگزار میکرد. به علاوه مجالس قصهخوانی نیز هفتهای چندبار به وسیله فضلالله صبحیمهتدی برگزار میشد و در پایان برخی از این جلسهها، فیلمهای متناسبی پخش میشد. همه این مجالس با تعریف و تمجید از «ترقیات» شوروی در زمینههای یاد شده همراه بود.
2- ترجمه و انتشار کتاب: در آغاز اعضای انجمن قسمتی از آثار پوشکین، چخوف و گورکی را ترجمه کردند که بعضی از آنها به چاپ رسید. در اوایل سال 1325 برای متشکل کردن فعالیتها در این زمینه، کمیسیونی مرکب از مترجمین مسلط بر زبانهای فارسی و روسی تشکیل شد که ترجمهها را پیش از انتشار، مطالعه و اصلاح و سپس چاپ میکردند. از جمله آثار چاپ شده به وسیله انجمن از 21 داستان آنتوان چخوف ترجمه محمد آسیم، بلا اثر لرمانتوف و دشمنان اثر ماکسیم گورکی ترجمه کریم کشاورز، اوزبکها اثر بزرگ علوی، در شوروی چه دیدیم؟ مشاهدات بعضی از نمایندگان ایرانیکه در جشن اول ماه ۱۹۵۳ شرکت کردهاند، داستانها (برای کودکان) تحتنظر صبحیمهتدی میتوان نام برد.
3- تهیه و چاپ مجله پیامنو: طبق اساسنامه، انجمن موظف به «نشر روزنامهها و مجلات» برای توسعه روابط فرهنگی میان دو ملت بود. برای این منظور در مرداد 1323 مجله پيام نو راهاندازی شد. انجمن همچنین در اندیشه راهاندازی روزنامه بود اما هیچگاه موفق به انجام آن نشد.
4- برگزاری کنسرت و شبنشینی: انجمن کنسرتهای مختلفی از جمله کنسرت روسی و ایرانی به وسیله لئون کنیپر آهنگساز مشهور شوروی در 19 و 20 فروردین 1323 و کنسرت بانو پختسکایا خواننده معروف شوروی در ششمو 20 شهریور 1325 را برگزار کرد. مجالس شبنشینی نیز هرماه بیش از یکبار برگزار میشد.
5- تهیه و نمایش فیلمهای سینما: انجمن فیلمهای مختلف شوروی به ویژه فیلمهای علمی را برای دانشجویان دانشگاه تهران نمایش میداد. همچنین در پایان مجالس قصهخوانی برای کودکان، فیلمهایی متناسب برای آنان نمایش داده میشد، به علاوه انجمن در 24 شهریور 1329 نخستین فستیوال فیلمهای شوروی را برگزار کرد.
6- برگزاری مسابقههای ورزشی: انجمن در اواخر مهر و اوایل آبان 1323 از فوتبالیستهای تفلیس، دعوت و دو مسابقه میان آنان با فوتبالیستهای تهران برگزار کرد. همچنین مسابقات شطرنج را در سطح انجمن و در سطح تهران طی سالهای 28-1326 بارها برگزار کرد.
7- اعزام هیاتهایی به شوروی: انجمن، علی کریمی، استاد نقاشی را در شهریور 1323 به مسکو، دکتر علیاکبر سیاسی، دکتر فریدون کشاورز و صادق هدایت را در 1325 به مناسبت جشن بیست و پنجمین سالگرد تاسیس دانشگاه ازبکستان به تاشکند و هیاتی شامل کسانی چون علیاصغر حکمت، تیمسار سپهبد جهانبانی، دکتر مهدی بیانی، محمدعلی افراشته، حسین خیرخواه، کریم کشاورز و طوبی (شهناز) اعلامی را طی هفتماردیبهشت تا چهارم خرداد 1332 به شوروی اعزام کرد.
8- برگزاری کنگرهها و کنفرانسها: انجمن کنگرهها و کنفرانسهای مختلفی را برگزار کرد. مهمترین آنها نخستین (و آخرین) کنگره نویسندگان ایران بود که طی چهار تا 12 تیر 1325 با حضور بیش از 70 نویسنده و شاعر ایرانی همچون بهار، چوبک، حکمت، خانلری، دهخدا، سیاح، شهریار، طبری، علوی، قزوینی، نفیسی، نوشین، نیما، هدایت و همایی برای «هدایت و پرورش ادبیات کنونی ایران» برگزار شد.
9- برگزاری نمایشگاههای مختلف: انجمن در زمینه هنر نمایشگاههای مختلفی از جمله نمایشگاه نقاشی گراسیموف طی 16-18 خرداد 1323، نمایشگاه نقاشیهای لاکی کار هنرمندان شوروی اول تا هفتم دی 1324، نمایشگاه هنرهای زیبای ایران طی 16 بهمن 1324 تا 10 فروردین 1325، نخستین نمایشگاه کارهای عکاسی آماتور ایرانی طی 15 خرداد 1326 و نمایشگاه رپرودوکسیونهای نقاشی کلاسیک روسی را طی10 تا 30 مهر 1327 برگزار کرد. در سایر زمینهها نیز نمایشگاه 25 سال بهداشت در شوروی به مدت سه روز در مهر 1323 و «نمایشگاه اوضاع و ترقیات جمهوری اوکراین شوروی» را در 27 فروردین1332 به مدت دو هفته برگزار کرد.
10- برگزاری کلاس زبان روسی: انجمن از تیر 1323 اقدام به راهاندازی کلاس زبان روسی کرد.
• از رونق افتادن انجمن:
بسیاری از اعضای انجمن عضو حزب توده بودند در نتیجه پس از حل مساله آذربایجان در آذر 1325، غیرقانونیشدن حزب پس از ترور نافرجام شاه در 15 بهمن 1327 و سرکوب آن پس از سقوط دولت دکتر مصدق در 28مرداد 1332 بسیاری از رهبران و اعضای آن فراری یا دستگیر شدند. این موضوع باعث شد تا انجمن، بخش مهمی از نیروهایش همچون مریم فیروز، نورالدین کیانوری، دکتر مرتضی یزدی، دکتر رضا رادمنش، دکتر فریدون کشاورز، دکتر محمد بهرامی، دکتر غلامحسین فروتن، احسان طبری، دکتر حسین جودت، احمد قاسمی، اختر کیانوری، عبدالحسین نوشین، مهندس علی عُلُوی (زیبایی، 56-455)، محمدتقی ابنسجاد، کریم کشاورز (گزارشهای محرمانه شهربانی، 20-319) و بزرگ علوی را که عضو حزب بودند، از دست بدهد. بسیاری از کوشندگان انجمن نیز از ترس گرفتاری، رفتوآمد خود را به انجمن قطع کردند (مقدمراد، 73). وابستگی انجمن به شوروی و مشکلات مالی نیز بر تضعیف انجمن تاثیر گذاشت. به اینترتیب فعالیتهای انجمن مرکزی بهرغم بهبود روابط دو کشور (ازغندی، 56-255) به شدت کاهش یافت و دیگر رونق این سالها را باز نیافت. انتشار پیام نو نیز در دوره هفتم و پس از انتشار هفتادوهشتمین شماره در اسفند 1333 متوقف شد.
در شهریور 1320 قوای متفقین وارد ایران شدند، به دنبال آن رضاشاه استعفا داد و حکومت را به محمدرضاشاه واگذار کرد. در این زمان آمریکاییها و بریتانیاییها برای گسترش نفوذ دراز مدت خود دست به تاسیس انجمنهایی تحت عنوان انجمن روابط فرهنگی زدند. سپس اتحاد جماهیر شوروی وارد میدان رقابت فرهنگی شد. در 24 خرداد 1321 سعید نفیسی پیشنهاد راهاندازی انجمنی را که عهدهدار برقراری و توسعه روابط فرهنگی میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی باشد به دولت ارایه داد و فرهنگستان ایران به موجب اساسنامهای که در 12بهمن 1321 به تصویب وزارت فرهنگ رسیده بود، انجمنی به نام انجمن روابط فرهنگی بینالمللی از اعضای خود تشکیل داد. این انجمن در نخستین روزهای کاریاش تصمیم به تشکیل چهار شعبه مجزا گرفت. اساسنامه شعبه روابط فرهنگی ایران و شوروی در 16 اسفند همان سال به تصویب رسید و آن شعبه آغاز به کار کرد اما از آنجا که این شعبه قادر نبود از عهده کاری به این گستردگی برآید علی سهیلی نخستوزیر وقت، محمد ساعد وزیر امورخارجه وقت، حمید سیاح، ناصر اعتمادی و سعید نفیسی در اندیشه راهاندازی انجمنی مستقل افتادند. در هشتمآبان 1322، 22تن از هواخواهان این کار به همراه ماکسیموف، کاردار سفارت شوروی و دنیپرف و کمیسارف نمایندگان انجمن روابط فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی با کشورهای خارجه (وکس) در ایران، در وزارت خارجه گرد آمدند و گروهی را مامور تهیه اساسنامه کردند. در 16بهمن اساسنامه به اطلاع رسید و علی سهیلی و میخاییلوف سفیرکبیر شوروی به ریاست افتخاری، محمد ساعد به ریاست هیاتمدیره، حمید سیاح به نیابت ریاست، سعید نفیسی به سمت منشی، صادق وثیقی به خزانهداری و دکتر فاطمه سیاح، سپهبد مرتضی یزدانپناه، ابراهیم زند، ناصر اعتمادی، ملکالشعرای بهار، غلامرضا نورزاد، دکتر مرتضی یزدی، دکتر حمید آهی، مهندس غلامرضا فریور و مهندس اصغر پناهی به عضویت هیات مدیره برگزیده شدند. در نهماسفند جسلهای دیگری تشکیل و اساسنامه تصویب شد و این انجمن با نام انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی آغاز به کار کرد (نفیسی، «تاریخچه انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی»، پیامنو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 59-58).
• اهداف، تشکیلات و منابع مالی آن:
اگرچه بر مبنای ماده یکم اساسنامه انجمن، «منظور اصلی این انجمن هرگونه همکاری در میان ملت ایران و مللاتحاد جماهیر شوروی در کلیهی شوون علمی و فرهنگی و ادبی و در درجه اول در زمینه علوم و هنرهای زیبا و ادبیات» با هدف «توسعه روابط فرهنگی در میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی و ایجاد حسن تفاهم بین محافل فرهنگی ایران و شوروی و تحکیم دوستی و مودت در میان دوکشور» بود اما در واقع هدف از این فعالیتها، تبلیغات برای شوروی و جلب روشنفکران ایرانی بود (علوی، 274). بر مبنای ماده هشتم، هیات مدیره مرکب از رییس، نایب رییس، منشی، خزانهدار و 10نفر اعضای مشاور در مهرماه هر سال به وسیله مجمع عمومی انتخاب میشدند. برای تاکید بر ایرانیبودن انجمن، بر مبنای ماده نهم اساسنامه، نخست وزیر ایران ریاست افتخاری دایم را بر عهده داشت. با این حال برای اینکه نفوذ و تاثیرگذاری نمایندگان شوروی حفظ شود، سفیر کبیر شوروی نیز ریاست افتخاری را بر عهده داشت و بر مبنای ماده دهم نماینده وکس در ایران عضو دایم هیات مدیره بود (پیام نو، س1، ش1، یکم مرداد 1323: 4). بر مبنای ماده هفتم محدودیتی برای شمار اعضای عادی پیشبینی نشده بود، در نتیجه کسانی که «منافع ملی و اغراض شخصیشان را در دوستی و همکاری با روسها میدانستند.» (علوی، 261) از جمله تودهایها در این انجمن گرد آمدند. غلامحسین مصاحب، احسانالله یارشاطر، حبیب یغمایی، اختر کیانوری (کامبخش)، دکتر حسن شهید نورایی، مریم فیروز، جلال آلاحمد، محمدعلی افراشته، نورالدین الموتی، محمد پروینگنابادی، جعفر پیشهوری، دکتر حسین جودت، دکتر نصرتالله جهانشاهلو، پرویز داریوش، رضا روستا، محمد زاوش، صادق هدایت، بزرگ علوی، علی عُلُوی، دکتر غلامحسین فروتن، احمد قاسمی، یزدانبخش قهرمان، کریم کشاورز، نورالدین کیانوری، محمد مشیری، دکتر مهدی ملکزاده، خلیل ملکی و هادی هدایتی از جمله اعضای انجمن بودند. از شمار اعضای انجمن اطلاع دقیق در دست نیست تنها میدانیم که در اردیبهشت 1325 شمار آنان به 704 نفر رسید (ضمیمه پیام نو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 12). انجمن در قالب 13 کمیسیون به نامهای ادبیات و نشریات، پزشکی و بهداشت، موسیقی و تئاتر و سینما، ورزش و جهانگردی، هنرهای زیبا و باستانشناسی، فنی، اقتصاد و کشاورزی، قضایی، انتشارات، شطرنج، زنان و آموزش و پرورش به فعالیت میپرداخت. برای تامین منابع مالی انجمن در ماده پانزدهم آمده بود: «اعضای موسس در سال 600ریال و اعضای عادی در سال 300ریال به عنوان حق عضویت باید بپردازند.» (پیام نو، س1، ش1، یکممرداد 1323: 63) انجمن از راه نمایش فیلم، فروش کتاب و کمکهای اعضا درآمدهای دیگری داشت (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13-12). به علاوه سفارت شوروی نیز کمکهای مالی در اختیار انجمن قرار میداد (علوی، 261) و وکس نیز همکاری لازم را با انجمن داشت (پیامنو، س3، ش1، مهر 1325: 5). انجمن، شعبههایی نیز در شهرهایی چون مشهد، تبریز، بابل، رشت، بندر پهلوی (بندر انزلی)، رضاییه (ارومیه)، قزوین، اردبیل، مراغه، خوی، سمنان، لاهیجان، رودسر، ساری، بندر شاه (بندر ترکمن)، زنجان، آستارا، شاهرود، کرمانشاه، اراک، گرگان، کرج، اصفهان، شیراز، گنبد کاووس، ماکو، سلماس، مهاباد، مرند، میانه، میاندوآب و جلفا تشکیل داد. هرچند فعالیتهای این شعبهها جز در تبریز و تا اندازهای مشهد رضایتبخش نبود (ضمیمه پیامنو، د2، ش6، اردیبهشت 1325: 13).
• فعالیتها:
فعالیتهای انجمن در مادهی دوم اساسنامه برنامهریزی و مشخص شده بود. بر همین اساس انجمن فعالیتهای زیر را انجام داد:
1- برگزاری مجالس سخنرانی، یادبود و جشن: انج من هرماه چندین سخنرانی، مجلس یادبود یا جشن در زمینه رشتههای مختلف علمی، ادبی، هنری، فرهنگی، بهداشتی و پزشکی، اجتماعی، آموزش و پرورش، کشاورزی، ورزشی، معماری، باستانشناسی، تاریخ، بزرگداشت شخصیتها و رویدادهای مهم تاریخ شوروی، نوروز و سالگرد تاسیس انجمن برگزار میکرد. به علاوه مجالس قصهخوانی نیز هفتهای چندبار به وسیله فضلالله صبحیمهتدی برگزار میشد و در پایان برخی از این جلسهها، فیلمهای متناسبی پخش میشد. همه این مجالس با تعریف و تمجید از «ترقیات» شوروی در زمینههای یاد شده همراه بود.
2- ترجمه و انتشار کتاب: در آغاز اعضای انجمن قسمتی از آثار پوشکین، چخوف و گورکی را ترجمه کردند که بعضی از آنها به چاپ رسید. در اوایل سال 1325 برای متشکل کردن فعالیتها در این زمینه، کمیسیونی مرکب از مترجمین مسلط بر زبانهای فارسی و روسی تشکیل شد که ترجمهها را پیش از انتشار، مطالعه و اصلاح و سپس چاپ میکردند. از جمله آثار چاپ شده به وسیله انجمن از 21 داستان آنتوان چخوف ترجمه محمد آسیم، بلا اثر لرمانتوف و دشمنان اثر ماکسیم گورکی ترجمه کریم کشاورز، اوزبکها اثر بزرگ علوی، در شوروی چه دیدیم؟ مشاهدات بعضی از نمایندگان ایرانیکه در جشن اول ماه ۱۹۵۳ شرکت کردهاند، داستانها (برای کودکان) تحتنظر صبحیمهتدی میتوان نام برد.
3- تهیه و چاپ مجله پیامنو: طبق اساسنامه، انجمن موظف به «نشر روزنامهها و مجلات» برای توسعه روابط فرهنگی میان دو ملت بود. برای این منظور در مرداد 1323 مجله پيام نو راهاندازی شد. انجمن همچنین در اندیشه راهاندازی روزنامه بود اما هیچگاه موفق به انجام آن نشد.
4- برگزاری کنسرت و شبنشینی: انجمن کنسرتهای مختلفی از جمله کنسرت روسی و ایرانی به وسیله لئون کنیپر آهنگساز مشهور شوروی در 19 و 20 فروردین 1323 و کنسرت بانو پختسکایا خواننده معروف شوروی در ششمو 20 شهریور 1325 را برگزار کرد. مجالس شبنشینی نیز هرماه بیش از یکبار برگزار میشد.
5- تهیه و نمایش فیلمهای سینما: انجمن فیلمهای مختلف شوروی به ویژه فیلمهای علمی را برای دانشجویان دانشگاه تهران نمایش میداد. همچنین در پایان مجالس قصهخوانی برای کودکان، فیلمهایی متناسب برای آنان نمایش داده میشد، به علاوه انجمن در 24 شهریور 1329 نخستین فستیوال فیلمهای شوروی را برگزار کرد.
6- برگزاری مسابقههای ورزشی: انجمن در اواخر مهر و اوایل آبان 1323 از فوتبالیستهای تفلیس، دعوت و دو مسابقه میان آنان با فوتبالیستهای تهران برگزار کرد. همچنین مسابقات شطرنج را در سطح انجمن و در سطح تهران طی سالهای 28-1326 بارها برگزار کرد.
7- اعزام هیاتهایی به شوروی: انجمن، علی کریمی، استاد نقاشی را در شهریور 1323 به مسکو، دکتر علیاکبر سیاسی، دکتر فریدون کشاورز و صادق هدایت را در 1325 به مناسبت جشن بیست و پنجمین سالگرد تاسیس دانشگاه ازبکستان به تاشکند و هیاتی شامل کسانی چون علیاصغر حکمت، تیمسار سپهبد جهانبانی، دکتر مهدی بیانی، محمدعلی افراشته، حسین خیرخواه، کریم کشاورز و طوبی (شهناز) اعلامی را طی هفتماردیبهشت تا چهارم خرداد 1332 به شوروی اعزام کرد.
8- برگزاری کنگرهها و کنفرانسها: انجمن کنگرهها و کنفرانسهای مختلفی را برگزار کرد. مهمترین آنها نخستین (و آخرین) کنگره نویسندگان ایران بود که طی چهار تا 12 تیر 1325 با حضور بیش از 70 نویسنده و شاعر ایرانی همچون بهار، چوبک، حکمت، خانلری، دهخدا، سیاح، شهریار، طبری، علوی، قزوینی، نفیسی، نوشین، نیما، هدایت و همایی برای «هدایت و پرورش ادبیات کنونی ایران» برگزار شد.
9- برگزاری نمایشگاههای مختلف: انجمن در زمینه هنر نمایشگاههای مختلفی از جمله نمایشگاه نقاشی گراسیموف طی 16-18 خرداد 1323، نمایشگاه نقاشیهای لاکی کار هنرمندان شوروی اول تا هفتم دی 1324، نمایشگاه هنرهای زیبای ایران طی 16 بهمن 1324 تا 10 فروردین 1325، نخستین نمایشگاه کارهای عکاسی آماتور ایرانی طی 15 خرداد 1326 و نمایشگاه رپرودوکسیونهای نقاشی کلاسیک روسی را طی10 تا 30 مهر 1327 برگزار کرد. در سایر زمینهها نیز نمایشگاه 25 سال بهداشت در شوروی به مدت سه روز در مهر 1323 و «نمایشگاه اوضاع و ترقیات جمهوری اوکراین شوروی» را در 27 فروردین1332 به مدت دو هفته برگزار کرد.
10- برگزاری کلاس زبان روسی: انجمن از تیر 1323 اقدام به راهاندازی کلاس زبان روسی کرد.
• از رونق افتادن انجمن:
بسیاری از اعضای انجمن عضو حزب توده بودند در نتیجه پس از حل مساله آذربایجان در آذر 1325، غیرقانونیشدن حزب پس از ترور نافرجام شاه در 15 بهمن 1327 و سرکوب آن پس از سقوط دولت دکتر مصدق در 28مرداد 1332 بسیاری از رهبران و اعضای آن فراری یا دستگیر شدند. این موضوع باعث شد تا انجمن، بخش مهمی از نیروهایش همچون مریم فیروز، نورالدین کیانوری، دکتر مرتضی یزدی، دکتر رضا رادمنش، دکتر فریدون کشاورز، دکتر محمد بهرامی، دکتر غلامحسین فروتن، احسان طبری، دکتر حسین جودت، احمد قاسمی، اختر کیانوری، عبدالحسین نوشین، مهندس علی عُلُوی (زیبایی، 56-455)، محمدتقی ابنسجاد، کریم کشاورز (گزارشهای محرمانه شهربانی، 20-319) و بزرگ علوی را که عضو حزب بودند، از دست بدهد. بسیاری از کوشندگان انجمن نیز از ترس گرفتاری، رفتوآمد خود را به انجمن قطع کردند (مقدمراد، 73). وابستگی انجمن به شوروی و مشکلات مالی نیز بر تضعیف انجمن تاثیر گذاشت. به اینترتیب فعالیتهای انجمن مرکزی بهرغم بهبود روابط دو کشور (ازغندی، 56-255) به شدت کاهش یافت و دیگر رونق این سالها را باز نیافت. انتشار پیام نو نیز در دوره هفتم و پس از انتشار هفتادوهشتمین شماره در اسفند 1333 متوقف شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.