مسایل مرزی ایران و شوروی
در عصر رضاشاه پهلوی
محمدعلي بهمنی قاجار
گفتار اول: مرز خاوری ایران و شوروی
الف. عدم استرداد فیروزه و جنوبخلیج حسینقلی
بر اساس نص صریح فصل سوم قرارداد مودت 1921 ایران و شوروی، دولت شوروی متعهد شده بود قصبه فیروزه را به ایران باز پس دهد. دولتهای سیدضیاءالدین طباطبایی و کابینه اول قوامالسلطنه عملا برای استرداد فیروزه کاری نکردند و تنها در دولت مشیرالدوله بود که درخواست رسمی برای استرداد فیروزه به روسها ارایه شد. همچنین در پایان دولت مشیرالدوله و در بیستوسوماردیبهشت 1301، وزارت خارجه در نامهای به وزارت مالیه، تسریع در بازپسگیری فیروزه را درخواست کرد.
اما در بیستوپنجماردیبهشت، گمرک مشهد طی گزارشی به وزارت مالیه اطلاع میدهد که پادگان شوروی در فیروزه همچنان مستقر بوده و دولت شوروی دستوری برای تخلیه این پادگان و استرداد فیروزه به ایران را صادر نکرده است.
در سال 1301 خورشیدی، ماموران شوروی بهطور شفاهی به دولت ایران اطلاع دادند برای تحویل فیروزه به ایران لازم است امتیاز شیلات شمال به شوروی داده شود. از سوی دیگر ماموران شوروی به طور خصوصی اظهار داشتند، فیروزه تنها ییلاق عشقآباد است ولی در خاک ایران، نظایر آن فراوان وجود دارد، این نقطه را با محل دیگری تعویض کنید. در نهایت فیروزه به ایران تحویل نشد.
جدای از فیروزه، دیگر مساله مهمی که در مورد مرزهای خاوری ایران و شوروی وجود داشت، اشغال زمینهای جنوب خلیج حسینقلی به وسیله روسها بود.
ماموران شوروی حاضر به بازپس دادن اراضی اشغالی ایران در جنوب خلیج حسینقلی نیز نشدند. در مورد استرداد فیروزه نیز ماموران شوروی کماکان کارشکنی میکردند. در سالهای 1301 و 1302 خورشیدی ماموران شوروی موضوع استرداد فیروزه و اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی به ایران را مسکوت گذاشتند و در عوض، تلاش داشتند مساله آبها و رودخانههای مرزی حل و فصل شود. مستشارالدوله به عنوان نماینده ایران در کمیسیون سرحدی نسبت به این اهداف ماموران شوروی هشدار داد. وی در گزارشی به وزارت امور خارجه در اینباره ابراز داشت که روسها میخواهند کار را به سال آینده (1302 خورشیدی) واگذار کنند و اصرار دارند موضوع از آبهای مرزی شروع شود نه از زمینهای مورد اختلاف. مستشارالدوله در این باره تصریح میکند: اگر قبل از تصفیه سرحد اترک (بازپسگیری اراضی جنوب خلیج حسینقلی) و اعاده فیروزه به تقسیم آب مبادرت شود [دیگر] به آسانی حاضر نخواهند شد که در اعاده اراضی مغصوبه مساعدت کنند. بهاینترتیب با عدم همراهی دولت شوروی، موضوع بازپسگیری اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی و قصبه فیروزه- که مطابق با نص صریح فصل سوم قرارداد ایران و شوروی بود - عملی نشد. موضوع استرداد فیروزه به ایران و نیز رفع اشغال از مناطق جنوب خلیج حسینقلی در دوره رضاشاه نیز همچنان مسکوت ماند. با این وجود، در دوران پادشاهی رضاشاه و در زمان نخستوزیری مخبرالسلطنه هدایت، محمدعلی فروغی وزیر وقت امور خارجه ایران، یادداشتی به فتحالله پاکروان سفیر ایران در شوروی ارسال داشت و از او خواست موضوع تعدیات مرزی شوروی را به کمیساریای خارجه شوروی یادآوری کند.
با وجود تذکرات فروغی به کمیساریای خارجه شوروی، اراضی متعلق به ایران همچنان در اشغال شوروی باقی ماند.
ب. آبها و رودخانههای مرزی
همانگونه که پیشتر اشاره شد، دیپلماتهای شوروی اصرار داشتند پیش از حل مسایل مربوط به مرز خلیج حسینقلی و نیز استرداد قریه فیروزه، موضوع رودخانهها و آبهای مرزی فیصله یابد. این خواسته دیپلماتهای شوروی بنا به آنچه که دیپلماتهای ایرانی همچون فروغی و مستشارالدوله در تحلیلهای خود ابراز میداشتند مخالف منافع ملی ایران بود و میتوانست منجر به مسکوت ماندن بازپسگیری اراضی اشغالی ایران شود؛ بنابراین اولویت دادن به حل مسایل آبها و رودخانههای مرزی در راستای منافع شوروی بود. دولت ایران از این موضوع استنکاف میکرد تا رضاشاه به پادشاهی رسید. نزدیک به چهارماه پس از خلع قاجاریه و آغاز پادشاهی پهلوی، در شرایطی که هنوز مسایل مربوط به اراضی اشغالی ایران مورد بررسی قرار نگرفته بود، قراردادی در مورد استفاده از آبها و رودخانههای مرزی بین ایران و شوروی منعقد شد. جدای از اینکه توافق در مورد آبهای مرزی، پیش از حلوفصل مساله فیروزه و اراضی جنوب خلیجحسینقلی، در راستای منافع شوروی و به ضرر ایران بود، در مورد نظام حاکم بر استفاده از آبها و رودخانههای مرزی نیز توافقاتی شد که آشکارا به زیان ایران و برخلاف نص صریح قرارداد 1921 ایران و شوروی بود. بر اساس فصل سوم قرارداد 1921، دولتهای ایران و شوروی در رودخانهها و آبهای مرزی، حقوق کاملا مساوی دارند. بر این مبنا، کمیسیون سرحدی ایران تلاش کرد موضوع استفاده مساوی از رودخانهها و آبهای مرزی را عملی کند، مستشارالدوله رییس کمیسیون سرحدی ایران در مراسلهای به محمدعلی فروغی وزیر امور خارجه، ضرورت تقسیم مساوی آبها و رودخانههای مرزی را مورد تاکید قرار داد.مستشارالدوله، در مورد توافقی که منجر به گذشت از حق مساوی ایران از رودخانهها و آبهای مرزی شود، هشدار داده بود و داوری خود را نسبت به چنین گذشتی اعلام داشته و در این باره ابراز میدارد: هر کس به غیر از تنصیف آبها، طریق دیگری را در نظر بگیرد به ایران و ایرانی و به دولت خیانت کرده و میکند. با وجود هشدارهای رییس کمیسیون سرحدی ایران، رویه انعطافآمیز دولت ایران در برابر شوروی به انعقاد قرارداد اول اسفند 1304 بین دولتهای ایران و شوروی در مورد استفاده از رودخانهها و آبهای سرحدی واقع در امتداد خط سرحد از هریرود تا دریای خزر انجامید؛ قراردادی که آثار زیانبار آشکاری علیه منافع ملی ایران داشت و همانگونه که مستشارالدوله پیشبینی کرده بود نه تنها اصل تنصیف را زیر پا گذارد، بلکه حتی حقوقی در مورد رودخانههای صددرصد داخلی ایران به شوروی اعطا کرد. قرارداد یادشده به وسیله «میرزاسیداحمدخان معظمی، حمید سیاح و میرزامحمد معصومخانی» به نمایندگی از دولت ایران و «الکساندر فیودریچ و ایوان آریستویچ گرمان» به نمایندگی از دولت اتحاد جماهیر شوروی به امضا رسید.
گفتار دوم: مرز باختری ایران و شوروی
الف. بیلهسوار
روسهای تزاری در تلاش بودند با جلو آوردن خط مرزی، منطقه بیلهسوار و روستاها و مناطق نزدیک به آن، همچون تازهکند، بهرامتپه و شغالتپه را اشغال کنند. همچنین یکی از ماموران سیاسی روسیه به نام کلنل خلمتسکی، نقشهای تنظیم کرد که مرز روسیه را به جنوب آورده و بیلهسوار و توابع آن را به روسیه ملحق سازد. از سوی دیگر در عصر روسیه تزاری در نزدیکی بیلهسوار و در ساحل رود ارس و در منطقه حسنخانلو، روسها، نهری در درون خاک ایران ایجاد کرده بودند که دولت ایران این نهر را پر کرد. مخصوصا شاهزاده مظفرالدین میرزا، ولیعهد وقت ایران شخصا از نهر بازدید کرده و دستور پر کردن نهر را صادر کرد. بهاینترتیب دولت ایران مانع از اشغالگری روسها در منطقه حسنخانلو شد. به هر روی تلاشهای روسیه تزاری برای تحمیل نقشه ترسیمی کلنل خلمتسکی و نیز ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو به جایی نرسید. پس از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی که رهبران آن شعار صرفنظر کردن از سیاستهای استعماری روسیه تزاری میدادند، دولت ایران تصور نمیکرد که دولت شوروی درصدد تکرار ادعاهای روسیه تزاری در مورد نقشه کلنل خلمتسکی یا درباره نهر حسنخانلو باشد؛ ادعاهایی که حتی مقامات دولت تزاری که به زعم شورویها استعمارگر و استیلاطلب و متجاوز بودند نیز عملا آنها را ترک کرده بودند. اماسال 1304 خورشیدی، دور تازهای از پیشرویهای نظامی شوروی در منطقه «بیلهسوار» آغاز شد. بیستوچهارم فروردین 1304 نایب سرهنگ حسینخان مزینی، مرزدار مغان از طرف کورباتف، افسر روس، به عنوان ملاقات فرمانده قوای آذربایجان قفقاز به آن طرف سرحد دعوت میشود. در این ملاقات سرهنگ مزینی با تهدید وادار شد دستور تخلیه فوری پاسگاه «بهرام تپه» را صادر کند. پاسگاه «بهرامتپه» بلافاصله از طرف نظامیان شوروی اشغال شده و روسها تا «سیدلر» پیش آمدند. در مورد مسایل مرزی منطقه «بیلهسوار» به جز اشغال بهرامتپه به وسیله شوروی، دیگر موضوع قابلتوجه حفر نهر در منطقه حسنخانلو بود، همانگونه که اشاره شد، روسهای تزاری در تلاش بودند نهری در درون خاک ایران و در منطقه حسنخانلو حفر کنند که این موضوع با مخالفت شدید دولت ایران به جایی نرسید اما در دوران شوروی، بار دیگر تلاشها برای ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو آغاز شد. دولت شوروی ابتدا تلاش کرد ایجاد نهر در منطقه «حسنخانلو» را با توجه به مسایل «انساندوستانه» توجیه، بدون طرح ادعای مرزی یا کسب مجوز از دولت ایران، به این کار اقدام کند اما سرانجام این نهر هم در درون خاک ایران حفر شد. به هر روی، دولت شوروی، پاسگاه بهرامتپه را اشغال و نهر حسنخانلو را نیز حفر کرده و مدعی مالکیت آن شد و این وضعیت تا پایان دوران رضاشاه پابرجا ماند.
ب. دیمان و ساریبلاغ
منطقه «دیمان» در جنوب شهرستان گرمی و شمال باختری نمین قرار دارد. دولت ایران در سال 1302 خورشیدی درصدد ایجاد پاسگاه نظامی در «دیمان» برآمد. مرزبانی شوروی با ادعای مالکیت شوروی بر این منطقه، خواستار خودداری قشون ایران از ایجاد پاسگاه در دیمان شد. ماموران ایران این خواسته مرزبانی شوروی را رد کرده و بر تاسیس پاسگاه، اصرار ورزیدند اما بر اثر پیگیریهای سفارت شوروی در تهران، وزارت جنگ ایران دستور داد قشون ایران، پاسگاه را در سه و نیم کیلومتری دیمان یعنی در «ساریبلاغ» ایجاد کند. سفارت شوروی به ایجاد این پاسگاه اعتراض کرده و خواستار تخلیه آن شد اما دولت ایران، این درخواست شوروی را رد کرد. در شانزدهم شهریور 1302، نظامیان شوروی به پاسگاه در حال ساخت ساریبلاغ یورش برده و ضمن کشتن «غلامعلیخان» نایب رییس پاسگاه، یک نفر نظامی همراه وی و هفت کارگر ایرانی که مشغول ساخت بنای پاسگاه بودند را کشته و یک نظامی را نیز زخمی کردند. متعاقبا نظامیان روسی با حمله به پاسگاه «تولو» دو نفر نظامی را دستگیر کرده و به اسارت بردند. وزارت امور خارجه ایران به این اقدامات دولت شوروی اعتراض کرده و خواستار مجازات نظامیان متجاوز شوروی و تخلیه اراضی اشغال شده ایران شد. به دنبال این درخواست، مذاکراتی بین دکتر محمد مصدق وزیر امور خارجه ایران و «شومیاتسکی» وزیرمختار شوروی در تهران آغاز شد. این مذاکرات به تنظیم و امضای پروتکلی برای حل اختلافات ایجاد شده در منطقه «دیمان» منجر شد. بر اساس این پروتکل توافق شد، کمیسیونی مختلط از ماموران ایران و شوروی برای رسیدگی به ماهیت قضایای مرزی رخ داده، تشکیل و در اینباره تصمیمگیری کند. کمیسیون تشکیل شد اما پس از چندی فعالیت آن بینتیجه متوقف ماند. اراضی ایران در اشغال نظامیان شوروی، باقی ماند و خون نظامیان و کارگران ایرانی نیز به هدر رفت.
الف. عدم استرداد فیروزه و جنوبخلیج حسینقلی
بر اساس نص صریح فصل سوم قرارداد مودت 1921 ایران و شوروی، دولت شوروی متعهد شده بود قصبه فیروزه را به ایران باز پس دهد. دولتهای سیدضیاءالدین طباطبایی و کابینه اول قوامالسلطنه عملا برای استرداد فیروزه کاری نکردند و تنها در دولت مشیرالدوله بود که درخواست رسمی برای استرداد فیروزه به روسها ارایه شد. همچنین در پایان دولت مشیرالدوله و در بیستوسوماردیبهشت 1301، وزارت خارجه در نامهای به وزارت مالیه، تسریع در بازپسگیری فیروزه را درخواست کرد.
اما در بیستوپنجماردیبهشت، گمرک مشهد طی گزارشی به وزارت مالیه اطلاع میدهد که پادگان شوروی در فیروزه همچنان مستقر بوده و دولت شوروی دستوری برای تخلیه این پادگان و استرداد فیروزه به ایران را صادر نکرده است.
در سال 1301 خورشیدی، ماموران شوروی بهطور شفاهی به دولت ایران اطلاع دادند برای تحویل فیروزه به ایران لازم است امتیاز شیلات شمال به شوروی داده شود. از سوی دیگر ماموران شوروی به طور خصوصی اظهار داشتند، فیروزه تنها ییلاق عشقآباد است ولی در خاک ایران، نظایر آن فراوان وجود دارد، این نقطه را با محل دیگری تعویض کنید. در نهایت فیروزه به ایران تحویل نشد.
جدای از فیروزه، دیگر مساله مهمی که در مورد مرزهای خاوری ایران و شوروی وجود داشت، اشغال زمینهای جنوب خلیج حسینقلی به وسیله روسها بود.
ماموران شوروی حاضر به بازپس دادن اراضی اشغالی ایران در جنوب خلیج حسینقلی نیز نشدند. در مورد استرداد فیروزه نیز ماموران شوروی کماکان کارشکنی میکردند. در سالهای 1301 و 1302 خورشیدی ماموران شوروی موضوع استرداد فیروزه و اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی به ایران را مسکوت گذاشتند و در عوض، تلاش داشتند مساله آبها و رودخانههای مرزی حل و فصل شود. مستشارالدوله به عنوان نماینده ایران در کمیسیون سرحدی نسبت به این اهداف ماموران شوروی هشدار داد. وی در گزارشی به وزارت امور خارجه در اینباره ابراز داشت که روسها میخواهند کار را به سال آینده (1302 خورشیدی) واگذار کنند و اصرار دارند موضوع از آبهای مرزی شروع شود نه از زمینهای مورد اختلاف. مستشارالدوله در این باره تصریح میکند: اگر قبل از تصفیه سرحد اترک (بازپسگیری اراضی جنوب خلیج حسینقلی) و اعاده فیروزه به تقسیم آب مبادرت شود [دیگر] به آسانی حاضر نخواهند شد که در اعاده اراضی مغصوبه مساعدت کنند. بهاینترتیب با عدم همراهی دولت شوروی، موضوع بازپسگیری اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی و قصبه فیروزه- که مطابق با نص صریح فصل سوم قرارداد ایران و شوروی بود - عملی نشد. موضوع استرداد فیروزه به ایران و نیز رفع اشغال از مناطق جنوب خلیج حسینقلی در دوره رضاشاه نیز همچنان مسکوت ماند. با این وجود، در دوران پادشاهی رضاشاه و در زمان نخستوزیری مخبرالسلطنه هدایت، محمدعلی فروغی وزیر وقت امور خارجه ایران، یادداشتی به فتحالله پاکروان سفیر ایران در شوروی ارسال داشت و از او خواست موضوع تعدیات مرزی شوروی را به کمیساریای خارجه شوروی یادآوری کند.
با وجود تذکرات فروغی به کمیساریای خارجه شوروی، اراضی متعلق به ایران همچنان در اشغال شوروی باقی ماند.
ب. آبها و رودخانههای مرزی
همانگونه که پیشتر اشاره شد، دیپلماتهای شوروی اصرار داشتند پیش از حل مسایل مربوط به مرز خلیج حسینقلی و نیز استرداد قریه فیروزه، موضوع رودخانهها و آبهای مرزی فیصله یابد. این خواسته دیپلماتهای شوروی بنا به آنچه که دیپلماتهای ایرانی همچون فروغی و مستشارالدوله در تحلیلهای خود ابراز میداشتند مخالف منافع ملی ایران بود و میتوانست منجر به مسکوت ماندن بازپسگیری اراضی اشغالی ایران شود؛ بنابراین اولویت دادن به حل مسایل آبها و رودخانههای مرزی در راستای منافع شوروی بود. دولت ایران از این موضوع استنکاف میکرد تا رضاشاه به پادشاهی رسید. نزدیک به چهارماه پس از خلع قاجاریه و آغاز پادشاهی پهلوی، در شرایطی که هنوز مسایل مربوط به اراضی اشغالی ایران مورد بررسی قرار نگرفته بود، قراردادی در مورد استفاده از آبها و رودخانههای مرزی بین ایران و شوروی منعقد شد. جدای از اینکه توافق در مورد آبهای مرزی، پیش از حلوفصل مساله فیروزه و اراضی جنوب خلیجحسینقلی، در راستای منافع شوروی و به ضرر ایران بود، در مورد نظام حاکم بر استفاده از آبها و رودخانههای مرزی نیز توافقاتی شد که آشکارا به زیان ایران و برخلاف نص صریح قرارداد 1921 ایران و شوروی بود. بر اساس فصل سوم قرارداد 1921، دولتهای ایران و شوروی در رودخانهها و آبهای مرزی، حقوق کاملا مساوی دارند. بر این مبنا، کمیسیون سرحدی ایران تلاش کرد موضوع استفاده مساوی از رودخانهها و آبهای مرزی را عملی کند، مستشارالدوله رییس کمیسیون سرحدی ایران در مراسلهای به محمدعلی فروغی وزیر امور خارجه، ضرورت تقسیم مساوی آبها و رودخانههای مرزی را مورد تاکید قرار داد.مستشارالدوله، در مورد توافقی که منجر به گذشت از حق مساوی ایران از رودخانهها و آبهای مرزی شود، هشدار داده بود و داوری خود را نسبت به چنین گذشتی اعلام داشته و در این باره ابراز میدارد: هر کس به غیر از تنصیف آبها، طریق دیگری را در نظر بگیرد به ایران و ایرانی و به دولت خیانت کرده و میکند. با وجود هشدارهای رییس کمیسیون سرحدی ایران، رویه انعطافآمیز دولت ایران در برابر شوروی به انعقاد قرارداد اول اسفند 1304 بین دولتهای ایران و شوروی در مورد استفاده از رودخانهها و آبهای سرحدی واقع در امتداد خط سرحد از هریرود تا دریای خزر انجامید؛ قراردادی که آثار زیانبار آشکاری علیه منافع ملی ایران داشت و همانگونه که مستشارالدوله پیشبینی کرده بود نه تنها اصل تنصیف را زیر پا گذارد، بلکه حتی حقوقی در مورد رودخانههای صددرصد داخلی ایران به شوروی اعطا کرد. قرارداد یادشده به وسیله «میرزاسیداحمدخان معظمی، حمید سیاح و میرزامحمد معصومخانی» به نمایندگی از دولت ایران و «الکساندر فیودریچ و ایوان آریستویچ گرمان» به نمایندگی از دولت اتحاد جماهیر شوروی به امضا رسید.
گفتار دوم: مرز باختری ایران و شوروی
الف. بیلهسوار
روسهای تزاری در تلاش بودند با جلو آوردن خط مرزی، منطقه بیلهسوار و روستاها و مناطق نزدیک به آن، همچون تازهکند، بهرامتپه و شغالتپه را اشغال کنند. همچنین یکی از ماموران سیاسی روسیه به نام کلنل خلمتسکی، نقشهای تنظیم کرد که مرز روسیه را به جنوب آورده و بیلهسوار و توابع آن را به روسیه ملحق سازد. از سوی دیگر در عصر روسیه تزاری در نزدیکی بیلهسوار و در ساحل رود ارس و در منطقه حسنخانلو، روسها، نهری در درون خاک ایران ایجاد کرده بودند که دولت ایران این نهر را پر کرد. مخصوصا شاهزاده مظفرالدین میرزا، ولیعهد وقت ایران شخصا از نهر بازدید کرده و دستور پر کردن نهر را صادر کرد. بهاینترتیب دولت ایران مانع از اشغالگری روسها در منطقه حسنخانلو شد. به هر روی تلاشهای روسیه تزاری برای تحمیل نقشه ترسیمی کلنل خلمتسکی و نیز ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو به جایی نرسید. پس از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی که رهبران آن شعار صرفنظر کردن از سیاستهای استعماری روسیه تزاری میدادند، دولت ایران تصور نمیکرد که دولت شوروی درصدد تکرار ادعاهای روسیه تزاری در مورد نقشه کلنل خلمتسکی یا درباره نهر حسنخانلو باشد؛ ادعاهایی که حتی مقامات دولت تزاری که به زعم شورویها استعمارگر و استیلاطلب و متجاوز بودند نیز عملا آنها را ترک کرده بودند. اماسال 1304 خورشیدی، دور تازهای از پیشرویهای نظامی شوروی در منطقه «بیلهسوار» آغاز شد. بیستوچهارم فروردین 1304 نایب سرهنگ حسینخان مزینی، مرزدار مغان از طرف کورباتف، افسر روس، به عنوان ملاقات فرمانده قوای آذربایجان قفقاز به آن طرف سرحد دعوت میشود. در این ملاقات سرهنگ مزینی با تهدید وادار شد دستور تخلیه فوری پاسگاه «بهرام تپه» را صادر کند. پاسگاه «بهرامتپه» بلافاصله از طرف نظامیان شوروی اشغال شده و روسها تا «سیدلر» پیش آمدند. در مورد مسایل مرزی منطقه «بیلهسوار» به جز اشغال بهرامتپه به وسیله شوروی، دیگر موضوع قابلتوجه حفر نهر در منطقه حسنخانلو بود، همانگونه که اشاره شد، روسهای تزاری در تلاش بودند نهری در درون خاک ایران و در منطقه حسنخانلو حفر کنند که این موضوع با مخالفت شدید دولت ایران به جایی نرسید اما در دوران شوروی، بار دیگر تلاشها برای ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو آغاز شد. دولت شوروی ابتدا تلاش کرد ایجاد نهر در منطقه «حسنخانلو» را با توجه به مسایل «انساندوستانه» توجیه، بدون طرح ادعای مرزی یا کسب مجوز از دولت ایران، به این کار اقدام کند اما سرانجام این نهر هم در درون خاک ایران حفر شد. به هر روی، دولت شوروی، پاسگاه بهرامتپه را اشغال و نهر حسنخانلو را نیز حفر کرده و مدعی مالکیت آن شد و این وضعیت تا پایان دوران رضاشاه پابرجا ماند.
ب. دیمان و ساریبلاغ
منطقه «دیمان» در جنوب شهرستان گرمی و شمال باختری نمین قرار دارد. دولت ایران در سال 1302 خورشیدی درصدد ایجاد پاسگاه نظامی در «دیمان» برآمد. مرزبانی شوروی با ادعای مالکیت شوروی بر این منطقه، خواستار خودداری قشون ایران از ایجاد پاسگاه در دیمان شد. ماموران ایران این خواسته مرزبانی شوروی را رد کرده و بر تاسیس پاسگاه، اصرار ورزیدند اما بر اثر پیگیریهای سفارت شوروی در تهران، وزارت جنگ ایران دستور داد قشون ایران، پاسگاه را در سه و نیم کیلومتری دیمان یعنی در «ساریبلاغ» ایجاد کند. سفارت شوروی به ایجاد این پاسگاه اعتراض کرده و خواستار تخلیه آن شد اما دولت ایران، این درخواست شوروی را رد کرد. در شانزدهم شهریور 1302، نظامیان شوروی به پاسگاه در حال ساخت ساریبلاغ یورش برده و ضمن کشتن «غلامعلیخان» نایب رییس پاسگاه، یک نفر نظامی همراه وی و هفت کارگر ایرانی که مشغول ساخت بنای پاسگاه بودند را کشته و یک نظامی را نیز زخمی کردند. متعاقبا نظامیان روسی با حمله به پاسگاه «تولو» دو نفر نظامی را دستگیر کرده و به اسارت بردند. وزارت امور خارجه ایران به این اقدامات دولت شوروی اعتراض کرده و خواستار مجازات نظامیان متجاوز شوروی و تخلیه اراضی اشغال شده ایران شد. به دنبال این درخواست، مذاکراتی بین دکتر محمد مصدق وزیر امور خارجه ایران و «شومیاتسکی» وزیرمختار شوروی در تهران آغاز شد. این مذاکرات به تنظیم و امضای پروتکلی برای حل اختلافات ایجاد شده در منطقه «دیمان» منجر شد. بر اساس این پروتکل توافق شد، کمیسیونی مختلط از ماموران ایران و شوروی برای رسیدگی به ماهیت قضایای مرزی رخ داده، تشکیل و در اینباره تصمیمگیری کند. کمیسیون تشکیل شد اما پس از چندی فعالیت آن بینتیجه متوقف ماند. اراضی ایران در اشغال نظامیان شوروی، باقی ماند و خون نظامیان و کارگران ایرانی نیز به هدر رفت.
گفتار اول: مرز خاوری ایران و شوروی
الف. عدم استرداد فیروزه و جنوبخلیج حسینقلی
بر اساس نص صریح فصل سوم قرارداد مودت 1921 ایران و شوروی، دولت شوروی متعهد شده بود قصبه فیروزه را به ایران باز پس دهد. دولتهای سیدضیاءالدین طباطبایی و کابینه اول قوامالسلطنه عملا برای استرداد فیروزه کاری نکردند و تنها در دولت مشیرالدوله بود که درخواست رسمی برای استرداد فیروزه به روسها ارایه شد. همچنین در پایان دولت مشیرالدوله و در بیستوسوماردیبهشت 1301، وزارت خارجه در نامهای به وزارت مالیه، تسریع در بازپسگیری فیروزه را درخواست کرد.
اما در بیستوپنجماردیبهشت، گمرک مشهد طی گزارشی به وزارت مالیه اطلاع میدهد که پادگان شوروی در فیروزه همچنان مستقر بوده و دولت شوروی دستوری برای تخلیه این پادگان و استرداد فیروزه به ایران را صادر نکرده است.
در سال 1301 خورشیدی، ماموران شوروی بهطور شفاهی به دولت ایران اطلاع دادند برای تحویل فیروزه به ایران لازم است امتیاز شیلات شمال به شوروی داده شود. از سوی دیگر ماموران شوروی به طور خصوصی اظهار داشتند، فیروزه تنها ییلاق عشقآباد است ولی در خاک ایران، نظایر آن فراوان وجود دارد، این نقطه را با محل دیگری تعویض کنید. در نهایت فیروزه به ایران تحویل نشد.
جدای از فیروزه، دیگر مساله مهمی که در مورد مرزهای خاوری ایران و شوروی وجود داشت، اشغال زمینهای جنوب خلیج حسینقلی به وسیله روسها بود.
ماموران شوروی حاضر به بازپس دادن اراضی اشغالی ایران در جنوب خلیج حسینقلی نیز نشدند. در مورد استرداد فیروزه نیز ماموران شوروی کماکان کارشکنی میکردند. در سالهای 1301 و 1302 خورشیدی ماموران شوروی موضوع استرداد فیروزه و اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی به ایران را مسکوت گذاشتند و در عوض، تلاش داشتند مساله آبها و رودخانههای مرزی حل و فصل شود. مستشارالدوله به عنوان نماینده ایران در کمیسیون سرحدی نسبت به این اهداف ماموران شوروی هشدار داد. وی در گزارشی به وزارت امور خارجه در اینباره ابراز داشت که روسها میخواهند کار را به سال آینده (1302 خورشیدی) واگذار کنند و اصرار دارند موضوع از آبهای مرزی شروع شود نه از زمینهای مورد اختلاف. مستشارالدوله در این باره تصریح میکند: اگر قبل از تصفیه سرحد اترک (بازپسگیری اراضی جنوب خلیج حسینقلی) و اعاده فیروزه به تقسیم آب مبادرت شود [دیگر] به آسانی حاضر نخواهند شد که در اعاده اراضی مغصوبه مساعدت کنند. بهاینترتیب با عدم همراهی دولت شوروی، موضوع بازپسگیری اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی و قصبه فیروزه- که مطابق با نص صریح فصل سوم قرارداد ایران و شوروی بود - عملی نشد. موضوع استرداد فیروزه به ایران و نیز رفع اشغال از مناطق جنوب خلیج حسینقلی در دوره رضاشاه نیز همچنان مسکوت ماند. با این وجود، در دوران پادشاهی رضاشاه و در زمان نخستوزیری مخبرالسلطنه هدایت، محمدعلی فروغی وزیر وقت امور خارجه ایران، یادداشتی به فتحالله پاکروان سفیر ایران در شوروی ارسال داشت و از او خواست موضوع تعدیات مرزی شوروی را به کمیساریای خارجه شوروی یادآوری کند.
با وجود تذکرات فروغی به کمیساریای خارجه شوروی، اراضی متعلق به ایران همچنان در اشغال شوروی باقی ماند.
ب. آبها و رودخانههای مرزی
همانگونه که پیشتر اشاره شد، دیپلماتهای شوروی اصرار داشتند پیش از حل مسایل مربوط به مرز خلیج حسینقلی و نیز استرداد قریه فیروزه، موضوع رودخانهها و آبهای مرزی فیصله یابد. این خواسته دیپلماتهای شوروی بنا به آنچه که دیپلماتهای ایرانی همچون فروغی و مستشارالدوله در تحلیلهای خود ابراز میداشتند مخالف منافع ملی ایران بود و میتوانست منجر به مسکوت ماندن بازپسگیری اراضی اشغالی ایران شود؛ بنابراین اولویت دادن به حل مسایل آبها و رودخانههای مرزی در راستای منافع شوروی بود. دولت ایران از این موضوع استنکاف میکرد تا رضاشاه به پادشاهی رسید. نزدیک به چهارماه پس از خلع قاجاریه و آغاز پادشاهی پهلوی، در شرایطی که هنوز مسایل مربوط به اراضی اشغالی ایران مورد بررسی قرار نگرفته بود، قراردادی در مورد استفاده از آبها و رودخانههای مرزی بین ایران و شوروی منعقد شد. جدای از اینکه توافق در مورد آبهای مرزی، پیش از حلوفصل مساله فیروزه و اراضی جنوب خلیجحسینقلی، در راستای منافع شوروی و به ضرر ایران بود، در مورد نظام حاکم بر استفاده از آبها و رودخانههای مرزی نیز توافقاتی شد که آشکارا به زیان ایران و برخلاف نص صریح قرارداد 1921 ایران و شوروی بود. بر اساس فصل سوم قرارداد 1921، دولتهای ایران و شوروی در رودخانهها و آبهای مرزی، حقوق کاملا مساوی دارند. بر این مبنا، کمیسیون سرحدی ایران تلاش کرد موضوع استفاده مساوی از رودخانهها و آبهای مرزی را عملی کند، مستشارالدوله رییس کمیسیون سرحدی ایران در مراسلهای به محمدعلی فروغی وزیر امور خارجه، ضرورت تقسیم مساوی آبها و رودخانههای مرزی را مورد تاکید قرار داد.مستشارالدوله، در مورد توافقی که منجر به گذشت از حق مساوی ایران از رودخانهها و آبهای مرزی شود، هشدار داده بود و داوری خود را نسبت به چنین گذشتی اعلام داشته و در این باره ابراز میدارد: هر کس به غیر از تنصیف آبها، طریق دیگری را در نظر بگیرد به ایران و ایرانی و به دولت خیانت کرده و میکند. با وجود هشدارهای رییس کمیسیون سرحدی ایران، رویه انعطافآمیز دولت ایران در برابر شوروی به انعقاد قرارداد اول اسفند 1304 بین دولتهای ایران و شوروی در مورد استفاده از رودخانهها و آبهای سرحدی واقع در امتداد خط سرحد از هریرود تا دریای خزر انجامید؛ قراردادی که آثار زیانبار آشکاری علیه منافع ملی ایران داشت و همانگونه که مستشارالدوله پیشبینی کرده بود نه تنها اصل تنصیف را زیر پا گذارد، بلکه حتی حقوقی در مورد رودخانههای صددرصد داخلی ایران به شوروی اعطا کرد. قرارداد یادشده به وسیله «میرزاسیداحمدخان معظمی، حمید سیاح و میرزامحمد معصومخانی» به نمایندگی از دولت ایران و «الکساندر فیودریچ و ایوان آریستویچ گرمان» به نمایندگی از دولت اتحاد جماهیر شوروی به امضا رسید.
گفتار دوم: مرز باختری ایران و شوروی
الف. بیلهسوار
روسهای تزاری در تلاش بودند با جلو آوردن خط مرزی، منطقه بیلهسوار و روستاها و مناطق نزدیک به آن، همچون تازهکند، بهرامتپه و شغالتپه را اشغال کنند. همچنین یکی از ماموران سیاسی روسیه به نام کلنل خلمتسکی، نقشهای تنظیم کرد که مرز روسیه را به جنوب آورده و بیلهسوار و توابع آن را به روسیه ملحق سازد. از سوی دیگر در عصر روسیه تزاری در نزدیکی بیلهسوار و در ساحل رود ارس و در منطقه حسنخانلو، روسها، نهری در درون خاک ایران ایجاد کرده بودند که دولت ایران این نهر را پر کرد. مخصوصا شاهزاده مظفرالدین میرزا، ولیعهد وقت ایران شخصا از نهر بازدید کرده و دستور پر کردن نهر را صادر کرد. بهاینترتیب دولت ایران مانع از اشغالگری روسها در منطقه حسنخانلو شد. به هر روی تلاشهای روسیه تزاری برای تحمیل نقشه ترسیمی کلنل خلمتسکی و نیز ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو به جایی نرسید. پس از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی که رهبران آن شعار صرفنظر کردن از سیاستهای استعماری روسیه تزاری میدادند، دولت ایران تصور نمیکرد که دولت شوروی درصدد تکرار ادعاهای روسیه تزاری در مورد نقشه کلنل خلمتسکی یا درباره نهر حسنخانلو باشد؛ ادعاهایی که حتی مقامات دولت تزاری که به زعم شورویها استعمارگر و استیلاطلب و متجاوز بودند نیز عملا آنها را ترک کرده بودند. اماسال 1304 خورشیدی، دور تازهای از پیشرویهای نظامی شوروی در منطقه «بیلهسوار» آغاز شد. بیستوچهارم فروردین 1304 نایب سرهنگ حسینخان مزینی، مرزدار مغان از طرف کورباتف، افسر روس، به عنوان ملاقات فرمانده قوای آذربایجان قفقاز به آن طرف سرحد دعوت میشود. در این ملاقات سرهنگ مزینی با تهدید وادار شد دستور تخلیه فوری پاسگاه «بهرام تپه» را صادر کند. پاسگاه «بهرامتپه» بلافاصله از طرف نظامیان شوروی اشغال شده و روسها تا «سیدلر» پیش آمدند. در مورد مسایل مرزی منطقه «بیلهسوار» به جز اشغال بهرامتپه به وسیله شوروی، دیگر موضوع قابلتوجه حفر نهر در منطقه حسنخانلو بود، همانگونه که اشاره شد، روسهای تزاری در تلاش بودند نهری در درون خاک ایران و در منطقه حسنخانلو حفر کنند که این موضوع با مخالفت شدید دولت ایران به جایی نرسید اما در دوران شوروی، بار دیگر تلاشها برای ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو آغاز شد. دولت شوروی ابتدا تلاش کرد ایجاد نهر در منطقه «حسنخانلو» را با توجه به مسایل «انساندوستانه» توجیه، بدون طرح ادعای مرزی یا کسب مجوز از دولت ایران، به این کار اقدام کند اما سرانجام این نهر هم در درون خاک ایران حفر شد. به هر روی، دولت شوروی، پاسگاه بهرامتپه را اشغال و نهر حسنخانلو را نیز حفر کرده و مدعی مالکیت آن شد و این وضعیت تا پایان دوران رضاشاه پابرجا ماند.
ب. دیمان و ساریبلاغ
منطقه «دیمان» در جنوب شهرستان گرمی و شمال باختری نمین قرار دارد. دولت ایران در سال 1302 خورشیدی درصدد ایجاد پاسگاه نظامی در «دیمان» برآمد. مرزبانی شوروی با ادعای مالکیت شوروی بر این منطقه، خواستار خودداری قشون ایران از ایجاد پاسگاه در دیمان شد. ماموران ایران این خواسته مرزبانی شوروی را رد کرده و بر تاسیس پاسگاه، اصرار ورزیدند اما بر اثر پیگیریهای سفارت شوروی در تهران، وزارت جنگ ایران دستور داد قشون ایران، پاسگاه را در سه و نیم کیلومتری دیمان یعنی در «ساریبلاغ» ایجاد کند. سفارت شوروی به ایجاد این پاسگاه اعتراض کرده و خواستار تخلیه آن شد اما دولت ایران، این درخواست شوروی را رد کرد. در شانزدهم شهریور 1302، نظامیان شوروی به پاسگاه در حال ساخت ساریبلاغ یورش برده و ضمن کشتن «غلامعلیخان» نایب رییس پاسگاه، یک نفر نظامی همراه وی و هفت کارگر ایرانی که مشغول ساخت بنای پاسگاه بودند را کشته و یک نظامی را نیز زخمی کردند. متعاقبا نظامیان روسی با حمله به پاسگاه «تولو» دو نفر نظامی را دستگیر کرده و به اسارت بردند. وزارت امور خارجه ایران به این اقدامات دولت شوروی اعتراض کرده و خواستار مجازات نظامیان متجاوز شوروی و تخلیه اراضی اشغال شده ایران شد. به دنبال این درخواست، مذاکراتی بین دکتر محمد مصدق وزیر امور خارجه ایران و «شومیاتسکی» وزیرمختار شوروی در تهران آغاز شد. این مذاکرات به تنظیم و امضای پروتکلی برای حل اختلافات ایجاد شده در منطقه «دیمان» منجر شد. بر اساس این پروتکل توافق شد، کمیسیونی مختلط از ماموران ایران و شوروی برای رسیدگی به ماهیت قضایای مرزی رخ داده، تشکیل و در اینباره تصمیمگیری کند. کمیسیون تشکیل شد اما پس از چندی فعالیت آن بینتیجه متوقف ماند. اراضی ایران در اشغال نظامیان شوروی، باقی ماند و خون نظامیان و کارگران ایرانی نیز به هدر رفت.
الف. عدم استرداد فیروزه و جنوبخلیج حسینقلی
بر اساس نص صریح فصل سوم قرارداد مودت 1921 ایران و شوروی، دولت شوروی متعهد شده بود قصبه فیروزه را به ایران باز پس دهد. دولتهای سیدضیاءالدین طباطبایی و کابینه اول قوامالسلطنه عملا برای استرداد فیروزه کاری نکردند و تنها در دولت مشیرالدوله بود که درخواست رسمی برای استرداد فیروزه به روسها ارایه شد. همچنین در پایان دولت مشیرالدوله و در بیستوسوماردیبهشت 1301، وزارت خارجه در نامهای به وزارت مالیه، تسریع در بازپسگیری فیروزه را درخواست کرد.
اما در بیستوپنجماردیبهشت، گمرک مشهد طی گزارشی به وزارت مالیه اطلاع میدهد که پادگان شوروی در فیروزه همچنان مستقر بوده و دولت شوروی دستوری برای تخلیه این پادگان و استرداد فیروزه به ایران را صادر نکرده است.
در سال 1301 خورشیدی، ماموران شوروی بهطور شفاهی به دولت ایران اطلاع دادند برای تحویل فیروزه به ایران لازم است امتیاز شیلات شمال به شوروی داده شود. از سوی دیگر ماموران شوروی به طور خصوصی اظهار داشتند، فیروزه تنها ییلاق عشقآباد است ولی در خاک ایران، نظایر آن فراوان وجود دارد، این نقطه را با محل دیگری تعویض کنید. در نهایت فیروزه به ایران تحویل نشد.
جدای از فیروزه، دیگر مساله مهمی که در مورد مرزهای خاوری ایران و شوروی وجود داشت، اشغال زمینهای جنوب خلیج حسینقلی به وسیله روسها بود.
ماموران شوروی حاضر به بازپس دادن اراضی اشغالی ایران در جنوب خلیج حسینقلی نیز نشدند. در مورد استرداد فیروزه نیز ماموران شوروی کماکان کارشکنی میکردند. در سالهای 1301 و 1302 خورشیدی ماموران شوروی موضوع استرداد فیروزه و اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی به ایران را مسکوت گذاشتند و در عوض، تلاش داشتند مساله آبها و رودخانههای مرزی حل و فصل شود. مستشارالدوله به عنوان نماینده ایران در کمیسیون سرحدی نسبت به این اهداف ماموران شوروی هشدار داد. وی در گزارشی به وزارت امور خارجه در اینباره ابراز داشت که روسها میخواهند کار را به سال آینده (1302 خورشیدی) واگذار کنند و اصرار دارند موضوع از آبهای مرزی شروع شود نه از زمینهای مورد اختلاف. مستشارالدوله در این باره تصریح میکند: اگر قبل از تصفیه سرحد اترک (بازپسگیری اراضی جنوب خلیج حسینقلی) و اعاده فیروزه به تقسیم آب مبادرت شود [دیگر] به آسانی حاضر نخواهند شد که در اعاده اراضی مغصوبه مساعدت کنند. بهاینترتیب با عدم همراهی دولت شوروی، موضوع بازپسگیری اراضی اشغالی جنوب خلیج حسینقلی و قصبه فیروزه- که مطابق با نص صریح فصل سوم قرارداد ایران و شوروی بود - عملی نشد. موضوع استرداد فیروزه به ایران و نیز رفع اشغال از مناطق جنوب خلیج حسینقلی در دوره رضاشاه نیز همچنان مسکوت ماند. با این وجود، در دوران پادشاهی رضاشاه و در زمان نخستوزیری مخبرالسلطنه هدایت، محمدعلی فروغی وزیر وقت امور خارجه ایران، یادداشتی به فتحالله پاکروان سفیر ایران در شوروی ارسال داشت و از او خواست موضوع تعدیات مرزی شوروی را به کمیساریای خارجه شوروی یادآوری کند.
با وجود تذکرات فروغی به کمیساریای خارجه شوروی، اراضی متعلق به ایران همچنان در اشغال شوروی باقی ماند.
ب. آبها و رودخانههای مرزی
همانگونه که پیشتر اشاره شد، دیپلماتهای شوروی اصرار داشتند پیش از حل مسایل مربوط به مرز خلیج حسینقلی و نیز استرداد قریه فیروزه، موضوع رودخانهها و آبهای مرزی فیصله یابد. این خواسته دیپلماتهای شوروی بنا به آنچه که دیپلماتهای ایرانی همچون فروغی و مستشارالدوله در تحلیلهای خود ابراز میداشتند مخالف منافع ملی ایران بود و میتوانست منجر به مسکوت ماندن بازپسگیری اراضی اشغالی ایران شود؛ بنابراین اولویت دادن به حل مسایل آبها و رودخانههای مرزی در راستای منافع شوروی بود. دولت ایران از این موضوع استنکاف میکرد تا رضاشاه به پادشاهی رسید. نزدیک به چهارماه پس از خلع قاجاریه و آغاز پادشاهی پهلوی، در شرایطی که هنوز مسایل مربوط به اراضی اشغالی ایران مورد بررسی قرار نگرفته بود، قراردادی در مورد استفاده از آبها و رودخانههای مرزی بین ایران و شوروی منعقد شد. جدای از اینکه توافق در مورد آبهای مرزی، پیش از حلوفصل مساله فیروزه و اراضی جنوب خلیجحسینقلی، در راستای منافع شوروی و به ضرر ایران بود، در مورد نظام حاکم بر استفاده از آبها و رودخانههای مرزی نیز توافقاتی شد که آشکارا به زیان ایران و برخلاف نص صریح قرارداد 1921 ایران و شوروی بود. بر اساس فصل سوم قرارداد 1921، دولتهای ایران و شوروی در رودخانهها و آبهای مرزی، حقوق کاملا مساوی دارند. بر این مبنا، کمیسیون سرحدی ایران تلاش کرد موضوع استفاده مساوی از رودخانهها و آبهای مرزی را عملی کند، مستشارالدوله رییس کمیسیون سرحدی ایران در مراسلهای به محمدعلی فروغی وزیر امور خارجه، ضرورت تقسیم مساوی آبها و رودخانههای مرزی را مورد تاکید قرار داد.مستشارالدوله، در مورد توافقی که منجر به گذشت از حق مساوی ایران از رودخانهها و آبهای مرزی شود، هشدار داده بود و داوری خود را نسبت به چنین گذشتی اعلام داشته و در این باره ابراز میدارد: هر کس به غیر از تنصیف آبها، طریق دیگری را در نظر بگیرد به ایران و ایرانی و به دولت خیانت کرده و میکند. با وجود هشدارهای رییس کمیسیون سرحدی ایران، رویه انعطافآمیز دولت ایران در برابر شوروی به انعقاد قرارداد اول اسفند 1304 بین دولتهای ایران و شوروی در مورد استفاده از رودخانهها و آبهای سرحدی واقع در امتداد خط سرحد از هریرود تا دریای خزر انجامید؛ قراردادی که آثار زیانبار آشکاری علیه منافع ملی ایران داشت و همانگونه که مستشارالدوله پیشبینی کرده بود نه تنها اصل تنصیف را زیر پا گذارد، بلکه حتی حقوقی در مورد رودخانههای صددرصد داخلی ایران به شوروی اعطا کرد. قرارداد یادشده به وسیله «میرزاسیداحمدخان معظمی، حمید سیاح و میرزامحمد معصومخانی» به نمایندگی از دولت ایران و «الکساندر فیودریچ و ایوان آریستویچ گرمان» به نمایندگی از دولت اتحاد جماهیر شوروی به امضا رسید.
گفتار دوم: مرز باختری ایران و شوروی
الف. بیلهسوار
روسهای تزاری در تلاش بودند با جلو آوردن خط مرزی، منطقه بیلهسوار و روستاها و مناطق نزدیک به آن، همچون تازهکند، بهرامتپه و شغالتپه را اشغال کنند. همچنین یکی از ماموران سیاسی روسیه به نام کلنل خلمتسکی، نقشهای تنظیم کرد که مرز روسیه را به جنوب آورده و بیلهسوار و توابع آن را به روسیه ملحق سازد. از سوی دیگر در عصر روسیه تزاری در نزدیکی بیلهسوار و در ساحل رود ارس و در منطقه حسنخانلو، روسها، نهری در درون خاک ایران ایجاد کرده بودند که دولت ایران این نهر را پر کرد. مخصوصا شاهزاده مظفرالدین میرزا، ولیعهد وقت ایران شخصا از نهر بازدید کرده و دستور پر کردن نهر را صادر کرد. بهاینترتیب دولت ایران مانع از اشغالگری روسها در منطقه حسنخانلو شد. به هر روی تلاشهای روسیه تزاری برای تحمیل نقشه ترسیمی کلنل خلمتسکی و نیز ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو به جایی نرسید. پس از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی که رهبران آن شعار صرفنظر کردن از سیاستهای استعماری روسیه تزاری میدادند، دولت ایران تصور نمیکرد که دولت شوروی درصدد تکرار ادعاهای روسیه تزاری در مورد نقشه کلنل خلمتسکی یا درباره نهر حسنخانلو باشد؛ ادعاهایی که حتی مقامات دولت تزاری که به زعم شورویها استعمارگر و استیلاطلب و متجاوز بودند نیز عملا آنها را ترک کرده بودند. اماسال 1304 خورشیدی، دور تازهای از پیشرویهای نظامی شوروی در منطقه «بیلهسوار» آغاز شد. بیستوچهارم فروردین 1304 نایب سرهنگ حسینخان مزینی، مرزدار مغان از طرف کورباتف، افسر روس، به عنوان ملاقات فرمانده قوای آذربایجان قفقاز به آن طرف سرحد دعوت میشود. در این ملاقات سرهنگ مزینی با تهدید وادار شد دستور تخلیه فوری پاسگاه «بهرام تپه» را صادر کند. پاسگاه «بهرامتپه» بلافاصله از طرف نظامیان شوروی اشغال شده و روسها تا «سیدلر» پیش آمدند. در مورد مسایل مرزی منطقه «بیلهسوار» به جز اشغال بهرامتپه به وسیله شوروی، دیگر موضوع قابلتوجه حفر نهر در منطقه حسنخانلو بود، همانگونه که اشاره شد، روسهای تزاری در تلاش بودند نهری در درون خاک ایران و در منطقه حسنخانلو حفر کنند که این موضوع با مخالفت شدید دولت ایران به جایی نرسید اما در دوران شوروی، بار دیگر تلاشها برای ایجاد نهر در منطقه حسنخانلو آغاز شد. دولت شوروی ابتدا تلاش کرد ایجاد نهر در منطقه «حسنخانلو» را با توجه به مسایل «انساندوستانه» توجیه، بدون طرح ادعای مرزی یا کسب مجوز از دولت ایران، به این کار اقدام کند اما سرانجام این نهر هم در درون خاک ایران حفر شد. به هر روی، دولت شوروی، پاسگاه بهرامتپه را اشغال و نهر حسنخانلو را نیز حفر کرده و مدعی مالکیت آن شد و این وضعیت تا پایان دوران رضاشاه پابرجا ماند.
ب. دیمان و ساریبلاغ
منطقه «دیمان» در جنوب شهرستان گرمی و شمال باختری نمین قرار دارد. دولت ایران در سال 1302 خورشیدی درصدد ایجاد پاسگاه نظامی در «دیمان» برآمد. مرزبانی شوروی با ادعای مالکیت شوروی بر این منطقه، خواستار خودداری قشون ایران از ایجاد پاسگاه در دیمان شد. ماموران ایران این خواسته مرزبانی شوروی را رد کرده و بر تاسیس پاسگاه، اصرار ورزیدند اما بر اثر پیگیریهای سفارت شوروی در تهران، وزارت جنگ ایران دستور داد قشون ایران، پاسگاه را در سه و نیم کیلومتری دیمان یعنی در «ساریبلاغ» ایجاد کند. سفارت شوروی به ایجاد این پاسگاه اعتراض کرده و خواستار تخلیه آن شد اما دولت ایران، این درخواست شوروی را رد کرد. در شانزدهم شهریور 1302، نظامیان شوروی به پاسگاه در حال ساخت ساریبلاغ یورش برده و ضمن کشتن «غلامعلیخان» نایب رییس پاسگاه، یک نفر نظامی همراه وی و هفت کارگر ایرانی که مشغول ساخت بنای پاسگاه بودند را کشته و یک نظامی را نیز زخمی کردند. متعاقبا نظامیان روسی با حمله به پاسگاه «تولو» دو نفر نظامی را دستگیر کرده و به اسارت بردند. وزارت امور خارجه ایران به این اقدامات دولت شوروی اعتراض کرده و خواستار مجازات نظامیان متجاوز شوروی و تخلیه اراضی اشغال شده ایران شد. به دنبال این درخواست، مذاکراتی بین دکتر محمد مصدق وزیر امور خارجه ایران و «شومیاتسکی» وزیرمختار شوروی در تهران آغاز شد. این مذاکرات به تنظیم و امضای پروتکلی برای حل اختلافات ایجاد شده در منطقه «دیمان» منجر شد. بر اساس این پروتکل توافق شد، کمیسیونی مختلط از ماموران ایران و شوروی برای رسیدگی به ماهیت قضایای مرزی رخ داده، تشکیل و در اینباره تصمیمگیری کند. کمیسیون تشکیل شد اما پس از چندی فعالیت آن بینتیجه متوقف ماند. اراضی ایران در اشغال نظامیان شوروی، باقی ماند و خون نظامیان و کارگران ایرانی نیز به هدر رفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.