استالین و مساله ملی
سالار سیفالدینی
«مساله ملی» یکی از مفاهیمی است که از طریق گفتمان چپ وارد ادبیات سیاسی در سراسر جهان شد و آبشخور معرفتی آن را بیشتر باید در مارکسیسم ـ لنینیسم جستوجو کرد. جریان چپ در ایران با افزودن این تم بر ادبیات سیاسی کشور و تا حدودی با نیمهتمام گذاشتن بحث سبب شد تا بعدها جریانهای واگرا با توسل به آن به شکلی عقیمتر بنیانهای نظری خود را شکل دهند، بدون آنکه اغلب آگاهی و درک درستی از آبشخور فلسفی این مساله داشته باشند. تا جایی که حتی سازمانها و فعالان قومی که اغلب نسبتی با مارکسیسم-لنینیسم ندارند به صورت طبیعی این اصطلاح را وارد گفتمان سیاسی خود کرده و اکنون به وفور به آن استناد میشود. عبارت «مساله» به معنای کوشش در راستای چیزی که نمیدانیم یا چیزی که ظهور خواهد کرد در مفهوم سیاسی در ادبیات دیپلماتیک ظهور کرد و نخستینبار در قالب عبارت «مساله شرق» خود را نشان داد که مربوط میشد به قلمروهای غربی عثمانی که نهضتهای نیرومند ملی در یکایک آنها در حال اوج بود. بنابراین واژه «مساله» در ابتدا مفهومی دیپلماتیک (در نتیجه بین کشوری) داشت. اما مارکسیستها در پایان قرن 19 با خارج کردن لفظ از معنای قدیم، آن را در زمینه ملتها
و درون کشورها هم مورد استفاده قرار دادند. در سال 1896در قطعنامه کنگره بینالمللی سوسیالیستها که در انگلستان-لندن برگزار شد برای اولینبار از حق تعیین سرنوشت نام برده شد. این قطعنامه به روشنی حق تعیین سرنوشت کلیه ملل را مورد تایید قرار میداد. متعاقب آن کنفرانس سوسیالیستهای دانمارک، هلند، نروژ و سوئد که در ژانویه 1915 در کپنهاک برگزار شد، دولتها را به شناسایی این حق دعوت کرد. اما نباید پنداشت که تمامی مارکسیستها و روشنفکران چپ مساله ملی را به آغوش باز میپذیرفتند یا به یک میزان به آن اهمیت میدادند. دیدگاههای مارکس نیز در این خصوص متفاوت و گاه متناقض بود. مارکس از استقلال لهستان از روسیه تزاری بهشدت حمایت میکرد زیرا آنها را در راستای تضعیف امپراتوری تزاری میدید اما در همان زمان بهشدت نسبت به قیامهای استقلالخواهانه مردم چک (جنبش ملی اسلاو جنوبی) بدبین بود و موفقیت آن را امتیازی برای تزاریسم و گسترش آن میدید. در حالی که پردون مساله ملی را رد میکرد، مارکس در نامه به انگلس در 1866 نشست پردونیستها در پاریس را محکوم کرد زیرا آنها مساله ملی را عبث میشمردند. اثر استالین با عنوان «مساله ملی و
سوسیالدموکراسی» که به توصیه لنین نوشته شده بود در سال ١٩١٣ به چاپ رسید و از همان سالها بهعنوان یکی از منابع مهم جریان چپ در خصوص موضوع اقلیتها باقی ماند. این کتابچه که سالها یکی از نصوص مهم مارکسیسم ـ لنینیسم بود سعی میکرد از امپراتوری تزاری جامعهای ترسیم کند که برای «خلق»های حاضر در آن چیزی بیش از یک «زندان» نیست و ملیتهای دربند آن نهتنها مشارکتی در قدرت سیاسی ندارند بلکه «ملل تحت ستم» این دولت استعمارگر به شمار میروند و گرفتار پدیدهای به نام «استعمار» هستند. از نظر استالین راه آزادی خلقها مشارکت آنان با بلشویکها در جریان انقلاب و سرنگونی دولت برای برقرار کردن حکومتی مساواتطلب بود. اثرات سیاسی و بار محتوایی این کتاب دارای اهمیت بسیار زیادی در بررسی این مساله است. هر چند به قول هابزباوم فاقد بار روشنفکرانه و تقلیدی باشد. اما به هر حال این جزوه از معدود آثار تئوریک بهجامانده از استالین محسوب میشود.
رابطه ملت، دولت و ملیت:
مفهوم ملیت بسته به نوع کاربرد آن سه معنا دارد؛ نخستین و شایعترین مفهوم ملیت کیفیت وابستگی و تعلق فرد به یک دولت ملی را میرساند. این مفهوم در حقوق بینالملل نیز کاربرد دارد و بیشترین استفاده را دارد. دومین نوع کاربرد ملیت به معنای مردمی است که دارای ویژگیهای متمایزی بوده و در یک کشور زندگی میکنند. سومین معنی نیز خود ناسیونالیسم است.
اما مفهوم ملیت در نصوص مارکسیسم- لنینیسم دو مدلول عمده دارد. اولین مدلول مردمی هستند که هنوز ملیت کسب نکردهاند یا توان کسب آن را ندارند، به این معنی که نتوانستهاند در دوران تشکیل دولت-ملتها به شهروندی دولت ملی خود درآیند و دولت خود را تشکیل دهند. مدلول دیگر به مردمی اشاره دارد که بهمثابه بخشی از ملت بیرون از وطن ملی زندگی میکنند که تنه اصلی ملت در آن قرار گرفته است. در نظریه مارکسیسم دو فرض عدم ضرورت دولت و مرکزیت طبقه، دولتهای سوسیالیستی چندملیتی را ترغیب کرد تا در ایدههای خود برای مساله ملی جایی باز کنند. آنها معتقد بودند که دولت به عنوان ابزاری در دست طبقه غالب به تدریج از میان خواهد رفت، به همین ترتیب از آنجا که طبقه کارگر سرزمین پدری ندارد و نیز از آنجا که مفهوم ملیگرایی محصول آگاهی کاذب است، امکان گرایش ملتها به تشکیل دولتهای متعلق به خود جدی گرفته نمیشد. اما در عین حال مبارزات ملتهای تحت ستم علیه امپریالیسم از طرف آنها به رسمیت شناخته شده و قابل احترام بود. در این شیوه از مفهومسازی اصطلاح «ملیت» به گروه قومی اطلاق میشد که نتوانسته است سودای دولت شدن خویش را تحقق بخشد. بنابراین در گفتمان مارکسیسم- لنینیسم «ملیتها» قومیتهای بدون دولت هستند که موفق به مرحله ملت شدن از طریق ایجاد دولت منحصر به خود شوند. به نظر میرسد مفهوم«ملیت» را در این بستر میتوان مرتبهای پایینتر از«ملت» تلقی کرد. در اواخر دهه 1940 در شوروی از اصطلاح narodonost یعنی ملیت (در معنای تابعیت) نیز برای توصیف گروههای قومی استفاده شد. این اصطلاح بیشتر در حوزه ادبیات و نقد ادبی شکل گرفت و در ادوار مختلف معنای متنوعی نیز داشت. nordonost مرحلهای پایین از ملت شدن بود و اقوام روسیه در مرحله فئودالیسم به آن نام خوانده میشدند. از این اصطلاح در حوزه جامعهشناسی استقبال زیادی صورت نگرفت و ظاهرا در حوزه نقد ادبی باقی ماند.
شکل ملی، ماهیت سوسیالیستی
لنین و استالین جهت حفظ این خلقها و سرزمینهایشان و اقبال بیشتر «ملیتها» به سوسیالیسم اصلی به نام «شکل ناسیونالیستی- ماهیت سوسیالیستی» را مبنا قرار میدادند که بر حفظ اتحاد بیشتر سرزمینی در داخل شوروی و نیز زمینهسازی برای ادغام مناطقی از کشورهای همسایه تاکید داشت.
با انتشار وسیع مقاله استالین و راهیابی آن به جوامع و کشورهای دیگر کلید واژگانی چون مساله ملی، زندان خلقها، حق تعیین سرنوشت، ملیتهای دربند، ملل تحت ستم و ... که همگی از مقاله مساله ملی و سوسیالدموکراسی (در چاپهای بعدی مساله ملی و مارکسیسم ـ لنینیسم) استخراج شده بود وارد ادبیات سیاسی ایران نیز شد. به این ترتیب گفتمان چپ با پیاده کردن این ادبیات در ایران اصطلاحهایی چون ستم ملی و مساله ملی، ملل تحت ستم و ... را به وفور به کار برد. در خصوص برداشتهای بعدی از مقاله استالین باید به چند نکته مبتلابه در جامعه امروز ایران اشاره کرد: نخست اینکه استالین ملت را یک جماعت بادوام که در طول «تاریخ» شکل گرفته و بر پایه اشتراک زبان، سرزمین، حیات اقتصادی و شکلبندی روانی که هر دو را در اشتراک فرهنگی نشان میدهد، تعریف کرد. با توجه به این تعریف برخی مارکسیستهای امروزی با عدول از این نظر برخلاف لنین و استالین که برای «ملت» اصالت تاریخی قایل بودند آن را پدیدهای برساخته و معاصر و غیرتاریخی میدانند که محصول کار - ویژه دولتهای مدرن است.
مارکسیستهای ایرانی هم در گذشته و هم در زمان کنونی توجه کمتری به تعریف استالین در قبال مفهوم ملت داشتند و بیشتر ترجیح میدادند کلیدواژههایی چون ملل تحت ستم و ... را از مقاله«سوسیالدموکراسی و مساله ملی» استخراج کنند. شاید این موضع از نوع رویکرد به مقوله «اتحاد» سرخ قابل فهم باشد زیرا اتحاد سرخ (برخلاف اتحاد در معنای غربی که بیشتر ناظر بر اتحاد دولتهاست) اتحادی سرزمینی توام با ادغام به شمار میرفت. از نظر جریان چپ (البته نه همه آن) ملیگرایی در ایران مانع این اتحاد بود. بنابراین با حمله به خمیرمایه آن، نخست باید پارادایم ناسیونالیسم کلان شکسته شده و سپس با بها دادن به ناسیونالیسمهای خرد و حاشیهای از طریق «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» فرآیند الحاق سرزمینها آسانتر شود. لنین و استالین با نگاه ابزاری به مقوله ملیت «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» را مطرح کرده و در قالب آن از مساله ملیتها طرفداری میکردند. این رویکرد چنین توجیه میشد که کمونیسم را میتوان با زبان بومی نخبگان هر قوم به تودهها ارایه داد. به نظر میرسد همین روش در صدور انقلاب به بیرون از مرزهای شوروی نیز در پیش گرفته شد. آنها با تحریک احساسات قومی در کشورهای همسایه سعی میکردند بخشی از بدنه آن ملت را به ملتی دیگر تبدیل کنند که در نهایت در خدمت آرمان پرولتری و اتحاد سرزمینی با شوروی است. در این مرحله با تبدیل به «مساله» کردن تفاوتهای قومی و محلی، پروژه ملیتسازی از اقوام آغاز شد. بهترین و ملموسترین برخورد جامعه ایران با مساله ملی همزمان بود با اشغال ایران توسط متفقین. هر چند پیش از آن حزب کمونیست ایران در برخی کنگرههای خود اشاراتی به مساله خلقها و ملیتها با تقلید از کنگرههای مشابه در اروپا داشت، اما نخبگان سیاسی و افکار عمومی با چنین موضوعی آشنایی نداشتند. رویکرد سازمان فداییان خلق در دهههای بعدی از حزبتوده شفافتر به نظر میرسید. روزنامه کار (ارگان فداییان خلق) در شمارههای متعدد علاوه بر چاپ گزیدهگوییهایی مانند حق تعیین سرنوشت برای خلقها، خودمختاری خلقها، سرکوب خلقها در خدمت امپریالیسم و... سعی در گسترش این گفتار داشتند. این سازمانها در پراتیک سیاسی نیز با حضور در مناطقی مانند کردستان و شمال خراسان سعی کردند از طریق دامنزدن به شکافهای قومی و اتخاذ سیاست قومی که مبتنی بر آموزههای مارکسیسم-لنینیسم بود از این موضوع بهرهبرداری کنند.
رابطه ملت، دولت و ملیت:
مفهوم ملیت بسته به نوع کاربرد آن سه معنا دارد؛ نخستین و شایعترین مفهوم ملیت کیفیت وابستگی و تعلق فرد به یک دولت ملی را میرساند. این مفهوم در حقوق بینالملل نیز کاربرد دارد و بیشترین استفاده را دارد. دومین نوع کاربرد ملیت به معنای مردمی است که دارای ویژگیهای متمایزی بوده و در یک کشور زندگی میکنند. سومین معنی نیز خود ناسیونالیسم است.
اما مفهوم ملیت در نصوص مارکسیسم- لنینیسم دو مدلول عمده دارد. اولین مدلول مردمی هستند که هنوز ملیت کسب نکردهاند یا توان کسب آن را ندارند، به این معنی که نتوانستهاند در دوران تشکیل دولت-ملتها به شهروندی دولت ملی خود درآیند و دولت خود را تشکیل دهند. مدلول دیگر به مردمی اشاره دارد که بهمثابه بخشی از ملت بیرون از وطن ملی زندگی میکنند که تنه اصلی ملت در آن قرار گرفته است. در نظریه مارکسیسم دو فرض عدم ضرورت دولت و مرکزیت طبقه، دولتهای سوسیالیستی چندملیتی را ترغیب کرد تا در ایدههای خود برای مساله ملی جایی باز کنند. آنها معتقد بودند که دولت به عنوان ابزاری در دست طبقه غالب به تدریج از میان خواهد رفت، به همین ترتیب از آنجا که طبقه کارگر سرزمین پدری ندارد و نیز از آنجا که مفهوم ملیگرایی محصول آگاهی کاذب است، امکان گرایش ملتها به تشکیل دولتهای متعلق به خود جدی گرفته نمیشد. اما در عین حال مبارزات ملتهای تحت ستم علیه امپریالیسم از طرف آنها به رسمیت شناخته شده و قابل احترام بود. در این شیوه از مفهومسازی اصطلاح «ملیت» به گروه قومی اطلاق میشد که نتوانسته است سودای دولت شدن خویش را تحقق بخشد. بنابراین در گفتمان مارکسیسم- لنینیسم «ملیتها» قومیتهای بدون دولت هستند که موفق به مرحله ملت شدن از طریق ایجاد دولت منحصر به خود شوند. به نظر میرسد مفهوم«ملیت» را در این بستر میتوان مرتبهای پایینتر از«ملت» تلقی کرد. در اواخر دهه 1940 در شوروی از اصطلاح narodonost یعنی ملیت (در معنای تابعیت) نیز برای توصیف گروههای قومی استفاده شد. این اصطلاح بیشتر در حوزه ادبیات و نقد ادبی شکل گرفت و در ادوار مختلف معنای متنوعی نیز داشت. nordonost مرحلهای پایین از ملت شدن بود و اقوام روسیه در مرحله فئودالیسم به آن نام خوانده میشدند. از این اصطلاح در حوزه جامعهشناسی استقبال زیادی صورت نگرفت و ظاهرا در حوزه نقد ادبی باقی ماند.
شکل ملی، ماهیت سوسیالیستی
لنین و استالین جهت حفظ این خلقها و سرزمینهایشان و اقبال بیشتر «ملیتها» به سوسیالیسم اصلی به نام «شکل ناسیونالیستی- ماهیت سوسیالیستی» را مبنا قرار میدادند که بر حفظ اتحاد بیشتر سرزمینی در داخل شوروی و نیز زمینهسازی برای ادغام مناطقی از کشورهای همسایه تاکید داشت.
با انتشار وسیع مقاله استالین و راهیابی آن به جوامع و کشورهای دیگر کلید واژگانی چون مساله ملی، زندان خلقها، حق تعیین سرنوشت، ملیتهای دربند، ملل تحت ستم و ... که همگی از مقاله مساله ملی و سوسیالدموکراسی (در چاپهای بعدی مساله ملی و مارکسیسم ـ لنینیسم) استخراج شده بود وارد ادبیات سیاسی ایران نیز شد. به این ترتیب گفتمان چپ با پیاده کردن این ادبیات در ایران اصطلاحهایی چون ستم ملی و مساله ملی، ملل تحت ستم و ... را به وفور به کار برد. در خصوص برداشتهای بعدی از مقاله استالین باید به چند نکته مبتلابه در جامعه امروز ایران اشاره کرد: نخست اینکه استالین ملت را یک جماعت بادوام که در طول «تاریخ» شکل گرفته و بر پایه اشتراک زبان، سرزمین، حیات اقتصادی و شکلبندی روانی که هر دو را در اشتراک فرهنگی نشان میدهد، تعریف کرد. با توجه به این تعریف برخی مارکسیستهای امروزی با عدول از این نظر برخلاف لنین و استالین که برای «ملت» اصالت تاریخی قایل بودند آن را پدیدهای برساخته و معاصر و غیرتاریخی میدانند که محصول کار - ویژه دولتهای مدرن است.
مارکسیستهای ایرانی هم در گذشته و هم در زمان کنونی توجه کمتری به تعریف استالین در قبال مفهوم ملت داشتند و بیشتر ترجیح میدادند کلیدواژههایی چون ملل تحت ستم و ... را از مقاله«سوسیالدموکراسی و مساله ملی» استخراج کنند. شاید این موضع از نوع رویکرد به مقوله «اتحاد» سرخ قابل فهم باشد زیرا اتحاد سرخ (برخلاف اتحاد در معنای غربی که بیشتر ناظر بر اتحاد دولتهاست) اتحادی سرزمینی توام با ادغام به شمار میرفت. از نظر جریان چپ (البته نه همه آن) ملیگرایی در ایران مانع این اتحاد بود. بنابراین با حمله به خمیرمایه آن، نخست باید پارادایم ناسیونالیسم کلان شکسته شده و سپس با بها دادن به ناسیونالیسمهای خرد و حاشیهای از طریق «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» فرآیند الحاق سرزمینها آسانتر شود. لنین و استالین با نگاه ابزاری به مقوله ملیت «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» را مطرح کرده و در قالب آن از مساله ملیتها طرفداری میکردند. این رویکرد چنین توجیه میشد که کمونیسم را میتوان با زبان بومی نخبگان هر قوم به تودهها ارایه داد. به نظر میرسد همین روش در صدور انقلاب به بیرون از مرزهای شوروی نیز در پیش گرفته شد. آنها با تحریک احساسات قومی در کشورهای همسایه سعی میکردند بخشی از بدنه آن ملت را به ملتی دیگر تبدیل کنند که در نهایت در خدمت آرمان پرولتری و اتحاد سرزمینی با شوروی است. در این مرحله با تبدیل به «مساله» کردن تفاوتهای قومی و محلی، پروژه ملیتسازی از اقوام آغاز شد. بهترین و ملموسترین برخورد جامعه ایران با مساله ملی همزمان بود با اشغال ایران توسط متفقین. هر چند پیش از آن حزب کمونیست ایران در برخی کنگرههای خود اشاراتی به مساله خلقها و ملیتها با تقلید از کنگرههای مشابه در اروپا داشت، اما نخبگان سیاسی و افکار عمومی با چنین موضوعی آشنایی نداشتند. رویکرد سازمان فداییان خلق در دهههای بعدی از حزبتوده شفافتر به نظر میرسید. روزنامه کار (ارگان فداییان خلق) در شمارههای متعدد علاوه بر چاپ گزیدهگوییهایی مانند حق تعیین سرنوشت برای خلقها، خودمختاری خلقها، سرکوب خلقها در خدمت امپریالیسم و... سعی در گسترش این گفتار داشتند. این سازمانها در پراتیک سیاسی نیز با حضور در مناطقی مانند کردستان و شمال خراسان سعی کردند از طریق دامنزدن به شکافهای قومی و اتخاذ سیاست قومی که مبتنی بر آموزههای مارکسیسم-لنینیسم بود از این موضوع بهرهبرداری کنند.
«مساله ملی» یکی از مفاهیمی است که از طریق گفتمان چپ وارد ادبیات سیاسی در سراسر جهان شد و آبشخور معرفتی آن را بیشتر باید در مارکسیسم ـ لنینیسم جستوجو کرد. جریان چپ در ایران با افزودن این تم بر ادبیات سیاسی کشور و تا حدودی با نیمهتمام گذاشتن بحث سبب شد تا بعدها جریانهای واگرا با توسل به آن به شکلی عقیمتر بنیانهای نظری خود را شکل دهند، بدون آنکه اغلب آگاهی و درک درستی از آبشخور فلسفی این مساله داشته باشند. تا جایی که حتی سازمانها و فعالان قومی که اغلب نسبتی با مارکسیسم-لنینیسم ندارند به صورت طبیعی این اصطلاح را وارد گفتمان سیاسی خود کرده و اکنون به وفور به آن استناد میشود. عبارت «مساله» به معنای کوشش در راستای چیزی که نمیدانیم یا چیزی که ظهور خواهد کرد در مفهوم سیاسی در ادبیات دیپلماتیک ظهور کرد و نخستینبار در قالب عبارت «مساله شرق» خود را نشان داد که مربوط میشد به قلمروهای غربی عثمانی که نهضتهای نیرومند ملی در یکایک آنها در حال اوج بود. بنابراین واژه «مساله» در ابتدا مفهومی دیپلماتیک (در نتیجه بین کشوری) داشت. اما مارکسیستها در پایان قرن 19 با خارج کردن لفظ از معنای قدیم، آن را در زمینه ملتها
و درون کشورها هم مورد استفاده قرار دادند. در سال 1896در قطعنامه کنگره بینالمللی سوسیالیستها که در انگلستان-لندن برگزار شد برای اولینبار از حق تعیین سرنوشت نام برده شد. این قطعنامه به روشنی حق تعیین سرنوشت کلیه ملل را مورد تایید قرار میداد. متعاقب آن کنفرانس سوسیالیستهای دانمارک، هلند، نروژ و سوئد که در ژانویه 1915 در کپنهاک برگزار شد، دولتها را به شناسایی این حق دعوت کرد. اما نباید پنداشت که تمامی مارکسیستها و روشنفکران چپ مساله ملی را به آغوش باز میپذیرفتند یا به یک میزان به آن اهمیت میدادند. دیدگاههای مارکس نیز در این خصوص متفاوت و گاه متناقض بود. مارکس از استقلال لهستان از روسیه تزاری بهشدت حمایت میکرد زیرا آنها را در راستای تضعیف امپراتوری تزاری میدید اما در همان زمان بهشدت نسبت به قیامهای استقلالخواهانه مردم چک (جنبش ملی اسلاو جنوبی) بدبین بود و موفقیت آن را امتیازی برای تزاریسم و گسترش آن میدید. در حالی که پردون مساله ملی را رد میکرد، مارکس در نامه به انگلس در 1866 نشست پردونیستها در پاریس را محکوم کرد زیرا آنها مساله ملی را عبث میشمردند. اثر استالین با عنوان «مساله ملی و
سوسیالدموکراسی» که به توصیه لنین نوشته شده بود در سال ١٩١٣ به چاپ رسید و از همان سالها بهعنوان یکی از منابع مهم جریان چپ در خصوص موضوع اقلیتها باقی ماند. این کتابچه که سالها یکی از نصوص مهم مارکسیسم ـ لنینیسم بود سعی میکرد از امپراتوری تزاری جامعهای ترسیم کند که برای «خلق»های حاضر در آن چیزی بیش از یک «زندان» نیست و ملیتهای دربند آن نهتنها مشارکتی در قدرت سیاسی ندارند بلکه «ملل تحت ستم» این دولت استعمارگر به شمار میروند و گرفتار پدیدهای به نام «استعمار» هستند. از نظر استالین راه آزادی خلقها مشارکت آنان با بلشویکها در جریان انقلاب و سرنگونی دولت برای برقرار کردن حکومتی مساواتطلب بود. اثرات سیاسی و بار محتوایی این کتاب دارای اهمیت بسیار زیادی در بررسی این مساله است. هر چند به قول هابزباوم فاقد بار روشنفکرانه و تقلیدی باشد. اما به هر حال این جزوه از معدود آثار تئوریک بهجامانده از استالین محسوب میشود.
رابطه ملت، دولت و ملیت:
مفهوم ملیت بسته به نوع کاربرد آن سه معنا دارد؛ نخستین و شایعترین مفهوم ملیت کیفیت وابستگی و تعلق فرد به یک دولت ملی را میرساند. این مفهوم در حقوق بینالملل نیز کاربرد دارد و بیشترین استفاده را دارد. دومین نوع کاربرد ملیت به معنای مردمی است که دارای ویژگیهای متمایزی بوده و در یک کشور زندگی میکنند. سومین معنی نیز خود ناسیونالیسم است.
اما مفهوم ملیت در نصوص مارکسیسم- لنینیسم دو مدلول عمده دارد. اولین مدلول مردمی هستند که هنوز ملیت کسب نکردهاند یا توان کسب آن را ندارند، به این معنی که نتوانستهاند در دوران تشکیل دولت-ملتها به شهروندی دولت ملی خود درآیند و دولت خود را تشکیل دهند. مدلول دیگر به مردمی اشاره دارد که بهمثابه بخشی از ملت بیرون از وطن ملی زندگی میکنند که تنه اصلی ملت در آن قرار گرفته است. در نظریه مارکسیسم دو فرض عدم ضرورت دولت و مرکزیت طبقه، دولتهای سوسیالیستی چندملیتی را ترغیب کرد تا در ایدههای خود برای مساله ملی جایی باز کنند. آنها معتقد بودند که دولت به عنوان ابزاری در دست طبقه غالب به تدریج از میان خواهد رفت، به همین ترتیب از آنجا که طبقه کارگر سرزمین پدری ندارد و نیز از آنجا که مفهوم ملیگرایی محصول آگاهی کاذب است، امکان گرایش ملتها به تشکیل دولتهای متعلق به خود جدی گرفته نمیشد. اما در عین حال مبارزات ملتهای تحت ستم علیه امپریالیسم از طرف آنها به رسمیت شناخته شده و قابل احترام بود. در این شیوه از مفهومسازی اصطلاح «ملیت» به گروه قومی اطلاق میشد که نتوانسته است سودای دولت شدن خویش را تحقق بخشد. بنابراین در گفتمان مارکسیسم- لنینیسم «ملیتها» قومیتهای بدون دولت هستند که موفق به مرحله ملت شدن از طریق ایجاد دولت منحصر به خود شوند. به نظر میرسد مفهوم«ملیت» را در این بستر میتوان مرتبهای پایینتر از«ملت» تلقی کرد. در اواخر دهه 1940 در شوروی از اصطلاح narodonost یعنی ملیت (در معنای تابعیت) نیز برای توصیف گروههای قومی استفاده شد. این اصطلاح بیشتر در حوزه ادبیات و نقد ادبی شکل گرفت و در ادوار مختلف معنای متنوعی نیز داشت. nordonost مرحلهای پایین از ملت شدن بود و اقوام روسیه در مرحله فئودالیسم به آن نام خوانده میشدند. از این اصطلاح در حوزه جامعهشناسی استقبال زیادی صورت نگرفت و ظاهرا در حوزه نقد ادبی باقی ماند.
شکل ملی، ماهیت سوسیالیستی
لنین و استالین جهت حفظ این خلقها و سرزمینهایشان و اقبال بیشتر «ملیتها» به سوسیالیسم اصلی به نام «شکل ناسیونالیستی- ماهیت سوسیالیستی» را مبنا قرار میدادند که بر حفظ اتحاد بیشتر سرزمینی در داخل شوروی و نیز زمینهسازی برای ادغام مناطقی از کشورهای همسایه تاکید داشت.
با انتشار وسیع مقاله استالین و راهیابی آن به جوامع و کشورهای دیگر کلید واژگانی چون مساله ملی، زندان خلقها، حق تعیین سرنوشت، ملیتهای دربند، ملل تحت ستم و ... که همگی از مقاله مساله ملی و سوسیالدموکراسی (در چاپهای بعدی مساله ملی و مارکسیسم ـ لنینیسم) استخراج شده بود وارد ادبیات سیاسی ایران نیز شد. به این ترتیب گفتمان چپ با پیاده کردن این ادبیات در ایران اصطلاحهایی چون ستم ملی و مساله ملی، ملل تحت ستم و ... را به وفور به کار برد. در خصوص برداشتهای بعدی از مقاله استالین باید به چند نکته مبتلابه در جامعه امروز ایران اشاره کرد: نخست اینکه استالین ملت را یک جماعت بادوام که در طول «تاریخ» شکل گرفته و بر پایه اشتراک زبان، سرزمین، حیات اقتصادی و شکلبندی روانی که هر دو را در اشتراک فرهنگی نشان میدهد، تعریف کرد. با توجه به این تعریف برخی مارکسیستهای امروزی با عدول از این نظر برخلاف لنین و استالین که برای «ملت» اصالت تاریخی قایل بودند آن را پدیدهای برساخته و معاصر و غیرتاریخی میدانند که محصول کار - ویژه دولتهای مدرن است.
مارکسیستهای ایرانی هم در گذشته و هم در زمان کنونی توجه کمتری به تعریف استالین در قبال مفهوم ملت داشتند و بیشتر ترجیح میدادند کلیدواژههایی چون ملل تحت ستم و ... را از مقاله«سوسیالدموکراسی و مساله ملی» استخراج کنند. شاید این موضع از نوع رویکرد به مقوله «اتحاد» سرخ قابل فهم باشد زیرا اتحاد سرخ (برخلاف اتحاد در معنای غربی که بیشتر ناظر بر اتحاد دولتهاست) اتحادی سرزمینی توام با ادغام به شمار میرفت. از نظر جریان چپ (البته نه همه آن) ملیگرایی در ایران مانع این اتحاد بود. بنابراین با حمله به خمیرمایه آن، نخست باید پارادایم ناسیونالیسم کلان شکسته شده و سپس با بها دادن به ناسیونالیسمهای خرد و حاشیهای از طریق «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» فرآیند الحاق سرزمینها آسانتر شود. لنین و استالین با نگاه ابزاری به مقوله ملیت «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» را مطرح کرده و در قالب آن از مساله ملیتها طرفداری میکردند. این رویکرد چنین توجیه میشد که کمونیسم را میتوان با زبان بومی نخبگان هر قوم به تودهها ارایه داد. به نظر میرسد همین روش در صدور انقلاب به بیرون از مرزهای شوروی نیز در پیش گرفته شد. آنها با تحریک احساسات قومی در کشورهای همسایه سعی میکردند بخشی از بدنه آن ملت را به ملتی دیگر تبدیل کنند که در نهایت در خدمت آرمان پرولتری و اتحاد سرزمینی با شوروی است. در این مرحله با تبدیل به «مساله» کردن تفاوتهای قومی و محلی، پروژه ملیتسازی از اقوام آغاز شد. بهترین و ملموسترین برخورد جامعه ایران با مساله ملی همزمان بود با اشغال ایران توسط متفقین. هر چند پیش از آن حزب کمونیست ایران در برخی کنگرههای خود اشاراتی به مساله خلقها و ملیتها با تقلید از کنگرههای مشابه در اروپا داشت، اما نخبگان سیاسی و افکار عمومی با چنین موضوعی آشنایی نداشتند. رویکرد سازمان فداییان خلق در دهههای بعدی از حزبتوده شفافتر به نظر میرسید. روزنامه کار (ارگان فداییان خلق) در شمارههای متعدد علاوه بر چاپ گزیدهگوییهایی مانند حق تعیین سرنوشت برای خلقها، خودمختاری خلقها، سرکوب خلقها در خدمت امپریالیسم و... سعی در گسترش این گفتار داشتند. این سازمانها در پراتیک سیاسی نیز با حضور در مناطقی مانند کردستان و شمال خراسان سعی کردند از طریق دامنزدن به شکافهای قومی و اتخاذ سیاست قومی که مبتنی بر آموزههای مارکسیسم-لنینیسم بود از این موضوع بهرهبرداری کنند.
رابطه ملت، دولت و ملیت:
مفهوم ملیت بسته به نوع کاربرد آن سه معنا دارد؛ نخستین و شایعترین مفهوم ملیت کیفیت وابستگی و تعلق فرد به یک دولت ملی را میرساند. این مفهوم در حقوق بینالملل نیز کاربرد دارد و بیشترین استفاده را دارد. دومین نوع کاربرد ملیت به معنای مردمی است که دارای ویژگیهای متمایزی بوده و در یک کشور زندگی میکنند. سومین معنی نیز خود ناسیونالیسم است.
اما مفهوم ملیت در نصوص مارکسیسم- لنینیسم دو مدلول عمده دارد. اولین مدلول مردمی هستند که هنوز ملیت کسب نکردهاند یا توان کسب آن را ندارند، به این معنی که نتوانستهاند در دوران تشکیل دولت-ملتها به شهروندی دولت ملی خود درآیند و دولت خود را تشکیل دهند. مدلول دیگر به مردمی اشاره دارد که بهمثابه بخشی از ملت بیرون از وطن ملی زندگی میکنند که تنه اصلی ملت در آن قرار گرفته است. در نظریه مارکسیسم دو فرض عدم ضرورت دولت و مرکزیت طبقه، دولتهای سوسیالیستی چندملیتی را ترغیب کرد تا در ایدههای خود برای مساله ملی جایی باز کنند. آنها معتقد بودند که دولت به عنوان ابزاری در دست طبقه غالب به تدریج از میان خواهد رفت، به همین ترتیب از آنجا که طبقه کارگر سرزمین پدری ندارد و نیز از آنجا که مفهوم ملیگرایی محصول آگاهی کاذب است، امکان گرایش ملتها به تشکیل دولتهای متعلق به خود جدی گرفته نمیشد. اما در عین حال مبارزات ملتهای تحت ستم علیه امپریالیسم از طرف آنها به رسمیت شناخته شده و قابل احترام بود. در این شیوه از مفهومسازی اصطلاح «ملیت» به گروه قومی اطلاق میشد که نتوانسته است سودای دولت شدن خویش را تحقق بخشد. بنابراین در گفتمان مارکسیسم- لنینیسم «ملیتها» قومیتهای بدون دولت هستند که موفق به مرحله ملت شدن از طریق ایجاد دولت منحصر به خود شوند. به نظر میرسد مفهوم«ملیت» را در این بستر میتوان مرتبهای پایینتر از«ملت» تلقی کرد. در اواخر دهه 1940 در شوروی از اصطلاح narodonost یعنی ملیت (در معنای تابعیت) نیز برای توصیف گروههای قومی استفاده شد. این اصطلاح بیشتر در حوزه ادبیات و نقد ادبی شکل گرفت و در ادوار مختلف معنای متنوعی نیز داشت. nordonost مرحلهای پایین از ملت شدن بود و اقوام روسیه در مرحله فئودالیسم به آن نام خوانده میشدند. از این اصطلاح در حوزه جامعهشناسی استقبال زیادی صورت نگرفت و ظاهرا در حوزه نقد ادبی باقی ماند.
شکل ملی، ماهیت سوسیالیستی
لنین و استالین جهت حفظ این خلقها و سرزمینهایشان و اقبال بیشتر «ملیتها» به سوسیالیسم اصلی به نام «شکل ناسیونالیستی- ماهیت سوسیالیستی» را مبنا قرار میدادند که بر حفظ اتحاد بیشتر سرزمینی در داخل شوروی و نیز زمینهسازی برای ادغام مناطقی از کشورهای همسایه تاکید داشت.
با انتشار وسیع مقاله استالین و راهیابی آن به جوامع و کشورهای دیگر کلید واژگانی چون مساله ملی، زندان خلقها، حق تعیین سرنوشت، ملیتهای دربند، ملل تحت ستم و ... که همگی از مقاله مساله ملی و سوسیالدموکراسی (در چاپهای بعدی مساله ملی و مارکسیسم ـ لنینیسم) استخراج شده بود وارد ادبیات سیاسی ایران نیز شد. به این ترتیب گفتمان چپ با پیاده کردن این ادبیات در ایران اصطلاحهایی چون ستم ملی و مساله ملی، ملل تحت ستم و ... را به وفور به کار برد. در خصوص برداشتهای بعدی از مقاله استالین باید به چند نکته مبتلابه در جامعه امروز ایران اشاره کرد: نخست اینکه استالین ملت را یک جماعت بادوام که در طول «تاریخ» شکل گرفته و بر پایه اشتراک زبان، سرزمین، حیات اقتصادی و شکلبندی روانی که هر دو را در اشتراک فرهنگی نشان میدهد، تعریف کرد. با توجه به این تعریف برخی مارکسیستهای امروزی با عدول از این نظر برخلاف لنین و استالین که برای «ملت» اصالت تاریخی قایل بودند آن را پدیدهای برساخته و معاصر و غیرتاریخی میدانند که محصول کار - ویژه دولتهای مدرن است.
مارکسیستهای ایرانی هم در گذشته و هم در زمان کنونی توجه کمتری به تعریف استالین در قبال مفهوم ملت داشتند و بیشتر ترجیح میدادند کلیدواژههایی چون ملل تحت ستم و ... را از مقاله«سوسیالدموکراسی و مساله ملی» استخراج کنند. شاید این موضع از نوع رویکرد به مقوله «اتحاد» سرخ قابل فهم باشد زیرا اتحاد سرخ (برخلاف اتحاد در معنای غربی که بیشتر ناظر بر اتحاد دولتهاست) اتحادی سرزمینی توام با ادغام به شمار میرفت. از نظر جریان چپ (البته نه همه آن) ملیگرایی در ایران مانع این اتحاد بود. بنابراین با حمله به خمیرمایه آن، نخست باید پارادایم ناسیونالیسم کلان شکسته شده و سپس با بها دادن به ناسیونالیسمهای خرد و حاشیهای از طریق «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» فرآیند الحاق سرزمینها آسانتر شود. لنین و استالین با نگاه ابزاری به مقوله ملیت «اصل شکل ناسیونالیستی و محتوای سوسیالیستی» را مطرح کرده و در قالب آن از مساله ملیتها طرفداری میکردند. این رویکرد چنین توجیه میشد که کمونیسم را میتوان با زبان بومی نخبگان هر قوم به تودهها ارایه داد. به نظر میرسد همین روش در صدور انقلاب به بیرون از مرزهای شوروی نیز در پیش گرفته شد. آنها با تحریک احساسات قومی در کشورهای همسایه سعی میکردند بخشی از بدنه آن ملت را به ملتی دیگر تبدیل کنند که در نهایت در خدمت آرمان پرولتری و اتحاد سرزمینی با شوروی است. در این مرحله با تبدیل به «مساله» کردن تفاوتهای قومی و محلی، پروژه ملیتسازی از اقوام آغاز شد. بهترین و ملموسترین برخورد جامعه ایران با مساله ملی همزمان بود با اشغال ایران توسط متفقین. هر چند پیش از آن حزب کمونیست ایران در برخی کنگرههای خود اشاراتی به مساله خلقها و ملیتها با تقلید از کنگرههای مشابه در اروپا داشت، اما نخبگان سیاسی و افکار عمومی با چنین موضوعی آشنایی نداشتند. رویکرد سازمان فداییان خلق در دهههای بعدی از حزبتوده شفافتر به نظر میرسید. روزنامه کار (ارگان فداییان خلق) در شمارههای متعدد علاوه بر چاپ گزیدهگوییهایی مانند حق تعیین سرنوشت برای خلقها، خودمختاری خلقها، سرکوب خلقها در خدمت امپریالیسم و... سعی در گسترش این گفتار داشتند. این سازمانها در پراتیک سیاسی نیز با حضور در مناطقی مانند کردستان و شمال خراسان سعی کردند از طریق دامنزدن به شکافهای قومی و اتخاذ سیاست قومی که مبتنی بر آموزههای مارکسیسم-لنینیسم بود از این موضوع بهرهبرداری کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.