بانک روس و ایران (1359-1302)
بنگاه تخريبگر
مظفر شاهدی <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="7e0d161f161b1a173e17171d160d50110c19">[email protected]</a>
به دنبال وقوع انقلاب شوروی در اکتبر1917و ناآرامیها و اغتشاشات متعاقب آن، روابط تجاری - اقتصادی ایران با آن کشور سخت دچار بحران شد و این روند با نوساناتی چند تا سالهای نخست دهه 1920میلادی (1300شمسی) ادامه یافت. در این فاصله زمانی، بسیاری از تجار و بازرگانان ایرانی که پیش از آن با روسیه تزاری روابط تجاری داشتند، سخت ضربه دیدند. به همین دلیل، بلافاصله پس از امضای قرارداد مودت میان ایران و شوروی در26 فوریه 1921 که در روابط سیاسی ایران و شوروی گشایشی حاصل شد، هم اولیای امور دولت ایران و نیز گروههایی از تجار و بازرگانان بر لزوم گسترش روابط تجاری دو کشور تاکید میکردند.
در همان حال، دولت جدید شوروی هم جهت گسترش منظم روابط تجاری خود با دولت ایران اشتیاق نشان داده و ترجیح میداد که پس از چند سال وقفه در مبادلات تجاری دو کشور مراودات بازرگانی طرفین طبق عهدنامههای جدید از سرگرفته شود. طی سالهای نخست دهه 1920، روابط تجاری دو کشور چارچوب منظم و تعریفشدهای نداشت و تجار هر دو کشور با عرضه کالاهای قابل صدور در قلمرو دو کشور نیازهای اقتصادی خود را تامین میکردند. ضمن اینکه، گفته میشد طی همین مبادلات هم بیشترین سود نصیب تجار روسی میشد که به دلایلی عدیده بر بازرگانان ایرانی برتری داشتند و از اصول تجاری جامعتری پیروی میکردند. به این ترتیب، زمینههای لازم برای عقد قرارداد تجاری جدید میان دو کشور فراهم شد و نهایتا در12سرطان 1303 نمایندگان دو کشور قراردادی را امضا کردند که براساس آن، روابط اقتصادی - تجاری دو کشور بر مبنای جدیدی شکل گرفت و از تحمیلات رژیم سابق تزاری بر دولت ایران کمتر نشانی داشت.
طی سالهای آتی، روابط تجاری ایران و شوروی در قالب قراردادهای تکمیلی دیگری قاعدهمندتر شد و دولتمردان هر دو کشور، با توجه به مصالح اقتصادی - تجاری و سیاسی خود، در برخی از مفاد قرارنامههای تجاری سابق جرح و تعدیلهایی به وجود آوردند. چنانچه دولت ایران، چند سال بعد، جهت کنترل هرچه بیشتر تجارت خارجی و حمایت از اقتصاد ملی، بازرگانی خارجی را انحصاری در دست گرفت. این اقدام در روابط پیشین تجاری ایران و شوروی تغییراتی برجای نهاد. ضمن اینکه، دولت شوروی هم در توسعه روابط تجاری خود با ایران بسیار فعال عمل میکرد. دولت شوروی این سیاست را در تمام دوران سلطنت رضاشاه ادامه داد. تا جایی که گفته شده است در سالهای پایانی حکومت رضاشاه شوروی به بزرگترین شریک تجاری ایران تبدیل شده بود.
به این ترتیب دولت شوروی، از همان اوان عقد قرارداد مودت 1921، درصدد برآمد برای پیشبرد سیاستهای اقتصادی- تجاری خود، بانکی در ایران تاسیس کند که به نوعی، جایگزین بانک سابق استقراضی شود. گفته شده است که دولت شوروی درصدد بود با تاسیس بانکی جدید در ایران، از تسلط بلامنازع بانک شاهنشاهی در اقتصاد مالی - اعتباری ایران ممانعت به عمل آورد. با این حال، از همان آغاز، اولیای دولت شوروی اعلام کردند که در تاسیس این بانک بیش از هر چیز تسهیل مبادلات تجاری ایران و شوروی را مدنظر دارند.
بانک جدیدی که دولت شوروی در ایران تاسیس کرد، «بانک روس و ایران» خوانده شد و چنانکه از شواهد و قراین موجود برمیآید، درآغاز، اساسنامه یا قرارنامه خاصی هم درباره چگونگی و زمینههای شکلگیری و فعالیت این بانک جدید تدوین و در اختیار اولیای امور قرار نگرفته بود. مدارک موجود تاریخ تاسیس بانک روس و ایران را 16شهریور 1302 نشان میدهد. اولین اساسنامه آن در 27 اکتبر1954/ آبان 1333در مجمع عمومی صاحبان سهام این بانک (بانک روس و ایران) به تصویب رسید که آن را شرکت سهامی خاص معرفی میکرد و هدف از تاسیس آن را انجام فعالیتهای بانکی - اعتباری، در جهت تسهیل روابط تجاری ایران با شوروی و سایر کشورها، ذکر میکند. مرکز اصلی بانک تهران و مدت فعالیت آن نیز نامحدود اعلام شده و سرمایه نقدی آن 000/000/300ریال ذکر شده بود که به 600سهم 000/500 ریالی تقسیم میشد7. اساسنامه نخست بانک روس و ایران در سال 1351شمسی اندکی تغییر یافت و ضمن افزایش سرمایه نقدی آن به 000/000/600 ریال، با توجه به مقررات جدید نظام بانکی کشور، بانک روس و ایران هم که پیش از آن شرکتی با سهامی خاص بود، به شرکت سهامی عام تبدیل شد.
وزارت امورخارجه ایران در 12عقرب 1302، طی مراسلهای متحدالمال، از کارگزاریهای خارجه شهرهای رشت، تبریز و ایالت مازندران خواست تا طبق ضوابط تعیین شده، و با رعایت تمامی جوانب احتیاط، با تاسیس شعب «بانک روس و ایران» در آن مناطق موافقت و همراهی کنند.
در این میان برخی مراسلات و نامههای هشداردهندهای هم از افراد و گروههای مختلف ایرانی، برای اولیای امور کشور، فرستاده میشد که حاکی از نگرانی آنان از تبدیل شدن «بانک روس و ایران» به ابزار سلطه اقتصادی - سیاسی شوروی در ایران بود.
با تمام این هشدارها و بهرغم اینکه ظاهرا قرارنامهای هم درباره فعالیت بانک ایران و روس میان دولتین ایران و شوروی منعقد نشده بود، براساس توافقاتی که طی همین مراسلات اخیر میان طرفین حاصل شد، بانک روس و ایران، به تدریج، شعب خود را در تهران و برخی دیگر از شهرهای ایران افتتاح کرد. سفارت شوروی در تهران نیز برای پیشرفت امور این بانک از هیچ کوششی فروگذار نمیکرد. گو اینکه بانک روس و ایران برای افتتاح شعب خود در شهرهای مختلف، موظف بود، اجازه دولت ایران را تحصیل کند، اما مواردی پیشامد کرد که اولیای بانک مذکور بدون هماهنگی با دولت ایران اقدام به تاسیس شعبه و نمایندگی در برخی شهرهای ایران کردند و این اقدامات انتقاد و اعتراض دولت ایران را به دنبال آورد. مواردی هم پیش آمد که تجار و کسبه برخی از شهرهای ایران، از دولت ایران تقاضا میکردند جهت تسهیل هرچه بیشتر مراودات تجاری با اتباع و دولت شوروی، شعبهای از بانک روس و ایران را در آن مناطق دایر کند. در اکتبر 1924 بانک روس و ایران، علاوه بر شعبه اصلیاش در تهران، در شهرهای همدان، رشت، تبریز، مشهد، بارفروش، اصفهان، انزلی و سبزوار شعبه تاسیس کرده بود. طی سالهای آتی، باز هم، دولت شوروی درصدد برآمد شعبات بانک روس و ایران را در شهرهای بیشتری افتتاح کند. طی بهمنماه 1306، دولت ایران به شوروی اجازه داد تا شعباتی دیگر از بانک روس و ایران را در بندرگز، قوچان، سلطانآباد و کرمانشاه افتتاح کند.
در روزهای نخست سال 1310 شمسی نیز دولت ایران با افتتاح و فعالیت شعب بانک روس و ایران در شهرهای رضاییه (ارومیه)، شاهرود، استرآباد، بوشهر، خرمشهر و ساری موافقت کرد. قریب بهاتفاق مدیران شعب بانک روس و ایران از اتباع شوروی بودند. در میان آنان، برخی از اجزای بانک سابق استقراضی نیز به چشم میخورند. در سالهای نخست، مرکز اصلی بانک روس و ایران در تهران قرار داشت اما از اواخر سال 1308، در هماهنگی با دولت ایران، چند سالی مرکز بانک مذکور به مسکو منتقل شد و از مدت زمان استقرار مرکز اصلی بانک روس و ایران در مسکو اطلاع دقیقی در دست نیست. با این حال، در اساسنامه نخست این بانک، که در سال 1954م/1333ش تنظیم شده است، مرکز اصلی بانک، تهران ذکر شده است. به اینترتیب، در فاصله سالهای 1333-1308ش، باید بار دیگر مرکز بانک از مسکو به تهران منتقل شده باشد.
بانک روس و ایران که طی همان سالهای نخست فعالیت خود تعداد زیادی از شعب و نمایندگیهای خود را در شهرهای مختلف ایران دایر کرد، درصدد بود، در اقتصاد تجاری- اعتباری ایران نقش قابل توجهی ایفا کند. حیطه فعالیت و خدماترسانی بانک روس و ایران، تقریبا وسیع بود. با اینکه بیشترین وظیفه و کارکرد آن در تسهیل روابط تجاری ایران و شوروی دور میزد، با این حال اولیای این بانک برای انجام خدمات مالی - اعتباری مشتریان خود در سایر نقاط جهان نیز مشکل چندانی نداشتند. در همان اوایل تاسیس بانک هم اعلام شده بود که دامنه فعالیت آن صرفا به روابط تجاری - اقتصادی ایران و شوروی محدود نخواهد شد. بانک روس و ایران، به ویژه در ایالات گیلان، مازندران و آذربایجان نفوذی قابلتوجه به دست آورد و برای توسعه نفوذ اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق، تا حدی که امکانات آن یاری میداد، از هیچ کوششی فروگذار نکرد. درآن هنگام، بانک شاهنشاهی ایران، کماکان، دربخشهای مختلف ایران فعال بود و شعب این بانک در اقصی نقاط قلمروهای شمالی کشور به فعالیت بانکی - اعتباری و نیز تجاری مشغول بودند و برای بانک روس و ایران رقیبی قابلتوجه به شمار میرفتند.
از سوی دیگر، طی سال 1304 ش بانک ایرانی«پهلوی قشون» هم، که عمدتا جهت رسیدگی به امور مالی قشون تشکیل شده بود، در برخی از نقاط و ازجمله، ایالات شمالی کشور شعباتی داشت و برخی عملیات محدود بانکی - اعتباری برای مشتریانش، از طبقات مختلف انجام میداد. مهمتر از آن تاسیس و فعالیت بانک ملی ایران در سال 1307ش، بود که تحت حمایتهای دولت و شخص رضاشاه، به سرعت درحال پیشرفت بود و دامنه فعالیت کمی و کیفی خود را روز به روز گسترش میداد.نهایتا هم با لغو امتیاز انحصاری بانک شاهنشاهی برای نشر اسکناس، در سال 1311ش، بانک ملی عهدهدار نشر اسکناس شده، قدرت فائقهای در کنترل اقتصاد پولی - اعتباری کشور به دست آورد. بنابراین بانک ملی ایران هم، از همان اوان تاسیس از منظر اولیای بانک روس و ایران به چشم رقیب نگریسته شد. از اسناد و مدارک موجود چنین برمیآید که بانک روس و ایران در جلوگیری از توسعه اقتصادی ایالات شمالی ایران نقش مخربی را ایفا میکرد. گزارشهای حکام این ایالات به حکومت مرکزی، حاکی از تلاش بیوقفه این بانک برای سلطه بلامنازع اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق بود. بانک روس و ایران که با بهرهگیری از سیاستهای اقتصادی حساب شده، گروهی قابل توجه از تجار حوزه فعالیتش را به سوی خود جلب کرده و با اعطای مساعدههای متعدد آنان را مقروض ساخته بود، هرگاه اراده میکرد، با وصول یکباره مطالبات خود، آنان را تحت نفوذ و سلطه خود در میآورد.
در تجارت با شوروی نیز که عمدتا بانک روس و ایران واسطه این معاملات بود، بسیاری از تجار و بازرگانان ایرانی با مشکلات جدی روبهرو میشدند و در اندک زمان، تعداد زیادی از این تجار سرمایه خود را از دست داده، ورشکست میشدند.
از دهه دوم سلطنت رضاشاه، روند فعالیت بانک ملی ایران که به سرعت شعب خود را در شهرها و مناطق مختلف ایران میگسترانید و حمایتهای فراگیری از آن میشد، فعالیت بانکهای خارجی حاضر در ایران، بهطورکلی و بانک روس و ایران، به طور اخص، بیش از پیش، محدود شد. چنانچه بانک روس و ایران که طی سالهای نخست فعالیتش به سرعت درصدد بود شعباتش را در شهرهای مختلف ایران دایر کند، دیگر امکانی برای توسعه فعالیت خود نیافت و به تدریج، حیطه فعالیتش را محدود کرده و شعباتش را یکی پس از دیگری، از مناطق مختلف ایران برچید. درنهایت فقط شعبه اصلی این بانک در تهران به فعالیت خود ادامه داد و سایر شعب آن تعطیل شد. طی سالهای آتی، باز هم مقرراتی در محدودیت حیطه فعالیت بانکهای خارجی در ایران وضع شد. این مقررات بیش از پیش، قدرت ابتکار عمل را از بانکهایی نظیر بانک روس و ایران سلب کرد. چنانکه این بانک به دلیل مقررات محدودکننده دولت ایران، ناچار شد شعب متعدد خود را در مناطق مختلف ایران تعطیل کند. در سال 1339ش، بانک روس و ایران فقط دو شعبه در ایران داشت. در سال 1344ش، بانک روس و ایران فقط صاحب یک شعبه در تهران بود و سرمایه نقدی آن نیز 000/000/100 ریال بود. عمده خدماترسانی بانکی - اعتباری آن نیز میان ایران با شوروی و سایر کشورهای بلوک شرق خلاصه میشد. با این حال، کماکان آمادگی خود را برای انجام خدمات اعتباری - تجاری میان ایران و سایر کشورهای جهان نیز اعلام میکرد. سرمایه ثبت شده و پرداخت شده بانک روس و ایران، طی سالهای 1349-1348ش، از000/000/100ریال به 000/000/300ریال افزایش یافت و تعداد کارمندان فعال، در تنها شعبه این بانک در تهران، به 60 تن بالغ میشد. عمارت بانک روس و ایران در خیابان بهشت، در قسمت جنوبی پارکشهر، واقع شده بود. ضمن اینکه در تسهیل روابط تجاری مشتریان خود با کشورهای مختلف جهان مشارکت داشت، کماکان بیشترین خدماترسانی آن در روابط تجاری - اقتصادی ایران با شوروی و سایر ممالک بلوک شرق متمرکز بود. بانک روس و ایران تا سال 1359ش، به فعالیت خود در ایران ادامه داد. تا آن هنگام، کماکان تسهیل روابط تجاری با دولت شوروی و کشورهای بلوک شرق، بیشترین فعالیت این بانک را تشکیل میداد. با این حال آماده بود تا در سایر کشورهای جهان (بالاخص اروپا و آمریکا) هم به مشتریان خود خدماترسانی کند. داراییهای آن در مالکیت دولت شوروی قرار داشت و تمام کارمندان آن روسی بودند. کادر مدیریتی آن از سوی اولیای امور دولت روسیه تعیین میشدند. اما سایر کارمندان و اجزای آن، عمدتا از روسها و ارامنه ساکن ایران انتخاب میشدند و به استخدام بانک در میآمدند. در خرداد 1359، دولت جمهوری اسلامی ایران کلیه سهام و داراییهای بانک روس و ایران را از دولت شوروی خریداری کرده و با ادغام آن در بانکهای بازرگانی، ایرانشهر، ایران و انگلیس، ایران و ژاپن، ایران و هلند، ایران و خاورمیانه، اعتبارات، صنایع، کار و ایران، بانک جدیدی، تحتعنوان «بانک تجارت» تاسیس کرد.
در همان حال، دولت جدید شوروی هم جهت گسترش منظم روابط تجاری خود با دولت ایران اشتیاق نشان داده و ترجیح میداد که پس از چند سال وقفه در مبادلات تجاری دو کشور مراودات بازرگانی طرفین طبق عهدنامههای جدید از سرگرفته شود. طی سالهای نخست دهه 1920، روابط تجاری دو کشور چارچوب منظم و تعریفشدهای نداشت و تجار هر دو کشور با عرضه کالاهای قابل صدور در قلمرو دو کشور نیازهای اقتصادی خود را تامین میکردند. ضمن اینکه، گفته میشد طی همین مبادلات هم بیشترین سود نصیب تجار روسی میشد که به دلایلی عدیده بر بازرگانان ایرانی برتری داشتند و از اصول تجاری جامعتری پیروی میکردند. به این ترتیب، زمینههای لازم برای عقد قرارداد تجاری جدید میان دو کشور فراهم شد و نهایتا در12سرطان 1303 نمایندگان دو کشور قراردادی را امضا کردند که براساس آن، روابط اقتصادی - تجاری دو کشور بر مبنای جدیدی شکل گرفت و از تحمیلات رژیم سابق تزاری بر دولت ایران کمتر نشانی داشت.
طی سالهای آتی، روابط تجاری ایران و شوروی در قالب قراردادهای تکمیلی دیگری قاعدهمندتر شد و دولتمردان هر دو کشور، با توجه به مصالح اقتصادی - تجاری و سیاسی خود، در برخی از مفاد قرارنامههای تجاری سابق جرح و تعدیلهایی به وجود آوردند. چنانچه دولت ایران، چند سال بعد، جهت کنترل هرچه بیشتر تجارت خارجی و حمایت از اقتصاد ملی، بازرگانی خارجی را انحصاری در دست گرفت. این اقدام در روابط پیشین تجاری ایران و شوروی تغییراتی برجای نهاد. ضمن اینکه، دولت شوروی هم در توسعه روابط تجاری خود با ایران بسیار فعال عمل میکرد. دولت شوروی این سیاست را در تمام دوران سلطنت رضاشاه ادامه داد. تا جایی که گفته شده است در سالهای پایانی حکومت رضاشاه شوروی به بزرگترین شریک تجاری ایران تبدیل شده بود.
به این ترتیب دولت شوروی، از همان اوان عقد قرارداد مودت 1921، درصدد برآمد برای پیشبرد سیاستهای اقتصادی- تجاری خود، بانکی در ایران تاسیس کند که به نوعی، جایگزین بانک سابق استقراضی شود. گفته شده است که دولت شوروی درصدد بود با تاسیس بانکی جدید در ایران، از تسلط بلامنازع بانک شاهنشاهی در اقتصاد مالی - اعتباری ایران ممانعت به عمل آورد. با این حال، از همان آغاز، اولیای دولت شوروی اعلام کردند که در تاسیس این بانک بیش از هر چیز تسهیل مبادلات تجاری ایران و شوروی را مدنظر دارند.
بانک جدیدی که دولت شوروی در ایران تاسیس کرد، «بانک روس و ایران» خوانده شد و چنانکه از شواهد و قراین موجود برمیآید، درآغاز، اساسنامه یا قرارنامه خاصی هم درباره چگونگی و زمینههای شکلگیری و فعالیت این بانک جدید تدوین و در اختیار اولیای امور قرار نگرفته بود. مدارک موجود تاریخ تاسیس بانک روس و ایران را 16شهریور 1302 نشان میدهد. اولین اساسنامه آن در 27 اکتبر1954/ آبان 1333در مجمع عمومی صاحبان سهام این بانک (بانک روس و ایران) به تصویب رسید که آن را شرکت سهامی خاص معرفی میکرد و هدف از تاسیس آن را انجام فعالیتهای بانکی - اعتباری، در جهت تسهیل روابط تجاری ایران با شوروی و سایر کشورها، ذکر میکند. مرکز اصلی بانک تهران و مدت فعالیت آن نیز نامحدود اعلام شده و سرمایه نقدی آن 000/000/300ریال ذکر شده بود که به 600سهم 000/500 ریالی تقسیم میشد7. اساسنامه نخست بانک روس و ایران در سال 1351شمسی اندکی تغییر یافت و ضمن افزایش سرمایه نقدی آن به 000/000/600 ریال، با توجه به مقررات جدید نظام بانکی کشور، بانک روس و ایران هم که پیش از آن شرکتی با سهامی خاص بود، به شرکت سهامی عام تبدیل شد.
وزارت امورخارجه ایران در 12عقرب 1302، طی مراسلهای متحدالمال، از کارگزاریهای خارجه شهرهای رشت، تبریز و ایالت مازندران خواست تا طبق ضوابط تعیین شده، و با رعایت تمامی جوانب احتیاط، با تاسیس شعب «بانک روس و ایران» در آن مناطق موافقت و همراهی کنند.
در این میان برخی مراسلات و نامههای هشداردهندهای هم از افراد و گروههای مختلف ایرانی، برای اولیای امور کشور، فرستاده میشد که حاکی از نگرانی آنان از تبدیل شدن «بانک روس و ایران» به ابزار سلطه اقتصادی - سیاسی شوروی در ایران بود.
با تمام این هشدارها و بهرغم اینکه ظاهرا قرارنامهای هم درباره فعالیت بانک ایران و روس میان دولتین ایران و شوروی منعقد نشده بود، براساس توافقاتی که طی همین مراسلات اخیر میان طرفین حاصل شد، بانک روس و ایران، به تدریج، شعب خود را در تهران و برخی دیگر از شهرهای ایران افتتاح کرد. سفارت شوروی در تهران نیز برای پیشرفت امور این بانک از هیچ کوششی فروگذار نمیکرد. گو اینکه بانک روس و ایران برای افتتاح شعب خود در شهرهای مختلف، موظف بود، اجازه دولت ایران را تحصیل کند، اما مواردی پیشامد کرد که اولیای بانک مذکور بدون هماهنگی با دولت ایران اقدام به تاسیس شعبه و نمایندگی در برخی شهرهای ایران کردند و این اقدامات انتقاد و اعتراض دولت ایران را به دنبال آورد. مواردی هم پیش آمد که تجار و کسبه برخی از شهرهای ایران، از دولت ایران تقاضا میکردند جهت تسهیل هرچه بیشتر مراودات تجاری با اتباع و دولت شوروی، شعبهای از بانک روس و ایران را در آن مناطق دایر کند. در اکتبر 1924 بانک روس و ایران، علاوه بر شعبه اصلیاش در تهران، در شهرهای همدان، رشت، تبریز، مشهد، بارفروش، اصفهان، انزلی و سبزوار شعبه تاسیس کرده بود. طی سالهای آتی، باز هم، دولت شوروی درصدد برآمد شعبات بانک روس و ایران را در شهرهای بیشتری افتتاح کند. طی بهمنماه 1306، دولت ایران به شوروی اجازه داد تا شعباتی دیگر از بانک روس و ایران را در بندرگز، قوچان، سلطانآباد و کرمانشاه افتتاح کند.
در روزهای نخست سال 1310 شمسی نیز دولت ایران با افتتاح و فعالیت شعب بانک روس و ایران در شهرهای رضاییه (ارومیه)، شاهرود، استرآباد، بوشهر، خرمشهر و ساری موافقت کرد. قریب بهاتفاق مدیران شعب بانک روس و ایران از اتباع شوروی بودند. در میان آنان، برخی از اجزای بانک سابق استقراضی نیز به چشم میخورند. در سالهای نخست، مرکز اصلی بانک روس و ایران در تهران قرار داشت اما از اواخر سال 1308، در هماهنگی با دولت ایران، چند سالی مرکز بانک مذکور به مسکو منتقل شد و از مدت زمان استقرار مرکز اصلی بانک روس و ایران در مسکو اطلاع دقیقی در دست نیست. با این حال، در اساسنامه نخست این بانک، که در سال 1954م/1333ش تنظیم شده است، مرکز اصلی بانک، تهران ذکر شده است. به اینترتیب، در فاصله سالهای 1333-1308ش، باید بار دیگر مرکز بانک از مسکو به تهران منتقل شده باشد.
بانک روس و ایران که طی همان سالهای نخست فعالیت خود تعداد زیادی از شعب و نمایندگیهای خود را در شهرهای مختلف ایران دایر کرد، درصدد بود، در اقتصاد تجاری- اعتباری ایران نقش قابل توجهی ایفا کند. حیطه فعالیت و خدماترسانی بانک روس و ایران، تقریبا وسیع بود. با اینکه بیشترین وظیفه و کارکرد آن در تسهیل روابط تجاری ایران و شوروی دور میزد، با این حال اولیای این بانک برای انجام خدمات مالی - اعتباری مشتریان خود در سایر نقاط جهان نیز مشکل چندانی نداشتند. در همان اوایل تاسیس بانک هم اعلام شده بود که دامنه فعالیت آن صرفا به روابط تجاری - اقتصادی ایران و شوروی محدود نخواهد شد. بانک روس و ایران، به ویژه در ایالات گیلان، مازندران و آذربایجان نفوذی قابلتوجه به دست آورد و برای توسعه نفوذ اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق، تا حدی که امکانات آن یاری میداد، از هیچ کوششی فروگذار نکرد. درآن هنگام، بانک شاهنشاهی ایران، کماکان، دربخشهای مختلف ایران فعال بود و شعب این بانک در اقصی نقاط قلمروهای شمالی کشور به فعالیت بانکی - اعتباری و نیز تجاری مشغول بودند و برای بانک روس و ایران رقیبی قابلتوجه به شمار میرفتند.
از سوی دیگر، طی سال 1304 ش بانک ایرانی«پهلوی قشون» هم، که عمدتا جهت رسیدگی به امور مالی قشون تشکیل شده بود، در برخی از نقاط و ازجمله، ایالات شمالی کشور شعباتی داشت و برخی عملیات محدود بانکی - اعتباری برای مشتریانش، از طبقات مختلف انجام میداد. مهمتر از آن تاسیس و فعالیت بانک ملی ایران در سال 1307ش، بود که تحت حمایتهای دولت و شخص رضاشاه، به سرعت درحال پیشرفت بود و دامنه فعالیت کمی و کیفی خود را روز به روز گسترش میداد.نهایتا هم با لغو امتیاز انحصاری بانک شاهنشاهی برای نشر اسکناس، در سال 1311ش، بانک ملی عهدهدار نشر اسکناس شده، قدرت فائقهای در کنترل اقتصاد پولی - اعتباری کشور به دست آورد. بنابراین بانک ملی ایران هم، از همان اوان تاسیس از منظر اولیای بانک روس و ایران به چشم رقیب نگریسته شد. از اسناد و مدارک موجود چنین برمیآید که بانک روس و ایران در جلوگیری از توسعه اقتصادی ایالات شمالی ایران نقش مخربی را ایفا میکرد. گزارشهای حکام این ایالات به حکومت مرکزی، حاکی از تلاش بیوقفه این بانک برای سلطه بلامنازع اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق بود. بانک روس و ایران که با بهرهگیری از سیاستهای اقتصادی حساب شده، گروهی قابل توجه از تجار حوزه فعالیتش را به سوی خود جلب کرده و با اعطای مساعدههای متعدد آنان را مقروض ساخته بود، هرگاه اراده میکرد، با وصول یکباره مطالبات خود، آنان را تحت نفوذ و سلطه خود در میآورد.
در تجارت با شوروی نیز که عمدتا بانک روس و ایران واسطه این معاملات بود، بسیاری از تجار و بازرگانان ایرانی با مشکلات جدی روبهرو میشدند و در اندک زمان، تعداد زیادی از این تجار سرمایه خود را از دست داده، ورشکست میشدند.
از دهه دوم سلطنت رضاشاه، روند فعالیت بانک ملی ایران که به سرعت شعب خود را در شهرها و مناطق مختلف ایران میگسترانید و حمایتهای فراگیری از آن میشد، فعالیت بانکهای خارجی حاضر در ایران، بهطورکلی و بانک روس و ایران، به طور اخص، بیش از پیش، محدود شد. چنانچه بانک روس و ایران که طی سالهای نخست فعالیتش به سرعت درصدد بود شعباتش را در شهرهای مختلف ایران دایر کند، دیگر امکانی برای توسعه فعالیت خود نیافت و به تدریج، حیطه فعالیتش را محدود کرده و شعباتش را یکی پس از دیگری، از مناطق مختلف ایران برچید. درنهایت فقط شعبه اصلی این بانک در تهران به فعالیت خود ادامه داد و سایر شعب آن تعطیل شد. طی سالهای آتی، باز هم مقرراتی در محدودیت حیطه فعالیت بانکهای خارجی در ایران وضع شد. این مقررات بیش از پیش، قدرت ابتکار عمل را از بانکهایی نظیر بانک روس و ایران سلب کرد. چنانکه این بانک به دلیل مقررات محدودکننده دولت ایران، ناچار شد شعب متعدد خود را در مناطق مختلف ایران تعطیل کند. در سال 1339ش، بانک روس و ایران فقط دو شعبه در ایران داشت. در سال 1344ش، بانک روس و ایران فقط صاحب یک شعبه در تهران بود و سرمایه نقدی آن نیز 000/000/100 ریال بود. عمده خدماترسانی بانکی - اعتباری آن نیز میان ایران با شوروی و سایر کشورهای بلوک شرق خلاصه میشد. با این حال، کماکان آمادگی خود را برای انجام خدمات اعتباری - تجاری میان ایران و سایر کشورهای جهان نیز اعلام میکرد. سرمایه ثبت شده و پرداخت شده بانک روس و ایران، طی سالهای 1349-1348ش، از000/000/100ریال به 000/000/300ریال افزایش یافت و تعداد کارمندان فعال، در تنها شعبه این بانک در تهران، به 60 تن بالغ میشد. عمارت بانک روس و ایران در خیابان بهشت، در قسمت جنوبی پارکشهر، واقع شده بود. ضمن اینکه در تسهیل روابط تجاری مشتریان خود با کشورهای مختلف جهان مشارکت داشت، کماکان بیشترین خدماترسانی آن در روابط تجاری - اقتصادی ایران با شوروی و سایر ممالک بلوک شرق متمرکز بود. بانک روس و ایران تا سال 1359ش، به فعالیت خود در ایران ادامه داد. تا آن هنگام، کماکان تسهیل روابط تجاری با دولت شوروی و کشورهای بلوک شرق، بیشترین فعالیت این بانک را تشکیل میداد. با این حال آماده بود تا در سایر کشورهای جهان (بالاخص اروپا و آمریکا) هم به مشتریان خود خدماترسانی کند. داراییهای آن در مالکیت دولت شوروی قرار داشت و تمام کارمندان آن روسی بودند. کادر مدیریتی آن از سوی اولیای امور دولت روسیه تعیین میشدند. اما سایر کارمندان و اجزای آن، عمدتا از روسها و ارامنه ساکن ایران انتخاب میشدند و به استخدام بانک در میآمدند. در خرداد 1359، دولت جمهوری اسلامی ایران کلیه سهام و داراییهای بانک روس و ایران را از دولت شوروی خریداری کرده و با ادغام آن در بانکهای بازرگانی، ایرانشهر، ایران و انگلیس، ایران و ژاپن، ایران و هلند، ایران و خاورمیانه، اعتبارات، صنایع، کار و ایران، بانک جدیدی، تحتعنوان «بانک تجارت» تاسیس کرد.
به دنبال وقوع انقلاب شوروی در اکتبر1917و ناآرامیها و اغتشاشات متعاقب آن، روابط تجاری - اقتصادی ایران با آن کشور سخت دچار بحران شد و این روند با نوساناتی چند تا سالهای نخست دهه 1920میلادی (1300شمسی) ادامه یافت. در این فاصله زمانی، بسیاری از تجار و بازرگانان ایرانی که پیش از آن با روسیه تزاری روابط تجاری داشتند، سخت ضربه دیدند. به همین دلیل، بلافاصله پس از امضای قرارداد مودت میان ایران و شوروی در26 فوریه 1921 که در روابط سیاسی ایران و شوروی گشایشی حاصل شد، هم اولیای امور دولت ایران و نیز گروههایی از تجار و بازرگانان بر لزوم گسترش روابط تجاری دو کشور تاکید میکردند.
در همان حال، دولت جدید شوروی هم جهت گسترش منظم روابط تجاری خود با دولت ایران اشتیاق نشان داده و ترجیح میداد که پس از چند سال وقفه در مبادلات تجاری دو کشور مراودات بازرگانی طرفین طبق عهدنامههای جدید از سرگرفته شود. طی سالهای نخست دهه 1920، روابط تجاری دو کشور چارچوب منظم و تعریفشدهای نداشت و تجار هر دو کشور با عرضه کالاهای قابل صدور در قلمرو دو کشور نیازهای اقتصادی خود را تامین میکردند. ضمن اینکه، گفته میشد طی همین مبادلات هم بیشترین سود نصیب تجار روسی میشد که به دلایلی عدیده بر بازرگانان ایرانی برتری داشتند و از اصول تجاری جامعتری پیروی میکردند. به این ترتیب، زمینههای لازم برای عقد قرارداد تجاری جدید میان دو کشور فراهم شد و نهایتا در12سرطان 1303 نمایندگان دو کشور قراردادی را امضا کردند که براساس آن، روابط اقتصادی - تجاری دو کشور بر مبنای جدیدی شکل گرفت و از تحمیلات رژیم سابق تزاری بر دولت ایران کمتر نشانی داشت.
طی سالهای آتی، روابط تجاری ایران و شوروی در قالب قراردادهای تکمیلی دیگری قاعدهمندتر شد و دولتمردان هر دو کشور، با توجه به مصالح اقتصادی - تجاری و سیاسی خود، در برخی از مفاد قرارنامههای تجاری سابق جرح و تعدیلهایی به وجود آوردند. چنانچه دولت ایران، چند سال بعد، جهت کنترل هرچه بیشتر تجارت خارجی و حمایت از اقتصاد ملی، بازرگانی خارجی را انحصاری در دست گرفت. این اقدام در روابط پیشین تجاری ایران و شوروی تغییراتی برجای نهاد. ضمن اینکه، دولت شوروی هم در توسعه روابط تجاری خود با ایران بسیار فعال عمل میکرد. دولت شوروی این سیاست را در تمام دوران سلطنت رضاشاه ادامه داد. تا جایی که گفته شده است در سالهای پایانی حکومت رضاشاه شوروی به بزرگترین شریک تجاری ایران تبدیل شده بود.
به این ترتیب دولت شوروی، از همان اوان عقد قرارداد مودت 1921، درصدد برآمد برای پیشبرد سیاستهای اقتصادی- تجاری خود، بانکی در ایران تاسیس کند که به نوعی، جایگزین بانک سابق استقراضی شود. گفته شده است که دولت شوروی درصدد بود با تاسیس بانکی جدید در ایران، از تسلط بلامنازع بانک شاهنشاهی در اقتصاد مالی - اعتباری ایران ممانعت به عمل آورد. با این حال، از همان آغاز، اولیای دولت شوروی اعلام کردند که در تاسیس این بانک بیش از هر چیز تسهیل مبادلات تجاری ایران و شوروی را مدنظر دارند.
بانک جدیدی که دولت شوروی در ایران تاسیس کرد، «بانک روس و ایران» خوانده شد و چنانکه از شواهد و قراین موجود برمیآید، درآغاز، اساسنامه یا قرارنامه خاصی هم درباره چگونگی و زمینههای شکلگیری و فعالیت این بانک جدید تدوین و در اختیار اولیای امور قرار نگرفته بود. مدارک موجود تاریخ تاسیس بانک روس و ایران را 16شهریور 1302 نشان میدهد. اولین اساسنامه آن در 27 اکتبر1954/ آبان 1333در مجمع عمومی صاحبان سهام این بانک (بانک روس و ایران) به تصویب رسید که آن را شرکت سهامی خاص معرفی میکرد و هدف از تاسیس آن را انجام فعالیتهای بانکی - اعتباری، در جهت تسهیل روابط تجاری ایران با شوروی و سایر کشورها، ذکر میکند. مرکز اصلی بانک تهران و مدت فعالیت آن نیز نامحدود اعلام شده و سرمایه نقدی آن 000/000/300ریال ذکر شده بود که به 600سهم 000/500 ریالی تقسیم میشد7. اساسنامه نخست بانک روس و ایران در سال 1351شمسی اندکی تغییر یافت و ضمن افزایش سرمایه نقدی آن به 000/000/600 ریال، با توجه به مقررات جدید نظام بانکی کشور، بانک روس و ایران هم که پیش از آن شرکتی با سهامی خاص بود، به شرکت سهامی عام تبدیل شد.
وزارت امورخارجه ایران در 12عقرب 1302، طی مراسلهای متحدالمال، از کارگزاریهای خارجه شهرهای رشت، تبریز و ایالت مازندران خواست تا طبق ضوابط تعیین شده، و با رعایت تمامی جوانب احتیاط، با تاسیس شعب «بانک روس و ایران» در آن مناطق موافقت و همراهی کنند.
در این میان برخی مراسلات و نامههای هشداردهندهای هم از افراد و گروههای مختلف ایرانی، برای اولیای امور کشور، فرستاده میشد که حاکی از نگرانی آنان از تبدیل شدن «بانک روس و ایران» به ابزار سلطه اقتصادی - سیاسی شوروی در ایران بود.
با تمام این هشدارها و بهرغم اینکه ظاهرا قرارنامهای هم درباره فعالیت بانک ایران و روس میان دولتین ایران و شوروی منعقد نشده بود، براساس توافقاتی که طی همین مراسلات اخیر میان طرفین حاصل شد، بانک روس و ایران، به تدریج، شعب خود را در تهران و برخی دیگر از شهرهای ایران افتتاح کرد. سفارت شوروی در تهران نیز برای پیشرفت امور این بانک از هیچ کوششی فروگذار نمیکرد. گو اینکه بانک روس و ایران برای افتتاح شعب خود در شهرهای مختلف، موظف بود، اجازه دولت ایران را تحصیل کند، اما مواردی پیشامد کرد که اولیای بانک مذکور بدون هماهنگی با دولت ایران اقدام به تاسیس شعبه و نمایندگی در برخی شهرهای ایران کردند و این اقدامات انتقاد و اعتراض دولت ایران را به دنبال آورد. مواردی هم پیش آمد که تجار و کسبه برخی از شهرهای ایران، از دولت ایران تقاضا میکردند جهت تسهیل هرچه بیشتر مراودات تجاری با اتباع و دولت شوروی، شعبهای از بانک روس و ایران را در آن مناطق دایر کند. در اکتبر 1924 بانک روس و ایران، علاوه بر شعبه اصلیاش در تهران، در شهرهای همدان، رشت، تبریز، مشهد، بارفروش، اصفهان، انزلی و سبزوار شعبه تاسیس کرده بود. طی سالهای آتی، باز هم، دولت شوروی درصدد برآمد شعبات بانک روس و ایران را در شهرهای بیشتری افتتاح کند. طی بهمنماه 1306، دولت ایران به شوروی اجازه داد تا شعباتی دیگر از بانک روس و ایران را در بندرگز، قوچان، سلطانآباد و کرمانشاه افتتاح کند.
در روزهای نخست سال 1310 شمسی نیز دولت ایران با افتتاح و فعالیت شعب بانک روس و ایران در شهرهای رضاییه (ارومیه)، شاهرود، استرآباد، بوشهر، خرمشهر و ساری موافقت کرد. قریب بهاتفاق مدیران شعب بانک روس و ایران از اتباع شوروی بودند. در میان آنان، برخی از اجزای بانک سابق استقراضی نیز به چشم میخورند. در سالهای نخست، مرکز اصلی بانک روس و ایران در تهران قرار داشت اما از اواخر سال 1308، در هماهنگی با دولت ایران، چند سالی مرکز بانک مذکور به مسکو منتقل شد و از مدت زمان استقرار مرکز اصلی بانک روس و ایران در مسکو اطلاع دقیقی در دست نیست. با این حال، در اساسنامه نخست این بانک، که در سال 1954م/1333ش تنظیم شده است، مرکز اصلی بانک، تهران ذکر شده است. به اینترتیب، در فاصله سالهای 1333-1308ش، باید بار دیگر مرکز بانک از مسکو به تهران منتقل شده باشد.
بانک روس و ایران که طی همان سالهای نخست فعالیت خود تعداد زیادی از شعب و نمایندگیهای خود را در شهرهای مختلف ایران دایر کرد، درصدد بود، در اقتصاد تجاری- اعتباری ایران نقش قابل توجهی ایفا کند. حیطه فعالیت و خدماترسانی بانک روس و ایران، تقریبا وسیع بود. با اینکه بیشترین وظیفه و کارکرد آن در تسهیل روابط تجاری ایران و شوروی دور میزد، با این حال اولیای این بانک برای انجام خدمات مالی - اعتباری مشتریان خود در سایر نقاط جهان نیز مشکل چندانی نداشتند. در همان اوایل تاسیس بانک هم اعلام شده بود که دامنه فعالیت آن صرفا به روابط تجاری - اقتصادی ایران و شوروی محدود نخواهد شد. بانک روس و ایران، به ویژه در ایالات گیلان، مازندران و آذربایجان نفوذی قابلتوجه به دست آورد و برای توسعه نفوذ اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق، تا حدی که امکانات آن یاری میداد، از هیچ کوششی فروگذار نکرد. درآن هنگام، بانک شاهنشاهی ایران، کماکان، دربخشهای مختلف ایران فعال بود و شعب این بانک در اقصی نقاط قلمروهای شمالی کشور به فعالیت بانکی - اعتباری و نیز تجاری مشغول بودند و برای بانک روس و ایران رقیبی قابلتوجه به شمار میرفتند.
از سوی دیگر، طی سال 1304 ش بانک ایرانی«پهلوی قشون» هم، که عمدتا جهت رسیدگی به امور مالی قشون تشکیل شده بود، در برخی از نقاط و ازجمله، ایالات شمالی کشور شعباتی داشت و برخی عملیات محدود بانکی - اعتباری برای مشتریانش، از طبقات مختلف انجام میداد. مهمتر از آن تاسیس و فعالیت بانک ملی ایران در سال 1307ش، بود که تحت حمایتهای دولت و شخص رضاشاه، به سرعت درحال پیشرفت بود و دامنه فعالیت کمی و کیفی خود را روز به روز گسترش میداد.نهایتا هم با لغو امتیاز انحصاری بانک شاهنشاهی برای نشر اسکناس، در سال 1311ش، بانک ملی عهدهدار نشر اسکناس شده، قدرت فائقهای در کنترل اقتصاد پولی - اعتباری کشور به دست آورد. بنابراین بانک ملی ایران هم، از همان اوان تاسیس از منظر اولیای بانک روس و ایران به چشم رقیب نگریسته شد. از اسناد و مدارک موجود چنین برمیآید که بانک روس و ایران در جلوگیری از توسعه اقتصادی ایالات شمالی ایران نقش مخربی را ایفا میکرد. گزارشهای حکام این ایالات به حکومت مرکزی، حاکی از تلاش بیوقفه این بانک برای سلطه بلامنازع اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق بود. بانک روس و ایران که با بهرهگیری از سیاستهای اقتصادی حساب شده، گروهی قابل توجه از تجار حوزه فعالیتش را به سوی خود جلب کرده و با اعطای مساعدههای متعدد آنان را مقروض ساخته بود، هرگاه اراده میکرد، با وصول یکباره مطالبات خود، آنان را تحت نفوذ و سلطه خود در میآورد.
در تجارت با شوروی نیز که عمدتا بانک روس و ایران واسطه این معاملات بود، بسیاری از تجار و بازرگانان ایرانی با مشکلات جدی روبهرو میشدند و در اندک زمان، تعداد زیادی از این تجار سرمایه خود را از دست داده، ورشکست میشدند.
از دهه دوم سلطنت رضاشاه، روند فعالیت بانک ملی ایران که به سرعت شعب خود را در شهرها و مناطق مختلف ایران میگسترانید و حمایتهای فراگیری از آن میشد، فعالیت بانکهای خارجی حاضر در ایران، بهطورکلی و بانک روس و ایران، به طور اخص، بیش از پیش، محدود شد. چنانچه بانک روس و ایران که طی سالهای نخست فعالیتش به سرعت درصدد بود شعباتش را در شهرهای مختلف ایران دایر کند، دیگر امکانی برای توسعه فعالیت خود نیافت و به تدریج، حیطه فعالیتش را محدود کرده و شعباتش را یکی پس از دیگری، از مناطق مختلف ایران برچید. درنهایت فقط شعبه اصلی این بانک در تهران به فعالیت خود ادامه داد و سایر شعب آن تعطیل شد. طی سالهای آتی، باز هم مقرراتی در محدودیت حیطه فعالیت بانکهای خارجی در ایران وضع شد. این مقررات بیش از پیش، قدرت ابتکار عمل را از بانکهایی نظیر بانک روس و ایران سلب کرد. چنانکه این بانک به دلیل مقررات محدودکننده دولت ایران، ناچار شد شعب متعدد خود را در مناطق مختلف ایران تعطیل کند. در سال 1339ش، بانک روس و ایران فقط دو شعبه در ایران داشت. در سال 1344ش، بانک روس و ایران فقط صاحب یک شعبه در تهران بود و سرمایه نقدی آن نیز 000/000/100 ریال بود. عمده خدماترسانی بانکی - اعتباری آن نیز میان ایران با شوروی و سایر کشورهای بلوک شرق خلاصه میشد. با این حال، کماکان آمادگی خود را برای انجام خدمات اعتباری - تجاری میان ایران و سایر کشورهای جهان نیز اعلام میکرد. سرمایه ثبت شده و پرداخت شده بانک روس و ایران، طی سالهای 1349-1348ش، از000/000/100ریال به 000/000/300ریال افزایش یافت و تعداد کارمندان فعال، در تنها شعبه این بانک در تهران، به 60 تن بالغ میشد. عمارت بانک روس و ایران در خیابان بهشت، در قسمت جنوبی پارکشهر، واقع شده بود. ضمن اینکه در تسهیل روابط تجاری مشتریان خود با کشورهای مختلف جهان مشارکت داشت، کماکان بیشترین خدماترسانی آن در روابط تجاری - اقتصادی ایران با شوروی و سایر ممالک بلوک شرق متمرکز بود. بانک روس و ایران تا سال 1359ش، به فعالیت خود در ایران ادامه داد. تا آن هنگام، کماکان تسهیل روابط تجاری با دولت شوروی و کشورهای بلوک شرق، بیشترین فعالیت این بانک را تشکیل میداد. با این حال آماده بود تا در سایر کشورهای جهان (بالاخص اروپا و آمریکا) هم به مشتریان خود خدماترسانی کند. داراییهای آن در مالکیت دولت شوروی قرار داشت و تمام کارمندان آن روسی بودند. کادر مدیریتی آن از سوی اولیای امور دولت روسیه تعیین میشدند. اما سایر کارمندان و اجزای آن، عمدتا از روسها و ارامنه ساکن ایران انتخاب میشدند و به استخدام بانک در میآمدند. در خرداد 1359، دولت جمهوری اسلامی ایران کلیه سهام و داراییهای بانک روس و ایران را از دولت شوروی خریداری کرده و با ادغام آن در بانکهای بازرگانی، ایرانشهر، ایران و انگلیس، ایران و ژاپن، ایران و هلند، ایران و خاورمیانه، اعتبارات، صنایع، کار و ایران، بانک جدیدی، تحتعنوان «بانک تجارت» تاسیس کرد.
در همان حال، دولت جدید شوروی هم جهت گسترش منظم روابط تجاری خود با دولت ایران اشتیاق نشان داده و ترجیح میداد که پس از چند سال وقفه در مبادلات تجاری دو کشور مراودات بازرگانی طرفین طبق عهدنامههای جدید از سرگرفته شود. طی سالهای نخست دهه 1920، روابط تجاری دو کشور چارچوب منظم و تعریفشدهای نداشت و تجار هر دو کشور با عرضه کالاهای قابل صدور در قلمرو دو کشور نیازهای اقتصادی خود را تامین میکردند. ضمن اینکه، گفته میشد طی همین مبادلات هم بیشترین سود نصیب تجار روسی میشد که به دلایلی عدیده بر بازرگانان ایرانی برتری داشتند و از اصول تجاری جامعتری پیروی میکردند. به این ترتیب، زمینههای لازم برای عقد قرارداد تجاری جدید میان دو کشور فراهم شد و نهایتا در12سرطان 1303 نمایندگان دو کشور قراردادی را امضا کردند که براساس آن، روابط اقتصادی - تجاری دو کشور بر مبنای جدیدی شکل گرفت و از تحمیلات رژیم سابق تزاری بر دولت ایران کمتر نشانی داشت.
طی سالهای آتی، روابط تجاری ایران و شوروی در قالب قراردادهای تکمیلی دیگری قاعدهمندتر شد و دولتمردان هر دو کشور، با توجه به مصالح اقتصادی - تجاری و سیاسی خود، در برخی از مفاد قرارنامههای تجاری سابق جرح و تعدیلهایی به وجود آوردند. چنانچه دولت ایران، چند سال بعد، جهت کنترل هرچه بیشتر تجارت خارجی و حمایت از اقتصاد ملی، بازرگانی خارجی را انحصاری در دست گرفت. این اقدام در روابط پیشین تجاری ایران و شوروی تغییراتی برجای نهاد. ضمن اینکه، دولت شوروی هم در توسعه روابط تجاری خود با ایران بسیار فعال عمل میکرد. دولت شوروی این سیاست را در تمام دوران سلطنت رضاشاه ادامه داد. تا جایی که گفته شده است در سالهای پایانی حکومت رضاشاه شوروی به بزرگترین شریک تجاری ایران تبدیل شده بود.
به این ترتیب دولت شوروی، از همان اوان عقد قرارداد مودت 1921، درصدد برآمد برای پیشبرد سیاستهای اقتصادی- تجاری خود، بانکی در ایران تاسیس کند که به نوعی، جایگزین بانک سابق استقراضی شود. گفته شده است که دولت شوروی درصدد بود با تاسیس بانکی جدید در ایران، از تسلط بلامنازع بانک شاهنشاهی در اقتصاد مالی - اعتباری ایران ممانعت به عمل آورد. با این حال، از همان آغاز، اولیای دولت شوروی اعلام کردند که در تاسیس این بانک بیش از هر چیز تسهیل مبادلات تجاری ایران و شوروی را مدنظر دارند.
بانک جدیدی که دولت شوروی در ایران تاسیس کرد، «بانک روس و ایران» خوانده شد و چنانکه از شواهد و قراین موجود برمیآید، درآغاز، اساسنامه یا قرارنامه خاصی هم درباره چگونگی و زمینههای شکلگیری و فعالیت این بانک جدید تدوین و در اختیار اولیای امور قرار نگرفته بود. مدارک موجود تاریخ تاسیس بانک روس و ایران را 16شهریور 1302 نشان میدهد. اولین اساسنامه آن در 27 اکتبر1954/ آبان 1333در مجمع عمومی صاحبان سهام این بانک (بانک روس و ایران) به تصویب رسید که آن را شرکت سهامی خاص معرفی میکرد و هدف از تاسیس آن را انجام فعالیتهای بانکی - اعتباری، در جهت تسهیل روابط تجاری ایران با شوروی و سایر کشورها، ذکر میکند. مرکز اصلی بانک تهران و مدت فعالیت آن نیز نامحدود اعلام شده و سرمایه نقدی آن 000/000/300ریال ذکر شده بود که به 600سهم 000/500 ریالی تقسیم میشد7. اساسنامه نخست بانک روس و ایران در سال 1351شمسی اندکی تغییر یافت و ضمن افزایش سرمایه نقدی آن به 000/000/600 ریال، با توجه به مقررات جدید نظام بانکی کشور، بانک روس و ایران هم که پیش از آن شرکتی با سهامی خاص بود، به شرکت سهامی عام تبدیل شد.
وزارت امورخارجه ایران در 12عقرب 1302، طی مراسلهای متحدالمال، از کارگزاریهای خارجه شهرهای رشت، تبریز و ایالت مازندران خواست تا طبق ضوابط تعیین شده، و با رعایت تمامی جوانب احتیاط، با تاسیس شعب «بانک روس و ایران» در آن مناطق موافقت و همراهی کنند.
در این میان برخی مراسلات و نامههای هشداردهندهای هم از افراد و گروههای مختلف ایرانی، برای اولیای امور کشور، فرستاده میشد که حاکی از نگرانی آنان از تبدیل شدن «بانک روس و ایران» به ابزار سلطه اقتصادی - سیاسی شوروی در ایران بود.
با تمام این هشدارها و بهرغم اینکه ظاهرا قرارنامهای هم درباره فعالیت بانک ایران و روس میان دولتین ایران و شوروی منعقد نشده بود، براساس توافقاتی که طی همین مراسلات اخیر میان طرفین حاصل شد، بانک روس و ایران، به تدریج، شعب خود را در تهران و برخی دیگر از شهرهای ایران افتتاح کرد. سفارت شوروی در تهران نیز برای پیشرفت امور این بانک از هیچ کوششی فروگذار نمیکرد. گو اینکه بانک روس و ایران برای افتتاح شعب خود در شهرهای مختلف، موظف بود، اجازه دولت ایران را تحصیل کند، اما مواردی پیشامد کرد که اولیای بانک مذکور بدون هماهنگی با دولت ایران اقدام به تاسیس شعبه و نمایندگی در برخی شهرهای ایران کردند و این اقدامات انتقاد و اعتراض دولت ایران را به دنبال آورد. مواردی هم پیش آمد که تجار و کسبه برخی از شهرهای ایران، از دولت ایران تقاضا میکردند جهت تسهیل هرچه بیشتر مراودات تجاری با اتباع و دولت شوروی، شعبهای از بانک روس و ایران را در آن مناطق دایر کند. در اکتبر 1924 بانک روس و ایران، علاوه بر شعبه اصلیاش در تهران، در شهرهای همدان، رشت، تبریز، مشهد، بارفروش، اصفهان، انزلی و سبزوار شعبه تاسیس کرده بود. طی سالهای آتی، باز هم، دولت شوروی درصدد برآمد شعبات بانک روس و ایران را در شهرهای بیشتری افتتاح کند. طی بهمنماه 1306، دولت ایران به شوروی اجازه داد تا شعباتی دیگر از بانک روس و ایران را در بندرگز، قوچان، سلطانآباد و کرمانشاه افتتاح کند.
در روزهای نخست سال 1310 شمسی نیز دولت ایران با افتتاح و فعالیت شعب بانک روس و ایران در شهرهای رضاییه (ارومیه)، شاهرود، استرآباد، بوشهر، خرمشهر و ساری موافقت کرد. قریب بهاتفاق مدیران شعب بانک روس و ایران از اتباع شوروی بودند. در میان آنان، برخی از اجزای بانک سابق استقراضی نیز به چشم میخورند. در سالهای نخست، مرکز اصلی بانک روس و ایران در تهران قرار داشت اما از اواخر سال 1308، در هماهنگی با دولت ایران، چند سالی مرکز بانک مذکور به مسکو منتقل شد و از مدت زمان استقرار مرکز اصلی بانک روس و ایران در مسکو اطلاع دقیقی در دست نیست. با این حال، در اساسنامه نخست این بانک، که در سال 1954م/1333ش تنظیم شده است، مرکز اصلی بانک، تهران ذکر شده است. به اینترتیب، در فاصله سالهای 1333-1308ش، باید بار دیگر مرکز بانک از مسکو به تهران منتقل شده باشد.
بانک روس و ایران که طی همان سالهای نخست فعالیت خود تعداد زیادی از شعب و نمایندگیهای خود را در شهرهای مختلف ایران دایر کرد، درصدد بود، در اقتصاد تجاری- اعتباری ایران نقش قابل توجهی ایفا کند. حیطه فعالیت و خدماترسانی بانک روس و ایران، تقریبا وسیع بود. با اینکه بیشترین وظیفه و کارکرد آن در تسهیل روابط تجاری ایران و شوروی دور میزد، با این حال اولیای این بانک برای انجام خدمات مالی - اعتباری مشتریان خود در سایر نقاط جهان نیز مشکل چندانی نداشتند. در همان اوایل تاسیس بانک هم اعلام شده بود که دامنه فعالیت آن صرفا به روابط تجاری - اقتصادی ایران و شوروی محدود نخواهد شد. بانک روس و ایران، به ویژه در ایالات گیلان، مازندران و آذربایجان نفوذی قابلتوجه به دست آورد و برای توسعه نفوذ اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق، تا حدی که امکانات آن یاری میداد، از هیچ کوششی فروگذار نکرد. درآن هنگام، بانک شاهنشاهی ایران، کماکان، دربخشهای مختلف ایران فعال بود و شعب این بانک در اقصی نقاط قلمروهای شمالی کشور به فعالیت بانکی - اعتباری و نیز تجاری مشغول بودند و برای بانک روس و ایران رقیبی قابلتوجه به شمار میرفتند.
از سوی دیگر، طی سال 1304 ش بانک ایرانی«پهلوی قشون» هم، که عمدتا جهت رسیدگی به امور مالی قشون تشکیل شده بود، در برخی از نقاط و ازجمله، ایالات شمالی کشور شعباتی داشت و برخی عملیات محدود بانکی - اعتباری برای مشتریانش، از طبقات مختلف انجام میداد. مهمتر از آن تاسیس و فعالیت بانک ملی ایران در سال 1307ش، بود که تحت حمایتهای دولت و شخص رضاشاه، به سرعت درحال پیشرفت بود و دامنه فعالیت کمی و کیفی خود را روز به روز گسترش میداد.نهایتا هم با لغو امتیاز انحصاری بانک شاهنشاهی برای نشر اسکناس، در سال 1311ش، بانک ملی عهدهدار نشر اسکناس شده، قدرت فائقهای در کنترل اقتصاد پولی - اعتباری کشور به دست آورد. بنابراین بانک ملی ایران هم، از همان اوان تاسیس از منظر اولیای بانک روس و ایران به چشم رقیب نگریسته شد. از اسناد و مدارک موجود چنین برمیآید که بانک روس و ایران در جلوگیری از توسعه اقتصادی ایالات شمالی ایران نقش مخربی را ایفا میکرد. گزارشهای حکام این ایالات به حکومت مرکزی، حاکی از تلاش بیوقفه این بانک برای سلطه بلامنازع اقتصادی - تجاری شوروی درآن مناطق بود. بانک روس و ایران که با بهرهگیری از سیاستهای اقتصادی حساب شده، گروهی قابل توجه از تجار حوزه فعالیتش را به سوی خود جلب کرده و با اعطای مساعدههای متعدد آنان را مقروض ساخته بود، هرگاه اراده میکرد، با وصول یکباره مطالبات خود، آنان را تحت نفوذ و سلطه خود در میآورد.
در تجارت با شوروی نیز که عمدتا بانک روس و ایران واسطه این معاملات بود، بسیاری از تجار و بازرگانان ایرانی با مشکلات جدی روبهرو میشدند و در اندک زمان، تعداد زیادی از این تجار سرمایه خود را از دست داده، ورشکست میشدند.
از دهه دوم سلطنت رضاشاه، روند فعالیت بانک ملی ایران که به سرعت شعب خود را در شهرها و مناطق مختلف ایران میگسترانید و حمایتهای فراگیری از آن میشد، فعالیت بانکهای خارجی حاضر در ایران، بهطورکلی و بانک روس و ایران، به طور اخص، بیش از پیش، محدود شد. چنانچه بانک روس و ایران که طی سالهای نخست فعالیتش به سرعت درصدد بود شعباتش را در شهرهای مختلف ایران دایر کند، دیگر امکانی برای توسعه فعالیت خود نیافت و به تدریج، حیطه فعالیتش را محدود کرده و شعباتش را یکی پس از دیگری، از مناطق مختلف ایران برچید. درنهایت فقط شعبه اصلی این بانک در تهران به فعالیت خود ادامه داد و سایر شعب آن تعطیل شد. طی سالهای آتی، باز هم مقرراتی در محدودیت حیطه فعالیت بانکهای خارجی در ایران وضع شد. این مقررات بیش از پیش، قدرت ابتکار عمل را از بانکهایی نظیر بانک روس و ایران سلب کرد. چنانکه این بانک به دلیل مقررات محدودکننده دولت ایران، ناچار شد شعب متعدد خود را در مناطق مختلف ایران تعطیل کند. در سال 1339ش، بانک روس و ایران فقط دو شعبه در ایران داشت. در سال 1344ش، بانک روس و ایران فقط صاحب یک شعبه در تهران بود و سرمایه نقدی آن نیز 000/000/100 ریال بود. عمده خدماترسانی بانکی - اعتباری آن نیز میان ایران با شوروی و سایر کشورهای بلوک شرق خلاصه میشد. با این حال، کماکان آمادگی خود را برای انجام خدمات اعتباری - تجاری میان ایران و سایر کشورهای جهان نیز اعلام میکرد. سرمایه ثبت شده و پرداخت شده بانک روس و ایران، طی سالهای 1349-1348ش، از000/000/100ریال به 000/000/300ریال افزایش یافت و تعداد کارمندان فعال، در تنها شعبه این بانک در تهران، به 60 تن بالغ میشد. عمارت بانک روس و ایران در خیابان بهشت، در قسمت جنوبی پارکشهر، واقع شده بود. ضمن اینکه در تسهیل روابط تجاری مشتریان خود با کشورهای مختلف جهان مشارکت داشت، کماکان بیشترین خدماترسانی آن در روابط تجاری - اقتصادی ایران با شوروی و سایر ممالک بلوک شرق متمرکز بود. بانک روس و ایران تا سال 1359ش، به فعالیت خود در ایران ادامه داد. تا آن هنگام، کماکان تسهیل روابط تجاری با دولت شوروی و کشورهای بلوک شرق، بیشترین فعالیت این بانک را تشکیل میداد. با این حال آماده بود تا در سایر کشورهای جهان (بالاخص اروپا و آمریکا) هم به مشتریان خود خدماترسانی کند. داراییهای آن در مالکیت دولت شوروی قرار داشت و تمام کارمندان آن روسی بودند. کادر مدیریتی آن از سوی اولیای امور دولت روسیه تعیین میشدند. اما سایر کارمندان و اجزای آن، عمدتا از روسها و ارامنه ساکن ایران انتخاب میشدند و به استخدام بانک در میآمدند. در خرداد 1359، دولت جمهوری اسلامی ایران کلیه سهام و داراییهای بانک روس و ایران را از دولت شوروی خریداری کرده و با ادغام آن در بانکهای بازرگانی، ایرانشهر، ایران و انگلیس، ایران و ژاپن، ایران و هلند، ایران و خاورمیانه، اعتبارات، صنایع، کار و ایران، بانک جدیدی، تحتعنوان «بانک تجارت» تاسیس کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.