|

نگاهی به فعالیت‌های انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی از شهریور 1320 تا خرداد 1328

ارتش سرخ در مشهد

علی نجف‌زاده/ عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند

دایر شدن کنسولگری شوروی پس از شهریور 1320
با شروع جنگ‌جهانی دوم، ارتش سرخ در شهریور 1320 بدون درگیری وارد مشهد شد و پس از رژه در محدوده خیابان بهار به هنگ شاهپور، محل لشکر خراسان رفت. سربازان تاجیک با زبان فارسی مردم را تحریک و فریاد می‌زدند ارتش سرخ برای آزادی شما از دست خائنان طرفدار هیتلر وارد شده‌اند (اسکرین، بی‌تا، 203). ورود هیات سیاسی شوروی به مشهد دیرتر و پس از انعقاد قرارداد سه جانبه در 29 ژانویه 1944 با ورود ماکسیموف برای افتتاح کنسولگری شوروی انجام شد (اسکرین، بی‌تا، 210).
اشغال مشهد در کوتاه‌مدت تاثیرات منفی اقتصادی زیادی داشت. در اولین مرحله کمبود مواد غذایی نظیر نان، افت کیفیت آن و گرانی کالاهای وارداتی نظیر قند مشهود بود. اگرچه بسیاری از نابسامانی اقتصادی به بازار سیاه و احتکار داخلی باز می‌گشت ولی برخی در نگاه عمومی شوروی‌ها را مقصر این قضیه می‌دانستند. اقدامات تبلیغی و عمرانی ارتش سرخ و کنسولگری شوروی در مشهد بسیار تاثیرگذار و متفاوت با دوره تزاری بود. فعالیت فرهنگی، کنسرت و شب‌نشینی از برنامه‌های رایج ارتش سرخ در مشهد بود. در آگهی تبلیغی روس‌ها اعلام شده کنسرت مجلل از طرف «کلنی شوروی مقیم مشهد» در تاریخ 5/5/1323 در باغ ملی برپا خواهد شد. یکی از اهداف برگزاری این شب‌نشینی جمع‌آوری اعانه بود که طبق آگهی تبلیغی به نفع ذخیره ارتش سرخ اختصاص داده می‌شد. دسته‌هایی ابتکاری نیز می‌توانستند در این شب‌نشینی شرکت کنند (دادگستران، شماره 54، 2).
نویسنده روزنامه دادگستران برگزاری چنین جشنی را نه تنها در مشهد بلکه در تهران نیز بی‌سابقه توصیف کرده است. غرفه‌های متعددی از طرف لشکر 8 خاور و قومیت‌های دیگر دایر شده بود (دادگستران، شماره 60، 1). نتایج این کنسرت از لحاظ مالی برای روس‌ها قابل توجه بود. آبراموف سرکنسول شوروی از اسکرین به‌خاطر همکاری تشکر کرد ولی از اینکه در مقایسه با درآمد یک گاردن پارتی که انگلیسی‌ها برگزار کردند درآمد آن زیاد نبوده اظهار ناراحتی کرد. اسکرین همراهی مشهدی‌ها با روس‌ها را به خاطر ترس دانسته و نوشته است؛ «مشهدی‌ها 10برابر آنکه از ما بترسند از روس‌ها هراس دارند» (اسکرین، بی‌تا، 335). این گاردن پارتی در مطبوعات روسی انعکاس بیشتری داشت و در تمام جراید شوروی درج و در پراودا درباره حضور هنرپیشگان تئاتر دولتی اپرا و بالت فلرمورنی جمهوری شوروی ترکمنستان و دسته موسیقی و هنرپیشگان سربازان پادگان شوروی در مشهد نوشته شد (دادگستران، شماره 69، 2، 1).
شوروی‌ها از احساسات انسانی ملت ایران نیز به نفع خود استفاده می‌کردند و یکی از اهداف آنها کمک به خانواده‌های آسیب‌دیده اتحاد جماهیر شوروی در حملات آلمانی‌ها بود. طبق آگهی سرکنسولگری اتحاد جماهیر شوروی در مشهد در 11 آذر 1322 کمیته کمک به خانواده‌های آسیب‌دیده شوروی در مشهد مبلغ 250هزارریال اعانه جمع‌آوری و به سرکنسولگری شوروی مقیم مشهد تسلیم کرد (اخبار تازه روز، شماره 41، 1).
تبلیغات و نشریات ارتش سرخ و کنسولگری مشهد
با ورود نیروهای ارتش سرخ به خراسان، اعلامیه‌هایی که سیاست دولت شوروی و متفقین را توجیه می‌کرد و یادداشت‌هایی به وسیله اتومبیل و هواپیما در شهرستان مشهد پخش و توزیع ‌شد. این اعلامیه‌ها بعد صورت روزنامه به خود گرفتند و اولین آن «افکار خلق» نام داشت که از هفتم‌شهریور همراه با کاریکاتورهایی در دو صفحه چاپ و به‌طور رایگان توزیع می‌شد (افکار خلق، شماره 2). برخی روزنامه‌های محلی مشهد نظیر آزادی، شهامت و چمن نیز فوق‌العاده‌هایی چاپ و منتشر کردند (الهی، 1380، 395).
یکی دیگر از بولتن‌های تبلیغاتی روس‌ها «اخبار اداره اطلاعات شوروی» بود که موسس و صاحب‌امتیاز آن سرکنسولگری شوروی بود و به مدیریت و سردبیری سروان پیکولین، اولین شماره آن در 16 خرداد 1322 منتشر شد و تا 44 شماره ادامه یافت. نام این روزنامه از شماره 44 به «اخبار تازه روز» و «بولتن اخبار روز» تغییر کرد. مطالب عمده آن مربوط به جنگ، خدمات شوروی در ایران، اخبار محلی خراسان و... بود (رمضانی، 1385، 30). در این روزنامه به تدریج اخباری از ایران و به ویژه کمک‌های شوروی‌ها به ایران درج شد.
یکی از اقدامات کنسولگری شوروی در مشهد برگزاری جشن‌های متعدد با اهداف ایدئولوژیک بود. جشن بیست‌وششمین سال انقلاب اکتبر سوسیالیستی در 15آبان 1322 در عمارت کنسولگری اتحاد جماهیر شوروی برگزار شد كه استاندار و جمع کثیری از بزرگان، روسای ادارات، مدیران روزنامه‌ها و افسران پادگان شوروی در آن شرکت داشتند (اخبار تازه روز، شماره 39، 2).
جشن بیست و هفتمین سال انقلاب اکتبر در سال1323 نیز با دعوت از حدود 300 نفر در باغ کنسولگری برگزار شد و در آن فیلم سینمایی رنگی و چند پرده از جنگ نمایش داده شد. در اداره روزنامه «اخبار تازه روز» نیز از واردین پذیرایی کردند (دادگستران، شماره 89، 1).
فعالیت‌های هنری و ورزشی ارتش سرخ
نمایش فیلم یکی از اقدامات فرهنگی و تبلیغاتی ارتش سرخ و کنسولگری شوروی در مشهد بود. در اولین روزهای اشغال مشهد ارتش سرخ شروع به نمایش دو فیلم کرد و روزنامه افکار خلق در 19 شهریور 1320 درباره آن نوشت تماشاکنندگان این دو فیلم صورت پیشوای زحمت‌کشان جهان لنین را دیدند (افکار خلق، شماره 5، 2). بازار نمایش فیلم روسی‌ در سال1322 گرم شد که در سینماهای دیده‌بان، هما و فردوسی نشان داده می‌شد. فیلم «یکشب ماه مه»، از فیلم‌های درجه اول شوروی در سینما دیده‌بان چند شب نمایش داده شد (راستی، شماره 7، 2). برخی از فیلم‌ها درباره فرماندهانی نظیر ساووروف بود. نمایش این فیلم‌ها توام با نوآوری‌های بی‌سابقه‌ای در تاریخ سینمای مشهد بود. فیلم ساووروف با زیرنویس فارسی که تا آن زمان در ایران سابقه نداشت، نشان داده شد (راستی، شماره 14، 3). کلوب شوروی نیز در مشهد به‌وجود آمد که بیشتر به صورت اختصاصی به نمایش فیلم ‌پرداخت (راستی، شماره 23، 3). هنرمندان شوروی از امکانات خود برای تحکیم روابط و تعاملات فرهنگی بهره گرفتند. نمایش فیلم»«ایران» که توسط فیلمسازان اتحاد جماهیر شوروی ساخته شد بینندگان را با تمدن ایران آشنا ‌کرد (راستی، شماره 29، 2).
اهداف ایدئولوژیک نیز برای تاثیرگذاری بیشتر در برنامه‌های نمایش فیلم گنجانیده شد و فیلم «نیروی کار» در سینما فردوسی برای کارگران نشان داده‌شد (راستی، شماره 80، 1). شوروی‌ها به‌طور سیار نیز به نمایش فیلم پرداختند و سینما را به روستاها بردند. کامیون‌ سینمای سیار به دهات و قصبات خراسان رفت و چند پرده به نمایش گذاشت. اهالی این دهات اولین دفعه بود که سینما می‌دیدند (اخبار تازه روز، شماره 71، 2).
بخشی از برنامه‌ها از طرف هیات هنرپیشگان ارتش سرخ و هنرپیشگان جمهوری‌های ازبکستان و ترکمنستان اجرا می‌شد. در 11 اسفند 1320 کنسرتی از طرف کنسولگری شوروی در مشهد اجرا شد (آزادی، شماره 2012، 2) و کنسولگری در برنامه‌های هنری از ملل آسیای میانه که اشتراکات فرهنگی با خراسان داشتند، استفاده می‌کرد (آزادی، شماره 2043، 1). یک هیات از هنرمندان تاجیکستان در ماموریت خراسان به ابتکار کنسول شوروی با بلیت ارزان برنامه‌ای برای مردم شهر ترتیب داد که با استقبال زیادی روبه‌رو شد. این برنامه‌ها تاثیرات عمیقی برجا می‌گذاشتند. مجید فیاض اثرات آن را مثبت نوشته است (مجید فیاض، 1381، 107). هنرپیشگان مسکو، ترکمنستان و تفلیس برنامه‌های متعددی اجرا کردند. (راستی، شماره 43، 2)
مسابقات ورزشی یکی دیگر از ابزارهای تبلیغاتی ارتش سرخ بود که خیلی زودتر از جنبه‌های فرهنگی مورد توجه قرار گرفت. مسابقاتی توسط پادگان شوروی با تیم دبیرستان شاهرضا در میدان ورزشی دبیرستان فردوسی برگزار شد (دادگستران، شماره 39، 1). برنامه‌های هنری و ورزشی باعث می‌شد مردم مشهد نه تنها واکنش مسلحانه‌ای نداشته باشند بلکه چهره مثبتی از ارتش سرخ به جای بماند.
شکل‌گیری انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی شعبه مشهد
پس از تثبیت موقعیت شوروی‌ها در ایران سیاست جذب عوامل ایرانی برای پیشبرد برنامه‌های فرهنگی به اجرا درآمد و برای کشاندن ایرانی‌ها به همکاری، انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی را به وجود آوردند و در مناطق تحت سلطه ارتش سرخ بسیاری از مسوولان رسمی به اقتضای شرایط عضو این انجمن شدند. این انجمن ابتدا در تهران و سپس شعبه‌ مشهد در10 مرداد 1323 با حضور 53 نفر از طبقات مختلف، آبراموف، سرکنسول دولت اتحاد جماهیر شوروی و پیکولین مدیر «اخبار تازه روز»، افتتاح شد. در این جلسه آبراموف و فروزانفر درباره فواید تشکیل این انجمن سخنرانی کردند (دادگستران، شماره 61، 1). این افتتاح در جراید شوروی نیز انعکاس وسیعی یافت و روزنامه دادگستران نیز آن را تبلیغ کرد (دادگستران، شماره 69، 2).
دومین جلسه انجمن 29 مرداد 1323 تشکیل شد و پنج‌کمیسیون موسیقی و نمایش، آثار باستانی، ادبی، ورزش و هنرهای زیبا برای فعالیت مشخص و اعضای آن تعیین شدند. فعالیت‌های تبلیغاتی از این پس در قالب انجمن روابط فرهنگی و توسط ایرانی‌ها به اجرا در می‌آمد و شوروی‌ها فقط در قالب انجمن بر آن نظارت می‌کردند. کمیسیون ورزشی پیشگام در این برنامه‌ها بود و مسابقه فوتبال بین تیم مشهد و پادگان شوروی مقیم مشهد 10شهریور در میدان ورزشی دبیرستان فردوسی برگزار ‌شد (پیشین، شماره 69، 4). این نمایش‌های ورزشی گاهی با گشایش استادیوم ورزشی توام بود. در مراسم افتتاح میدان ورزشی 11 اردیبهشت 1324 از طرف فرمانده پادگان شوروی و سرکنسول شوروی در میدان شهرنو مشهد عده کثیری از مردم دعوت شده بودند (الهی، 1382، 156).
کمیسیون نمایش و موسیقی نیز فعالیت خود را با نمایش فیلم «ملانصرالدین در بخارا» در 22 شهریور 1323 در سالن شیر و خورشید آغاز کرد. پیش از پخش فیلم چند پرده از عملیات جنگی نشان داده شد و خانم فیوضات درباره تشکیل انجمن سخنرانی کرد و قطعاتی کنسرت تاجیکی اجرا شد (دادگستران، شماره 75، 2).
از طرف کمیسیون موسیقی و نمایش کنسرت‌هایی نیز برگزار شد. 8 مهر1323 در سالن شیر و خورشید برنامه‌ای تحت نظر پرویز نجومی نوازنده سنتور به طور مشترک بین هنرپیشگان ایرانی و شوروی اجرا شد (دادگستران، شماره 78، 1). بخشی دیگر از فعالیت انجمن روابط فرهنگی شعبه مشهد سخنرانی‌هایی بود که بیشتر به نقد و بررسی مسایل فرهنگی و ارایه گزارش‌های فرهنگی می‌پرداخت. عملکرد یک‌ساله انجمن شامل سخنرانی دکترفیاض، آبروموف، حبیب‌الله درّی، دولتشاهی، گلشن آزادی، دکتر شهیدی، شهاب فردوس، ایراندخت تیمورتاش، پوران شجیعی، دکتر سامی‌راد، فرخ و ملک‌الشعرا بهار بود. بیشتر این سخنرانی‌ها در دبیرستان شاهرضا برگزار می‌شد. سخنرانی بهار از لحاظ شناخت اهداف و برنامه‌های انجمن روابط فرهنگی حایز اهمیت است. وی انجمن را یکی از بهترین موسسات علمی و اجتماعی دانست که در یک قرن اخیر در این کشور دایر شده است (مرکز اسناد آستان قدس، 22-27/68895). فعالیت فرهنگی شوروی‌ها در مشهد با خروج ارتش سرخ نیز ادامه یافت. یکی دیگر از اقدامات انجمن روابط فرهنگی افتتاح کنگره نویسندگان و شعرای مشهد در ششم‌مهر 1325 بود (طوس، شماره 1349، 1). ارتش سرخ در مشهد ابتدا بخشی از ساختمان بیمارستان شاهرضا را به تصرف خود درآورد (شاهین فر، 1382، 65 و 85)، ولی سپس پزشکان ارتش سرخ تلاش کردند با خدمات خود تا حدی مشکلات عمومی را جبران کنند. پزشکان شوروی با کامیون سیار به روستاهای خراسان می‌رفتند. اخبار تازه روز در 15خرداد 1323 نوشت: بیش از 400 نفر از بیماران این قرا و قصبات که مبتلا به مالاریا، تراخوم و امراض جلدی بودند معاینه و کمک‌های ضروری طبی به آنها شد (اخبار تازه روز، شماره 71، 2). پیشنهاد ایجاد کمیسیون بهداشت انجمن روابط فرهنگی در اواخر مهر 1323 مطرح شد. شرکت چند نفر از پزشکان در انجمن و علاقه مقامات شوروی به بسط دامنه بهداشت موثر بر شکل‌گیری این کمیسیون بود (دادگستران، شماره، 82، 1) و اعضای آن از بین مهم‌ترین پزشکان مشهد انتخاب شدند. مشاوره طبی تحت نظر پزشکان شوروی نیز در محل تیمارگاه آتش‌نشانی نزدیک میدان مجسمه، تشکیل شد(اخبار تازه روز، شماره 119، 2).
ایجاد نمایشگاه دایمی شوروی
ایجاد نمایشگاه دایمی یکی دیگر از اقدامات تبلیغی شوروی‌ها در مشهد بود. این نمایشگاه در روبه‌روی باغ ملی مدنیت و فرهنگ شوروی و جلوه‌هایی از جنگ با آلمان را به نمایش گذاشته بود و برنامه‌های آن شامل نمایش فیلم، برگزاری کلاس‌های نقشه‌کشی و هنرپیشگی و کنفرانس‌هایی می‌شد. خبر دایر شدن نمایشگاه دایمی عکس، مدارک جنگ و زندگانی ملل شوروی روز 10 مرداد 1322 در روزنامه اخبار تازه روز درج شد (اخبار تازه روز، شماره 27، 2).
یکی از برنامه‌های نمایشگاه دایمی شوروی برگزاری جشن و نمایش فیلم بود. روز 14 آذر 1324 به مناسبت جشن قانون اساسی استالین با حضور عده‌ای از مردم ابتدا سخنرانی و بعد فیلم معروف برلین نمایش داده شد (راستی، شماره 283، 2) در یکی از جلسات نمایشگاه بعد از سخنرانی قیومی عکس‌های مربوط به دریافت‌کنندگان جوایز استالین و فیلمی نمایش داده شد (راستی، شماره 317، 6). نمایشگاه دایمی شوروی محل ساماندهی بسیاری از برنامه‌های انجمن روابط فرهنگی مثل ثبت نامه‌ها و فروش بلیت بود. کلاس‌های نقشه‌کشی ساختمانی از 10 خرداد 1324 تشکیل شد. پس از خاتمه دوره گواهینامه به فارغ‌التحصیلان داده می‌شد. برای اولین بار چنین کلاس‌هایی در مشهد فعالیت می‌کرد. در سالن‌ها تصاویر کارهای ساختمانی مهندسین و کارگران روسی به نمایش گذاشته شده بود و چنین وانمود می‌شد که تکامل و پیشرفت نتیجه آزاد شدن از قید استبداد تزاری است (الهی، 1382، 161).
بخشی از فعالیت‌های نمایشگاه دایمی برنامه هنری بود. «هیات هنرپیشگان تآترال نمایشگاه دایمی شوروی در مشهد» را به‌وجود آوردند که برنامه تئاتر اجرا می‌کردند. «هیات تآترال مشهد» برای اجرای تئاتر در قوچان و بجنورد دست به مسافرتی 10روزه زد و از اول آذر 1324 «آرشین مالان» به زبان فارسی، «مشهدی عباد» و «اصلی و کرم» به زبان ترکی را نمایش دادند (اخبار تازه روز، شماره 236، 2).
خروج نظامی ارتش سرخ و تداوم فعالیت شوروی
ارتش سرخ روز 11 اسفند 1324 پادگان خود در مشهد را پس از چهار سال و پنج ماه اقامت ترک کرد و روزنامه راستی آنان را نمونه انضباط و فداکاری معرفی کرد که در زمان اقامت خود از ارایه کمک‌های مختلف فرهنگی، بهداشتی و علمی نسبت به مردم فروگذاری نکرده و هنگام ترک مشهد با موزیک سربازان ایرانی بدرقه شدند (راستی، شماره 311، سال سوم، 1). مراسم قدردانی از سربازان شوروی روز 13 اسفند 1324 در سالن شیر و خورشید برگزار شد. ابتدا استاندار خراسان سخنرانی و سپس ژنرال ماژور روسوف به تشریح علل تصرف شهر مشهد پرداخت. در پایان مراسم گلدان نقره پر از گل به ماتیویف سرکنسولگری شوروی و گلدانی نیز از طرف تجار خراسان به ژنرال ماژور روسوف فرمانده نیروی شوروی تقدیم شد (راستی، شماره 311، سال سوم، 4).
انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی شعبه مشهد در زمان خروج ارتش سرخ با ارایه خلاصه‌ای از خدمات پزشکی و فعالیت‌های هنری افسران وابسته به ارتش سرخ تنوع اقدامات آنان را در مشهد نشان داد: 1- معاینه رایگان متجاوز از شش‌هزار نفر بیمار و دادن بیش از پنج‌هزارریال داروی مجانی به بیماران بی‌بضاعت 2-نمایش بیش از 450 فیلم مجانی برای اهالی که حدود 105هزار نفر آن را تماشا کردند. 3- اجرای 28 مرتبه کنسرت مجانی از طرف هیات هنرپیشگان ارتش سرخ در حضور بیش از 13هزار نفر 4- اجرای 16مرتبه نمایش‌ ورزشی 5- توجه و استفاده از نمایشگاه دایمی شوروی و مطالعه بیش از هزار نفر از هزارها جلد کتاب برای مطالعه در کتابخانه نمایشگاه 6- اجرای بیش از 30 مجلس باشکوه نمایش، خطابه، شب‌نشینی و جشن با کمک و مساعدت افسران ارتش سرخ و انجمن روابط فرهنگی و ایراد نزدیک به 40خطابه. در پایان این جلسه نیز از طرف انجمن روابط فرهنگی مشهد یک گلدان نقره با عنوان یادگار به فرمانده پادگان اهدا شد (راستی، شماره 313، 6). ادیک پاشایان، منشی شورای ایالتی حزب‌توده مشهد نیز در 17 اسفند 1324 نوشت ما از این جهت متشکریم که پادگان ارتش سرخ در مدت اقامت خود از لحاظ نظم و انضباط نمونه کامل بود و توانست نظر مثبت اهالی شهر را به خود جلب کند. تا آنجا که توانست کمک‌های طبی کرد و در این مدت توانستیم با فرهنگ ملل شوروی تا حد امکان آشنا شویم. تئاترها، سخنرانی‌ها، کنسرت‌ها، جشن‌ها، سینماها و دیگر اقدامات فرهنگی که توسط ارتش سرخ انجام یافت، بهترین وسیله بود که ما را به اوضاع کشور دوست و همجوارمان شوروی آشنا کند (اخبار تازه روز، شماره 269، 1).
فعالیت هنری انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی
اعضای کمیسیون تئاتر و موسیقی عذرا ضیایی، ملک ایرج رکنی، سجادی، دولتشاهی، فاضل، خانم دری، دکتر ضیایی، حبیبه فیوضات، دکتر میرداماد و مهرنوش بودند و فعالیت کمیسیون بیشتر در زمینه نمایش فیلم، برگزاری کنسرت، رقص و آواز بود که از هنرمندان ایرانی نیز برای اهداف خود استفاده می‌کردند و «مجمع تآترال انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی» را به‌وجود آوردند. رضا یگانه‌آهنگ از مهم‌ترین هنرمندانی بود که تئاترهایی را برای انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی در مشهد روی پرده برد. او «هیات هنرپیشگان جوان خراسان» را تشکیل داد و در سال 1324 چند تئاتر اجرا کردند. یکی از مهم‌ترین نمایش‌های تحت کارگردانی یگانه آهنگ تئاتر «اصلی و کرم» بود و برای نخستین مرتبه نمایش اپرا در مشهد داده می‌شد. زحمات رضا یگانه‌آهنگ و میری علی‌اف در تشکیل این نمایش و رهبری هنرپیشگان درخور تقدیر بود (اخبار تازه روز، شماره 193، 2).
جشن‌های سیاسی شوروی از زمان‌های مهمی بود که هنرمندان به ارایه دستاوردهای خود می‌پرداختند. یگانه‌آهنگ در جشن شب‌نشینی انقلاب اکتبر در 15 آبان 1324 برنامه‌ای اجرا کرد. همچنین در برنامه سینما دیده‌بان ابتدا میر علی‌اف سخنرانی و سپس «هیات هنرپیشگان ارتش سرخ مقیم مشهد» و مجمع اپرا و بالت نمایشگاه شوروی برنامه‌هایی اجرا کرد (اخبار تازه روز، شماره 227، 1 و2). میر علی‌اف که کارش را در مشهد از نوازندگی در کافه‌ها شروع کرده بود، به سرپرستی وکس (سازمان فرهنگی شوروی) رسید و نه‌تنها خود وی نقش مهمی در هماهنگی اجرای تئاترها داشت بلکه به‌طور خانوادگی با دخترش در ارتباط با فعالیت فرهنگی روس‌ها در مشهد بودند (مجید فیاض، 1381، 198).
یکی از اقدامات فنی و فرهنگی پادگان شوروی در مشهد راه‌اندازی رادیو بود. برنامه نصب رادیو به همراه بلندگو برای استفاده در میدان‌های عمومی شهر با شروع جنگ جهانی به تاخیر افتاد و رادیو شهرداری مشهد در اوایل سال 1321 زمانی آماده بهره‌برداری شد که شوروی‌ها چند رادیو و بلندگوهای خیلی قوی و بزرگ در خیابان‌ها و باغ ملی نصب کرده بودند. یکی دیگر از اقدامات روس‌ها ایجاد رادیو کنسرت بود. از طرف اعضای «مجمع تآترال انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی» هفته‌ای دو روز عصر کنسرت‌هایی برای اهالی مشهد داده می‌شد که به‌وسیله رادیو (بلندگوهای شهر) پخش می‌شد(اخبار تازه روز، شماره 254، 2).
بیمارستان شوروی در مشهد
یکی از مهم‌ترین اقدامات شوروی در مشهد تاسیس بیمارستان بود. روس‌ها در گذشته تجربه موفق تاسیس درمانگاه را در مشهد داشتند. پس از شهریور 1320 بیمارستان بزرگی در تهران به وجود آوردند و پس از موفقیت نمونه‌های کوچک‌تر آن را در برخی شهرها نظیر مشهد دایر کردند. خبر تاسیس بیمارستان شوروی در مشهد را اولین بار روزنامه «اخبار تازه روز» در 25 آذر 1324 درج کرد (اخبار تازه روز، شماره 238، 2) شروع به کار این بیمارستان شش‌ماه به طول انجامید، زیرا برخلاف درمانگاه‌های گذشته باید به تجهیزات و تکنولوژی مجهز می‌شد. بالاخره روز هشتم‌تیر 1325 بیمارستان شوروی مشهد افتتاح شد. ماتیویف سرکنسول شوروی نطق مودت‌آمیزی ایراد کرد. بعد از آن اعتمادی نایب‌التولیه و استاندار خراسان و سپس خانم دکتر آفاناسیوا معاون بیمارستان شوروی در تهران، سخنرانی کردند. ماتیویف تاسیس بیمارستان را یکی از راه‌های استحکام روابط دوستانه بین دو ملت ایران و شوروی بیان کرد (راستی، شماره347، 2).
بیمارستان شوروی مشهد دارای 25 تختخواب و سه‌پزشک در قسمت‌های امراض داخلی، جراحی و رادیولوژی بود و از اوایل شهریور دارای شعبات معالجه با برق و نور، رادیولوژی و دارالتجزیه شد و پاسخ اطبا و مریض‌ها نیز بنا به درخواست آنان به زبان‌های روسی، فارسی و فرانسه داده می‌شد (طوس، شماره 1341، 4). با ورود یکی از پزشک‌های زن، قسمت امراض زنانه و مامایی این شعبه در آخر آبان 1325 دایر شد (راستی، 385، 6). با ورود آ. آ. کیلیاشکنو در اوایل دی 1325 قسمت امراض جلدی و مسری نیز دایر شد و عمل جراحی، آرایش پوست صورت و سایر قسمت‌های بدن را انجام می‌دادند و برای بیماران سخت و دشوار به منازل آنان می‌رفتند (طوس، شماره 1368، 4) بیمارستان شوروی از طریق آگهی روزنامه به معرفی متخصصان بیمارستان خود می‌پرداخت. فعالیت کنسولگری شوروی در مشهد از اواخر سال 1326 کمتر شد ولی تا خرداد 1328 فعال بود و بالاخره اول تابستان 1328 منحل شد.
نتیجه
با استقرار ارتش سرخ و دایر شدن دوباره کنسولگری شوروی در مشهد تلاش‌های متعدد فرهنگی برای تحکیم روابط آغاز شد که بسیار متفاوت با دوره تزارها بود و تلاش شد خاطرات گذشته تلخ حضور روس‌ها در دوره قاجار تکرار نشود. بخش مهمی از فعالیت شوروی‌ها در رقابت با فعالیت فرهنگی کنسولگری انگلیس بود. تشکیل انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی، خانه فرهنگی، نمایشگاه دایمی، برگزاری کلاس‌های زبان روسی، انتشار روزنامه، برگزاری جشن‌ها و اجرای تئاتر و نمایش فیلم، مسابقات ورزشی و تشکیل بیمارستان شوروی در جهت دوستی و تحکیم روابط بیشتر انجام گرفت و چهره مثبتی از روس‌ها ارایه داد و برنامه‌های فرهنگی و بهداشتی بیشتر توسط تشکیلات وابسته به روس‌ها و ایرانی‌ها به اجرا درآمد. مهم‌ترین نتیجه این فعالیت‌ها ارایه چهره‌ای مثبت از شوروی بود. نمایش فیلم‌های ناطق، فیلم با زیرنویس فارسی، راه‌اندازی رادیو، برگزاری کلاس‌های نقشه‌کشی، حفر چاه عمیق هر کدام پدیده‌های نو و جدیدی بود که برای اولین بار در مشهد عملی می‌شد. نتیجه دیگر فعالیت شوروی‌ها گسترش ایدئولوژی کمونیستی بود که به گسترش ایدئولوژی توده‌ای و تقویت حزب‌توده در مشهد کمک کرد. در پناه حضور نظامی و سیاسی شوروی فعالیت‌های سیاسی و هنری توده‌ای‌ها در مشهد قدرت بیشتری گرفت و آنان نیز با برگزاری تئاتر و نمایش فیلم گروه‌های کارگری را به سوی خود جلب و اتحادیه‌های کارگری زیادی تشکیل دادند که اتحادیه کارگران سینماها به رهبری ادیک پاشایان یکی از مهم‌ترین این تشکیلات بود.
پی‌نوشت:
* [email protected]
دایر شدن کنسولگری شوروی پس از شهریور 1320
با شروع جنگ‌جهانی دوم، ارتش سرخ در شهریور 1320 بدون درگیری وارد مشهد شد و پس از رژه در محدوده خیابان بهار به هنگ شاهپور، محل لشکر خراسان رفت. سربازان تاجیک با زبان فارسی مردم را تحریک و فریاد می‌زدند ارتش سرخ برای آزادی شما از دست خائنان طرفدار هیتلر وارد شده‌اند (اسکرین، بی‌تا، 203). ورود هیات سیاسی شوروی به مشهد دیرتر و پس از انعقاد قرارداد سه جانبه در 29 ژانویه 1944 با ورود ماکسیموف برای افتتاح کنسولگری شوروی انجام شد (اسکرین، بی‌تا، 210).
اشغال مشهد در کوتاه‌مدت تاثیرات منفی اقتصادی زیادی داشت. در اولین مرحله کمبود مواد غذایی نظیر نان، افت کیفیت آن و گرانی کالاهای وارداتی نظیر قند مشهود بود. اگرچه بسیاری از نابسامانی اقتصادی به بازار سیاه و احتکار داخلی باز می‌گشت ولی برخی در نگاه عمومی شوروی‌ها را مقصر این قضیه می‌دانستند. اقدامات تبلیغی و عمرانی ارتش سرخ و کنسولگری شوروی در مشهد بسیار تاثیرگذار و متفاوت با دوره تزاری بود. فعالیت فرهنگی، کنسرت و شب‌نشینی از برنامه‌های رایج ارتش سرخ در مشهد بود. در آگهی تبلیغی روس‌ها اعلام شده کنسرت مجلل از طرف «کلنی شوروی مقیم مشهد» در تاریخ 5/5/1323 در باغ ملی برپا خواهد شد. یکی از اهداف برگزاری این شب‌نشینی جمع‌آوری اعانه بود که طبق آگهی تبلیغی به نفع ذخیره ارتش سرخ اختصاص داده می‌شد. دسته‌هایی ابتکاری نیز می‌توانستند در این شب‌نشینی شرکت کنند (دادگستران، شماره 54، 2).
نویسنده روزنامه دادگستران برگزاری چنین جشنی را نه تنها در مشهد بلکه در تهران نیز بی‌سابقه توصیف کرده است. غرفه‌های متعددی از طرف لشکر 8 خاور و قومیت‌های دیگر دایر شده بود (دادگستران، شماره 60، 1). نتایج این کنسرت از لحاظ مالی برای روس‌ها قابل توجه بود. آبراموف سرکنسول شوروی از اسکرین به‌خاطر همکاری تشکر کرد ولی از اینکه در مقایسه با درآمد یک گاردن پارتی که انگلیسی‌ها برگزار کردند درآمد آن زیاد نبوده اظهار ناراحتی کرد. اسکرین همراهی مشهدی‌ها با روس‌ها را به خاطر ترس دانسته و نوشته است؛ «مشهدی‌ها 10برابر آنکه از ما بترسند از روس‌ها هراس دارند» (اسکرین، بی‌تا، 335). این گاردن پارتی در مطبوعات روسی انعکاس بیشتری داشت و در تمام جراید شوروی درج و در پراودا درباره حضور هنرپیشگان تئاتر دولتی اپرا و بالت فلرمورنی جمهوری شوروی ترکمنستان و دسته موسیقی و هنرپیشگان سربازان پادگان شوروی در مشهد نوشته شد (دادگستران، شماره 69، 2، 1).
شوروی‌ها از احساسات انسانی ملت ایران نیز به نفع خود استفاده می‌کردند و یکی از اهداف آنها کمک به خانواده‌های آسیب‌دیده اتحاد جماهیر شوروی در حملات آلمانی‌ها بود. طبق آگهی سرکنسولگری اتحاد جماهیر شوروی در مشهد در 11 آذر 1322 کمیته کمک به خانواده‌های آسیب‌دیده شوروی در مشهد مبلغ 250هزارریال اعانه جمع‌آوری و به سرکنسولگری شوروی مقیم مشهد تسلیم کرد (اخبار تازه روز، شماره 41، 1).
تبلیغات و نشریات ارتش سرخ و کنسولگری مشهد
با ورود نیروهای ارتش سرخ به خراسان، اعلامیه‌هایی که سیاست دولت شوروی و متفقین را توجیه می‌کرد و یادداشت‌هایی به وسیله اتومبیل و هواپیما در شهرستان مشهد پخش و توزیع ‌شد. این اعلامیه‌ها بعد صورت روزنامه به خود گرفتند و اولین آن «افکار خلق» نام داشت که از هفتم‌شهریور همراه با کاریکاتورهایی در دو صفحه چاپ و به‌طور رایگان توزیع می‌شد (افکار خلق، شماره 2). برخی روزنامه‌های محلی مشهد نظیر آزادی، شهامت و چمن نیز فوق‌العاده‌هایی چاپ و منتشر کردند (الهی، 1380، 395).
یکی دیگر از بولتن‌های تبلیغاتی روس‌ها «اخبار اداره اطلاعات شوروی» بود که موسس و صاحب‌امتیاز آن سرکنسولگری شوروی بود و به مدیریت و سردبیری سروان پیکولین، اولین شماره آن در 16 خرداد 1322 منتشر شد و تا 44 شماره ادامه یافت. نام این روزنامه از شماره 44 به «اخبار تازه روز» و «بولتن اخبار روز» تغییر کرد. مطالب عمده آن مربوط به جنگ، خدمات شوروی در ایران، اخبار محلی خراسان و... بود (رمضانی، 1385، 30). در این روزنامه به تدریج اخباری از ایران و به ویژه کمک‌های شوروی‌ها به ایران درج شد.
یکی از اقدامات کنسولگری شوروی در مشهد برگزاری جشن‌های متعدد با اهداف ایدئولوژیک بود. جشن بیست‌وششمین سال انقلاب اکتبر سوسیالیستی در 15آبان 1322 در عمارت کنسولگری اتحاد جماهیر شوروی برگزار شد كه استاندار و جمع کثیری از بزرگان، روسای ادارات، مدیران روزنامه‌ها و افسران پادگان شوروی در آن شرکت داشتند (اخبار تازه روز، شماره 39، 2).
جشن بیست و هفتمین سال انقلاب اکتبر در سال1323 نیز با دعوت از حدود 300 نفر در باغ کنسولگری برگزار شد و در آن فیلم سینمایی رنگی و چند پرده از جنگ نمایش داده شد. در اداره روزنامه «اخبار تازه روز» نیز از واردین پذیرایی کردند (دادگستران، شماره 89، 1).
فعالیت‌های هنری و ورزشی ارتش سرخ
نمایش فیلم یکی از اقدامات فرهنگی و تبلیغاتی ارتش سرخ و کنسولگری شوروی در مشهد بود. در اولین روزهای اشغال مشهد ارتش سرخ شروع به نمایش دو فیلم کرد و روزنامه افکار خلق در 19 شهریور 1320 درباره آن نوشت تماشاکنندگان این دو فیلم صورت پیشوای زحمت‌کشان جهان لنین را دیدند (افکار خلق، شماره 5، 2). بازار نمایش فیلم روسی‌ در سال1322 گرم شد که در سینماهای دیده‌بان، هما و فردوسی نشان داده می‌شد. فیلم «یکشب ماه مه»، از فیلم‌های درجه اول شوروی در سینما دیده‌بان چند شب نمایش داده شد (راستی، شماره 7، 2). برخی از فیلم‌ها درباره فرماندهانی نظیر ساووروف بود. نمایش این فیلم‌ها توام با نوآوری‌های بی‌سابقه‌ای در تاریخ سینمای مشهد بود. فیلم ساووروف با زیرنویس فارسی که تا آن زمان در ایران سابقه نداشت، نشان داده شد (راستی، شماره 14، 3). کلوب شوروی نیز در مشهد به‌وجود آمد که بیشتر به صورت اختصاصی به نمایش فیلم ‌پرداخت (راستی، شماره 23، 3). هنرمندان شوروی از امکانات خود برای تحکیم روابط و تعاملات فرهنگی بهره گرفتند. نمایش فیلم»«ایران» که توسط فیلمسازان اتحاد جماهیر شوروی ساخته شد بینندگان را با تمدن ایران آشنا ‌کرد (راستی، شماره 29، 2).
اهداف ایدئولوژیک نیز برای تاثیرگذاری بیشتر در برنامه‌های نمایش فیلم گنجانیده شد و فیلم «نیروی کار» در سینما فردوسی برای کارگران نشان داده‌شد (راستی، شماره 80، 1). شوروی‌ها به‌طور سیار نیز به نمایش فیلم پرداختند و سینما را به روستاها بردند. کامیون‌ سینمای سیار به دهات و قصبات خراسان رفت و چند پرده به نمایش گذاشت. اهالی این دهات اولین دفعه بود که سینما می‌دیدند (اخبار تازه روز، شماره 71، 2).
بخشی از برنامه‌ها از طرف هیات هنرپیشگان ارتش سرخ و هنرپیشگان جمهوری‌های ازبکستان و ترکمنستان اجرا می‌شد. در 11 اسفند 1320 کنسرتی از طرف کنسولگری شوروی در مشهد اجرا شد (آزادی، شماره 2012، 2) و کنسولگری در برنامه‌های هنری از ملل آسیای میانه که اشتراکات فرهنگی با خراسان داشتند، استفاده می‌کرد (آزادی، شماره 2043، 1). یک هیات از هنرمندان تاجیکستان در ماموریت خراسان به ابتکار کنسول شوروی با بلیت ارزان برنامه‌ای برای مردم شهر ترتیب داد که با استقبال زیادی روبه‌رو شد. این برنامه‌ها تاثیرات عمیقی برجا می‌گذاشتند. مجید فیاض اثرات آن را مثبت نوشته است (مجید فیاض، 1381، 107). هنرپیشگان مسکو، ترکمنستان و تفلیس برنامه‌های متعددی اجرا کردند. (راستی، شماره 43، 2)
مسابقات ورزشی یکی دیگر از ابزارهای تبلیغاتی ارتش سرخ بود که خیلی زودتر از جنبه‌های فرهنگی مورد توجه قرار گرفت. مسابقاتی توسط پادگان شوروی با تیم دبیرستان شاهرضا در میدان ورزشی دبیرستان فردوسی برگزار شد (دادگستران، شماره 39، 1). برنامه‌های هنری و ورزشی باعث می‌شد مردم مشهد نه تنها واکنش مسلحانه‌ای نداشته باشند بلکه چهره مثبتی از ارتش سرخ به جای بماند.
شکل‌گیری انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی شعبه مشهد
پس از تثبیت موقعیت شوروی‌ها در ایران سیاست جذب عوامل ایرانی برای پیشبرد برنامه‌های فرهنگی به اجرا درآمد و برای کشاندن ایرانی‌ها به همکاری، انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی را به وجود آوردند و در مناطق تحت سلطه ارتش سرخ بسیاری از مسوولان رسمی به اقتضای شرایط عضو این انجمن شدند. این انجمن ابتدا در تهران و سپس شعبه‌ مشهد در10 مرداد 1323 با حضور 53 نفر از طبقات مختلف، آبراموف، سرکنسول دولت اتحاد جماهیر شوروی و پیکولین مدیر «اخبار تازه روز»، افتتاح شد. در این جلسه آبراموف و فروزانفر درباره فواید تشکیل این انجمن سخنرانی کردند (دادگستران، شماره 61، 1). این افتتاح در جراید شوروی نیز انعکاس وسیعی یافت و روزنامه دادگستران نیز آن را تبلیغ کرد (دادگستران، شماره 69، 2).
دومین جلسه انجمن 29 مرداد 1323 تشکیل شد و پنج‌کمیسیون موسیقی و نمایش، آثار باستانی، ادبی، ورزش و هنرهای زیبا برای فعالیت مشخص و اعضای آن تعیین شدند. فعالیت‌های تبلیغاتی از این پس در قالب انجمن روابط فرهنگی و توسط ایرانی‌ها به اجرا در می‌آمد و شوروی‌ها فقط در قالب انجمن بر آن نظارت می‌کردند. کمیسیون ورزشی پیشگام در این برنامه‌ها بود و مسابقه فوتبال بین تیم مشهد و پادگان شوروی مقیم مشهد 10شهریور در میدان ورزشی دبیرستان فردوسی برگزار ‌شد (پیشین، شماره 69، 4). این نمایش‌های ورزشی گاهی با گشایش استادیوم ورزشی توام بود. در مراسم افتتاح میدان ورزشی 11 اردیبهشت 1324 از طرف فرمانده پادگان شوروی و سرکنسول شوروی در میدان شهرنو مشهد عده کثیری از مردم دعوت شده بودند (الهی، 1382، 156).
کمیسیون نمایش و موسیقی نیز فعالیت خود را با نمایش فیلم «ملانصرالدین در بخارا» در 22 شهریور 1323 در سالن شیر و خورشید آغاز کرد. پیش از پخش فیلم چند پرده از عملیات جنگی نشان داده شد و خانم فیوضات درباره تشکیل انجمن سخنرانی کرد و قطعاتی کنسرت تاجیکی اجرا شد (دادگستران، شماره 75، 2).
از طرف کمیسیون موسیقی و نمایش کنسرت‌هایی نیز برگزار شد. 8 مهر1323 در سالن شیر و خورشید برنامه‌ای تحت نظر پرویز نجومی نوازنده سنتور به طور مشترک بین هنرپیشگان ایرانی و شوروی اجرا شد (دادگستران، شماره 78، 1). بخشی دیگر از فعالیت انجمن روابط فرهنگی شعبه مشهد سخنرانی‌هایی بود که بیشتر به نقد و بررسی مسایل فرهنگی و ارایه گزارش‌های فرهنگی می‌پرداخت. عملکرد یک‌ساله انجمن شامل سخنرانی دکترفیاض، آبروموف، حبیب‌الله درّی، دولتشاهی، گلشن آزادی، دکتر شهیدی، شهاب فردوس، ایراندخت تیمورتاش، پوران شجیعی، دکتر سامی‌راد، فرخ و ملک‌الشعرا بهار بود. بیشتر این سخنرانی‌ها در دبیرستان شاهرضا برگزار می‌شد. سخنرانی بهار از لحاظ شناخت اهداف و برنامه‌های انجمن روابط فرهنگی حایز اهمیت است. وی انجمن را یکی از بهترین موسسات علمی و اجتماعی دانست که در یک قرن اخیر در این کشور دایر شده است (مرکز اسناد آستان قدس، 22-27/68895). فعالیت فرهنگی شوروی‌ها در مشهد با خروج ارتش سرخ نیز ادامه یافت. یکی دیگر از اقدامات انجمن روابط فرهنگی افتتاح کنگره نویسندگان و شعرای مشهد در ششم‌مهر 1325 بود (طوس، شماره 1349، 1). ارتش سرخ در مشهد ابتدا بخشی از ساختمان بیمارستان شاهرضا را به تصرف خود درآورد (شاهین فر، 1382، 65 و 85)، ولی سپس پزشکان ارتش سرخ تلاش کردند با خدمات خود تا حدی مشکلات عمومی را جبران کنند. پزشکان شوروی با کامیون سیار به روستاهای خراسان می‌رفتند. اخبار تازه روز در 15خرداد 1323 نوشت: بیش از 400 نفر از بیماران این قرا و قصبات که مبتلا به مالاریا، تراخوم و امراض جلدی بودند معاینه و کمک‌های ضروری طبی به آنها شد (اخبار تازه روز، شماره 71، 2). پیشنهاد ایجاد کمیسیون بهداشت انجمن روابط فرهنگی در اواخر مهر 1323 مطرح شد. شرکت چند نفر از پزشکان در انجمن و علاقه مقامات شوروی به بسط دامنه بهداشت موثر بر شکل‌گیری این کمیسیون بود (دادگستران، شماره، 82، 1) و اعضای آن از بین مهم‌ترین پزشکان مشهد انتخاب شدند. مشاوره طبی تحت نظر پزشکان شوروی نیز در محل تیمارگاه آتش‌نشانی نزدیک میدان مجسمه، تشکیل شد(اخبار تازه روز، شماره 119، 2).
ایجاد نمایشگاه دایمی شوروی
ایجاد نمایشگاه دایمی یکی دیگر از اقدامات تبلیغی شوروی‌ها در مشهد بود. این نمایشگاه در روبه‌روی باغ ملی مدنیت و فرهنگ شوروی و جلوه‌هایی از جنگ با آلمان را به نمایش گذاشته بود و برنامه‌های آن شامل نمایش فیلم، برگزاری کلاس‌های نقشه‌کشی و هنرپیشگی و کنفرانس‌هایی می‌شد. خبر دایر شدن نمایشگاه دایمی عکس، مدارک جنگ و زندگانی ملل شوروی روز 10 مرداد 1322 در روزنامه اخبار تازه روز درج شد (اخبار تازه روز، شماره 27، 2).
یکی از برنامه‌های نمایشگاه دایمی شوروی برگزاری جشن و نمایش فیلم بود. روز 14 آذر 1324 به مناسبت جشن قانون اساسی استالین با حضور عده‌ای از مردم ابتدا سخنرانی و بعد فیلم معروف برلین نمایش داده شد (راستی، شماره 283، 2) در یکی از جلسات نمایشگاه بعد از سخنرانی قیومی عکس‌های مربوط به دریافت‌کنندگان جوایز استالین و فیلمی نمایش داده شد (راستی، شماره 317، 6). نمایشگاه دایمی شوروی محل ساماندهی بسیاری از برنامه‌های انجمن روابط فرهنگی مثل ثبت نامه‌ها و فروش بلیت بود. کلاس‌های نقشه‌کشی ساختمانی از 10 خرداد 1324 تشکیل شد. پس از خاتمه دوره گواهینامه به فارغ‌التحصیلان داده می‌شد. برای اولین بار چنین کلاس‌هایی در مشهد فعالیت می‌کرد. در سالن‌ها تصاویر کارهای ساختمانی مهندسین و کارگران روسی به نمایش گذاشته شده بود و چنین وانمود می‌شد که تکامل و پیشرفت نتیجه آزاد شدن از قید استبداد تزاری است (الهی، 1382، 161).
بخشی از فعالیت‌های نمایشگاه دایمی برنامه هنری بود. «هیات هنرپیشگان تآترال نمایشگاه دایمی شوروی در مشهد» را به‌وجود آوردند که برنامه تئاتر اجرا می‌کردند. «هیات تآترال مشهد» برای اجرای تئاتر در قوچان و بجنورد دست به مسافرتی 10روزه زد و از اول آذر 1324 «آرشین مالان» به زبان فارسی، «مشهدی عباد» و «اصلی و کرم» به زبان ترکی را نمایش دادند (اخبار تازه روز، شماره 236، 2).
خروج نظامی ارتش سرخ و تداوم فعالیت شوروی
ارتش سرخ روز 11 اسفند 1324 پادگان خود در مشهد را پس از چهار سال و پنج ماه اقامت ترک کرد و روزنامه راستی آنان را نمونه انضباط و فداکاری معرفی کرد که در زمان اقامت خود از ارایه کمک‌های مختلف فرهنگی، بهداشتی و علمی نسبت به مردم فروگذاری نکرده و هنگام ترک مشهد با موزیک سربازان ایرانی بدرقه شدند (راستی، شماره 311، سال سوم، 1). مراسم قدردانی از سربازان شوروی روز 13 اسفند 1324 در سالن شیر و خورشید برگزار شد. ابتدا استاندار خراسان سخنرانی و سپس ژنرال ماژور روسوف به تشریح علل تصرف شهر مشهد پرداخت. در پایان مراسم گلدان نقره پر از گل به ماتیویف سرکنسولگری شوروی و گلدانی نیز از طرف تجار خراسان به ژنرال ماژور روسوف فرمانده نیروی شوروی تقدیم شد (راستی، شماره 311، سال سوم، 4).
انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی شعبه مشهد در زمان خروج ارتش سرخ با ارایه خلاصه‌ای از خدمات پزشکی و فعالیت‌های هنری افسران وابسته به ارتش سرخ تنوع اقدامات آنان را در مشهد نشان داد: 1- معاینه رایگان متجاوز از شش‌هزار نفر بیمار و دادن بیش از پنج‌هزارریال داروی مجانی به بیماران بی‌بضاعت 2-نمایش بیش از 450 فیلم مجانی برای اهالی که حدود 105هزار نفر آن را تماشا کردند. 3- اجرای 28 مرتبه کنسرت مجانی از طرف هیات هنرپیشگان ارتش سرخ در حضور بیش از 13هزار نفر 4- اجرای 16مرتبه نمایش‌ ورزشی 5- توجه و استفاده از نمایشگاه دایمی شوروی و مطالعه بیش از هزار نفر از هزارها جلد کتاب برای مطالعه در کتابخانه نمایشگاه 6- اجرای بیش از 30 مجلس باشکوه نمایش، خطابه، شب‌نشینی و جشن با کمک و مساعدت افسران ارتش سرخ و انجمن روابط فرهنگی و ایراد نزدیک به 40خطابه. در پایان این جلسه نیز از طرف انجمن روابط فرهنگی مشهد یک گلدان نقره با عنوان یادگار به فرمانده پادگان اهدا شد (راستی، شماره 313، 6). ادیک پاشایان، منشی شورای ایالتی حزب‌توده مشهد نیز در 17 اسفند 1324 نوشت ما از این جهت متشکریم که پادگان ارتش سرخ در مدت اقامت خود از لحاظ نظم و انضباط نمونه کامل بود و توانست نظر مثبت اهالی شهر را به خود جلب کند. تا آنجا که توانست کمک‌های طبی کرد و در این مدت توانستیم با فرهنگ ملل شوروی تا حد امکان آشنا شویم. تئاترها، سخنرانی‌ها، کنسرت‌ها، جشن‌ها، سینماها و دیگر اقدامات فرهنگی که توسط ارتش سرخ انجام یافت، بهترین وسیله بود که ما را به اوضاع کشور دوست و همجوارمان شوروی آشنا کند (اخبار تازه روز، شماره 269، 1).
فعالیت هنری انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی
اعضای کمیسیون تئاتر و موسیقی عذرا ضیایی، ملک ایرج رکنی، سجادی، دولتشاهی، فاضل، خانم دری، دکتر ضیایی، حبیبه فیوضات، دکتر میرداماد و مهرنوش بودند و فعالیت کمیسیون بیشتر در زمینه نمایش فیلم، برگزاری کنسرت، رقص و آواز بود که از هنرمندان ایرانی نیز برای اهداف خود استفاده می‌کردند و «مجمع تآترال انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی» را به‌وجود آوردند. رضا یگانه‌آهنگ از مهم‌ترین هنرمندانی بود که تئاترهایی را برای انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی در مشهد روی پرده برد. او «هیات هنرپیشگان جوان خراسان» را تشکیل داد و در سال 1324 چند تئاتر اجرا کردند. یکی از مهم‌ترین نمایش‌های تحت کارگردانی یگانه آهنگ تئاتر «اصلی و کرم» بود و برای نخستین مرتبه نمایش اپرا در مشهد داده می‌شد. زحمات رضا یگانه‌آهنگ و میری علی‌اف در تشکیل این نمایش و رهبری هنرپیشگان درخور تقدیر بود (اخبار تازه روز، شماره 193، 2).
جشن‌های سیاسی شوروی از زمان‌های مهمی بود که هنرمندان به ارایه دستاوردهای خود می‌پرداختند. یگانه‌آهنگ در جشن شب‌نشینی انقلاب اکتبر در 15 آبان 1324 برنامه‌ای اجرا کرد. همچنین در برنامه سینما دیده‌بان ابتدا میر علی‌اف سخنرانی و سپس «هیات هنرپیشگان ارتش سرخ مقیم مشهد» و مجمع اپرا و بالت نمایشگاه شوروی برنامه‌هایی اجرا کرد (اخبار تازه روز، شماره 227، 1 و2). میر علی‌اف که کارش را در مشهد از نوازندگی در کافه‌ها شروع کرده بود، به سرپرستی وکس (سازمان فرهنگی شوروی) رسید و نه‌تنها خود وی نقش مهمی در هماهنگی اجرای تئاترها داشت بلکه به‌طور خانوادگی با دخترش در ارتباط با فعالیت فرهنگی روس‌ها در مشهد بودند (مجید فیاض، 1381، 198).
یکی از اقدامات فنی و فرهنگی پادگان شوروی در مشهد راه‌اندازی رادیو بود. برنامه نصب رادیو به همراه بلندگو برای استفاده در میدان‌های عمومی شهر با شروع جنگ جهانی به تاخیر افتاد و رادیو شهرداری مشهد در اوایل سال 1321 زمانی آماده بهره‌برداری شد که شوروی‌ها چند رادیو و بلندگوهای خیلی قوی و بزرگ در خیابان‌ها و باغ ملی نصب کرده بودند. یکی دیگر از اقدامات روس‌ها ایجاد رادیو کنسرت بود. از طرف اعضای «مجمع تآترال انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی» هفته‌ای دو روز عصر کنسرت‌هایی برای اهالی مشهد داده می‌شد که به‌وسیله رادیو (بلندگوهای شهر) پخش می‌شد(اخبار تازه روز، شماره 254، 2).
بیمارستان شوروی در مشهد
یکی از مهم‌ترین اقدامات شوروی در مشهد تاسیس بیمارستان بود. روس‌ها در گذشته تجربه موفق تاسیس درمانگاه را در مشهد داشتند. پس از شهریور 1320 بیمارستان بزرگی در تهران به وجود آوردند و پس از موفقیت نمونه‌های کوچک‌تر آن را در برخی شهرها نظیر مشهد دایر کردند. خبر تاسیس بیمارستان شوروی در مشهد را اولین بار روزنامه «اخبار تازه روز» در 25 آذر 1324 درج کرد (اخبار تازه روز، شماره 238، 2) شروع به کار این بیمارستان شش‌ماه به طول انجامید، زیرا برخلاف درمانگاه‌های گذشته باید به تجهیزات و تکنولوژی مجهز می‌شد. بالاخره روز هشتم‌تیر 1325 بیمارستان شوروی مشهد افتتاح شد. ماتیویف سرکنسول شوروی نطق مودت‌آمیزی ایراد کرد. بعد از آن اعتمادی نایب‌التولیه و استاندار خراسان و سپس خانم دکتر آفاناسیوا معاون بیمارستان شوروی در تهران، سخنرانی کردند. ماتیویف تاسیس بیمارستان را یکی از راه‌های استحکام روابط دوستانه بین دو ملت ایران و شوروی بیان کرد (راستی، شماره347، 2).
بیمارستان شوروی مشهد دارای 25 تختخواب و سه‌پزشک در قسمت‌های امراض داخلی، جراحی و رادیولوژی بود و از اوایل شهریور دارای شعبات معالجه با برق و نور، رادیولوژی و دارالتجزیه شد و پاسخ اطبا و مریض‌ها نیز بنا به درخواست آنان به زبان‌های روسی، فارسی و فرانسه داده می‌شد (طوس، شماره 1341، 4). با ورود یکی از پزشک‌های زن، قسمت امراض زنانه و مامایی این شعبه در آخر آبان 1325 دایر شد (راستی، 385، 6). با ورود آ. آ. کیلیاشکنو در اوایل دی 1325 قسمت امراض جلدی و مسری نیز دایر شد و عمل جراحی، آرایش پوست صورت و سایر قسمت‌های بدن را انجام می‌دادند و برای بیماران سخت و دشوار به منازل آنان می‌رفتند (طوس، شماره 1368، 4) بیمارستان شوروی از طریق آگهی روزنامه به معرفی متخصصان بیمارستان خود می‌پرداخت. فعالیت کنسولگری شوروی در مشهد از اواخر سال 1326 کمتر شد ولی تا خرداد 1328 فعال بود و بالاخره اول تابستان 1328 منحل شد.
نتیجه
با استقرار ارتش سرخ و دایر شدن دوباره کنسولگری شوروی در مشهد تلاش‌های متعدد فرهنگی برای تحکیم روابط آغاز شد که بسیار متفاوت با دوره تزارها بود و تلاش شد خاطرات گذشته تلخ حضور روس‌ها در دوره قاجار تکرار نشود. بخش مهمی از فعالیت شوروی‌ها در رقابت با فعالیت فرهنگی کنسولگری انگلیس بود. تشکیل انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی، خانه فرهنگی، نمایشگاه دایمی، برگزاری کلاس‌های زبان روسی، انتشار روزنامه، برگزاری جشن‌ها و اجرای تئاتر و نمایش فیلم، مسابقات ورزشی و تشکیل بیمارستان شوروی در جهت دوستی و تحکیم روابط بیشتر انجام گرفت و چهره مثبتی از روس‌ها ارایه داد و برنامه‌های فرهنگی و بهداشتی بیشتر توسط تشکیلات وابسته به روس‌ها و ایرانی‌ها به اجرا درآمد. مهم‌ترین نتیجه این فعالیت‌ها ارایه چهره‌ای مثبت از شوروی بود. نمایش فیلم‌های ناطق، فیلم با زیرنویس فارسی، راه‌اندازی رادیو، برگزاری کلاس‌های نقشه‌کشی، حفر چاه عمیق هر کدام پدیده‌های نو و جدیدی بود که برای اولین بار در مشهد عملی می‌شد. نتیجه دیگر فعالیت شوروی‌ها گسترش ایدئولوژی کمونیستی بود که به گسترش ایدئولوژی توده‌ای و تقویت حزب‌توده در مشهد کمک کرد. در پناه حضور نظامی و سیاسی شوروی فعالیت‌های سیاسی و هنری توده‌ای‌ها در مشهد قدرت بیشتری گرفت و آنان نیز با برگزاری تئاتر و نمایش فیلم گروه‌های کارگری را به سوی خود جلب و اتحادیه‌های کارگری زیادی تشکیل دادند که اتحادیه کارگران سینماها به رهبری ادیک پاشایان یکی از مهم‌ترین این تشکیلات بود.
پی‌نوشت:
* [email protected]

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.