بازتاب عمومي و اجتماعي اشغال ايران
تهران از «خیابان استالین» تا «پل پیروزی»
فرزانه ابراهیمزاده
«کیک تولد چرچیل را من پختم.» هشت، 9سال پیش وقتی این جمله را از زبان آن پیرمرد شنیدم، آنقدر متعجب شدم که انگار کسی گفته باشد استالین را دیده که در خیابانهای تهران قدم میزده و رفته با او دست داده است. جملهای که البته چندماه بعد از این از زبان پیرمرد دیگری شنیدم که در خیابان 30تیر در مغازه خنزر و پنزر میفروخت. حالا چند سالی هست که جای آن مغازه، مغازه لوازم کامپیوتر باز شده است اما آن مردی که میگفت کیک تولد چرچیل را پخته خیلی جدی این جمله را ادا میکرد. آنقدر که با همه ناباوری باور میکردی که کار خودش بوده است. پیرمردی بود با دندانهای طلایی و صدایی که کلمات فارسی را لابهلای لهجه عبریاش پنهان میکرد و در «قنادی نوشین» کار میکرد. یکی از قدیمیترین قنادیهای پایتخت که هفت قدم آنطرفتر از خیابان لاله زار بود و روزگاری شیرینیهایش در تهران شهره بود. پیرمرد میگفت سالهاست که در قنادی نوشین کار میکرده از وقتی خیلی جوان بوده است. میگفت: «آن روزها اینجا -در قنادی- بروبیایی داشتیم. سفارشهای دربار را به ما میسپردند. بهخصوص اگر جشنی داشتند که پختن کیک جشن و شیرینیاش دست قنادی نوشین بود.» با حساب
سرانگشتی میشد فهمید که 8-87سال را رد کرده است. وقتی فهمید کمی از تاریخ معاصر سر در میآورم و برای نوشتن مطلبی درباره قنادی قدیمیشان به آنجا رفتم، مثل همه پیرمردهای قدیمی خاطرات قدیمیاش را برایم بازگو کرد؛ خاطراتی که بیشترش به سالهای ۱۳۲۰ تا ۲۵ بازمیگشت؛ سالهایی که جنگ جهانی دوم در ایران در جریان بود. دوران سرد و تلخ جنگ جهانی دوم، حضور متفقین در ایران و درگیر شدن ناخواسته ایران در آن جنگ بزرگ. پیرمرد دایم تاکید میکرد: «ایران به زور وارد جنگ شد، یعنی متفین آمدند ایران را اشغال کردند و رضا شاه را بیرون کردند و پسرش را به جایش گذاشتند. همهجای شهر پر شده بود از سربازهای هندی و روسی و مهاجران لهستانی؛ سربازانی که شبها مست میکردند و در خیابانهای شهر عربده میکشیدند و مردم را به باد کتک میگرفتند. خودم همینجا در همین میدان مخبرالدوله دیدم که سهتا سرباز هندی داشتند یک درجهدار ایرانی را کتک میزدند. اما کی دلش را داشت برود جلویشان را بگیرد؟ جنگ بود و آن قدرت نظامی بودند. آنکه رضا شاه بود نتوانست جلویشان بیاستد ما که جای خود داشتیم.» این جملهها را که تکرار میکرد شعر سرود ای ایران در ذهنم تکرار میشد
و فکر میکردم شاید یکی از آنهایی که ایستاده بودند این صحنه را میدیدند دکتر حسین گل گلاب بود.
از تهران قحطیزده و وبا گرفته سال ۲۱ میگفت. از قحطی و کمبود موادغذایی و جیرهبندی، از روزگار غارت و مرگهای پیدرپی میگفت. از آذر 22 از او پرسیدم. برایم از تهران گفت که آن روزها نصف امروز هم نبود. یکطرفش دروازه شمرون بود و آن طرفش میدان فوزیه. مهرآباد هم روستایی نزدیک تهران بود. فرودگاه تهران آن روزگار فرودگاه قلعهمرغی بود. «والنتین برژکف» مترجم استالین در کنفرانس تهران در خاطراتش تهران را چنین تصویر کرده است: «تهران از ارتفاع بالا خیلی زیبا بهنظر میرسید. محلههای شهر که به صورت چهارگوشههای متساویالاضلاع بودند، باغهایی بزرگ و خیابانهای وسیع با درختانی که در اطرافش روییده بود نمیتوانست یک شهر شرقی باشد.» البته او بعد از آنکه از هواپیما پیاده میشود با دیدن جادههای خاکی شهر نظرش را عوض میکند و میگوید که تنها بخش مرکزی شهر مدرن بوده است. او در گردشی در تهران از کنار فقر مردم و تناقضهای تهران میگذرد و به میدان توپخانه و بازار امیر میرود.
برژکف از شهری میگوید که نه تنها پیرمرد بلکه خیلی از منابع تاریخی از جمله تاریخ 20ساله «حسین مکی» نوشتهاند که روزگار خوبی را طی نمیکرد. پیرمرد میگفت: «اخبار جنگ را آن روزها از رادیو برلن دنبال میکردیم. میگفت هیتلر دارد پیشرفت میکند. از رادیو بیبیسی که گوش میکردیم میگفت متفقین دارند پیروز میشوند.» اما یک روز که به محل کارش آمده بود دیده بود که خیابان «علاالدوله» را از سر پارک اتابک که بعدها اسمش شد خیابان استالین بستند. کسی اجازه نداشت داخل خیابان یوسفآباد برود. همه میگفتند در خیابان چرچیل خبرهایی است. اسم قدیمی خیابانها را میگفت. خیابان «علاالدوله» حالا سالهاست که به اسم «ابوالقاسم فردوسی» تغییر نام داده است و «یوسفآباد» به نام «خواجهشمسالدین حافظ» است و خیابان «چرچیل» حالا با خیابان «فرانسه» قدیم یکی شده و سرتاسر شده «نوفل لوشاتو» خیابانی که باغ سفارت بریتانیا در ابتدای آن قرار دارد و در میانهاش سفارت روسیه کنونی قرار گرفته و در بخش دیگرش سه سفارت ایتالیا، فرانسه و واتیکان قرار دارد. خیابان استالین هم این روزها شده خیابان «میرزا کوچکخان» پارک اتابک هم که پایان داستان سردار ملی در آن رقم خورد، حالا سالهاست بهدلیل تسویه شدن رهنش به بانک استقراضی در قبال ۱۶۵۰ منات روسی توسط سفارت روسیه مصادره شده است.
پیرمرد میگفت: «شایعهای در شهر پیچیده شده بود که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند.» روی شایعه بودن هم پافشاری میکرد. این موضوعی است که در خیلی از منابع به آن اشاره شده است. بعدها در خاطرات منتسب به همسر پهلوی اول خواندم که حتی شاه ایران هم از این تصمیم مطلع نبود. والنتین برژکف مینویسد: پیش از برپایی این کنفرانس که نخستین دیدار سران سه کشور اصلی متفقین در جنگ جهانی دوم بود مکاتبات زیادی بین استالین و روزولت و چرچیل صورت گرفت اما پیدا کردن جای برگزاری این کنفرانس یکی از موضوعاتی بود که بحثهای زیادی را بین این سه کشور به وجود آورد. درگیری شوروی در مرزهای غربیاش با آلمان نازی اجازه دور شدن چند روزه را به استالین نمیداد و روزولت هم به دلیل بندی در قانون اساسی آمریکا که اجازه دور شدن طولانی از واشنگتن را به رییسجمهوری نمیداد. در میان آنها تنها چرچیل بود که مشکلی با برپایی این کنفرانس در هر جای دنیا را داشت. موضوع دیگری که پیدا کردن مکان این کنفرانس را مشکل میکرد احتمال ترور این سه رهبر بود. از آنجایی که نیروهای شوروی و انگلستان در ایران مستقر بودند و همه شبکههای مخفی آلمانها را از کار انداخته بودند تهران را مناسبترین جا برای برپایی نخستین دیدار خود دیدند. توافق شده بود که سفارت روسیه برای کنفرانس انتخاب شود اما برای اینکه باید همه جوانب را درنظر میگرفتند حتی به دولت ایران و شاه جوان ایران چیزی درباره این نشست گفته نشد. حسین مکی در تاریخ 20ساله نوشته است: علی سهیلی نخستوزیر وقت ایران در جلسهای که ۱۳ آذر ۱۳۲۲ در تالار سخنرانی وزارت امورخارجه حاضر شد، گفت که ۲۹آبان از طریق کاردار اتحاد جماهیر شوروی مطلع شده که قرار است این نشست در تهران برگزار شود. استالین و هیات همراهش درست چهار روز بعد از اطلاع ایران وارد کشور شدند. یعنی زمانی که ایران در جریان این نشست قرار گرفته هیات روسیه سفرش به سمت تهران را آغاز کرده بود. چرچیل و روزولت یک روز بعد از آن در پنجم آذر به تهران رسیدند. از آنجایی که قرار بود این نشست تا پیش از آغاز مخفی بماند بازتاب زیادی هم در مطبوعات نباید میگرفت. به گفته حسین مکی: «تا ساعت ورود سران کشور موضوع کنفرانس تهران و ورود آنها به تهران محرمانه بود و در مدت توقف در تهران نیز اخبار مربوط به اقامتشان در پایتخت ایران تحت سانسور بود تا مبادا از کشور خبری به خارج مخابره شود.» بخشی از این هم باز میگشت به شایعهای که توسط سفارت شوروی منتشر شده بود از نفوذ گروهی از جاسوسان آلمانی در تهران که قصد ترور رهبران متفق را دارند. همین بود که چنانچه پیرمرد میگفت از یک شایعه شروع شد: «مردم به هم میگفتند که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند که کار هیتلر را یکسره کنند.» اخبار کنفرانس را بعدها از طریق روزنامهها پیگیری کردند اما میگفت که تهران آن روزها تحت شدید تدابیر امنیتی بود. حسین مکی هم به این تدابیر امنیتی اشاره میکند: «در مدتی که سران سه کشور در تهران اقامت داشتند موضوعی که بیش از هر چیز توجه را به خود جلب میکرد تدابیر شدید امنیتی بود که نهتنها در محل اقامت سران سه کشور به عمل میآمد بلکه در چند خیابان اطراف محل اقامت آنها را هم در بر میگرفت.» مکی شبی از همین چهار شب به همراه مهندس احمد مصدق و مهندس فریور و مظفر فیروز به سمت خانه میرفتند که در خیابان اسلامبول دستهای از کاغذهای تبلیغات انتخابات را بیرون میریزند. همین باعث میشود که توسط سربازهای انگلیسی دستگیر شوند و به مقر آنها در باغ ملی برده میشوند و تا مطمئن نمیشوند که در این کاغذها پیام رمزی نیست آنها را آزاد نمیکنند.
لابهلای صحبتهایمان با پیرمرد از هشتم آذر ۱۳۲۲ و کیک تولد چرچیل پرسیدم. کیکی که برای شصتونهمین سالروز تولد نخستوزیر بریتانیا سیام نوامبر ۱۹۴۳ تهیه شد و ادعا میکرد خودش پخته است. گفت: «یک روز صبح از دربار آمدند و سفارش یک کیک را دادند. جوانکی که همراهشان بود گفت که کیک تولد چرچیله. کیک باید ساعت شش عصر تحویل میشد.» درست میگفت. کیک تولد چرچیل در تهران و در یک قنادی این شهر پخته شد. عکس این کیک گرد نه چندان بزرگ را در تاریخ 20ساله میتوان دید. کیکی که روزولت و چرچیل و استالین در کنارش نشستهاند. برژکف نوشته: «میهمانها راس ساعت هشت حضور یافتند. استالین در لباس رسمی شرکت کرد. او را مولوتف و ورشیلف همراهی میکردند. استالین ضمن تبریک گفتن به چرچیل یک کلاه قره گل و تعدادی مجسمه روسی به او هدیه داد.»
اما روزولت که به دلیل بیماری روی صندلی چرخدار بود، فراک به تن داشت و هدیهاش یک دست فنجان ایرانی و فرش اصفهانی بود. پهلوی دوم هم اجازه یافته بود در این مراسم شرکت کند، یک تخته قالی خراسانی به چرچیل هدیه داد. هر چند که ماجراهای پیرمرد درباره کنفرانس تهران در اینجا به پایان میرسید اما درباره حضور سران متفقین داستانهای زیادی در میان بازماندگان آن روزگار و آنهایی که این خاطرات را با واسطه شنیدهاند در تهران وجود دارد. داستانهایی که برخلاف داستان اولی مربوط به ماجرای کیک تولد چرچیل بود در هالهای از افسانه فرورفته بود. بخش زیادی از این افسانهها حول رهبر اتحاد جماهیر شوروی شخص ژوزف استالین میچرخد. مثل داستان آن پیرمردی که در خیابان 30تیر برایم تعریف کرد که یک روز صبح استالین را دیده است که از خیابان استالین - همان خیابان میرزا کوچک خان - به سمت نادری قدم میزده و آمده جلو با او دست داده است. تاکید داشت خود استالین بوده است. چهار شانه و قدبلند. وصفی که آنهایی که استالین را از نزدیک دیدند رد میکنند، هر چند که آنها هم پیش از دیدن رهبر شوروی چنین تصویری از او داشتهاند. مترجم روس کنفرانس تهران که مینویسد هر بار استالین را میدیده دچار هیجان میشده، نخستین دیدارش با او را چنین توصیف میکند: «در سالن باز شد و استالین در آستانه در ظاهر شد. با دیدن استالین رعشهای مرا گرفت. او اصلا آن چیزی که من فکر میکردم نبود. قدش از حد متوسط کوتاهتر بود و خیلی لاغر بهنظر میرسید و صورت خاکآلود و خستهای داشت.»
اشرف پهلوی خواهر دوقلوی پهلوی دوم هم که برای حلوفصل ماجرای آذربایجان و خروج ارتش شوروی به مسکو رفته بود، نخستین دیدارش با مارشال استالین را به شرح و تفصیل نوشته است. او که گمان میکرده مردی قد بلند را ملاقات خواهد کرد و از هراس دیدن او دایما به زندان لوبیانکا فکر میکرده زمانی که در باز میشود چنین صحنهای را میبینید: «مردی را مجسم کرده بود که به اندازه شهرت و آوازهاش بزرگ و هولآور بود اما او مردی کوتاه و اندکی نرم، گوشتالو با شانههای پهن و سیبلی پرپشت بود. به او میآمد درشکهچی یا دربان باشد. بهجز چشمانش که سیاه و نافذ و بلکه هولناک بود.»
قد بلند و چهارشانه بودن تنها افسانه رهبر ترسناک شوروی بود و این دومی نکتهای بود که باعث شده بود مردم ایران و تهران از دیدن او در تهران به وجد بیایند. براساس روایت خیلی از قدیمیهای تهران، استالین، اصالتا ایرانی و نامش یوسف یوسفزاده و از اهالی گرجستان بود. این نکتهای بود که در خاطرات نه چندان قابل اطمینان همسر پهلوی اول نیز به آن اشاره شده و تاج الملوک آیرملو از خود استالین نقل میکند که ایرانیالاصل است. براساس زندگینامهای که از استالین منتشر شده و توسط اسوتلانا دخترش تایید شده، ژوزف ویساروینویچ جوگاشویلی پسر یک کفاش اهل گوری گرجستان بود که در ۱۹۱۳ لقب استالین که به روسی به معنی مرد پولادین بود را برای خود انتخاب کرد. استالین 65سال یا به روایتی دو نسل بعد از الحاق کامل گرجستان در عهدنامه گلستان به دنیا آمده بود.
کنفرانس تهران یک رویداد چهارروزه در پایتخت بود اما سرنوشت جنگ جهانی دوم را تغییر داد و آن را به نفع متفقین تغییر داد. در کتابهای تاریخ بعدها از تهران به عنوان پل پیروزی نام برده شد. پل پیروزی که جز مصیبت برای مردم تهران حاصلی نداشت اما همین لقب دلیلی شد تا این اتفاق بین مردم این شهر شبیه یک داستان عجیب و غریب روایت شده و روایتش۶۸سال است که تکرار میشود؛ داستانی که از خیابان استالین آغاز و به پل پیروزی ختم شد.
از تهران قحطیزده و وبا گرفته سال ۲۱ میگفت. از قحطی و کمبود موادغذایی و جیرهبندی، از روزگار غارت و مرگهای پیدرپی میگفت. از آذر 22 از او پرسیدم. برایم از تهران گفت که آن روزها نصف امروز هم نبود. یکطرفش دروازه شمرون بود و آن طرفش میدان فوزیه. مهرآباد هم روستایی نزدیک تهران بود. فرودگاه تهران آن روزگار فرودگاه قلعهمرغی بود. «والنتین برژکف» مترجم استالین در کنفرانس تهران در خاطراتش تهران را چنین تصویر کرده است: «تهران از ارتفاع بالا خیلی زیبا بهنظر میرسید. محلههای شهر که به صورت چهارگوشههای متساویالاضلاع بودند، باغهایی بزرگ و خیابانهای وسیع با درختانی که در اطرافش روییده بود نمیتوانست یک شهر شرقی باشد.» البته او بعد از آنکه از هواپیما پیاده میشود با دیدن جادههای خاکی شهر نظرش را عوض میکند و میگوید که تنها بخش مرکزی شهر مدرن بوده است. او در گردشی در تهران از کنار فقر مردم و تناقضهای تهران میگذرد و به میدان توپخانه و بازار امیر میرود.
برژکف از شهری میگوید که نه تنها پیرمرد بلکه خیلی از منابع تاریخی از جمله تاریخ 20ساله «حسین مکی» نوشتهاند که روزگار خوبی را طی نمیکرد. پیرمرد میگفت: «اخبار جنگ را آن روزها از رادیو برلن دنبال میکردیم. میگفت هیتلر دارد پیشرفت میکند. از رادیو بیبیسی که گوش میکردیم میگفت متفقین دارند پیروز میشوند.» اما یک روز که به محل کارش آمده بود دیده بود که خیابان «علاالدوله» را از سر پارک اتابک که بعدها اسمش شد خیابان استالین بستند. کسی اجازه نداشت داخل خیابان یوسفآباد برود. همه میگفتند در خیابان چرچیل خبرهایی است. اسم قدیمی خیابانها را میگفت. خیابان «علاالدوله» حالا سالهاست که به اسم «ابوالقاسم فردوسی» تغییر نام داده است و «یوسفآباد» به نام «خواجهشمسالدین حافظ» است و خیابان «چرچیل» حالا با خیابان «فرانسه» قدیم یکی شده و سرتاسر شده «نوفل لوشاتو» خیابانی که باغ سفارت بریتانیا در ابتدای آن قرار دارد و در میانهاش سفارت روسیه کنونی قرار گرفته و در بخش دیگرش سه سفارت ایتالیا، فرانسه و واتیکان قرار دارد. خیابان استالین هم این روزها شده خیابان «میرزا کوچکخان» پارک اتابک هم که پایان داستان سردار ملی در آن رقم خورد، حالا سالهاست بهدلیل تسویه شدن رهنش به بانک استقراضی در قبال ۱۶۵۰ منات روسی توسط سفارت روسیه مصادره شده است.
پیرمرد میگفت: «شایعهای در شهر پیچیده شده بود که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند.» روی شایعه بودن هم پافشاری میکرد. این موضوعی است که در خیلی از منابع به آن اشاره شده است. بعدها در خاطرات منتسب به همسر پهلوی اول خواندم که حتی شاه ایران هم از این تصمیم مطلع نبود. والنتین برژکف مینویسد: پیش از برپایی این کنفرانس که نخستین دیدار سران سه کشور اصلی متفقین در جنگ جهانی دوم بود مکاتبات زیادی بین استالین و روزولت و چرچیل صورت گرفت اما پیدا کردن جای برگزاری این کنفرانس یکی از موضوعاتی بود که بحثهای زیادی را بین این سه کشور به وجود آورد. درگیری شوروی در مرزهای غربیاش با آلمان نازی اجازه دور شدن چند روزه را به استالین نمیداد و روزولت هم به دلیل بندی در قانون اساسی آمریکا که اجازه دور شدن طولانی از واشنگتن را به رییسجمهوری نمیداد. در میان آنها تنها چرچیل بود که مشکلی با برپایی این کنفرانس در هر جای دنیا را داشت. موضوع دیگری که پیدا کردن مکان این کنفرانس را مشکل میکرد احتمال ترور این سه رهبر بود. از آنجایی که نیروهای شوروی و انگلستان در ایران مستقر بودند و همه شبکههای مخفی آلمانها را از کار انداخته بودند تهران را مناسبترین جا برای برپایی نخستین دیدار خود دیدند. توافق شده بود که سفارت روسیه برای کنفرانس انتخاب شود اما برای اینکه باید همه جوانب را درنظر میگرفتند حتی به دولت ایران و شاه جوان ایران چیزی درباره این نشست گفته نشد. حسین مکی در تاریخ 20ساله نوشته است: علی سهیلی نخستوزیر وقت ایران در جلسهای که ۱۳ آذر ۱۳۲۲ در تالار سخنرانی وزارت امورخارجه حاضر شد، گفت که ۲۹آبان از طریق کاردار اتحاد جماهیر شوروی مطلع شده که قرار است این نشست در تهران برگزار شود. استالین و هیات همراهش درست چهار روز بعد از اطلاع ایران وارد کشور شدند. یعنی زمانی که ایران در جریان این نشست قرار گرفته هیات روسیه سفرش به سمت تهران را آغاز کرده بود. چرچیل و روزولت یک روز بعد از آن در پنجم آذر به تهران رسیدند. از آنجایی که قرار بود این نشست تا پیش از آغاز مخفی بماند بازتاب زیادی هم در مطبوعات نباید میگرفت. به گفته حسین مکی: «تا ساعت ورود سران کشور موضوع کنفرانس تهران و ورود آنها به تهران محرمانه بود و در مدت توقف در تهران نیز اخبار مربوط به اقامتشان در پایتخت ایران تحت سانسور بود تا مبادا از کشور خبری به خارج مخابره شود.» بخشی از این هم باز میگشت به شایعهای که توسط سفارت شوروی منتشر شده بود از نفوذ گروهی از جاسوسان آلمانی در تهران که قصد ترور رهبران متفق را دارند. همین بود که چنانچه پیرمرد میگفت از یک شایعه شروع شد: «مردم به هم میگفتند که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند که کار هیتلر را یکسره کنند.» اخبار کنفرانس را بعدها از طریق روزنامهها پیگیری کردند اما میگفت که تهران آن روزها تحت شدید تدابیر امنیتی بود. حسین مکی هم به این تدابیر امنیتی اشاره میکند: «در مدتی که سران سه کشور در تهران اقامت داشتند موضوعی که بیش از هر چیز توجه را به خود جلب میکرد تدابیر شدید امنیتی بود که نهتنها در محل اقامت سران سه کشور به عمل میآمد بلکه در چند خیابان اطراف محل اقامت آنها را هم در بر میگرفت.» مکی شبی از همین چهار شب به همراه مهندس احمد مصدق و مهندس فریور و مظفر فیروز به سمت خانه میرفتند که در خیابان اسلامبول دستهای از کاغذهای تبلیغات انتخابات را بیرون میریزند. همین باعث میشود که توسط سربازهای انگلیسی دستگیر شوند و به مقر آنها در باغ ملی برده میشوند و تا مطمئن نمیشوند که در این کاغذها پیام رمزی نیست آنها را آزاد نمیکنند.
لابهلای صحبتهایمان با پیرمرد از هشتم آذر ۱۳۲۲ و کیک تولد چرچیل پرسیدم. کیکی که برای شصتونهمین سالروز تولد نخستوزیر بریتانیا سیام نوامبر ۱۹۴۳ تهیه شد و ادعا میکرد خودش پخته است. گفت: «یک روز صبح از دربار آمدند و سفارش یک کیک را دادند. جوانکی که همراهشان بود گفت که کیک تولد چرچیله. کیک باید ساعت شش عصر تحویل میشد.» درست میگفت. کیک تولد چرچیل در تهران و در یک قنادی این شهر پخته شد. عکس این کیک گرد نه چندان بزرگ را در تاریخ 20ساله میتوان دید. کیکی که روزولت و چرچیل و استالین در کنارش نشستهاند. برژکف نوشته: «میهمانها راس ساعت هشت حضور یافتند. استالین در لباس رسمی شرکت کرد. او را مولوتف و ورشیلف همراهی میکردند. استالین ضمن تبریک گفتن به چرچیل یک کلاه قره گل و تعدادی مجسمه روسی به او هدیه داد.»
اما روزولت که به دلیل بیماری روی صندلی چرخدار بود، فراک به تن داشت و هدیهاش یک دست فنجان ایرانی و فرش اصفهانی بود. پهلوی دوم هم اجازه یافته بود در این مراسم شرکت کند، یک تخته قالی خراسانی به چرچیل هدیه داد. هر چند که ماجراهای پیرمرد درباره کنفرانس تهران در اینجا به پایان میرسید اما درباره حضور سران متفقین داستانهای زیادی در میان بازماندگان آن روزگار و آنهایی که این خاطرات را با واسطه شنیدهاند در تهران وجود دارد. داستانهایی که برخلاف داستان اولی مربوط به ماجرای کیک تولد چرچیل بود در هالهای از افسانه فرورفته بود. بخش زیادی از این افسانهها حول رهبر اتحاد جماهیر شوروی شخص ژوزف استالین میچرخد. مثل داستان آن پیرمردی که در خیابان 30تیر برایم تعریف کرد که یک روز صبح استالین را دیده است که از خیابان استالین - همان خیابان میرزا کوچک خان - به سمت نادری قدم میزده و آمده جلو با او دست داده است. تاکید داشت خود استالین بوده است. چهار شانه و قدبلند. وصفی که آنهایی که استالین را از نزدیک دیدند رد میکنند، هر چند که آنها هم پیش از دیدن رهبر شوروی چنین تصویری از او داشتهاند. مترجم روس کنفرانس تهران که مینویسد هر بار استالین را میدیده دچار هیجان میشده، نخستین دیدارش با او را چنین توصیف میکند: «در سالن باز شد و استالین در آستانه در ظاهر شد. با دیدن استالین رعشهای مرا گرفت. او اصلا آن چیزی که من فکر میکردم نبود. قدش از حد متوسط کوتاهتر بود و خیلی لاغر بهنظر میرسید و صورت خاکآلود و خستهای داشت.»
اشرف پهلوی خواهر دوقلوی پهلوی دوم هم که برای حلوفصل ماجرای آذربایجان و خروج ارتش شوروی به مسکو رفته بود، نخستین دیدارش با مارشال استالین را به شرح و تفصیل نوشته است. او که گمان میکرده مردی قد بلند را ملاقات خواهد کرد و از هراس دیدن او دایما به زندان لوبیانکا فکر میکرده زمانی که در باز میشود چنین صحنهای را میبینید: «مردی را مجسم کرده بود که به اندازه شهرت و آوازهاش بزرگ و هولآور بود اما او مردی کوتاه و اندکی نرم، گوشتالو با شانههای پهن و سیبلی پرپشت بود. به او میآمد درشکهچی یا دربان باشد. بهجز چشمانش که سیاه و نافذ و بلکه هولناک بود.»
قد بلند و چهارشانه بودن تنها افسانه رهبر ترسناک شوروی بود و این دومی نکتهای بود که باعث شده بود مردم ایران و تهران از دیدن او در تهران به وجد بیایند. براساس روایت خیلی از قدیمیهای تهران، استالین، اصالتا ایرانی و نامش یوسف یوسفزاده و از اهالی گرجستان بود. این نکتهای بود که در خاطرات نه چندان قابل اطمینان همسر پهلوی اول نیز به آن اشاره شده و تاج الملوک آیرملو از خود استالین نقل میکند که ایرانیالاصل است. براساس زندگینامهای که از استالین منتشر شده و توسط اسوتلانا دخترش تایید شده، ژوزف ویساروینویچ جوگاشویلی پسر یک کفاش اهل گوری گرجستان بود که در ۱۹۱۳ لقب استالین که به روسی به معنی مرد پولادین بود را برای خود انتخاب کرد. استالین 65سال یا به روایتی دو نسل بعد از الحاق کامل گرجستان در عهدنامه گلستان به دنیا آمده بود.
کنفرانس تهران یک رویداد چهارروزه در پایتخت بود اما سرنوشت جنگ جهانی دوم را تغییر داد و آن را به نفع متفقین تغییر داد. در کتابهای تاریخ بعدها از تهران به عنوان پل پیروزی نام برده شد. پل پیروزی که جز مصیبت برای مردم تهران حاصلی نداشت اما همین لقب دلیلی شد تا این اتفاق بین مردم این شهر شبیه یک داستان عجیب و غریب روایت شده و روایتش۶۸سال است که تکرار میشود؛ داستانی که از خیابان استالین آغاز و به پل پیروزی ختم شد.
«کیک تولد چرچیل را من پختم.» هشت، 9سال پیش وقتی این جمله را از زبان آن پیرمرد شنیدم، آنقدر متعجب شدم که انگار کسی گفته باشد استالین را دیده که در خیابانهای تهران قدم میزده و رفته با او دست داده است. جملهای که البته چندماه بعد از این از زبان پیرمرد دیگری شنیدم که در خیابان 30تیر در مغازه خنزر و پنزر میفروخت. حالا چند سالی هست که جای آن مغازه، مغازه لوازم کامپیوتر باز شده است اما آن مردی که میگفت کیک تولد چرچیل را پخته خیلی جدی این جمله را ادا میکرد. آنقدر که با همه ناباوری باور میکردی که کار خودش بوده است. پیرمردی بود با دندانهای طلایی و صدایی که کلمات فارسی را لابهلای لهجه عبریاش پنهان میکرد و در «قنادی نوشین» کار میکرد. یکی از قدیمیترین قنادیهای پایتخت که هفت قدم آنطرفتر از خیابان لاله زار بود و روزگاری شیرینیهایش در تهران شهره بود. پیرمرد میگفت سالهاست که در قنادی نوشین کار میکرده از وقتی خیلی جوان بوده است. میگفت: «آن روزها اینجا -در قنادی- بروبیایی داشتیم. سفارشهای دربار را به ما میسپردند. بهخصوص اگر جشنی داشتند که پختن کیک جشن و شیرینیاش دست قنادی نوشین بود.» با حساب
سرانگشتی میشد فهمید که 8-87سال را رد کرده است. وقتی فهمید کمی از تاریخ معاصر سر در میآورم و برای نوشتن مطلبی درباره قنادی قدیمیشان به آنجا رفتم، مثل همه پیرمردهای قدیمی خاطرات قدیمیاش را برایم بازگو کرد؛ خاطراتی که بیشترش به سالهای ۱۳۲۰ تا ۲۵ بازمیگشت؛ سالهایی که جنگ جهانی دوم در ایران در جریان بود. دوران سرد و تلخ جنگ جهانی دوم، حضور متفقین در ایران و درگیر شدن ناخواسته ایران در آن جنگ بزرگ. پیرمرد دایم تاکید میکرد: «ایران به زور وارد جنگ شد، یعنی متفین آمدند ایران را اشغال کردند و رضا شاه را بیرون کردند و پسرش را به جایش گذاشتند. همهجای شهر پر شده بود از سربازهای هندی و روسی و مهاجران لهستانی؛ سربازانی که شبها مست میکردند و در خیابانهای شهر عربده میکشیدند و مردم را به باد کتک میگرفتند. خودم همینجا در همین میدان مخبرالدوله دیدم که سهتا سرباز هندی داشتند یک درجهدار ایرانی را کتک میزدند. اما کی دلش را داشت برود جلویشان را بگیرد؟ جنگ بود و آن قدرت نظامی بودند. آنکه رضا شاه بود نتوانست جلویشان بیاستد ما که جای خود داشتیم.» این جملهها را که تکرار میکرد شعر سرود ای ایران در ذهنم تکرار میشد
و فکر میکردم شاید یکی از آنهایی که ایستاده بودند این صحنه را میدیدند دکتر حسین گل گلاب بود.
از تهران قحطیزده و وبا گرفته سال ۲۱ میگفت. از قحطی و کمبود موادغذایی و جیرهبندی، از روزگار غارت و مرگهای پیدرپی میگفت. از آذر 22 از او پرسیدم. برایم از تهران گفت که آن روزها نصف امروز هم نبود. یکطرفش دروازه شمرون بود و آن طرفش میدان فوزیه. مهرآباد هم روستایی نزدیک تهران بود. فرودگاه تهران آن روزگار فرودگاه قلعهمرغی بود. «والنتین برژکف» مترجم استالین در کنفرانس تهران در خاطراتش تهران را چنین تصویر کرده است: «تهران از ارتفاع بالا خیلی زیبا بهنظر میرسید. محلههای شهر که به صورت چهارگوشههای متساویالاضلاع بودند، باغهایی بزرگ و خیابانهای وسیع با درختانی که در اطرافش روییده بود نمیتوانست یک شهر شرقی باشد.» البته او بعد از آنکه از هواپیما پیاده میشود با دیدن جادههای خاکی شهر نظرش را عوض میکند و میگوید که تنها بخش مرکزی شهر مدرن بوده است. او در گردشی در تهران از کنار فقر مردم و تناقضهای تهران میگذرد و به میدان توپخانه و بازار امیر میرود.
برژکف از شهری میگوید که نه تنها پیرمرد بلکه خیلی از منابع تاریخی از جمله تاریخ 20ساله «حسین مکی» نوشتهاند که روزگار خوبی را طی نمیکرد. پیرمرد میگفت: «اخبار جنگ را آن روزها از رادیو برلن دنبال میکردیم. میگفت هیتلر دارد پیشرفت میکند. از رادیو بیبیسی که گوش میکردیم میگفت متفقین دارند پیروز میشوند.» اما یک روز که به محل کارش آمده بود دیده بود که خیابان «علاالدوله» را از سر پارک اتابک که بعدها اسمش شد خیابان استالین بستند. کسی اجازه نداشت داخل خیابان یوسفآباد برود. همه میگفتند در خیابان چرچیل خبرهایی است. اسم قدیمی خیابانها را میگفت. خیابان «علاالدوله» حالا سالهاست که به اسم «ابوالقاسم فردوسی» تغییر نام داده است و «یوسفآباد» به نام «خواجهشمسالدین حافظ» است و خیابان «چرچیل» حالا با خیابان «فرانسه» قدیم یکی شده و سرتاسر شده «نوفل لوشاتو» خیابانی که باغ سفارت بریتانیا در ابتدای آن قرار دارد و در میانهاش سفارت روسیه کنونی قرار گرفته و در بخش دیگرش سه سفارت ایتالیا، فرانسه و واتیکان قرار دارد. خیابان استالین هم این روزها شده خیابان «میرزا کوچکخان» پارک اتابک هم که پایان داستان سردار ملی در آن رقم خورد، حالا سالهاست بهدلیل تسویه شدن رهنش به بانک استقراضی در قبال ۱۶۵۰ منات روسی توسط سفارت روسیه مصادره شده است.
پیرمرد میگفت: «شایعهای در شهر پیچیده شده بود که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند.» روی شایعه بودن هم پافشاری میکرد. این موضوعی است که در خیلی از منابع به آن اشاره شده است. بعدها در خاطرات منتسب به همسر پهلوی اول خواندم که حتی شاه ایران هم از این تصمیم مطلع نبود. والنتین برژکف مینویسد: پیش از برپایی این کنفرانس که نخستین دیدار سران سه کشور اصلی متفقین در جنگ جهانی دوم بود مکاتبات زیادی بین استالین و روزولت و چرچیل صورت گرفت اما پیدا کردن جای برگزاری این کنفرانس یکی از موضوعاتی بود که بحثهای زیادی را بین این سه کشور به وجود آورد. درگیری شوروی در مرزهای غربیاش با آلمان نازی اجازه دور شدن چند روزه را به استالین نمیداد و روزولت هم به دلیل بندی در قانون اساسی آمریکا که اجازه دور شدن طولانی از واشنگتن را به رییسجمهوری نمیداد. در میان آنها تنها چرچیل بود که مشکلی با برپایی این کنفرانس در هر جای دنیا را داشت. موضوع دیگری که پیدا کردن مکان این کنفرانس را مشکل میکرد احتمال ترور این سه رهبر بود. از آنجایی که نیروهای شوروی و انگلستان در ایران مستقر بودند و همه شبکههای مخفی آلمانها را از کار انداخته بودند تهران را مناسبترین جا برای برپایی نخستین دیدار خود دیدند. توافق شده بود که سفارت روسیه برای کنفرانس انتخاب شود اما برای اینکه باید همه جوانب را درنظر میگرفتند حتی به دولت ایران و شاه جوان ایران چیزی درباره این نشست گفته نشد. حسین مکی در تاریخ 20ساله نوشته است: علی سهیلی نخستوزیر وقت ایران در جلسهای که ۱۳ آذر ۱۳۲۲ در تالار سخنرانی وزارت امورخارجه حاضر شد، گفت که ۲۹آبان از طریق کاردار اتحاد جماهیر شوروی مطلع شده که قرار است این نشست در تهران برگزار شود. استالین و هیات همراهش درست چهار روز بعد از اطلاع ایران وارد کشور شدند. یعنی زمانی که ایران در جریان این نشست قرار گرفته هیات روسیه سفرش به سمت تهران را آغاز کرده بود. چرچیل و روزولت یک روز بعد از آن در پنجم آذر به تهران رسیدند. از آنجایی که قرار بود این نشست تا پیش از آغاز مخفی بماند بازتاب زیادی هم در مطبوعات نباید میگرفت. به گفته حسین مکی: «تا ساعت ورود سران کشور موضوع کنفرانس تهران و ورود آنها به تهران محرمانه بود و در مدت توقف در تهران نیز اخبار مربوط به اقامتشان در پایتخت ایران تحت سانسور بود تا مبادا از کشور خبری به خارج مخابره شود.» بخشی از این هم باز میگشت به شایعهای که توسط سفارت شوروی منتشر شده بود از نفوذ گروهی از جاسوسان آلمانی در تهران که قصد ترور رهبران متفق را دارند. همین بود که چنانچه پیرمرد میگفت از یک شایعه شروع شد: «مردم به هم میگفتند که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند که کار هیتلر را یکسره کنند.» اخبار کنفرانس را بعدها از طریق روزنامهها پیگیری کردند اما میگفت که تهران آن روزها تحت شدید تدابیر امنیتی بود. حسین مکی هم به این تدابیر امنیتی اشاره میکند: «در مدتی که سران سه کشور در تهران اقامت داشتند موضوعی که بیش از هر چیز توجه را به خود جلب میکرد تدابیر شدید امنیتی بود که نهتنها در محل اقامت سران سه کشور به عمل میآمد بلکه در چند خیابان اطراف محل اقامت آنها را هم در بر میگرفت.» مکی شبی از همین چهار شب به همراه مهندس احمد مصدق و مهندس فریور و مظفر فیروز به سمت خانه میرفتند که در خیابان اسلامبول دستهای از کاغذهای تبلیغات انتخابات را بیرون میریزند. همین باعث میشود که توسط سربازهای انگلیسی دستگیر شوند و به مقر آنها در باغ ملی برده میشوند و تا مطمئن نمیشوند که در این کاغذها پیام رمزی نیست آنها را آزاد نمیکنند.
لابهلای صحبتهایمان با پیرمرد از هشتم آذر ۱۳۲۲ و کیک تولد چرچیل پرسیدم. کیکی که برای شصتونهمین سالروز تولد نخستوزیر بریتانیا سیام نوامبر ۱۹۴۳ تهیه شد و ادعا میکرد خودش پخته است. گفت: «یک روز صبح از دربار آمدند و سفارش یک کیک را دادند. جوانکی که همراهشان بود گفت که کیک تولد چرچیله. کیک باید ساعت شش عصر تحویل میشد.» درست میگفت. کیک تولد چرچیل در تهران و در یک قنادی این شهر پخته شد. عکس این کیک گرد نه چندان بزرگ را در تاریخ 20ساله میتوان دید. کیکی که روزولت و چرچیل و استالین در کنارش نشستهاند. برژکف نوشته: «میهمانها راس ساعت هشت حضور یافتند. استالین در لباس رسمی شرکت کرد. او را مولوتف و ورشیلف همراهی میکردند. استالین ضمن تبریک گفتن به چرچیل یک کلاه قره گل و تعدادی مجسمه روسی به او هدیه داد.»
اما روزولت که به دلیل بیماری روی صندلی چرخدار بود، فراک به تن داشت و هدیهاش یک دست فنجان ایرانی و فرش اصفهانی بود. پهلوی دوم هم اجازه یافته بود در این مراسم شرکت کند، یک تخته قالی خراسانی به چرچیل هدیه داد. هر چند که ماجراهای پیرمرد درباره کنفرانس تهران در اینجا به پایان میرسید اما درباره حضور سران متفقین داستانهای زیادی در میان بازماندگان آن روزگار و آنهایی که این خاطرات را با واسطه شنیدهاند در تهران وجود دارد. داستانهایی که برخلاف داستان اولی مربوط به ماجرای کیک تولد چرچیل بود در هالهای از افسانه فرورفته بود. بخش زیادی از این افسانهها حول رهبر اتحاد جماهیر شوروی شخص ژوزف استالین میچرخد. مثل داستان آن پیرمردی که در خیابان 30تیر برایم تعریف کرد که یک روز صبح استالین را دیده است که از خیابان استالین - همان خیابان میرزا کوچک خان - به سمت نادری قدم میزده و آمده جلو با او دست داده است. تاکید داشت خود استالین بوده است. چهار شانه و قدبلند. وصفی که آنهایی که استالین را از نزدیک دیدند رد میکنند، هر چند که آنها هم پیش از دیدن رهبر شوروی چنین تصویری از او داشتهاند. مترجم روس کنفرانس تهران که مینویسد هر بار استالین را میدیده دچار هیجان میشده، نخستین دیدارش با او را چنین توصیف میکند: «در سالن باز شد و استالین در آستانه در ظاهر شد. با دیدن استالین رعشهای مرا گرفت. او اصلا آن چیزی که من فکر میکردم نبود. قدش از حد متوسط کوتاهتر بود و خیلی لاغر بهنظر میرسید و صورت خاکآلود و خستهای داشت.»
اشرف پهلوی خواهر دوقلوی پهلوی دوم هم که برای حلوفصل ماجرای آذربایجان و خروج ارتش شوروی به مسکو رفته بود، نخستین دیدارش با مارشال استالین را به شرح و تفصیل نوشته است. او که گمان میکرده مردی قد بلند را ملاقات خواهد کرد و از هراس دیدن او دایما به زندان لوبیانکا فکر میکرده زمانی که در باز میشود چنین صحنهای را میبینید: «مردی را مجسم کرده بود که به اندازه شهرت و آوازهاش بزرگ و هولآور بود اما او مردی کوتاه و اندکی نرم، گوشتالو با شانههای پهن و سیبلی پرپشت بود. به او میآمد درشکهچی یا دربان باشد. بهجز چشمانش که سیاه و نافذ و بلکه هولناک بود.»
قد بلند و چهارشانه بودن تنها افسانه رهبر ترسناک شوروی بود و این دومی نکتهای بود که باعث شده بود مردم ایران و تهران از دیدن او در تهران به وجد بیایند. براساس روایت خیلی از قدیمیهای تهران، استالین، اصالتا ایرانی و نامش یوسف یوسفزاده و از اهالی گرجستان بود. این نکتهای بود که در خاطرات نه چندان قابل اطمینان همسر پهلوی اول نیز به آن اشاره شده و تاج الملوک آیرملو از خود استالین نقل میکند که ایرانیالاصل است. براساس زندگینامهای که از استالین منتشر شده و توسط اسوتلانا دخترش تایید شده، ژوزف ویساروینویچ جوگاشویلی پسر یک کفاش اهل گوری گرجستان بود که در ۱۹۱۳ لقب استالین که به روسی به معنی مرد پولادین بود را برای خود انتخاب کرد. استالین 65سال یا به روایتی دو نسل بعد از الحاق کامل گرجستان در عهدنامه گلستان به دنیا آمده بود.
کنفرانس تهران یک رویداد چهارروزه در پایتخت بود اما سرنوشت جنگ جهانی دوم را تغییر داد و آن را به نفع متفقین تغییر داد. در کتابهای تاریخ بعدها از تهران به عنوان پل پیروزی نام برده شد. پل پیروزی که جز مصیبت برای مردم تهران حاصلی نداشت اما همین لقب دلیلی شد تا این اتفاق بین مردم این شهر شبیه یک داستان عجیب و غریب روایت شده و روایتش۶۸سال است که تکرار میشود؛ داستانی که از خیابان استالین آغاز و به پل پیروزی ختم شد.
از تهران قحطیزده و وبا گرفته سال ۲۱ میگفت. از قحطی و کمبود موادغذایی و جیرهبندی، از روزگار غارت و مرگهای پیدرپی میگفت. از آذر 22 از او پرسیدم. برایم از تهران گفت که آن روزها نصف امروز هم نبود. یکطرفش دروازه شمرون بود و آن طرفش میدان فوزیه. مهرآباد هم روستایی نزدیک تهران بود. فرودگاه تهران آن روزگار فرودگاه قلعهمرغی بود. «والنتین برژکف» مترجم استالین در کنفرانس تهران در خاطراتش تهران را چنین تصویر کرده است: «تهران از ارتفاع بالا خیلی زیبا بهنظر میرسید. محلههای شهر که به صورت چهارگوشههای متساویالاضلاع بودند، باغهایی بزرگ و خیابانهای وسیع با درختانی که در اطرافش روییده بود نمیتوانست یک شهر شرقی باشد.» البته او بعد از آنکه از هواپیما پیاده میشود با دیدن جادههای خاکی شهر نظرش را عوض میکند و میگوید که تنها بخش مرکزی شهر مدرن بوده است. او در گردشی در تهران از کنار فقر مردم و تناقضهای تهران میگذرد و به میدان توپخانه و بازار امیر میرود.
برژکف از شهری میگوید که نه تنها پیرمرد بلکه خیلی از منابع تاریخی از جمله تاریخ 20ساله «حسین مکی» نوشتهاند که روزگار خوبی را طی نمیکرد. پیرمرد میگفت: «اخبار جنگ را آن روزها از رادیو برلن دنبال میکردیم. میگفت هیتلر دارد پیشرفت میکند. از رادیو بیبیسی که گوش میکردیم میگفت متفقین دارند پیروز میشوند.» اما یک روز که به محل کارش آمده بود دیده بود که خیابان «علاالدوله» را از سر پارک اتابک که بعدها اسمش شد خیابان استالین بستند. کسی اجازه نداشت داخل خیابان یوسفآباد برود. همه میگفتند در خیابان چرچیل خبرهایی است. اسم قدیمی خیابانها را میگفت. خیابان «علاالدوله» حالا سالهاست که به اسم «ابوالقاسم فردوسی» تغییر نام داده است و «یوسفآباد» به نام «خواجهشمسالدین حافظ» است و خیابان «چرچیل» حالا با خیابان «فرانسه» قدیم یکی شده و سرتاسر شده «نوفل لوشاتو» خیابانی که باغ سفارت بریتانیا در ابتدای آن قرار دارد و در میانهاش سفارت روسیه کنونی قرار گرفته و در بخش دیگرش سه سفارت ایتالیا، فرانسه و واتیکان قرار دارد. خیابان استالین هم این روزها شده خیابان «میرزا کوچکخان» پارک اتابک هم که پایان داستان سردار ملی در آن رقم خورد، حالا سالهاست بهدلیل تسویه شدن رهنش به بانک استقراضی در قبال ۱۶۵۰ منات روسی توسط سفارت روسیه مصادره شده است.
پیرمرد میگفت: «شایعهای در شهر پیچیده شده بود که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند.» روی شایعه بودن هم پافشاری میکرد. این موضوعی است که در خیلی از منابع به آن اشاره شده است. بعدها در خاطرات منتسب به همسر پهلوی اول خواندم که حتی شاه ایران هم از این تصمیم مطلع نبود. والنتین برژکف مینویسد: پیش از برپایی این کنفرانس که نخستین دیدار سران سه کشور اصلی متفقین در جنگ جهانی دوم بود مکاتبات زیادی بین استالین و روزولت و چرچیل صورت گرفت اما پیدا کردن جای برگزاری این کنفرانس یکی از موضوعاتی بود که بحثهای زیادی را بین این سه کشور به وجود آورد. درگیری شوروی در مرزهای غربیاش با آلمان نازی اجازه دور شدن چند روزه را به استالین نمیداد و روزولت هم به دلیل بندی در قانون اساسی آمریکا که اجازه دور شدن طولانی از واشنگتن را به رییسجمهوری نمیداد. در میان آنها تنها چرچیل بود که مشکلی با برپایی این کنفرانس در هر جای دنیا را داشت. موضوع دیگری که پیدا کردن مکان این کنفرانس را مشکل میکرد احتمال ترور این سه رهبر بود. از آنجایی که نیروهای شوروی و انگلستان در ایران مستقر بودند و همه شبکههای مخفی آلمانها را از کار انداخته بودند تهران را مناسبترین جا برای برپایی نخستین دیدار خود دیدند. توافق شده بود که سفارت روسیه برای کنفرانس انتخاب شود اما برای اینکه باید همه جوانب را درنظر میگرفتند حتی به دولت ایران و شاه جوان ایران چیزی درباره این نشست گفته نشد. حسین مکی در تاریخ 20ساله نوشته است: علی سهیلی نخستوزیر وقت ایران در جلسهای که ۱۳ آذر ۱۳۲۲ در تالار سخنرانی وزارت امورخارجه حاضر شد، گفت که ۲۹آبان از طریق کاردار اتحاد جماهیر شوروی مطلع شده که قرار است این نشست در تهران برگزار شود. استالین و هیات همراهش درست چهار روز بعد از اطلاع ایران وارد کشور شدند. یعنی زمانی که ایران در جریان این نشست قرار گرفته هیات روسیه سفرش به سمت تهران را آغاز کرده بود. چرچیل و روزولت یک روز بعد از آن در پنجم آذر به تهران رسیدند. از آنجایی که قرار بود این نشست تا پیش از آغاز مخفی بماند بازتاب زیادی هم در مطبوعات نباید میگرفت. به گفته حسین مکی: «تا ساعت ورود سران کشور موضوع کنفرانس تهران و ورود آنها به تهران محرمانه بود و در مدت توقف در تهران نیز اخبار مربوط به اقامتشان در پایتخت ایران تحت سانسور بود تا مبادا از کشور خبری به خارج مخابره شود.» بخشی از این هم باز میگشت به شایعهای که توسط سفارت شوروی منتشر شده بود از نفوذ گروهی از جاسوسان آلمانی در تهران که قصد ترور رهبران متفق را دارند. همین بود که چنانچه پیرمرد میگفت از یک شایعه شروع شد: «مردم به هم میگفتند که استالین و چرچیل و روزولت به تهران آمدند که کار هیتلر را یکسره کنند.» اخبار کنفرانس را بعدها از طریق روزنامهها پیگیری کردند اما میگفت که تهران آن روزها تحت شدید تدابیر امنیتی بود. حسین مکی هم به این تدابیر امنیتی اشاره میکند: «در مدتی که سران سه کشور در تهران اقامت داشتند موضوعی که بیش از هر چیز توجه را به خود جلب میکرد تدابیر شدید امنیتی بود که نهتنها در محل اقامت سران سه کشور به عمل میآمد بلکه در چند خیابان اطراف محل اقامت آنها را هم در بر میگرفت.» مکی شبی از همین چهار شب به همراه مهندس احمد مصدق و مهندس فریور و مظفر فیروز به سمت خانه میرفتند که در خیابان اسلامبول دستهای از کاغذهای تبلیغات انتخابات را بیرون میریزند. همین باعث میشود که توسط سربازهای انگلیسی دستگیر شوند و به مقر آنها در باغ ملی برده میشوند و تا مطمئن نمیشوند که در این کاغذها پیام رمزی نیست آنها را آزاد نمیکنند.
لابهلای صحبتهایمان با پیرمرد از هشتم آذر ۱۳۲۲ و کیک تولد چرچیل پرسیدم. کیکی که برای شصتونهمین سالروز تولد نخستوزیر بریتانیا سیام نوامبر ۱۹۴۳ تهیه شد و ادعا میکرد خودش پخته است. گفت: «یک روز صبح از دربار آمدند و سفارش یک کیک را دادند. جوانکی که همراهشان بود گفت که کیک تولد چرچیله. کیک باید ساعت شش عصر تحویل میشد.» درست میگفت. کیک تولد چرچیل در تهران و در یک قنادی این شهر پخته شد. عکس این کیک گرد نه چندان بزرگ را در تاریخ 20ساله میتوان دید. کیکی که روزولت و چرچیل و استالین در کنارش نشستهاند. برژکف نوشته: «میهمانها راس ساعت هشت حضور یافتند. استالین در لباس رسمی شرکت کرد. او را مولوتف و ورشیلف همراهی میکردند. استالین ضمن تبریک گفتن به چرچیل یک کلاه قره گل و تعدادی مجسمه روسی به او هدیه داد.»
اما روزولت که به دلیل بیماری روی صندلی چرخدار بود، فراک به تن داشت و هدیهاش یک دست فنجان ایرانی و فرش اصفهانی بود. پهلوی دوم هم اجازه یافته بود در این مراسم شرکت کند، یک تخته قالی خراسانی به چرچیل هدیه داد. هر چند که ماجراهای پیرمرد درباره کنفرانس تهران در اینجا به پایان میرسید اما درباره حضور سران متفقین داستانهای زیادی در میان بازماندگان آن روزگار و آنهایی که این خاطرات را با واسطه شنیدهاند در تهران وجود دارد. داستانهایی که برخلاف داستان اولی مربوط به ماجرای کیک تولد چرچیل بود در هالهای از افسانه فرورفته بود. بخش زیادی از این افسانهها حول رهبر اتحاد جماهیر شوروی شخص ژوزف استالین میچرخد. مثل داستان آن پیرمردی که در خیابان 30تیر برایم تعریف کرد که یک روز صبح استالین را دیده است که از خیابان استالین - همان خیابان میرزا کوچک خان - به سمت نادری قدم میزده و آمده جلو با او دست داده است. تاکید داشت خود استالین بوده است. چهار شانه و قدبلند. وصفی که آنهایی که استالین را از نزدیک دیدند رد میکنند، هر چند که آنها هم پیش از دیدن رهبر شوروی چنین تصویری از او داشتهاند. مترجم روس کنفرانس تهران که مینویسد هر بار استالین را میدیده دچار هیجان میشده، نخستین دیدارش با او را چنین توصیف میکند: «در سالن باز شد و استالین در آستانه در ظاهر شد. با دیدن استالین رعشهای مرا گرفت. او اصلا آن چیزی که من فکر میکردم نبود. قدش از حد متوسط کوتاهتر بود و خیلی لاغر بهنظر میرسید و صورت خاکآلود و خستهای داشت.»
اشرف پهلوی خواهر دوقلوی پهلوی دوم هم که برای حلوفصل ماجرای آذربایجان و خروج ارتش شوروی به مسکو رفته بود، نخستین دیدارش با مارشال استالین را به شرح و تفصیل نوشته است. او که گمان میکرده مردی قد بلند را ملاقات خواهد کرد و از هراس دیدن او دایما به زندان لوبیانکا فکر میکرده زمانی که در باز میشود چنین صحنهای را میبینید: «مردی را مجسم کرده بود که به اندازه شهرت و آوازهاش بزرگ و هولآور بود اما او مردی کوتاه و اندکی نرم، گوشتالو با شانههای پهن و سیبلی پرپشت بود. به او میآمد درشکهچی یا دربان باشد. بهجز چشمانش که سیاه و نافذ و بلکه هولناک بود.»
قد بلند و چهارشانه بودن تنها افسانه رهبر ترسناک شوروی بود و این دومی نکتهای بود که باعث شده بود مردم ایران و تهران از دیدن او در تهران به وجد بیایند. براساس روایت خیلی از قدیمیهای تهران، استالین، اصالتا ایرانی و نامش یوسف یوسفزاده و از اهالی گرجستان بود. این نکتهای بود که در خاطرات نه چندان قابل اطمینان همسر پهلوی اول نیز به آن اشاره شده و تاج الملوک آیرملو از خود استالین نقل میکند که ایرانیالاصل است. براساس زندگینامهای که از استالین منتشر شده و توسط اسوتلانا دخترش تایید شده، ژوزف ویساروینویچ جوگاشویلی پسر یک کفاش اهل گوری گرجستان بود که در ۱۹۱۳ لقب استالین که به روسی به معنی مرد پولادین بود را برای خود انتخاب کرد. استالین 65سال یا به روایتی دو نسل بعد از الحاق کامل گرجستان در عهدنامه گلستان به دنیا آمده بود.
کنفرانس تهران یک رویداد چهارروزه در پایتخت بود اما سرنوشت جنگ جهانی دوم را تغییر داد و آن را به نفع متفقین تغییر داد. در کتابهای تاریخ بعدها از تهران به عنوان پل پیروزی نام برده شد. پل پیروزی که جز مصیبت برای مردم تهران حاصلی نداشت اما همین لقب دلیلی شد تا این اتفاق بین مردم این شهر شبیه یک داستان عجیب و غریب روایت شده و روایتش۶۸سال است که تکرار میشود؛ داستانی که از خیابان استالین آغاز و به پل پیروزی ختم شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.